ZAMONAVIY FANLARDA JORIY YONDASHUVLAR VA YANGI TADQIQOTLAR

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 237 ZAMONAVIY FANLARDA JORIY YONDASHUVLAR VA YANGI TADQIQOTLAR Ilmiy Raxbar: Adizova Nargiza Zamirovna Talaba: Mansurov Oʻktambek Oʻtkir oʻgʻli https://doi.org/10.5281/zenodo.18013023 Annotatsiya: Zamonaviy fan kompleks muammolarni hal etishda transdisipliner metodologiyalar, sun’iy intellekt (AI) vositalari, va ochiq ilmiy praktikalar (open science) orqali sezilarli o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Global ilmiy natijalar soni so‘nggi o‘n yilliklarda jadal o‘sib, ilmiy-pedagogik va texnologik kontekstlarda tadqiqotlar strukturasini qayta belgilamoqda. Kalit so'zlar 1. Zamonaviy fan 2. Transdisipliner tadqiqot 3. Sun’iy intellekt va ilmiy izlanishlar 4. Ochiq fan (open science) 5. Gold open access 6. Ilmiy nashrlar o‘sishi 7. Reproduktivlik va ilmiy ishonchlilik 8. Ilmiy siyosat 9. Ma’lumot etikasi 10. Ilmiy infratuzilma Adabiyotlarni Tahlil Qilish (Literature Review) Zamonaviy ilmiy tadqiqot maydoni so‘nggi yillarda bir qator yangi tendensiyalarni qamrab olgan: generativ sun’iy intellekt (GenAI), ochiq ilm-fan (open science), reproduktivlik muammolari va transdisipliner yondashuvlarning ro‘yxatga olinishi. Adabiyotlarda bu yo‘nalishlar ilmiy hamjamiyatda keng muhokama qilinmoqda va ularning natijalari statistik va empirik tahlillar bilan tasdiqlanmoqda. 1. Generativ sun’iy intellekt (GenAI) va uning ilm-fanga ta’siri. Duede va hamkasblar (2024) 20 ga yaqin ilmiy sohani qamrab olgan 80 milliondan ortiq nashrni tahlil qilgan tadqiqotda, 1985-2022 yillarda sun’iy intellektga oid maqolalar 13 marta ko‘paygani (≈ 13× o‘sish) aniqlangan. Yaqinda chop etilgan “Rise of Generative Artificial Intelligence in Science” maqolasida 2017– 2023 yillar oralig‘ida generativ AI integratsiyasining geografik va soha bo‘yicha tarqalishi o‘rganilgan. Bu tadqiqot GenAI-ning ilmiy nashrlarda qanchalik tez tarqalayotganini, shuningdek, uning qo‘llanilishidagi mantiqiy va semantik farqlarga urg‘u beradi. Reproduktivlik va ochiq ilm-fan infrastrukturasi. Bibal va hamkasblar (2025) “AI Copilots for Reproducibility” real-hayot misolini keltiradi: AI yordamida ishlaydigan OpenPub platformasi ilmiy maqolalar, kodlar va qo‘shimcha materiallarni tahlil qilib, Jupyter Notebook’larni avto-ishlab chiqadi va reproduktivlik uchun zarur bo‘lgan qadamlarni taklif qiladi. Ular OpenPub platformasi yordamida rekonstruktsiya vaqtini 30 soatdan taxminan 1 soatga qisqartirishga erishganligini bildiradi. Inson-AI hamkorligi va ilmiy prototiplash. Shao va boshqalar (2025) “SciSciGPT” deb nomlangan, katta til modellari (LLM) asosida ishlaydigan ochiq manbali ilmiy hamkor AI agentini taklif qiladi. Ular foydalanuvchiga tadqiqotni avtomatlashtirish, analitik ishlov berishni tezlashtirish va takrorlanuvchi ishlarni YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 238 takrorlashda yordam beradi, hamda hamkorlik darajalari bo‘yicha modellar (maturity model) taklif etadilar. Shu bilan birga, ular inson va AI hissalarini ularning axloqiy va shaffoflik jihatlaridan muhokama qiladi. AI va ta’lim, etik xavf va muammolar. Kubsch va boshqalar (2025) “Report on the Scoping Workshop on AI in Science Education Research” hisobotida AI ta’limda, ilmiy usullarda va etika jihatlarida qanday integratsiyalanayotgani muhokama qilingan. Ular AI qo‘llanilganda tenglik, baholash va o‘qituvchi-yoshilan o‘quvchilar o‘rtasidagi epistemik tafakkur muammolari paydo bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Holat va tahdidlar: sifat va ishonchlilik krizisi. So‘nggi maqolalarda ilmiy nashrlarning ko‘pligi va sifat nazorati bo‘yicha xavotirlar bildirilyapti. Masalan, “Quality of scientific papers questioned … ” maqolaga ko‘ra, 2015– 2024 yillar oralig‘ida Web of Science’dagi indekslangan tadqiqotlar soni 1.71 milliondan 2.53 milliongacha o‘sdi, bu ~48% o‘sish demakdir. Bundan tashqari, noto‘g‘ri yoki sun’iy intel-le-kt yordamida generatsiyalangan maqolalar soni ortib borayotgani va peer-review tizimining ortiqcha yuk ostida qolayotganligi haqida ham ogohlantirishlar mavjud. Bu tendensiyalar “publish-or-perish” (nashr qilish – yo‘qolish) madaniyati va kvantitetga asoslangan ilmiy baholash tizimining muammolari bilan bog‘liq ekanligi ko‘plab mualliflar tomonidan qayd etiladi. Tahliliy yakun: Adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt (ayniqsa generativ modellari) ilm-fanda allaqachon chuqur integratsiyalangan va turli yo‘nalishlarda namoyon bo‘lmoqda. Shu bilan birga, bu integratsiyalanish yangi xavflar va metodologik muammolarni keltirib chiqaradi: reproducibility (takrorlanish), ma’lumotning shaffofligi, axloqiy masalalar va sifat nazorati. Ochiq ilm-fan vositalari va AI hamkorlari bu muammolarni hal qilishda katta potentsialga ega bo‘lishi mumkin, lekin ular bilan birga ehtiyotkor dizayn va siyosat talab etiladi. --- Metodologiya (Methodology) Ushbu maqola uchun metodologiya quyidagi bosqichlardan iborat: 1. Tadqiqot dizayni Ish kvantitativ va sifatli yondashuvni o‘z ichiga olgan aralash (mixed-methods) modelga asoslanadi. Birinchi qadamda, bibliometrik tahlil amalga oshiriladi: Generativ AI va boshqa AI texnologiyalariga oid ilmiy nashrlar yo‘nalishlari, yillik o‘sish sur’ati va tarqalishini tahlil qilish. Ikkinchi qadamda, reproduktivlik va ochiq ilm-fan platformalarida AI vositalarining amaliy samaradorligini o‘rganish uchun holat tahlillari (case studies) va eksperimental sinovlar qo‘llaniladi (masalan, OpenPub kabi vositalar). 2. Ma’lumot manbalari Bibliometrik ma’lumot: OpenAlex, Web of Science, Scopus va boshqa ilmiy ma’lumotlar bazalaridan foydalaniladi. OpenAlex ma’lumotlar bazasi generativ AI tadqiqotlarini soha va geografik bo‘yicha o‘rganishda ayniqsa foydali. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 239 Empirik testlar va holat tahlillari: OpenPub platformasi va SciSciGPT kabi AI vositalari misollari tanlanadi. Ilmiy maqolalar, kod va qo‘shimcha materiallar tahlil qilinib, ularning reproducibility (takrorlanish) darajasi baholanadi. Siyosiy va etik hujjatlar: Workshop hisobotlari, siyosat hujjatlari, ochiq ilm-fan tavsiyalari (masalan, UNESCO), va tadqiqot axloqi bo‘yicha yangi direktivalar tahlil qilinadi. Statistik va analitik usullar Trend tahlili: Yillik o‘sish sur’ati (Compound Annual Growth Rate, CAGR) hisoblash orqali AI va GenAI nashrlari hajmining tarixiy va proyektlangan (bashoratlangan) o‘zgarishini aniqlash. Tafkiliy model yaratish: Maqolalarni “AI qo‘llanilgan” va “AI muhokama qilingan” kategoriyalariga ajratish uchun ikki bosqichli klassifikator — GPT-4 va SciBERT modeli —dan foydalaniladi, xuddi “Rise of Generative AI in Science” maqolasida qilinagandek. Reproducibility tahlili: Holat tahlili jarayonida Jupyter Notebook’lar va qayta ishlab chiqiladigan kodlar yordamida asl maqolalar natijalarini takrorlash. OpenPub platformasi misolida natijalar va ularning takrorlanish mumkinligi baholanadi (soat va natijalar qamrovi bilan). Sifatli muhokama va etika bahosi: Workshoplardan olingan malakali intervyular va tadqiqot chog‘idagi guvohlik ma’lumotlari (qualitative data), shuningdek siyosat hujjatlari tahlil qilinadi. 4. Bashorat modellari va kelajakga proyeksiyalar Bibliometrik tahlil natijalaridan foydalanib, 2024–2030 yillar uchun proyeksiyalar (bashoratlar) tuziladi: GenAI nashrlarining o‘sishi, AI vositalaridan foydalanish darajasi, va reproducibility platformalarining qabul qilinishi. Sensitiv tahlil qo‘llaniladi: turli stsenariylar (masalan, yuqori AI qabul sur’ati, siyosiy cheklovlar, ochiq ilm-fanning sekin tarqalishi) uchun proyeksiyalar baholanadi, va har bir stsenariy uchun ehtimollik va xatarlar tahlil qilinadi. Etik yondashuv Tadqiqotda axloqiy masalalar asosiy rol o‘ynaydi: AI vositalarining shaffofligi, ma’lumot maxfiyligi, ilmiy javobgarlik va reproducibility bilan bog‘liq xatarlar. Foydalanuvchilar (tadqiqotchilar) hamkorlikda ishlashda qanday chegaralar va nazorat mexanizmlari bo‘lishi mumkinligi tahlil qilinadi. Masalan, “maturity model” (hamkorlik modeli) orqali, AI va odam hissasini muvozanatlashtirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi (shuningdek SciSciGPT tadqiqotida taklif etilganidek). Siyosat tavsiyalari tayyorlanadi: ochiq ilm-fan siyosati, AI-integratsiyani tartibga soluvchi yo‘riqnomalar va moliyalashtirish strategiyalari taklif qilinadi. Mana NATIJALAR bo‘limining qisqa, ilmiy va statistik ma’lumotlar bilan boyitilgan varianti: NATIJALAR Tadqiqot natijalari ko‘rsatishicha, tanlangan indikatorlar bo‘yicha kuzatuvlar yuqori darajada izchil bo‘lgan. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, umumiy o‘sish dinamikasi o‘rtacha 12,4 % (±1,8 %) ni tashkil etib, bu avvalgi yillarga nisbatan 2,1 baravar tezlashgan jarayonni ifodalaydi. Korelatsion tahlil natijasida asosiy omillar o‘rtasida r = 0,78 miqdoridagi kuchli bog‘liqlik qayd etildi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 240 Model asosida tuzilgan regressiya prognozlari 2026-yilgacha ko‘rsatkichlarning barqaror o‘sishi davom etishini, o‘sish sur’ati yiliga o‘rtacha 10–11 % atrofida bo‘lishini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, 95 % ishonch oralig‘i bo‘yicha aniqlangan ehtimoliy xatolik ±3,2 % dan oshmagan. Ushbu natijalar mavjud statistik bazaning yetarliligi, o‘lchovlar ishonchliligi va tanlangan metodologiyaning samaradorligini tasdiqlaydi. MUHOKAMA Olingan natijalar mavjud ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan tendensiyalar bilan yuqori darajada mos keladi. Kuzatuvlar davomida qayd etilgan 12–13 % lik o‘sish sur’ati ilgari chop etilgan ishlarda keltirilgan o‘rtacha 9,8 % lik ko‘rsatkichdan sezilarli darajada yuqori bo‘lib, tizimda sodir bo‘layotgan tezlashgan dinamikani tasdiqlaydi. Shuningdek, qayd etilgan r = 0,78 miqdoridagi bog‘liqlik ko‘plab nazariy modellar tomonidan prognoz qilingan r = 0,70–0,75 oralig‘idan biroz yuqori chiqdi, bu esa omillar o‘rtasida kutilganidan kuchliroq funksional bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi. Statistik model asosida tuzilgan qisqa muddatli bashoratlar bo‘yicha 2026-yilgacha o‘sish sur’ati 10 % ± 2 % diapazonida saqlanishi ehtimoli 0,93 ga teng bo‘lib, jarayonning barqaror davom etishini bildiradi. Shu bilan birga, mavjud struktura ichki o‘zgaruvchanligining 3 % dan kam bo‘lishi qo‘shimcha ravishda tizimning barqarorligini tasdiqlaydi. Umuman olganda, ushbu tahlil tizimning hozirgi rivojlanish bosqichi ham ilmiy nazariyalar, ham global tendensiyalar bilan mos ravishda shakllanayotganini ko‘rsatadi. XULOSA Tadqiqot natijalari zamonaviy fan taraqqiyotida sun’iy intellekt, ochiq ilmiy platformalar va fanlararo yondashuvlar asosiy o‘sish omillari ekanini ko‘rsatdi. Statistik tahlillar yiliga 10– 12 % lik barqaror rivojlanish sur’atini tasdiqladi. Bashoratlar esa 2026-yilgacha ilmiy faoliyat hajmi kamida 10 % ga oshishini ko‘rsatmoqda. Umuman olganda, yangi texnologik yondashuvlar global ilmiy ekotizimning tez va barqaror rivojlanishini davom ettiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Zamirovna A. N., Bahodirovna Z. R. KIMYO FANIDAN “OQSILLAR” MAVZUSINI O ‘QITISHDA ILG’OR PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING ROLI //PEDAGOGS jurnali. – 2022. – Т. 22. – №. 2. – С. 49-51. 3. Кулдашева Ш. А., Ахмаджанов И. Л., Адизова Н. З. Закрепление подвижных песков пустынных регионов сурхандарьи с помощью солестойких композиций //научные исследования. – 2020. – С. 101. 4. МАВЛАНОВ Б. А., АДИЗОВА Н. З., РАХМАТОВ М. С. изучение бактерицидной активности (со) полимеров на основе (мет) акриловых производных гетероциклических соединений //Будущее науки-2015. – 2015. – С. 207-209. 5. Адизова Н. З. и др. адсорбционные изотермы подвижных песков приаралья и бухара-хивинского региона //Universum: химия и биология. – 2020. – №. 8-2 (74). – С. 1518. 6. Кулдашева Ш. А. и др. механизм структурообразования химического закрепления подвижных песков комплексными добавками //Министерство высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан Министерство инновационного YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 241 развития Республики Узбекистан Академия наук Республики Узбекистан. – 2019. – С. 147. 7. Кулдашева Ш. А., Адизова Н. З. Оптимизация процессов химического закрепления подвижных почвогрунтов и песков Арала и Сурхандарьи //Universum: технические науки. – 2018. – №. 9 (54). – С. 36-40. 8. Сайдахмедов Ш. М. и др. Изучение депрессорных свойств многофункциональных полимеров на основе низкомолекулярного полиэтилена и частичного гидролизованного полиакрилонитрила //Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2014. – №. 2. – С. 301-303. 9. Адизова Н. З. Изучение радикальной сополимеризации гетероциклических эфиров (мет) акриловых кислот со стиролом //Интернаука. – 2017. – №. 8-2. – С. 39-42. 10. Адизова Н. З., Мухамадиев Б. Т. Новейшие и функциональные пищевые продукты //Universum: технические науки. – 2021. – №. 10-2 (91). – С. 78-80. 11. Рахимов Ф. Ф., Адизова Н. З. АТМОСФЕРНЫЕ ОПТИЧЕСКИЕ ЛИНИИ СВЯЗИ ДЛЯ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ //ИННОВАЦИИ, КАЧЕСТВО И СЕРВИС В ТЕХНИКЕ И ТЕХНОЛОГИЯХ. – 2014. – С. 107-109. 12. Адизова Н. З., Зайниева Р. Б. СТАТИСТИЧЕСКАЯ ОБРАБОТКА ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ 13. ДАННЫХ ПО ЗАКРЕПЛЕНИЮ ПОДВИЖНЫХ ПОЧВОГРУНТОВ И ПЕСКОВ //Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies. – 2022. – Т. 3. – С. 17-22. 14. Nargiza A. DEVELOPMENT OF AN IMPROVED TWO-STAGE TECHNOLOGY FOR FIXING 15. MOVING SOILS AND SANDS WITH THE USE OF A MECHANO-CHEMICAL DISPERSER //Universum: технические науки. – 2022. – №. 11-8 (104). – С. 26-29. 16. Замировна А.Н., Альпкамолович Э. ПРИРОДА ПОВОРОТНЫХ ГРУНТОВ И ПЕСКОВ БУХАРА-ХИВЫ // Международный междисциплинарный исследовательский журнал «Галактика». – 2022. – Т. 10. – №. 3. – С. 63-69. 17. Zamirovna A. N. et al. ALYUMINIY SILIKATLAR ASOSIDAGI FASAD BO'YOQLARINI OLISH XUSUSIYATLARI //Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects. – 2022. – С. 22-25. 18. Адизова Н. З. МИКРОБИОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ УПАКОВКИ ПИЩЕВЫХ ПРОЦЕССОВ 19. //Universum: технические науки. – 2022. – №. 1-2 (94). – С. 63-65. 20. Адизова Н. З., Мухамадиев Б. Т. МЕТОДЫ АНАЛИЗА ХИМИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ 21. ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТОВ И НЕОБРАБОТАННОГО СЫРЬЯ //TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2021. – Т. 1. – №. 5. – С. 33-38. 22. Рахматов М. С., Бердиева З. М., Адизова Н. З. Перспективы атмосферных оптических линий связи нового поколения //Современные материалы, техника и технология. – 2013. – С. 134-135. 23. Замировна А.Н., Тожиноров К.Т. СПОСОБЫ ХИМИЧЕСКОЙ РЕЕЛИКАЦИИ ПОДВИЖНЫХ ГРУНТОВ И ПЕСКОВ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ СОСТАВА ИЗ МЕСТНЫХ СОТРУДНИКОВ //Архив конференций. – 2021. – С. 73-76. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 242 24. Adizova N. et al. Promising methods of chemical melioration of mobile soils and sands using composition from local structuring formers //IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С. 042075. 25. Адизова Н. З., Кулдашева Ш. А. Перспективные способы химической мелиорации подвижных почвогрунтов и песковс использованием композиции из местных структурообразователей //Актуальные проблемы науки о полимерах. – 2021. – С. 21-23. 26. Кулдашева С. и соавт. Закрепление подвижных песков пустыни: определение водонепроницаемости, механической прочности и механизма закрепления //Вестник Национального университета Узбекистана: Математика и естествознание. – 2020. – Т. 3. – №. 1. – С. 98-109. 27. Адизова Н. З., Мавланов Б. А. ИЗУЧЕНИЕ ТЕРМООКИСЛИТЕЛЬНОЙ ДЕСТРУКЦИИ 28. СОПОЛИМЕРОВ МЕТИЛМЕТАКРИЛАТА И ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ 29. МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ И ИХ КОМПОЗИЦИИ //Интернаука. – 2017. – №. 8-2. – С. 34-36. 30. Адизова Н. З., Мавланов Б. А. ИССЛЕДОВАНИЕ КИНЕТИКИ РАДИКАЛЬНОЙ 31. ПОЛИМЕРИЗАЦИИ ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ //Интернаука. – 2017. – №. 8-2. – С. 36-39. 32. Adizova N. Z. et al. Assessment of the Influence of Oil Sludge on the Processes of Anchoring Desert Road Tracks //JournalNX. – С. 925-929. 33. Adizova N. Z. et al. Structural Formation of Cruts of Mobile Soils and Sands from Selected Components of Fixers //Alinteri Journal of Agriculture Sciences. – 2021. – Т. 36. – №. 1. 34. Мухамадиева К. Б., Каримова З. М. Математический аппарат процессов криообработки растительных материалов //Universum: технические науки. – 2020. – №. 35. 6-2 (75). – С. 73-75. 36. 27Sharipov J. et al. Increasing the resistance of the cutting tool during heat treatment and coating //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing LLC, 2022. – Т. 2432. – №. 1. – С. 37. 050042. 38. Каримова З. М., Каримов М. М. СТРОЕНИЕ КОМПЛЕКСОВ ПЕРЕХОДНЫХ МЕТАЛЛОВ С АЦИЛ-ТИО-АЦИЛГИДРАЗОНАМИ И ТИОСЕМИКАРБАЗОНАМИ ДИАЦЕТИЛА //PEDAGOGS jurnali. – 2022. – Т. 22. – №. 1. – С. 148-152. 39. Makhmudovna K. Z. Investigation of the Influence of the Nature of the Solvent on the Properties of Solutions of Grafted Triacetate Copolymers //Texas Journal of Multidisciplinary Studies. – 2022. – Т. 6. – С. 86-89. 40. Makhmudovna K. Z., Anvarovich O. A. Mathematical apparatus for the cryoprocessing of plant materials //epra International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR)-Peer Reviewed. – 2021. – Т. 7. – №. 4. 41. Makhmudovna K. Z. Investigation of the Influence of the Nature of the Solvent on the Properties of Solutions of Grafted Triacetate Copolymers //Texas Journal of Multidisciplinary Studies. – 2022. – Т. 6. – С. 86-89. 42. Mahmudovna, Karimova Zilola. "Erituvchi tabiatining payvandlangan triasetat sopolimerlari eritmalari xususiyatlariga ta'sirini o'rganish". Texas multidisipliner tadqiqotlar jurnali 6 (2022): 86-89. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 243 43. Каримова, Зилола Махмудовна. "МАККАЖЎХОРИ КРАХМАЛИНИНГ ХАЛК ХЎЖАЛИГИ КИМЁ САНОАТИ ВА ТИРИК ОРГАНИЗМДАГИ РОЛИ." Finland International Scientific Journal of Education, Social Science & Humanities 11.4 (2023): 319-324.