BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING NUTQ MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH

INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 169 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING NUTQ MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH Salomova Baxtiniso Termiz davlat pedagogika instituti 1-kurs magistri Temirova Matluba Karim qizi Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishning pedagogik asoslari yoritilgan. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda til me’yorlariga rioya qilish, lug‘at boyligini oshirish, ravon va ifodali so‘zlash ko‘nikmalarini shakllantirish muhimligi ta’kidlanadi. Shuningdek, ona tili darslarida qo‘llaniladigan samarali metod va usullar, interfaol yondashuvlar hamda mashq turlarining nutq madaniyatini rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqola boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, nutq madaniyati, og‘zaki nutq, yozma nutq, lug‘at boyligi, interfaol metodlar. Аннотация: В статье рассматриваются вопросы развития культуры речи у учащихся начальных классов. Анализируется педагогическое значение формирования устной и письменной речи, соблюдения языковых норм, обогащения словарного запаса, а также развития навыков грамотного и выразительного высказывания. Особое внимание уделяется эффективным методам и интерактивным приёмам, применяемым на уроках родного языка. Kлючевые слова: начальное образование, культура речи, устная речь, письменная речь, словарный запас, интерактивные методы. Abstract: This article discusses the issues of developing speech culture in primary school students. The pedagogical importance of forming oral and written speech, observing language norms, enriching vocabulary, and developing fluent and expressive communication skills is analyzed. The role of effective methods and interactive approaches used in mother tongue lessons in improving speech culture is also highlighted. Keywords: primary education, speech culture, oral speech, written speech, vocabulary development, interactive methods Nutq - inson tafakkuri va madaniyatining ko‘zgusidir. Ayniqsa, boshlangʻich sinf davri bolaning nutqi shakllanadigan, boyiydigan va to‘g‘ri yo‘naltiriladigan eng muhim bosqich hisoblanadi. Shu sababli boshlangʻich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini rivojlantirish ta’lim-tarbiya jarayonining ustuvor vazifalaridan biridir. Nutq madaniyati deganda o‘quvchining fikrini grammatik jihatdan to‘g‘ri, ravon, aniq va odob doirasida ifodalay olishi tushuniladi. Bu jarayon faqatgina so‘z boyligini oshirish bilangina cheklanmaydi, balki to‘g‘ri talaffuz, mantiqiy fikrlash, nutq odobi va muloqot madaniyatini ham o‘z ichiga oladi. INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 170 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us Boshlangʻich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini rivojlantirishning ahamiyati juda kattadir. Chunki nutqi rivojlangan bola darslarda o‘z fikrini erkin bayon qila oladi, savollarga aniq javob beradi, matn mazmunini to‘g‘ri tushunadi va yozma nutqni ham puxta egallaydi. Bundan tashqari, nutqi rivojlangan o‘quvchida o‘ziga bo‘lgan ishonch kuchayadi, muloqot jarayonida faol bo‘ladi va jamoadagi o‘rni mustahkamlanadi. Nutq madaniyatini rivojlantirishda og‘zaki nutq ustida ishlash muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar bilan suhbatlar tashkil etish, savol-javoblar o‘tkazish, rasm asosida hikoya tuzdirish, o‘qilgan matnni qayta hikoyalash kabi mashqlar bolalarning nutqini faollashtiradi. Ayniqsa, rolli o‘yinlar va dialoglar orqali bolalar kundalik hayotda zarur bo‘lgan muloqot ko‘nikmalarini egallaydilar. Lug‘at boyligini oshirish nutq madaniyatining asosiy shartlaridan biridir. Dars jarayonida yangi so‘zlarning ma’nosini tushuntirish, ularni gaplarda qo‘llatish, sinonim va antonimlar bilan ishlash o‘quvchilarning so‘z zahirasini boyitadi. Maqollar, topishmoqlar, tez aytishlar esa bolalarning nutqini qiziqarli va ta’sirchan qiladi. To‘g‘ri talaffuzni shakllantirishda tez aytish mashqlari, tovushlarni farqlashga doir topshiriqlar muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda o‘qituvchining namunali nutqi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘qituvchi har bir so‘zni to‘g‘ri talaffuz qilib, o‘quvchilarga o‘rnak bo‘lishi lozim. Nutq madaniyatining yana bir muhim jihati nutq odobidir. Boshlangʻich sinfda o‘quvchilarga salomlashish, minnatdorchilik bildirish, navbat bilan gapirish, suhbatdoshni hurmat qilish kabi ko‘nikmalarni singdirish zarur. Bu esa bolalarning nafaqat nutqini, balki axloqiy tarbiyasini ham rivojlantiradi. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutq madaniyatini rivojlantirish ularning tilini boyitish, toʻgʻri talaffuz, mantiqiy fikrlash va oʻz fikrini ravon ifodalash qobiliyatini oshirishni oʻz ichiga oladi. Bu esa oʻyinlar, dialoglar, she’r va hikoyalar oʻqish-yozish mashqlari, interaktiv darslar orqali amalga oshiriladi, natijada oʻquvchilar oʻzaro muloqotda, ijodiy va professional faoliyatda muvaffaqiyat qozonadi. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutq madaniyatini rivojlantirish usullariga quyidagi oʻyin va mashqlarni misol keltirish mumkin: “Kim tez topadi?” (Savol-javob oʻyini) – oʻquvchilar tez va toʻgʻri javob berishni oʻrganadi. “Savol javob” (Dialoglar) – juftliklarda yoki kichik guruhlarda suhbatlashish, savol berish-javob berishni mashq qilish. “Soʻz oʻyini” (Masalan, “Kimdir nimadir haqida gapiradi, boshqasi uni topadi”) - lugʻat boyligini oshiradi. Oʻqish va hikoya qilishga esa: Sahnaga oʻqish (deklamatsiya): She’rlar, ertaklar oʻqish orqali ovoz balandligi, ohangi va talaffuzni takomillashtirish. “Oʻzim hikoya qilaman” (Oʻz fikrini bayon etish): Oʻqilgan matnlar asosida oʻz fikrini ifodalash, hikoyani davom ettirish. Interaktiv darslarga: Debatlar va munozaralar (yoshga mos): Oddiy mavzular atrofida oʻz fikrini himoya qilish va tinglashga oʻrgatish. Rolli oʻyinlari (Ролевые игры): Vazinaviy oʻyinlar orqali ijtimoiy muloqot malakalarini oshirish. Yozma mashqlarga: “Rasmga qarab hikoya yozish/gapirish”: Vizual materiallardan foydalanib, izchil hikoya tuzishga oʻrgatish. “Xat yozish” (Oddiy xat, tabrik): Yozma muloqot madaniyatini shakllantirish. Oʻqituvchining roli: Oʻquvchilarning gaplarini diqqat bilan tinglash. Toʻgʻri va boy til ishlatish (oʻrnak koʻrsatish). Xato gaplarni toʻgʻirlashda tanbeh bermasdan, oʻrniga toʻgʻri gapni taklif qilish. INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE Volume 02, Issue 12, 2025 171 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE universalconference.us Natijada oʻquvchilarning lugʻat boyligi oshadi. Toʻgʻri va ravon gapirish koʻnikmasi rivojlanadi. Mantiqiy fikrlash va ijodkorlik kuchayadi. Oʻzaro muloqotda ishonch oshadi. Bu usullar birlashtirilsa, boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutq madaniyati samarali rivojlanadi. Ona tilini namunalar va maxsus mashqlar asosida amaliy,muntazam va izchil o’rgatish orqali adabiybadiiy nutq shaklini shakllantirib borishni taqozo qiladi. Boshlang’ich sinf ona tili darslarining asosiy vazifasi o’quvchilarni o’quv-biluv faoliyatiga tayyorlash, boshqalar bilan muloqotga kirisha oladigan, o’z fikrini boshqalarga tushunarli tarzda yetkaza oladigan shaxsni shakllantirishdan iborat. Nutq madaniyatining yana bir muhim jihati - nutq odobidir. Boshlangʻich sinfda o‘quvchilarga salomlashish, minnatdorchilik bildirish, navbat bilan gapirish, suhbatdoshni hurmat qilish kabi ko‘nikmalarni singdirish zarur. Bu esa bolalarning nafaqat nutqini, balki axloqiy tarbiyasini ham rivojlantiradi. Darsdan tashqari faoliyatlar ham nutq madaniyatini rivojlantirishda katta imkoniyatlar yaratadi. She’r yodlash, ertak aytish, sahnalashtirish, kitobxonlik tadbirlari o‘quvchilarning nutqini boyitadi va ifodali gapirishga o‘rgatadi. Xulosa qilib aytganda, boshlangʻich sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini rivojlantirish - ularning intellektual va ma’naviy kamoloti uchun mustahkam poydevordir. Nutqi rivojlangan bola kelajakda bilimli, madaniyatli va jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan shaxs bo‘lib voyaga yetadi. Shu bois har bir boshlangʻich sinf o‘qituvchisi nutq madaniyatini shakllantirishga alohida e’tibor qaratishi lozim. Foydalanilgan adabiyatlar 1. Muhiddinov A.G. O‘quv jarayonida nutq faoliyati. -T.:O‘qituvchi .1995.80-b. 2. Nisanbayeva A.Q. O‘zbek tili darslarida matn vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirishning metodik asoslari. 3. Nishonaliyev U.N. Ta`lim standarti va pedagogik innovatsiyalar //Xalq ta`limi jamiyati.-T.: 1999. 6-son. -28-31-b. 4. Nurullayeva Sh.U. Boshlang`ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatish metodikasi. Qarshi: 2008. 145 b.