Iqtidorli futbolchilarni tanlab olishning nazariy asoslari

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 1404 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи Valeologik tarbiyada o‘yin texnologiyalarining ahamiyati .............................................................................139 Berkinova Charos Islomovna O‘quvchilarda faol fuqarolik kompetensiyasi tushunchasi, mazmuni va shakllanishi ..................................142 Buvorayeva Gulruh Shoikrom qizi Boshlangʻich ta’limda STEAM yondashuvi asosida o‘qitishning didaktik imkoniyatlari ...............................145 Choʻtboyeva Munisxon Eshpoʻlat qizi Tabiatga muhabbat: maktabgacha ta’limda milliy qadriyatlar va o‘yinlar orqali ekologik tarbiya .................150 Ergasheva Umrinisso Komilovna Zamonaviy ta’lim – talabalar ijtimoiy intellektini shakllantirsh omilidir..........................................................153 Ermatova Gulnoz Pirimovna O‘zbekistonning eng yangi tarixi fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyaning o‘rni ....................................156 Gazibekova Feruza Hakimovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining raqamli texnologiyalar muhitida tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish metodikasi .................................................................................................159 Haydarova Feruza Haydar qizi Talabalarda maʼnaviy-axloqiy fazilatlar va sifatlarni shakllantirish mexanizmi ............................................. 162 Jumanazarova Dilnoza Umurzaqovna Maktabgacha yoshdagi bolalarning kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantirishda interfaol metodlarni qo‘llash texnologiyasi ...................................................................................................165 Jumayeva Malika Aliyevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarda kasbiy-nutq madaniyatini rivojlantirish ........................................ 168 Lutfetdinova Ra’no Xusnetdinovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari ..172 Masharipova Barno Erkin qizi, Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida til o‘yinlari texnologiyalarining nazariy asoslari .........................................175 Masharipova Dilfuza Muxammatjon qizi Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi pedagogik faoliyatining o‘ziga xosligi .......................................................178 Muhammadiyeva Feruza Turakulovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda aksiologik yondashuvdan foydalanish metodikasi .......................................................................................181 Muhiddinova Munira Xayrullayevna Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................184 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari .......................187 Nizamova Nodira Paxritdinovna Integrativ yondashuv asosida o‘quvchilarning nutqiy kompetentligini rivojlantirishning mazmuniy izohlanishi ..................................................................................................................................191 Oysha Qurbonova, Nodira Abduraimova Boshlang‘ich ta’limda Finlandiya tajribasi ....................................................................................................195 Nodira Sherboyeva AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, dekabr, 12-son Kutubxonachi kutubxona-axborot xizmati jarayonining yetakchi ishtirokchisi sifatida .................................198 O‘ktam Nosirov Pedagogik ta’lim transformatsiyasida talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantirish texnologiyasi ............................................................................................................................ 204 Rustamova Shoxista Omonjonovna Globallashuv sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikni shakllantirish masalalari ........................................ 208 Rаxmаtjonov Shoxjаhon Dilshodbek o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishning zamonaviy innovatsion texnologiyalari .................................................212 Sa’dullayeva Rushana Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ...........215 Saidova Dilbar Erkinovna Pedagog xodimlarda tolerantlik namoyon bo‘lishining determinantlari ........................................................ 218 Sattorova Maxliyo Dilmurod qizi Kreativ metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkur va fikrlashni rivojlantirish .........223 Sultonboyeva Baxriniso Ilhomjon qizi Artpedagogika texnologiyalaridan foydalanib maktabgacha yoshdagi bolalarda dialogik nutqni rivojlantirish metodikasi .......................................................................................................226 Xolmatova Fotima Baxtiyor qizi Boshlang‘ich ta’limda yashil kompetensiyalarni shakllantirish yo‘nalishlari .................................................229 Yaqubova Shoira Tog‘aymuratovna Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari ............................................................................... 233 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Boshlang‘ich ta’limda o‘quv veb-saytlari orqali til kompetentligini rivojantirish ............................................239 Zokirova Sohiba Muxtoraliyevna, Muxammadjonova Diyorabonu Muzaffarjon qizi Языковые изменения в русском языке XXI века: исследование новых слов, сленга, интернеткоммуникации, влияния англицизмов и глобализации на современный русский язык .......................242 Марупова Дилфуза Давроновна Oliy ta’limda talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatining maqsad va vazifalari ...............................................247 F. R. Xosilova Boshlang‘ich ta’lim texnologiya darslarida o‘quvchilarni tabiiy materiallar bilan ishlashga o‘rgatish ...........251 Kambarov Nodirjon Sattarovich, Nasirjanova Feruzaxon Alixon qizi Boshlangʻich taʼlimda STEAM yondashuvining qoʻllanilishi va uning samaradorligi .................................... 256 Abdulazizova Yulduz Abdujabbor qizi Tabiiy fanlarni o‘qitishda STEAM yondashuvi asosida kreativlikni rivojlantirish metodikasi ........................259 Abdullayeva Dilrabo Fayzulla qizi Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarda shaxs ma’naviy qiyofasini shakllantirishning zamonaviy pedagogik texnologiyalari .......................................................................................................... 262 Aliyeva Zuxra Tursunboyevna Yosh avlodni madaniy-tarixiy yondashuv asosida tarbiyalashda madaniy-ma’rifiy muassasalarning o‘rni ..265 Aripov Shokirjon Olimovich Ta’limda yangi texnologiya: 4K modeli va uni amalga oshirish yo‘llari.........................................................268 Avliyoqulova Nasiba Choriyevna Badiiy-tarixiy materiallarni ta’lim jarayoniga integratsiyalashning metodologik asoslari ..............................272 Baratov Baxtiyorjon Qodirovich Bolaning maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashishida o‘yinning roli ....................................................... 275 Barno Masharipova Erkin qizi, Zuhrobova Mahliyo Abdulatif qizi Boshlang‘ich sinf o‘qish savodxonligi darslarida integrativ yondoshuvdan foydalanish texnologiyasi ........278 Ernazarova Laylo Abdusaitovna, Saidahmadova Gulrux Farrux qizi Bo‘lajak tarbiyachilarda metarefleksiv fikrlashni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari ...............284 Ismailova Nilufar Isroildjanovna Semantic and Cross-Cultural Features of Food-Based Idioms in Karakalpak and English Languages ......289 Jiemuratova Gulistan Koshkinbaevna Filolog talabalarida mustaqil fikrlash va qaror qabul qilishni rivojlantirishda metakognitiv yondashuvlarning didaktik mexanizmlari ................................................................................ 292 Jo‘rayeva Dilnoza Ro‘zimat qizi Rivojlantiruvchi sohalar kompetensiyalariga integratsion yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash texnologiyasini rivojlantirish .............................................296 Jo‘rayeva Zilola Sayfiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 2025-yil, dekabr, 12-son Psixologlar kasbiy komponentlarini rivojlantirishda matematik usullardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................ 302 Kuziyeva Dilnura Dilmurotovna O‘zbekiston metodik maktabida sotsiolingvistik kompetensiyani shakllantirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili ..................................................................................................................................306 Madaminova Gulzira Gulamkadirovna Maxsus pedagogika fanlarini o‘qitishning nazariy-metodik asoslari ............................................................313 Maqsudova Nodira Alijonovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishda ertakterapiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi ............................................................................317 Muxiddinova Dilfuza Sherdor qizi Nutq madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchi nutqining roli.........................................................................320 N. Q. Olimova Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................323 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘quvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasi ....................................................................326 Normirzayeva Maftunaxon Ilyosjon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tadqiqot faoliyatini rivojlantirishda intensiv ta’lim texnologiyalarining metodik asoslari ............................................................................................................ 329 Olloqulova Farzona Umedillayevna Maktabgacha ta’lim yoshidagi giperaktiv bolalar bilan ishlashda pedagogik kompetentligini oshirish metodikasi ......................................................................................................................................332 Raimqulova Sojida Abdusaid qizi Talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslari ....................................335 Rustamova Shoxista Omonjonovna Inklyuziv ta’limni tashkil etishning xorijiy pedagogik amaliyotdagi modellari ...............................................339 Sultonova Zarina Uchqun qizi Xalq pedagogikasida ertaklarning tarbiyaviy va ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati: ma’naviy begonalashuvga qarshi tarbiyaviy omil sifatida ............................................................................343 To‘xtasinova Farida Davlatali qizi B1 darajadagi talabalar uchun xorijiy tilni o‘qitishda audiovizual texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirishning metodik asoslari .............................................................................................347 Toshpulatova Shaxsanam Xolmurodovna Kontekstli ta’lim va uning boshlang‘ich ta’lim matematikasidagi ahamiyati haqida .....................................350 Umarova Nigora Alisherovna Oiladagi psixologik muhitning o‘spirinlarda to‘liqsizlik kompleksi shakllanishiga ta’siri ...............................353 Xalmuratova Dilorom Abdikarimovna Ta’limda faktcheking: misinformatsiya va dizinformatsiyaga qarshi kurashishning pedagogik asoslari ......356 Xidirova Maftuna Ilhom qizi Maktab o‘quvchilarini falsafiy va dunyoqarashga tayyorlash omillari ..........................................................362 Xo‘shboqova Farida Komiljon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq faoliyatini rivojlantirishning lingokognitiv asoslari .............................370 Xusanova Gulruxsor To‘lqin qizi, Aliyeva Muhlisa Baxodir qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini oshirish ...........................................................374 Zokirova Sohibaxon Muxtaraliyevna, Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi Эффективность занятий кроссфитом в повышении уровня общей физической подготовленности слушателей института повышения квалификации МВД Республики Узбекистан ................................377 Албеков Шокир Адилбекович Роль торговых и кочевых маршрутов в формировании лингвокультурных заимствований между Хорезмом и Южной Сибирью ........................................................................................................381 Сатымова Светлана Сатымовна Использование искусственного интеллекта в обучении русскому языку как иностранному: проблемы и решения ................................................................................................................................. 385 Ташева Дилором Салимовна Проблемы использования коммуникативного метода в преподавании русского языка студентам ....389 Тоджибоева Наргиза Джумабоевна AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 2025-yil, dekabr, 12-son Maktab–oila–mahalla hamkorligining qizlar ijtimoiy faolligini oshirishga ta’siri ............................................393 Abdurazoqova Marg‘uba Muxammad qizi Ta’lim tizimida musiqiy madaniyatni takomillashtirshning metodologik imkoniyatlari...................................397 Asqarova Xurshida A’zamjon qizi Maktab biologiya kursini o‘qitishda dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘zaro bog‘liqligi asosida metodologik savodxonlikni shakllantirish ............................................................. 404 Azimov Bekjon Ibrohimjon o‘g‘li Oliy ta’lim tizimida iqtidorli talabalar bilan ishlash samaradorligini ta’minlash usullari ................................. 407 Delov To‘lqin Erkinovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra izohli o‘qishga o‘rgatish .......... 410 Gulmira Abdullayeva Oʻzbekiston bokschilarining dunyo reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashining asosiy omillari ................... 413 Insapov Ismoil Tuychialiyevich Improving Learners’ Engagement Through Game-Based Techniques in Language Education .................. 416 Ismailova Ma’rifat Bakhrambek kizi STEAM yondashuvi boshlang‘ich ta’limda ijodiy fikrlashni rivojlantirishning zamonaviy kaliti sifatida ........ 421 Jo‘rayeva Nasiba Komil qizi O‘quvchilarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashning ijtimoiylashuvi ....................................................... 426 Jo‘rayeva Sayyora Vahobjon qizi O‘smirlarda xarakter aksentuatsiyasining o‘ziga bo‘lgan ishonch rivojlanishiga ta’sirining psixologik xususiyatlari ................................................................................................................................429 Jurayev Xaydarjon Odilboyevich O‘spirinlarda agressiv xulqga ta’sir qiluvchi omillar .....................................................................................433 Konratbayeva Ayjamal Bazarbayevna Rus va o‘zbek tillarida chorvachilik terminlarining qiyosiy tahlili .................................................................. 436 Kurbanova Guzal Abduraximovna Texnologiya darslarida murakkab mexanizmlarni o‘qitishning zamonaviy usullari ...................................... 441 Mamadaliyev Furqat Xolmamatovich Umumta’lim maktab o‘qituvchilarining sun’iy intelekt texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish usullari .............................................................................................................. 446 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Xolmirzayeva Zebo Ravshan qizi Nutqda badiiy tasviriy vositalardan foydalanish yo‘llari................................................................................ 450 Murodova Farangis G‘anisherovna Kichik yoshdagi o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshirish yo‘llari ....................................................... 454 N. Abduvaliyeva, M. Odinajonova Kichik maktab yoshidagi nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar shaxslararo munosabatini korreksiyalashda ertak terapiyasidan foydalanish ....................................................................................... 458 Nig‘matova Nodirabegim Lutfillo qizi Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ........... 463 O‘rinova Ro‘zigul Jumanazar qizi Voleybol o‘yinida blok qo‘yish texnikasini o‘rgatishda yangi pedagogik yondashuvlar ................................ 467 Qambarov Kozimjon Texnik yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalarga ingliz tilini o‘qitishning yangi texnologiyalari ..................... 472 Babayeva Gulnozaxon Latibjonovna Maktabgacha ta’lim sifatini oshirishda pedagog malakasining roli .............................................................. 481 Davlatova Dildora Nuriddinovna Talabalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning pedagogik tamoyillari .............................................. 485 Davronov Nurzod Ismoilovich Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar: toifalari va tasniflash mezonlari .......................................................... 490 Djurayeva Sohiba Barat qizi Blum taksonomiyasiga asoslanib boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish usullari .............................................................................................................. 495 Husenova Aziza Sharipovna Tabiiy fan darslari jarayonida o‘quvchilarda loyihaviy ishlarni tashkil etish ko‘nikmasini shakllantirish ....... 498 Matniyazova Diyora Jumanazarovna Boshlangʻich taʼlimni modernizatsiya qilishning asosiy yoʻnalishlari: innovatsion taraqqiyot, metodik yangiliklar va istiqbollari ................................................................................................................. 501 Nazarova Mohigul Akmalovna, Asatova Mashhura Asomiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 2025-yil, dekabr, 12-son Kasbiy pedagogikani shakllantirish va rivojlantirish masalalari ................................................................... 506 Sanaqulov Xamroqul Rizaqulovich O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari va suggestiv kompetentligining o‘zaro bog‘liqligi ..................................... 513 Shermatova Manzura Ikromjanovna Tez qalamchizgilarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash tajribasi ........................................................... 518 Suyunov Navro‘z Alisher o‘g‘li Kognitiv tilshunoslik asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish ................................... 523 Teshabiyev Dilmurod Raxmadjonovich, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Kombinatorik masalalar asosida ijodiy topshiriqlarni tuzish va ularning o‘quvchilarga ta’siri ...................... 526 Toshboyeva Saida Rahmonberdiyevna, Yusupova Latofat Abduqodir qizi Linguodidactic Foundations for Enhancing Professional Competence in Practice-Oriented Language Education ................................................................................................... 530 Uktamova Navruza Botir qizi Audiovizual usul qo‘llanilganda o‘quvchilarning til ko‘nikmalaridagi o‘zgarishlarni baholash ...................... 535 Umarov Aziz Avazovich Ona tili – ART texnologiya va kreativlik fanida so‘z san’atining omili sifatida .............................................. 540 X. Sanaqulov, Sh. Nurmatova Etnopedagogik yondashuvning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiylashuv jarayoniga ta’siri ............... 543 Xamroqulova Xilola Qosimjon qizi Ajdodlarimiz o‘gitlari asosida o‘quvchi-yoshlarda axloqiy sifatlarni shakllantirish texnologiyasi .................. 547 Xatamova Nilufar Xaydarovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ o‘qish madaniyatini rivojlantirishda generativ sun’iy intellekt texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari ............................................................................. 550 Xayitova Firuza Abdullayevna Rivojlangan mamlakatlarda maktabgacha ta’limning mazmuni va tarixiy taraqqiyoti .................................. 554 Yoziyeva Umida Lutfullayevna O‘quv vaziyatlarini loyihalash orqali talabalar o‘quv faolligini oshirish ......................................................... 558 Zakirova Dilfuza Sayidolimovna O‘quvchilar orasida jismoniy faollikni oshirish uchun yangi ilmiy yondashuvlar .......................................... 561 Zaynobidinov Dilshodbek Qobilovich Активные методы обучения как коммуникационная основа современного урока ............................... 566 Ахмедова Мукаддас Ходиматовна Инклюзия как путь к равным возможностям: развитие системы образования Узбекистана ............... 570 Баротова Шохсанам Бахтиёр кизи, Мауш Ребия Джамшедовна, Мурадова Дилфуза Махмудовна “Qurilish konstruksiyalari” fanini o‘qitishda kasbiy-amaliy kompеtеntlikni rivojlantirish................................ 576 No‘manova Soxiba Ergashboyevna Креативный педагогический подход в музыкально-теоретических и практических занятиях по искусству макома ........................................................................................... 582 Нурматова Фируза Муминовна Система упражнений по методике обучения средствам речевой выразительности узбекского языка ........................................................................................................................................ 587 Фаттахова Д. А. Oliy ta’limda kompеtеnsiyaga asoslangan o‘qitish modеllari....................................................................... 592 Ernazarov Alisher Ergashevich, Chinqulova Gulmehra The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................ 598 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Raqamli o‘yinlarga (mobile games) qaramlikning kognitiv samaradorlikka salbiy ta’siri .............................. 601 Turamov Muhammadzohid Rustamjon o‘g‘li OTM talabalarini vatanparvarlik ruhida tarbiyalash asosida ilmiy tadqiqot ishlariga yo‘naltirishning zamonaviy metodlari ........................................................................................................... 605 Sobirov Zahriddin Sadriddinovich Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarda kiryativlikni rivojlantirish ..................................................................... 609 Qo‘chqarov Mirzavali Qo‘zibayevich Maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining axloqiy tarbiyasini shakllantirish ....................... 613 Yаqubovа Dinorа Bаhodirovnа Zamonaviy ta’lim tizimida AR (Augmented Reality) texnologiyalarining qo‘llanilishi.................................... 617 Abdumo‘minov Burxonjon Sunnatillo o‘g‘li AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 2025-yil, dekabr, 12-son Ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga o‘rgatish ............................................ 1226 Adizova Nigora Baxtiyorovna, Bahodirova Mohinur Azamat qizi Buxoro xonlariga pir bo‘lgan Dahbediylar .................................................................................................... 1231 Kandaxarov Anvarjon Xasanovich Formativ baholash natijalaridan ta’lim sifatini yaxshilashda foydalanish ..................................................... 1236 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Jabborova Dilshoda Xolmamat qizi Современные тенденции развития в подготовке юных волейболистов с использованием инновационных технологий....................................................................................................................... 1239 Имомов Сирожиддин Илхомович Современное развитие гандбола, основы технико-тактической подготовки и методика обучения в кружках ................................................................................................................1244 Оринов Облақул Жумаевич Теоретико-методические основы баскетбола и современные тенденции его развития ...................... 1248 Ачилов Ойбек Хакимович O‘zbekistonda ekoturizmni rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanishi: holat, muammolar va rivojlanish istiqbollari ................................................................................................. 1252 Berdiyorov Baxtiyor Sodiqovich, Raximjonova Maxliyoxon Zokirjon qizi Sun’iy intellekt asosida talabalarning dasturlash kompetensiyalarini rivojlantirish ...................................... 1257 Saidov Usmon Bahron o‘g‘li Современные методы устранения заикания у подростков .................................................................... 1260 Абдухалимова Муниса Абдурашид кизи O‘quvchilarda innovatsion yondashuv orqali ma’naviy-axloqiy tarbiya berishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................1264 Xamidova Shaxnoza Nuraliyevna Iqtidorli futbolchilarni tanlab olishning nazariy asoslari ................................................................................ 1268 Salayev Taxirbek Kamiljanovich, Atajanov Adilbek Yuldashevich Sun’iy intellektning talabalarda analitik fikrlashga ta’siri .............................................................................. 1274 Abduhakimova Muslima Bahodir qizi Raqamli interpretatsiya: vizual tahlil kompetensiyasini rivojlantirishda immersiv texnologiya va kognitiv yuklanishni optimallashtirish ...................................................................................................... 1277 Anvarxo‘jayeva Dilinur Otabek qizi Bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining sun’iy intellektdan foydalanish kompetensiyasini shakllantirish ................................................................................................................... 1282 Artikova Nargiz Shuxratovna Ekologik turizmning tabiatga ma’naviy-estetik munosabatni rivojlantirish imkoniyatlari .............................. 1286 Aymatov A. Q., Turayeva Dildora Shuhratovna O‘quvchilarda milliy tuyg‘ularni shakllantirishning ilmiy-pedagogik asoslari ................................................ 1289 Begmatova Nasiba Safarbayevna Katta maktabgacha yoshdagi bolalarda duduqlanishni korreksiyalashning pedagogik texnologiyasi ......... 1293 Boxodirova Gulasalxon Ibroximovna Jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlarida lotin va yunon terminlarining o‘rni.......................... 1296 Burxonova Guyoxon Gulomovna Ta’lim jarayonlarida sinergetik kompetensiyalash orqali integrativ yondashuvni amalga oshirish ............... 1300 Haqberdiyev Baxtiyor Rustamovich Montessori metodikasining tarixi, tamoyillari va ingliz tilini ikkinchi til sifatida oʻqitishdagi oʻziga xos usullari ..................................................................................................................... 1304 Jo‘raqulova Gulruh Murot qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-pedagogik kompetentligini rivojlantirish holati va muammolari ............... 1307 Karimov Ravshanbek Rizomatovich Methodology for the Integrative Development of Students’ Educational and Creative Activities in Teaching Fine Arts ...................................................................................................... 1312 Kurbanova Shohsanam Bakhodirjon kizi Kurash sport turining jismoniy tarbiya tizimida tutgan o‘rni va uning rivojlanish omiillari ............................. 1315 Mamadova Feruzaxon Mirzaaxmad qizi, Akbarova Nasibaxon Abdumalik qizi Kurash sport turining texnik-taktik rivojlanishi va uning jismoniy tarbiyadagi pedagogik ahamiyati ............ 1319 Mamadova Feruzaxon Mirzaaxmad qizi, Eminjonova Zahro Dilmurodjon qizi Bo‘lajak tarbiyachilarning intellektual qobiliyatini falsafiy bilimlar asosida rivojlantirish shakllari ................. 1323 Mamatqulova Shaxnoza O‘ktam qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 17 2025-yil, dekabr, 12-son Using Debate, Role-Play, and Drama as Tools for Developing Oral Skills in English ................................. 1326 Menglibekov Reypnazar Mukhammetkarim-uli Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarida supervayzerlik qobiliyatlarini rivojlantirishning psixologik determinantlari ............................................................................................................................1329 Mirzayeva Muhayyo Ruziyevna Methodology for Developing Patriotic Education in Students Through Ideas of National Heroism ............. 1334 Nomanova Ma’rifat Abdillayevna Shaxsda kasbiy tafakkur namoyon bo‘lishining psixologik mexanizmlari .................................................... 1337 Olimova Fotima Botirovna Interaktiv taʼlim muhitida talabalarning badiiy-kompozitsion didini shakllantirish pedagogik mexanizmlari (rangtasvir fani misolida)...................................................................................... 1341 Omonqulova Dildora Xusniddin qizi Triz va kreativ pedagogika: boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirish ................................................................................................................. 1348 Ortiqova Zulfiya Nurmaxamatovna, Fayzullayeva Nazokat Uchqunovna O‘quvchilarni o‘zbek xalq og‘zaki ijodi namunalari vositasida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash jarayonlarini takomillashtirish .................................................................................................... 1351 Qodirqulov Nodirbek Hamroqul o‘g‘li Bo‘lajak muhandislarning loyihalash-konstruktorlik ko‘nikmasini rivojlantirishning muhim yo‘nalishlari (muhandislik ta’lim yo‘nalishlari misolida) .................................................................... 1355 Salomov Ilhom Salimovich Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS tizimi asosida baholashga o‘rgatish ................................ 1359 Samidjonova Muxabbat Xoliqjonovna “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida aniq va tabiiy fanlarni integrativ o‘qitishning ijtimoiy-pedagogik zaruriyat sifatida .......................................................................... 1362 Sobirova Mashxura Ubaydullayevna Sun’iy intellekt va simulyatsion o‘yinlardan foydalanib iqtisodiy tafakkurni shakllantirish metodikasi ......... 1365 Sodiqova Nigora Turayevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida virtual texnologiyalar vositasida axborot kompetentligini rivojlantirish tizimi .................................................................................................. 1368 Suvonqulova Aziza Abdurazzoq qizi Rahbarlarning psixologik farovonligi: oila–kasb muvozanati, oilaviy munosabat va kasbiy qoniqishning o‘zaro ta’sir mexanizmlari ............................................................................................1371 Teshayev Sobit Sodik o‘g‘li Tibbiy ta’limda refleksiv ko‘nikmalar: O‘zbekiston va dunyo tajribasi .......................................................... 1374 Toshmatova Moxizatxon Inomidin qizi Boshlang‘ich tayyorganlik bosqichidagi yosh voleybolchilarning mashg‘ulot jarayonini texnik va taktik nazorat qilish metodikasi.....................................................................................................1377 Xakimov Saydullo Tulanboyevich Kadrlarni boshqarishda strategik va tezkor qarorlar uygʻunligini taʼminlashning tashkiliy-boshqaruv asoslari ........................................................................................................................1380 D. A. Xodjimatova Jismoniy imkoniyatlari cheklangan yoshlar uchun sport va jismoniy faollikning ahamiyati ......................... 1385 Zafar Xudaykulov Raqamli texnologiyalar va innovatsion metodlar asosida ta’lim samaradorligini oshirish ........................... 1388 Yusupova Munisa Texnologik ta’lim jarayonida ixtirochilik va loyihalashtirish kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik asoslari ............................................................................................................ 1391 Zokirova Nargiza Akbarjonovna Til kompetentligining kognitiv tilshunoslik bilan aloqasi boshlang‘ich sinflar misolida ................................. 1395 Zokirova Sohiba Muhtoraliyevna, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Структура и основные характеристики креативности личности студентов педагогических вузов ...... 1398 Уразова Марина Батыровна, Соибова Толифа Дилмуродовна AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1268 2025-yil, dekabr, 12-son IQTIDORLI FUTBOLCHILARNI TANLAB OLISHNING NAZARIY ASOSLARI Salayev Taxirbek Kamiljanovich P.f.b.f.d (PhD) Ma’mun universiteti Umumkasbiy fanlar kafedrasi dotsenti Atajanov Adilbek Yuldashevich Ma’mun universiteti Umumkasbiy fanlar kafedrasi dotsenti Annotatsiya: Maqolada futbolda iqtidorli futbolchilarni saralab olishning nazariy asoslari, ushbu yo‘nalishda o‘tkazilgan tadqiqotlar hamda ko‘p yillik tayyorgarlik bosqichlarida iqtidorli futbolchilarni tanlab olish jarayonlari atroflicha o‘rganilgan va tahlil qilingan. Ko‘p yillik tayyorgarlik tizimida sportchilarni saralash, tanlab olish va tayyorlash bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinib, saralashning eng afzal deya e’tirof etilgan asosiy omillari ilmiy-nazariy jihatdan asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: futbol, tayyorgarlik, murabbiy, sportchi, sport mahorati, yosh futbolchilar, sport maktablari. Abstract: The article comprehensively examines and analyzes the theoretical foundations of selecting talented football players, the research conducted in this field, and the processes of identifying promising athletes throughout multi-year training stages. Scientific studies concerning the selection, identification, and preparation of athletes within the long-term training system are reviewed, and the key factors recognized as the most effective for talent selection are scientifically and theoretically substantiated. Key words: football, training, coach, athlete, sports performance, young football players, sports schools. Аннотация: В статье всесторонне изучены и проанализированы теоретические основы отбора талантливых футболистов, исследования, проведённые в данном направлении, а также особенности процесса отбора на многолетних этапах подготовки. Анализируются научные работы, посвящённые вопросам отбора, селекции и подготовки спортсменов в многолетней системе тренировки, и научно-теоретически обосновываются основные факторы, признанные наиболее эффективными для качественного отбора. Ключевые слова: футбол, тренировка, тренер, спортсмен, спортивное мастерство, молодые футболисты, спортивные школы. KIRISH Yosh futbolchilarni tanlash jarayoni tarixan bolalar maydonchasida eng chaqqon yoki jismonan epchil bolalarni aniqlash bilan cheklangan bo‘lgan. Biroq zamonaviy futbol talablari shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi mashg‘ulotlar tizimiga jalb etiladigan yosh sportchilarning layoqatini baholashda ilmiy asoslangan mezonlardan foydalanish nihoyatda muhimdir. Shu bois, futbol bo‘yicha iste’dodli sportchilarni aniqlash jarayoni tasodifiy kuzatishlarga emas, balki sport fiziologiyasi, biomexanika, psixologiya va pedagogik diagnostika kabi sohalarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalariga tayangan holda amalga oshirilishi maqsadga muvofiq. Demakki, yuqori sport mahoratiga erishish salohiyatiga ega bo‘lgan yosh futbolchilarni erta bosqichda aniqlab olish ularning keyingi rivojlanish dinamikasini to‘g‘ri prognoz qilish imkonini beradi. Chunki o‘rtacha qobiliyatga ega bo‘lgan sportchilar, hatto puxta va uzoq muddatli tayyorgarlik jarayonidan o‘tsalar ham, ulardan faqat ayrimlarigina yuqori natijalarga erisha oladi. Shu nuqtai nazardan, tanlov jarayonining samaradorligini oshirish, tashxisdagi ehtimoliy xatoliklarni minimallashtirish va kelajakdagi yuqori malakali sportchilarni shakllantirish uchun ilmiy asoslangan metodikalarni ishlab chiqish zarur. Eng muhimi, futbol uchun optimal tanlov yoshini aniqlash – iste’dodni erta aniqlash va sportchining uzluksiz rivojlanish strategiyasini belgilashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1269 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Futbolchilarni saralash jarayoni bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqtidorli yosh futbolchilarni erta bosqichda aniqlashda fiziologik, psixologik, texnik va antropometrik ko‘rsatkichlarni kompleks baholash muhim hisoblanadi. Abdullayev va Xonkeldievning jismoniy tarbiya nazariyasiga oid ilmiy qarashlarida sport tanlovi jarayoni sportchining yoshiga mos ravishda harakat ko‘nikmalari, jismoniy sifatlar va funksional tayyorgarlik darajasini tizimli o‘rganish orqali amalga oshirilishi kerakligi ta’kidlanadi. Platonov o‘z tadqiqotlarida sport ixtisoslashuvi va tanlov jarayoni ko‘p yillik tayyorgarlikning ajralmas qismi ekanini, bunda markaziy asab tizimi, mushak faoliyati va sport mashg‘ulotlariga moslashuv kabi omillar hal qiluvchi ahamiyat kasb etishini ilmiy asoslab bergan. Mazkur yo‘nalishda Akramov, Mahkamjonov va Nurimov tomonidan olib borilgan tadqiqotlar esa futbolchilarni tanlab olishda texnik-taktik ko‘nikmalar, qaror qabul qilish tezligi, koordinatsiya va psixomotor reaksiyaning shakllanganlik darajasi muhim diagnostik mezonlar ekanini tasdiqlaydi. Mualliflar futbolga xos harakatlarni o‘zlashtirish sur’ati, yuklamaga moslashuv, tezkor-kuch sifatlari va tana tuzilishining mosligi iqtidorli yosh futbolchilarni oldindan ajratib olish imkonini beruvchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri ekanini ilmiy xulosalar bilan yoritgan. Umuman olganda, mavjud ilmiy adabiyotlar futbolchilarni saralashning samaradorligi faqatgina jismoniy parametrlar emas, balki texnik, psixologik va funksional ko‘rsatkichlarning kompleks bahosi orqali aniqlanishini ko‘rsatadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqot metodologiyasi yosh futbolchilarning iqtidorini aniqlashga xizmat qiluvchi ma’lumotlarni yig‘ish va ularni tahlil qilishning ilmiy asoslangan usullariga tayandi. Ma’lumotlar sport maktablariga qabul jarayonida o‘tkazilgan kuzatishlar, pedagogik diagnostika, jismoniy sifatlarni aniqlovchi testlar, texnik ko‘nikmalarni baholash mashqlari, psixologik kuzatuvlar hamda antropometrik o‘lchovlar orqali to‘plandi. Fiziologik ko‘rsatkichlar puls, nafas soni, yuklamaga moslashuv va tiklanish dinamikasi asosida qayd etildi. Olingan ma’lumotlar statistik tahlil, solishtirish, dinamik o‘zgarishlarni kuzatish va korelatsion tahlil orqali qayta ishlanib, yosh futbolchilarning salohiyati, rivojlanish sur’atlari va tanlov samaradorligi ilmiy asosda baholandi. TAHLIL VA NATIJALAR Tajribalardan kelib chiqib, sport maktablariga yosh futbolchilarni saralash jarayonining yosh xususiyatlari bilan bog‘liq ilmiy asoslari amaliy tajriba va ilmiy tadqiqotlar natijalari yosh futbolchilarni tanlab olish jarayonini 9–10 yoshdan boshlab tashkil etishning maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi. Chunki mazkur yosh davrida bolalarda yurak-qon tomir tizimi, nafas olish apparati va mushak faoliyatining funksional imkoniyatlari yetarlicha shakllangan bo‘lib, ular murakkab bo‘lmagan umumrivojlantiruvchi va maxsus mashg‘ulotlarda faol ishtirok eta oladilar. 9–10 yoshli o‘g‘il bolalarda markaziy asab tizimi yetarli darajada rivojlangan bo‘lib, ular futbolga xos bo‘lgan asosiy texnik harakatlar – to‘pni qabul qilish, uzatish, dribling, zarba berish, koordinatsion kombinatsiyalarni tezroq va samarali o‘zlashtira olish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Ushbu yosh davrida psixomotor reaksiyaning shakllanishi, tezkorlik, muvozanat va moslashuvchanlik ko‘rsatkichlarining jadalligi futbol texnikasi uchun zamin yaratadi. Mutaxassislarning fikricha, yuqori malakali futbolchini tayyorlash uchun kamida 8–10 yillik uzluksiz va bosqichma-bosqich murakkablashadigan mashg‘ulotlar tizimi zarur. Shu boisdan mashg‘ulotlarni 9–10 yoshdan boshlash futbolchining texnik-taktik salohiyatini to‘liq shakllantirish, jismoniy sifatlarni optimal rivojlantirish va uzoq muddatli sport rejasini amalga oshirish uchun eng maqbul start nuqtasi hisoblanadi. Biroq tanlov jarayoni 9–10 yosh bilan cheklanib qolmaydi. Yuqori darajadagi sport natijalariga erishish salohiyati ko‘p yillik kuzatuvlar, kompleks diagnostika va o‘sish dinamikasini tizimli baholash orqali aniqlanadi. Chunki 10–16 yosh oralig‘ida bolalarning jismoniy, fiziologik va psixologik rivojlanishida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. O‘smirlik davrida organizmning gormonal fonidagi o‘zgarishlar, psixologik barqarorlikning notengligi, motivatsiya va xarakter sifatlarining shakllanishi sport faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, 10 yoshdagi bolaning kelajakdagi ishchanlik qobiliyati, sportga moslashuv darajasi yoki yuqori sport natijasiga erishish ehtimolini aniq prognoz qilish qiyin. Chunki individual o‘sish sur’atlari, irsiy omillar, sport muhitining ta’siri, murabbiylik mahorati va pedagogik yondashuv kabi omillar sportchining keyingi rivojlanishini sezilarli darajada belgilaydi. Shunga qaramay, saralash jarayonida bolaning ayni paytdagi jismoniy tayyorgarligi, texnik ko‘nikmalarga ega bo‘lish darajasi, tana tuzilishi, fiziologik ko‘rsatkichlari, koordinatsion qobiliyatlari kabi mezonlarni aniqlash asosiy diagnostik bosqich sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur mezonlar sport maktablariga qabul qilishda boshlang‘ich seleksiya uchun asos bo‘lsa-da, keyingi yillarda muntazam monitoring, individual rivojlanish pasporti va test natijalari orqali tanlov jarayoni takomillashtirib borilishi lozim. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1270 2025-yil, dekabr, 12-son Yuqorida keltirilgan ilmiy-nazariy mulohazalardan kelib chiqib, futbolchilarni saralash jarayoni qisqa muddatli baholash emas, balki bolalik davridan o‘smirlikning yakunigacha davom etadigan, ko‘p bosqichli va tizimli jarayon sifatida qaralishi lozim. Chunki sport natijasining yuqori darajada shakllanishi biologik rivojlanish bosqichlari va individual psixofiziologik omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni qisqa fursatda aniqlashning imkoni yo‘q. Tanlovning birinchi bosqichi odatda sport maktablariga qabul jarayonida amalga oshiriladi. Bu bosqichda ilmiy asoslangan, validligi yuqori bo‘lgan testlar orqali futbolga ixtisoslashuvga moyil, koordinatsion, tezkorlik va umumiy jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan bolalar ajratib olinadi. Shu bilan birga, texnik ko‘nikmalarni tez o‘zlashtirish salohiyati, psixomotor reaktsiya darajasi va harakat uyg‘unligi ham alohida baholanadi. Mazkur bosqich saralashning boshlang‘ich filtri bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchi bosqich esa qabul sinovlari natijasida saralangan o‘quvchilar orasidan istiqbolli sportchilarni aniqlashga qaratilgan. Bu bosqichning o‘ziga xosligi shundaki, baholash jarayoni faqat bir martalik testlar bilan cheklanmaydi, balki maxsus mashg‘ulotlar davomida uzoq muddatli pedagogik kuzatuvlar, dinamik testlar, yuklamaga moslashuv ko‘rsatkichlari va o‘zlashtirish tezligini tahlil qilish kabi mezonlarga asoslanadi. Aynan uzoq muddatli monitoring yosh futbolchining haqiqiy rivojlanish potensialini aniqlashda asosiy omil sifatida e’tirof etiladi. Uchinchi bosqich yuqori mahoratga erishish salohiyatiga ega bo‘lgan futbolchilarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Bu bosqich odatda sport maktablarining o‘quv-mashg‘ulot jarayonida qatnashayotgan yoki futbol klublarida muntazam ravishda ishtirok etib kelayotgan o‘smir yoshdagi sportchilarga nisbatan amalga oshiriladi. Bu bosqichda texnik-taktik tafakkur darajasi, o‘yin paytidagi qaror qabul qilish tezligi, o‘yin intuitsiyasi, stressga moslashuvchanlik, raqobatbardoshlik, tana tuzilishi va fiziologik salohiyat kabi yuqori darajali ko‘rsatkichlar chuqur tahlil qilinadi. Shu orqali kelgusida professional futbolga kirib borishi mumkin bo‘lgan sportchilar aniqlanadi. Tanlovning barcha bosqichlarida quyidagi asosiy jihatlar e’tiborga olinishi zarur: • yosh sportchilarning biologik yoshi va biologik o‘sish sur’atlari; • psixologik barqarorlik, motivatsiya va shaxsiy xarakter xususiyatlari; • texnik-taktik o‘sish dinamikasi; • yuklamaga moslashuv va sport jarohatlariga moyillik darajasi; • individual rivojlanish pasporti asosida muntazam monitoring natijalari. Shunday qilib, yosh futbolchilarni tanlash jarayonini bosqichma-bosqich, ilmiy mezonlar asosida tashkil etish sport maktablari va klublarda yuqori salohiyatli futbolchilarni aniqlash va tayyorlashda eng muhim uslubiy tamoyil hisoblanadi. Fiziologik jihatlar, avvalo, futbolchilarning fiziologik ko‘rsatkichlarini aniqlaydi. Hamma bolalar qabul sinovlarigacha umumiy tibbiy ko‘rikdan o‘tadilar. Kimki qabul sinovlaridan o‘tib sport maktabiga qabul qilingan bo‘lsa, muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tib boradilar. Hozirgi paytgacha bizga ko‘p sonli guruhlarning katta tekshiruvini o‘tkazish mumkin bo‘lgan ko‘rik uslubi ma’lum emas. Muammo shundan iboratki, zamonaviy tibbiy ko‘rikda faqatgina kim sog‘lomligini va sportga loyiqligini aniqlash mumkin. Lekin bu hali fiziologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha futbolga loyiq degan javob emas. Fiziologik jihatlar yosh futbolchilarning sport faoliyatiga moslashuv darajasini, organizmning funksional imkoniyatlarini va yuklamalarga bardoshlilik salohiyatini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Tanlov jarayonining dastlabki bosqichida barcha bolalar umumiy tibbiy ko‘rikdan o‘tadi. Ushbu ko‘rikning asosiy vazifasi – bolaning sog‘lomligini, harakat faoliyati bilan shug‘ullanishga ruxsat etilishini va sport o‘quv mashg‘ulotlariga kirish uchun umumiy fiziologik tayyorgarligini tasdiqlashdan iborat. Sport maktabiga qabul qilingan bolalar esa muntazam ravishda chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tib boradilar. Bu ko‘riklar yurak-qon tomir tizimi faoliyati, nafas olish apparatining sig‘imi, mushak-skelet tizimining holati, tiklanish jarayonlari, biomexanik ko‘rsatkichlar va organizmning umumiy adaptatsion imkoniyatlarini muntazam monitoring qilish imkonini beradi. Biroq mavjud amaliyot shuni ko‘rsatadiki, katta yosh guruhlari bo‘yicha kompleks fiziologik tekshiruvlar o‘tkazishga mo‘ljallangan universal, yuqori aniqlikdagi diagnostika uslublari hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Asosiy muammo shundaki, zamonaviy tibbiy ko‘riklar asosan bolaning sog‘lom yoki sog‘lom emasligini, sport bilan shug‘ullanishga ruxsat berilishini aniqlaydi, xolos. Bunday tekshiruvlar organizmning umumiy holatini baholaydi, ammo futbol uchun zarur bo‘lgan maxsus fiziologik parametrlarni – masalan, anaerob va aerob quvvat sig‘imi, mushak tolalari tarkibi, koordinatsion moslashuv, tez-tez takrorlanadigan yuklamaga moslashish darajasi, mushaklar tiklanish tezligi yoki yuqori intensivlikdagi harakatlarga chidamlilik – to‘liq ochib bera olmaydi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1271 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son Shu sababli, tibbiy ko‘rikdan muvaffaqiyatli o‘tgan bola fiziologik jihatdan sog‘lom bo‘lishi mumkin, biroq bu hol uning aynan futbol sporti uchun biologik va funksional jihatdan mos ekanini bildiradigan to‘liq mezon bo‘la olmaydi. Sportga ixtisoslashuv uchun zarur bo‘lgan fiziologik ko‘rsatkichlar kompleks diagnostika asosida aniqlanadi. Bunday diagnostika mushak faoliyatining quvvati, markaziy asab tizimining tezkorligi, yurakning adaptatsiya koeffitsienti, maksimal kislorod iste’moli (VO2 max), o‘yin davomida organizmning tiklanish dinamikasi va charchoqqa bardoshlilik kabi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Demak, futbolchilarni saralashda faqat umumiy tibbiy ko‘rik yetarli emas; sport fiziologiyasi, funksional diagnostika va yuklamaga javob reaksiyasini baholashga asoslangan chuqur ilmiy yondashuv zarur. Faqat shunda yosh futbolchilarning haqiqiy sport salohiyatini aniq prognoz qilish va ularga individual tayyorgarlik dasturlarini ishlab chiqish imkoniyati yuzaga keladi. Antropometrik ko‘rsatkichlar – ya’ni bo‘y-bast, tana massasi, ko‘krak qafasi aylanasi, elkalar kengligi, bo‘ksa (son) hajmi va tana proporsiyalari – yosh futbolchilarning sportga moslashuv darajasini baholashda muhim ilmiy mezonlardan biri hisoblanadi. Garchi jismoniy tuzilishning futbolga layoqatni belgilovchi hal qiluvchi omil sifatida qaralishi ilmiy nuqtai nazardan unchalik to‘g‘ri bo‘lmasa-da, antropometrik parametrlar sportchining yuklamani qabul qilish qobiliyati, harakat texnikasi va o‘yin jarayonidagi funksional qulaylikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kungacha futbolchilarni saralash jarayonida antropometrik adaptatsiya masalalari yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan bo‘lsa-da, mavjud ilmiy adabiyotlar va amaliy kuzatuvlar quyidagi xulosalarni ilgari suradi: • antropometrik ko‘rsatkichlar futbolga qat’iy yo‘l ochuvchi yoki yo‘ldan chetlatuvchi mezon emas; • biroq ular yuklama bardoshliligini, jarohatlanish xavfi darajasini, tezkorlik va kuch sifatlarining shakllanish sur’atlarini aniqlashda muhim axborot beradi; • tanlov jarayonida tana tuzilishining umumiy mutanosibligi, mushak-skelet tizimining rivojlanish darajasi va o‘sish sur’atlari e’tiborga olinishi shart. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, jismonan kuchli, mushaklari yaxshi rivojlangan, tana tuzilishi baquvvat bo‘lgan bolalar yuklamalarga tezroq moslashadi, mashg‘ulotlardan tiklanish jarayoni sur’ati yuqoriroq bo‘ladi va musobaqa faoliyatida o‘zini ancha ishonchli tutadi. Bunday sportchilar odatda tezkor-kuch tayyorgarligi bilan bog‘liq mashqlarni yengil o‘zlashtiradilar, takroriy kuchlanishlarga bardoshli bo‘ladilar va futbolga xos dinamik harakatlarni samarali bajaradilar. Biroq shu bilan birga, jismoniy rivojlanishi o‘rtacha yoki nisbatan sustroq bo‘lgan bolalarning yuqori malakali sportchi darajasigacha yetishishi ehtimolini inkor etib bo‘lmaydi. Chunki futbol o‘yinida mahoratni belgilovchi asosiy omillar – texnik mahorat, o‘yin tafakkuri, koordinatsion qobiliyat, taktika tushunchasi va ruhiy barqarorlik – antropometrik o‘lchamlardan ko‘ra ancha muhim hisoblanadi. Shuningdek, o‘smirlik davrida tana tuzilishining keskin o‘zgarishi, mushak massasining tabiiy ortishi, vegetativ tizimning qayta moslashuvi ba’zi o‘smirlarning kechroq “ochilishini” ta’minlab, ularni keyinchalik yuqori darajali sportchiga aylanishiga yordam beradi. Shuning uchun futbolchilarni saralashda antropometrik ko‘rsatkichlar muhim ahamiyatga ega bo‘lsa-da, ular hech qachon asosiy yoki yagona mezon sifatida baholanmasligi kerak. Optimal yondashuv – antropometrik, fiziologik va psixologik ko‘rsatkichlarning birgalikda kompleks diagnostikasi asosida yosh futbolchining sport salohiyatini prognoz qilishdir. Bu esa tanlov jarayonining ilmiy asoslangan, xolis va uzoq muddatli samaradorligini oshiradi. Psixologik, pedagogik jihatlar. Tanlovda bola xarakteriga xos bo‘lgan, uning aqliy qobiliyatlariga katta ahamiyat beriladi. Tajribalar birinchi navbatda aqlli va irodasi kuchli o‘g‘il bolalarni qabul qilish kerakligini tasdiqlaydi. Jismoniy rivojlanish jihatlari. Ayni paytda yugurishda yuqori tezkorlikka va katta chidamkorlikka ega futbolchilar kerak. Shuning uchun qabul imtihonlarida futbol uchun zarur jismoniy ma’lumotlarni aniqlashga katta ahamiyat beriladi. Texnik tayyorgarlik jihatlari. Sport maktablari qabul sinovlariga yetarli darajada texnik ko‘nikmalarga ega bo‘lmagan qobiliyatli bolalar juda ko‘p keladi. Bunday vaziyatlarda murabbiyga kelgusida shunday bolalar bilan ish olib borish mumkinligini tezkor aniqlash juda qiyin. Hozirgi paytda sport maktablariga qabul sinovlari asosida qabul qilinadi. Odatda sport maktablari yon atrofdagi, uning ta’sir doirasidagi hududlarni qamrab olishga harakat qiladi. Lekin hozirga qadar ko‘p sonli bolalar ichida tanlovni amalga oshirish uchun sport maktablari qabul sinovlariga barcha bolalarni jalb qilishning ilojisi bo‘lmagan. 6–14 yoshli bolalar umumta’lim maktablariga boradilar, demak tanlovni tashkil qilish ishlarini shundan kelib chiqib amalga oshirish maqsadga muvofiq. Shuning uchun tanlov asosan maktablarda o‘tkazilishi lozim. Aynan shu maqsadda mamlakatni shartli uchastkalarga bo‘lish lozim. Eng kichik tanlov birligi boshlang‘ich maktablarda va shu yerdan keyingi qadamlar boshlanadi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1272 2025-yil, dekabr, 12-son Hilma-hil sport turlarini takomillashtirish individning biron bir sport faoliyati turidan bittasida mahoratga erishishi uchun imkoniyatlarni kengaytiradi. Shaxs xususiyatlari va jismoniy sifatlarning biron bir sport turiga nisbatan kuchsiz namoyon bo‘lishiga, sport qobiliyati mavjud emas deb qarab bo‘lmaydi. Bir sport faoliyati turi uchun afzallik alomatlari kam bo‘lsa, boshqasi uchun to‘g‘ri kelishi va yuqori natijalarni ta’minlashi mumkin (1–4). Shuning uchun sport qobiliyatlarini bashorat qilish faqat tanlov tizimi uchun xos umumiy holatlardan kelib chiqib, alohida tur yoki guruh sport turiga nisbatan amalga oshirilishi mumkin. Sport qobiliyati ko‘p jihatdan stabilligi va konservativligi bilan farq qiluvchi irsiy layoqatga bog‘liq. Shuning uchun sport qobiliyatini bashorat qilishda, avvalo, kelgusi sport faoliyati muvaffaqiyatlariga sabab bo‘ladigan nisbatan kam o‘zgaruvchan alomatlarni e’tiborga olish lozim. Shug‘ullanuvchilar organizmiga qo‘yilayotgan yuqori talablarda nasliy alomatlar roli maksimal darajada ochib berilayotgan bo‘lsa, demak yosh sportchilar faoliyatini baholashda yuqori muvaffaqiyat darajasiga mo‘ljal qilish zarur. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, yosh sportchilarni tanlash muammolari bir qator tadqiqot uslubiyatlarini qo‘llash asnosida kompleks hal qilinishi lozim. Sport maktablariga tanlovning birinchi bosqich uslubiyati bolaga sport turini to‘g‘ri tanlashga yordam berish vazifasini hal qiladi. Bu vazifaning to‘g‘ri yechimi nafaqat sport maktablari va alohida murabbiylar ishining samaradorligini oshiradi, balki chuqur ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligini bildiradi. Bolaning kelajakdagi sport muvaffaqiyatlarini aniqlovchi asosiy holatlardan biri mashg‘ulotlarga kirishish yoshi hisoblanadi. Aynan shu yoshda ko‘pgina xorij sportchilari mashg‘ulotlarga kirishganlar. Bu yosh chegarasidan oshgan kishilarni sport seksiyalariga qabul qilishdan bosh tortish kerak degani emas. Mashg‘ulotlarga kirishish va sport turlariga moslashuv bo‘yicha Platonov (1997) ma’lumotlariga ko‘ra, turli sport turlarida mashg‘ulotlarga kirishish yoshi jismoniy, psixologik va koordinatsion rivojlanish xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, ayollar va erkaklar uchun sezilarli farq qiladi. Turli hil sport turlarida mashg‘ulotlarga kirishish yoshi (Platonov 1997 bo‘yicha) Sport turi ayollar erkaklar ayollar Suzish 9-11 8-11 Baydarkada eshkak eshish 13-16 13-16 Velosport 14-16 14-16 100-400 m yugurish 13-14 13-14 Sport gimnastikasi 8-9 6-8 Badiiy gimnastika 6-8 Kurash 12-14 Voleybol 12-14 11-13 Futbol 12-14 - Ushbu ma’lumotlar yoshga mos sport mashg‘ulotlarini tashkil etish muhimligini ko‘rsatadi. Shu sababli sport maktablarining rahbariyati va murabbiylar quyidagi jihatlarni hisobga olishlari lozim: 1. Yoshning sport qobiliyatlarini prognozlashdagi ahamiyati. Bolaning yoshiga qarab sport qobiliyatlarini ilgari bashorat qilish imkoniyati pasayadi. Shu bois, erta bosqichlarda sportchilarning jismoniy va koordinatsion imkoniyatlarini individual monitoring asosida baholash zarur. 2. Mashg‘ulotlarning organizmga yuklamasi. Zamonaviy sport mashg‘ulotlari sportchining organizmiga yuqori talab qo‘yadi. Shu sababli, erta yoshdan intensiv mashg‘ulotlarga kirishgan bolalar ko‘pincha sport faoliyatini erta tark etadilar. 3. Ba’zi sport turlarida boshlanish yoshi. Ayrim sport turlariga, masalan, suzish va gimnastika, bolalarni 3–5 yoshdan o‘rgatish amaliyoti mavjud. Biroq bu yoshdagi bolalar bilan yo‘naltirilgan sport mashg‘ulotlarini olib borish tabiiy rivojlanish va sog‘liq uchun xavf tug‘diradi. Shu sababli mashg‘ulotlarning intensivligi va yuklamasi bolaning fiziologik rivojlanishiga mos ravishda bosqichma-bosqich oshirilishi kerak. Shunday qilib, mashg‘ulotlarga kirishish yoshini belgilash va sport turlariga moslashtirish jarayonida biologik rivojlanish, koordinatsion va jismoniy tayyorgarlik, shuningdek psixologik barqarorlikni hisobga olish AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1273 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son ilmiy jihatdan asosli hisoblanadi. Bu yondashuv sportchilarning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlash va sportda yuqori natijalarga erishish imkoniyatini oshiradi. 1. Tezkorlik va tezkor-kuch xususiyatlari – futbol o‘yinidagi harakatlarni bajarish tezligi, qaror qabul qilish sur’ati va kuchni moslashtirish qobiliyati; 2. Koordinatsion qobiliyatlar – muvozanat, moslashuvchanlik, qaror qabul qilish va texnik harakatlarni uyg‘un bajarish darajasi; 3. Texnik usullarni o‘zlashtirish sur’ati va sifati – to‘p bilan ishlash, dribling, uzatish va zarba berish kabi texnik ko‘nikmalarni o‘zlashtirish darajasi; 4. Psixologik tavsiflar – motivatsiya, stressga bardoshlilik, e’tibor va o‘yin tafakkuri, bu esa futbolchilar ehtimoliy faoliyat samaradorligini prognoz qilish imkonini beradi; 5. Musobaqa faoliyati tavsifi – o‘yin paytida amalga oshirilgan harakatlar, qarorlar va taktika elementlarining tahlili. Shunday qilib, yuqorida sanab o‘tilgan ko‘rsatkichlar yosh futbolchilarda tanlov samaradorligini baholash va ularning kelajakdagi sport natijalarini yuqori aniqlik bilan prognoz qilish imkonini beruvchi asosiy parametrlardir. XULOSA VA TAKLIFLAR Yuqorida bayon etilganlardan kelib chiqib, quyidagicha xulosa qilish mumkin: oxirgi o‘ttiz yilda bajarilgan tadqiqot natijalari asosida sport tanlovi nazariyasi va uslubiyati bo‘yicha bir qator isbotlangan tushunchalar shakllangan. Yosh futbolchilarni tanlash jarayoni – ko‘p bosqichli, uzoq muddatli va ilmiy asoslangan jarayon bo‘lib, u fiziologik, antropometrik, psixologik va texnik-taktik ko‘rsatkichlarni birgalikda baholashga tayangan holda amalga oshirilishi lozim. Tanlovning samaradorligini oshirish uchun: 1. Mashg‘ulotlarni 9–10 yoshdan boshlash; 2. Kompleks testlar va tibbiy ko‘rik orqali fiziologik tayyorgarlikni baholash; 3. Antropometrik ko‘rsatkichlarni nazorat qilish; 4. Tanlov bosqichlarini – qabul sinovlari, uzoq muddatli kuzatuvlar va yuqori mahoratga ega sportchilarni aniqlash – amalga oshirish; 5. Individual rivojlanish monitoringini olib borish – tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv yosh futbolchilarning sport salohiyatini to‘liq aniqlash va ularni yuqori malakali sportchilarga aylantirish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdullayev A., Xonkeldiev Sh. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. Darslik. – Toshkent: OʻzDJTI nashriyot-matbaa bo‘limi, 2005 – 269 b. 2. Платонов В. Н. Физическая культура и спорт: Теория и методика. – Москва: Физкультура и спорт, 1997. 3. Akramov R. A. Futbol. Darslik. – Toshkent, 2006. 4. Mahkamjonov K. M. Futbol o‘yin texnikasi. Metodik qo‘llanma. – Toshkent, 1999. 5. Nurimov R. I., Abidov Sh. U., Nurimov Z. R., Davletmuradov S. R. Sport va milliy o‘yinlar (Futbol). Darslik. – Toshkent: ITA-PRESS, 2015. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 564 2025-yil, dekabr, 12-son Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 565 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 2025. №12 Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov Ingliz tili muharriri: Murod Xoliyorov Musahhih: Alibek Zokirov Sahifalovchi va dizayner: Iskandar Islomov © Materiallar ko‘chirib bosilganda “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali manba sifatida ko‘rsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Manzilimiz: Toshkent shahar, Yunusobod tumani 19-mavze, 17-uy. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №C–5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: № 136361.