TARMOQ SIMULYATORLARINING TURLARI VA ULARNING SOLISHTIRMA TAHLILI (NS-3, OMNET++, OPNET)

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 153 TARMOQ SIMULYATORLARINING TURLARI VA ULARNING SOLISHTIRMA TAHLILI (NS-3, OMNET++, OPNET) G’ulomov Farruxbek [email protected] FDTU, Axborot texnologiyalari va telekommunikatsiya fakulteti, Telekommunikatsiya muhandisligi kafedrasi assistenti Maxmudov Isroil Abdullayevich [email protected] FDTU, Axborot texnologiyalari va telekommunikatsiya fakulteti, Telekommunikatsiya muhandisligi kafedrasi assistenti Muhammadov Diyorbek [email protected] FDTU, Axborot texnologiyalari va telekommunikatsiya fakulteti, Telekommunikatsiya yo‘nalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.18000423 Annotatsiya: Ushbu ishda zamonaviy kompyuter tarmoqlarini loyihalash, tahlil qilish va samaradorligini baholash jarayonlarida keng qo‘llaniladigan tarmoq simulyatorlari o‘rganilgan. Xususan, NS-3, OMNeT++ va OPNET simulyatorlarining arxitekturasi, funksional imkoniyatlari, qo‘llanish sohalari hamda afzallik va kamchiliklari batafsil tahlil qilingan. Tarmoq simulyatorlaridan foydalanish orqali real tarmoqni qurmasdan turib turli protokollar, marshrutlash algoritmlari va trafik modellari sinovdan o‘tkazilishi mumkin. Ish davomida simulyatorlarning ilmiy-tadqiqot, ta’lim va sanoat sohalaridagi ahamiyati yoritilib, ularning solishtirma tahlili asosida aniq xulosalar chiqarilgan. Tadqiqot natijalari tarmoq texnologiyalari yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar va mutaxassislar uchun foydali hisoblanadi. Kalit So‘zlar: Tarmoq simulyatori, NS-3, OMNeT++, OPNET, kompyuter tarmoqlari, protokollar, modellashtirish, simulyatsiya, trafik modeli, marshrutlash algoritmlari. Hozirgi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi kompyuter tarmoqlariga bo‘lgan talabni keskin oshirdi. Global va lokal tarmoqlarda uzatilayotgan ma’lumotlar hajmi ortib borayotgani sababli tarmoq infratuzilmasini to‘g‘ri loyihalash va samarali boshqarish muhim masalaga aylandi. Amaliy sharoitda katta tarmoqlarni qurish va sinovdan o‘tkazish ko‘p mablag‘, vaqt va resurs talab qiladi. Shu sababli tarmoq simulyatorlaridan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Tarmoq simulyatorlari yordamida turli tarmoq topologiyalari, protokollar, qurilmalar va trafik holatlari virtual muhitda modellashtiriladi. Bu esa real tarmoqqa zarar yetkazmasdan tajribalar o‘tkazish imkonini beradi. Ayniqsa, yangi algoritmlar va protokollarni sinovdan o‘tkazishda simulyatorlar muhim vosita hisoblanadi. Ushbu ishda eng mashhur tarmoq simulyatorlari bo‘lgan NS-3, OMNeT++ va OPNET ko‘rib chiqiladi hamda ularning solishtirma tahlili amalga oshiriladi. Tarmoq simulyatori bu kompyuter dasturi bo‘lib, u real tarmoq elementlari va ularning o‘zaro ishlash jarayonlarini matematik va mantiqiy modellar asosida aks ettiradi. Simulyatorlar orqali foydalanuvchi tarmoqdagi uzatish tezligi, kechikish, paketlar yo‘qotilishi, o‘tkazuvchanlik kabi asosiy ko‘rsatkichlarni baholashi mumkin. Simulyatorlar odatda diskret hodisali modellashtirish tamoyiliga asoslanadi, ya’ni tarmoqdagi har bir hodisa vaqt bo‘yicha ketma-ketlikda qayd etiladi. Tarmoq simulyatorlari ilmiy-tadqiqot ishlari, oliy ta’lim YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 154 muassasalari va sanoat loyihalarida keng qo‘llaniladi. Ular yordamida murakkab tarmoq tizimlarini oldindan tahlil qilish va optimal yechimlarni topish mumkin. NS-3 ochiq kodli va bepul tarmoq simulyatori bo‘lib, asosan ilmiy-tadqiqot va ta’lim sohalarida qo‘llaniladi. U C++ va Python dasturlash tillarida yozilgan bo‘lib, yuqori aniqlikdagi simulyatsiya imkonini beradi. NS-3 simulyatori real tarmoq protokollariga juda yaqin modellarni taqdim etishi bilan ajralib turadi. NS-3 simulyatori IP, TCP, UDP, Wi-Fi, LTE, 5G, MANET va IoT tarmoqlari uchun keng modullar to‘plamiga ega. Unda foydalanuvchi turli tarmoq topologiyalarini yaratishi, marshrutlash algoritmlarini sinovdan o‘tkazishi va natijalarni statistik tahlil qilishi mumkin. NS-3 ning asosiy afzalliklaridan biri real tizimlar bilan integratsiya qilish imkoniyatidir. Shu bilan birga, NS-3 ni o‘rganish uchun dasturlash bo‘yicha yetarli bilim talab etiladi, bu esa yangi foydalanuvchilar uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. OMNeT++ modulga asoslangan, kuchli grafik interfeysga ega tarmoq simulyatoridir. U ochiq manbali bo‘lib, asosan C++ tilida ishlaydi. OMNeT++ simulyatori nafaqat tarmoq tizimlari, balki boshqa diskret hodisali tizimlarni modellashtirishda ham qo‘llaniladi. OMNeT++ ning asosiy afzalligi uning vizual muhitidir. Grafik interfeys yordamida tarmoq jarayonlarini real vaqt rejimida kuzatish mumkin. INET Framework kabi kengaytmalar orqali IP tarmoqlari, simsiz aloqa, marshrutlash protokollari va transport darajasi modellashtiriladi. OMNeT++ ta’lim jarayonida juda qulay bo‘lib, talabalar uchun tushunarli muhit yaratadi. Biroq, ayrim murakkab modellarni yaratishda qo‘shimcha sozlashlar talab etiladi. OPNET professional va tijorat asosidagi tarmoq simulyatori bo‘lib, sanoat loyihalarida keng qo‘llaniladi. U murakkab va katta hajmdagi tarmoqlarni modellashtirish imkoniyatiga ega. OPNET simulyatori tarmoq qurilmalari ishlab chiqaruvchilari tomonidan qo‘llanilib, real qurilmalarga juda yaqin modellarni taqdim etadi. OPNET ning asosiy ustunligi uning aniqligi va keng funksional imkoniyatlaridir. U yordamida korporativ tarmoqlar, mobil aloqa tizimlari va xizmat ko‘rsatish sifatini baholash mumkin. Shu bilan birga, OPNET pullik dastur bo‘lgani sababli undan foydalanish imkoniyati cheklangan. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 155 NS-3, OMNeT++ va OPNET simulyatorlari o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. NS-3 ilmiy tadqiqotlar uchun juda mos bo‘lib, real protokollarga yaqin modellarni taqdim etadi. OMNeT++ esa grafik imkoniyatlari va modulga asoslangan tuzilmasi bilan ajralib turadi. OPNET esa professional darajada tarmoqni chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Narx jihatidan NS-3 va OMNeT++ bepul bo‘lsa, OPNET tijorat mahsulotidir. O‘rganish murakkabligi bo‘yicha OMNeT++ eng qulay, NS-3 o‘rta darajada murakkab, OPNET esa professional bilimlarni talab qiladi. Qo‘llanish sohasiga ko‘ra, NS-3 va OMNeT++ ko‘proq ilmiy va ta’limiy maqsadlarda, OPNET esa sanoat va korporativ loyihalarda ishlatiladi. XULOSA Tarmoq simulyatorlari zamonaviy kompyuter tarmoqlarini loyihalash va tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu ishda NS-3, OMNeT++ va OPNET simulyatorlari o‘rganildi va solishtirildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, har bir simulyator muayyan maqsad uchun samarali hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotlar va ta’lim jarayonida NS-3 va OMNeT++ dan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lsa, sanoat miqyosidagi murakkab tarmoqlar uchun OPNET eng yaxshi yechim hisoblanadi. To‘g‘ri simulyator tanlash tarmoqni samarali loyihalash va resurslarni tejash imkonini beradi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 156 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Tanenbaum A. S., Wetherall D. J. Computer Networks. Pearson Education. 2. Kurose J. F., Ross K. W. Computer Networking: A Top-Down Approach. Pearson. 3. NS-3Documentation. Network Simulator 3. 4. OMNeT++ User Manual and INET Framework Documentation. 5. OPNET Modeler Documentation.