«Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025

December , 2025 № 12 Oslo, Norway 18-19.12.2025 Proceedings of the 12th International Scientific Conference 2 UDC 001.1 P 97 Publisher.agency: Proceedings of the 12th International Scientific Conference «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18 - 19, 2025). Oslo, Norway, 2025. 290p ISBN 978-9-4641-5779-6 DOI 10.5281/zenodo.18013563 Editor: Mary Olafsen, Professor, Nord University International Editorial Board: Anja Kazemi Professor, University of South-Eastern Norway Ståle Shokri Professor, Universitetslektor - Universitetet i Sørøst-Norge Karen Foray Professor, University of Oslo Hosein Nilsen Professor, USN School of Business Aida Drake Professor, Buskerud University College Gjerdalen Rolfson Professor, University College Southeast Norway Etty Allern Professor, Norwegian Business School Dr. Irmelin Kujanpää Professor, University of South-Eastern Norway Terje Øivind Madsen Professor, Bergen National Academy of the Arts Sigurd Sunagic Professor, Inland Norway University of Applied Sciences Miika Vesin Professor, Norwegian Naval Academy Dag Anderson-Glenna Professor, Norwegian School of Economics Mirha Seierstad Professor, Norwegian University of Life Sciences Boban Tavassoli Professor, Norwegian University of Science and Technology Cathrine Vikhagen Professor, OsloMet - Oslo Metropolitan University Sara Stendal Professor, University of Agder [email protected] https://publisher.agency/ «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 3 Table of Contents Pedagogical Sciences ACHIEVEMENT MOTIVATION IN LATE ADOLESCENCE: A SYSTEMATIC REVIEW OF EDUCATIONAL AND SOCIAL DETERMINANTS ..... 6 SANIYA NURMUKHAMBETOVA TEACHER MOTIVATION, WORKLOAD, AND RETENTION IN AZERBAIJAN’S GENERAL EDUCATION SYSTEM: A HUMAN RESOURCE MANAGEMENT PERSPECTIVE .................................................................................................................................................................... 9 MAHAMMAD AZIZI-MESHKIN ORGANIZATIONAL AND EDUCATIONAL CONDITIONS FOR THE FORMATION OF EFFECTIVE MANAGEMENT IN PROFESSIONAL BOXING ...................................................................................................................................................................................................... 19 KAZANKAPOV AMAN TELAKHYNOV YERKIN UMIRZAKOV YEDIGE THE TYPOLOGICAL STRUCTURES OF AZERBAIJANI AND ENGLISH .......................................................................................................... 26 NURAN MURSHUDZADA ARTIFICIAL INTELLIGENCE AS A TOOL FOR FORMING INTEREST IN MATHEMATICS AMONG STUDENTS WITH LOW MOTIVATION TO LEARN ........................................................................................................................................................................................................ 30 Y.S. KARYAKIN A.S.OSPAN ЦИФРОВЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ КАК СРЕДСТВО ПРОВЕРКИ ТЕОРЕТИЧЕСКИХ ГИПОТЕЗ В ОБУЧЕНИИ МАТЕМАТИКЕ ..................... 39 АЛДИБАЕВА ТУРАГАЛДЫ АБИЛАКИМОВНА INTERACTIVE METHODS FOR IMPROVING LEARNERS’ READING SKILLS AT THE ENGLISH LESSONS ................................................... 44 HALIMA MAMMADOVA ELMAR PEDAGOGICAL POTENTIAL OF 3D MODELING FOR DEVELOPING VISUAL LITERACY IN ART EDUCATION ........................................... 52 YESMAGAMBETOVA L.O. KRYKBAYEVA S.M. THE IMPACT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ON THE TRANSFORMATION OF THE TEACHER'S ROLE .................................................... 62 ISKANDIROVA AIZHAN BAURZHANOVNA БИОЛОГИЯЛЫҚ BIG DATA ТАЛДАУДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІНІҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІ ...................................... 67 КЫДЫРБАЕВА Н.Х. МУКАШЕВА Д.М. АУЕЛБЕК М.А. FROM CLASSICAL TEXTS TO DIGITAL PLATFORMS .................................................................................................................................. 74 SEVINJ ALIYEVA DEVOLOPİNG İNCLUSİON İN EDUCATION ............................................................................................................................................... 77 QOCAYEVA NURANA MAMMAD MÜƏLLIMIN PEŞƏ USTALIĞI VƏ NÜFUZU ................................................................................................................................................ 81 RƏFIYEVA XURAMAN ƏLI QIZI Economic Sciences РОЛЬ КАЧЕСТВЕННОГО ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА В РАЗВИТИИ ДЕЛОВОГО ТУРИЗМА В КАЗАХСТАНЕ ................................. 85 ТЕМИРБЕКОВ А.Г. БЕРДИБЕКОВА А.Ш. МАЙДЫРОВА А.Б. INTERNATIONAL EXPERIENCE IN DENTAL BUSINESS MARKETING ......................................................................................................... 89 TAMAR ORJONIKIDZE МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ОЦЕНКЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИНТЕГРАЦИИ БИЗНЕСА: СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ МОДЕЛЕЙ ................................................................................................................................................................................................. 97 А. ЦОЙ Н. НИКИФОРОВА Technical Sciences APPLICATION OF ARTIFICIAL NEURAL NETWORKS IN AUTOMATION SYSTEMS .................................................................................. 106 BEKTEMІR ALMAS TANATULY JULAYEVA ZHAZIRA TULEGENOVNA KARATAYEVA ZHANBUBI YERZHANOVNA РАЗРАБОТКА ПРОГРАММНОГО СРЕДСТВА `SME-PROMOOPTIMIZER` ДЛЯ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО АНАЛИЗА И СЕГМЕНТАЦИИ КЛИЕНТОВ МСБ ..................................................................................................................................................................................... 110 АХМЕТОВ ТИМУР ХАФИЗОВИЧ КИМ Е. Р. JUSTIFICATION OF THE PARAMETERS AND OPERATING MODES OF A BIOGAS PLANT FOR SMALL FARMS ..................................... 114 TELMANOV IMRAN SARKYNOV YERBOL ZHAKUPOVA ZHANAR ABILDA ZHANSAIYA АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ ҚОРҒАЛҒАН АУТЕНТИФИКАЦИЯ: МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ ......................................................... 119 ЕРГЕШ НҰРСҰЛТАН САГИТЯНҰЛЫ КАПАЛОВА НУРСУЛУ АЛДАЖАРОВНА Proceedings of the 12th International Scientific Conference 4 РАЗРАБОТКА МОДЕЛИ ЛОГИСТИЧЕСКОЙ СИСТЕМЫ ПОСТАВКИ ПЛОДООВОЩНЫХ ГРУЗОВ, ПЕРЕВОЗИМЫХ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНЫМ ТРАНСПОРТОМ ............................................................................................................................................. 126 ЖАТКАНБАЕВА Э.А. БАҚЫТБЕК ҚҰШТАР RƏQƏMSAL İNFRASTRUKTURUN DİSTANT TƏHSİLİN KEYFİYYƏTİNƏ TƏSİRİ ÜZRƏ ANALİTİK ARAŞDIRMA ...................................... 130 PƏNAHOVA İLKANƏ MÜBARIZ QIZI ОБЗОР И СИСТЕМАТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ СОВРЕМЕННЫХ ВЕБ‑АТАК, ЭКСПЛОЙТОВ И КИБЕРУГРОЗ 2025 ГОДА.......... 136 ТАНАТАР НУРГАЛИ Physical and Mathematical Sciences КОГНИТИВТІ КОНФЛИКТ ӘДІСІНІҢ МӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФИЗИКА САБАҒЫНДАҒЫ РӨЛІ ................................................................ 146 СУЛТАНОВА ИНАРА АСКАРОВНА КАЗАХБАЕВА ДАНАКУЛЬ МУКАЖАНОВНА Legal Sciences INTERNATIONAL LEGAL REGULATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND GEORGIA ......................................................................... 153 NINO BOTCHORISHVILI THE CRITERION OF ORIGINALITY IN WORKS CREATED BY ARTIFICIAL INTELLIGENCE ........................................................................ 162 DR. LIKA SAJAIA DIGITAL TRANSFORMATION OF JUSTICE IN THE AGE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE .......................................................................... 169 GIORGI SVIANADZE Philological Sciences A THEORETICAL STUDY OF INTERTEXTUALITY AND CULTURAL CODE IN AMERICAN CINEMA .......................................................... 175 AIMYSHEVA TOMIRIS SULEIMENKYZY NEUROBIOLOGICAL PATHWAYS OF FIRST WORD ACQUISITION .......................................................................................................... 182 ASMAR KARIMLI COMPARATİVE ELLİPSİS İN BRİTİSH AND AMERİCAN ENGLİSH ............................................................................................................ 186 GONCHA AHMADOVA Culturology FRANSIZ DILINI NIYƏ ÖYRƏNIRIK? .......................................................................................................................................................... 191 ƏKBƏROVA ƏSMAYƏ BƏXTIYAR QIZI Psychological Sciences ОСОБЕННОСТИ ЛОКУСА КОНТРОЛЯ И КОПИНГ-СТРАТЕГИЙ У МУЖЧИН СРЕДНЕГО ВОЗРАСТА С РАЗЛИЧНЫМИ ФОРМАМИ АДДИКТИВНОГО ПОВЕДЕНИЯ ............................................................................................................................................................. 195 ТОЛЕУХАНОВА ТОМИРИС ЕРЛАНОВНА ШИХОВА ОЛЬГА МИХАЙЛОВНА МЕХАНИЗМЫ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ЗАЩИТЫ: ПСИХИКА ЧЕЛОВЕКА И СТРЕСС ............................................................................ 215 ТУЛЕКОВА Г. Х БАЗАРБАЙ АНЕЛЬ ЕЛЕМЕСКЫЗЫ ВЛИЯНИЕ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ НА САМОВОСПРИЯТИЕ ЧЕЛОВЕКА .............................................................................................. 219 ТУЛЕКОВА Г. Х. ЫНТЫМАККЫЗЫ СЫМБАТ Sociological Sciences SOCIAL, CULTURAL, ECONOMIC AND DEMOGRAPHIC FACTORS INFLUENCING AI REGULATION IN KAZAKHSTAN .......................... 223 TOKHTAKHOUNOV B.N. NEGOTIATING SOCIAL IDENTITY IN URBAN SOCIAL SPACES ................................................................................................................ 234 SAGIDULLA G. S. THE RELIGIOUS, SCIENTIFIC, CULTURAL, AND SOCIAL SIGNIFICANCE OF STUDYING BIOETHICS ....................................................... 242 YERIMBET RAMZAN YEDILBEKULY. E. AMANKUL TEMUR ORALBAIULY ERIMBET RIZUAN EDILBEKOVICH HIGHER EDUCATION AND RURAL YOUTH: A SYSTEMATIC BIBLIOGRAPHIC REVIEW .......................................................................... 246 SHAKENOV D. S. SARYBAYEVA I. S. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 5 Medical Sciences CLINICAL FEATURES OF EARLY DIAGNOSIS OF BREAST PATHOLOGY: THE ROLE OF ULTRASOUND IN THE DETECTION OF INFLAMMATORY, PRECANCEROUS DISEASES AND BREAST CANCER .................................................................................................. 257 ARMAN KHOZHAYEV MARAT MAULETBAYEV AIGERIM AUBAKIROVA ASSEM GARIPOVA DAMIRA BAICHAPANOVA AIDA MANGUTOVA ALEXANDR KHALMETOV Historical Sciences ТАРИХ САБАҒЫНДА СЕМЕЙ ПОЛИГОНЫН ТАРИХЫН ОҚЫТУДА ЖИ ҚОЛДАНУ ............................................................................. 270 Н.Ж. ТОКТАГАНОВ А.М. САДЫКОВА Political Studies THE ROLE OF SMALL AND MEDIUM-SIZED STATES IN THE NEW WORLD ORDER: THE EXAMPLE OF AZERBAIJAN .......................... 281 GÜLGÜN MÜBARIZ QULIYEVA PROBLEMS AND PROSPECTS OF DEVELOPING KAZAKHSTAN'S POLITICAL SCIENCE AT THE CURRENT STAGE ................................. 297 V.A. LUZANOV N.G. KABDII A.M. KENZHEBULATOVA Geographic Sciences İQLIM DƏYIŞIKLIYI VƏ YENI PANDEMIYALAR: XƏSTƏLIKLƏRIN COĞRAFI XƏRITƏSI NECƏ DƏYIŞIR? .................................................. 302 ƏLIYEVA ŞƏFƏQ MƏMMƏD QIZI Journalism DIGITAL COMMUNICATION TECHNOLOGIES AS MEANS OF EFFECTIVE COMMUNICATION IN ORGANISATIONS ............................ 306 ĽUDOVÍT HAJDUK STANISLAV BENČIČ Proceedings of the 12th International Scientific Conference 6 Pedagogical Sciences Achievement Motivation in Late Adolescence: A Systematic Review of Educational and Social Determinants Saniya Nurmukhambetova Master’s degree student (1st year) in Pedagogy and Psychology, A. Baitursynov Kostanay Regional University Abstract: This review synthesizes contemporary research (2010–2023) on the factors influencing the development of achievement motivation in adolescents aged 15–18. The focus is on the interplay between individual psychological characteristics, the educational environment, and the broader social context. The methodology involved a systematic search and analysis of articles in the Scopus, Web of Science, and PsycINFO databases using key term combinations. The review's findings are structured around three primary determinants: 1) the role of school and pedagogical practices, 2) the influence of family and peers, and 3) cognitive-personality factors (growth mindset, self-regulation). The analysis reveals that a supportive educational environment combining high expectations with autonomy is a key condition. Parental influence transforms from direct control to a consultative role, while peer influence becomes ambivalent, serving as both a source of support and social comparison. Special attention is paid to gender differences and the impact of the digital environment. The review identifies methodological gaps, including a lack of longitudinal and cross-cultural studies, and suggests directions for future research aimed at creating ecosystemic models of motivation support. Keywords: achievement motivation, older adolescents, educational environment, social factors, self-efficacy, review. Introduction The period of late adolescence (ages 15–18) is a critical stage in shaping life trajectories, where academic and career decisions begin to define an individual's future. Achievement motivation, understood as the drive to improve mastery, meet high standards, and overcome challenges (Dweck, 2006; Elliot & McGregor, 2001), becomes a central psychological resource during this transition. However, its manifestations and sustainability are not static; they are formed through a complex interaction between the developing individual and their environment. Despite an extensive body of research scattered across disciplines (educational psychology, sociology of education, developmental psychology), there is a need for consolidation. The aim of this review is to systematize contemporary empirical and theoretical data to build a comprehensive picture of the key determinants of achievement motivation in older adolescents, giving equal attention to internal and external factors. The central thesis of this review is that adaptive achievement motivation in late adolescence is the product of a dynamic ecosystem where personal beliefs (such as mindset) are activated and supported (or suppressed) by specific characteristics of the educational environment and the quality of social relationships. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 7 Methodology This review follows the principles of a narrative systematic review (Snyder, 2019). A literature search was conducted in the Scopus, Web of Science, and PsycINFO databases for the period 2010–2023. Combinations of the following keywords were used: ["achievement motivation" OR "academic motivation"] AND ["late adolescence" OR "older adolescents" OR "high school students"] AND ["educational environment" OR "social factors" OR "parental influence" OR "peer influence"]. Inclusion criteria were met by empirical studies and meta-analyses published in peerreviewed English-language journals, focusing on the 15–18 age group. Studies concerning clinical populations or highly specific types of motivation (e.g., solely in sports) were excluded. The initial search yielded 482 articles. After screening titles, abstracts, and full texts for relevance, 78 works were included in the final review. Results and Discussion 1. The Educational Environment as a Key Context The topic sentence of this section asserts that school characteristics and teaching practices play a decisive role in translating an adolescent's potential motivation into sustainable behavioral patterns. Contemporary research is shifting focus from formal school indicators (e.g., size) to the psychological classroom climate (Ruzek et al., 2016). A supportive climate characterized by mutual respect, trust, and a sense of belonging serves as the foundation. More specifically, pedagogical practices that support autonomy (autonomy-supportive teaching) show the most robust association with intrinsic achievement motivation. These practices include providing choice within tasks, explaining the relevance of learning material, using non-controlling language, and acknowledging the student's perspective (Jang et al., 2010). For example, a study by Patall et al. (2018) showed that even minimal choice in homework completion significantly increased high school students' engagement and striving for quality. In contrast, a controlling environment emphasizing external rewards, punishments, and rigid social comparison fosters learned helplessness or fragile extrinsic motivation. 2. Social Factors: The Transforming Influence of Parents and Peers An adolescent's social context undergoes significant changes: while family influence remains important, its nature transforms, and the role of peers increases sharply. Parenting style evolves from direct control to a complex system of expectations, goal discussions, and emotional support (Pomerantz & Moorman, 2010). Parental expectations, when perceived as realistic and conveyed with belief in the child's competence (providing structure), correlate with high motivation and persistence. Conversely, excessively high, perfectionistic expectations or psychological control ("I will love you only if you become a straight-A student") lead to fear of failure and challenge avoidance (Kouros et al., 2020). Peer influence is paradoxical. On one hand, friendships based on mutual academic support create a "buffer zone" against stress and enhance self-efficacy. On the other hand, social comparison in the academic sphere, intensified by grade transparency and rankings, can lead to burnout and maladaptive perfectionism (Ryan & Shim, 2012). A new dimension of this comparison is the digital environment, where the showcasing of academic and extracurricular successes on social media creates additional pressure. 3. Cognitive-Personality Factors: Mindsets and Beliefs Internal filters through which an adolescent perceives educational and social influences are the ultimate mediators of motivation. Central here is the concept of growth mindset (Dweck, 2006). Adolescents who believe in the malleability of intelligence and abilities (growth mindset) are more likely to interpret difficulties as learning opportunities, demonstrate perseverance, and choose challenging tasks. Conversely, a fixed mindset leads to risk avoidance, a desire to "look smart" rather than "become smarter," and a sharp decline in motivation after failure. Inseparable from this is self-efficacy—the belief in one's ability to organize and execute the actions required to achieve a goal (Bandura, 1997). For adolescents, sources of self-efficacy include mastery Proceedings of the 12th International Scientific Conference 8 experiences (e.g., successfully completing a complex project), vicarious experience (observing peer successes), verbal persuasion from significant adults, and emotional states. The development of self-regulation skills, including goal setting, time management, and distraction control, serves as the operational tool that transforms motivation into concrete results (Zimmerman, 2013). Conclusion This review concludes that the achievement motivation of an older adolescent is neither a stable personality trait nor a simple sum of external incentives. It is a dynamic state arising at the intersection of a developing personality (with its mindsets, self-efficacy, and self-regulation skills) and a multi-layered context. Key elements of this context are: 1) an educational environment built on the principles of autonomy and mastery support rather than control and comparison; 2) a social network providing realistic expectations, emotional support, and models of adaptive behavior. This review also identifies significant research gaps. Primarily, there is a lack of cross-cultural studies accounting for the specifics of collectivistic and individualistic societies. Secondly, longitudinal studies tracking motivation trajectories during critical transitions (e.g., from high school to university) are needed. Thirdly, the rapidly changing digital environment requires new conceptualization both as a source of new challenges (social comparison, digital distraction) and new opportunities (online mastery courses, educational communities). A practical implication of this review is the necessity for developing ecosystemic intervention programs that simultaneously address adolescent beliefs, enhance teacher competency in motivational teaching, and engage parents as partners in supporting autonomy. References (Illustrative Fragment) 1. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman. 2. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House. 3. Elliot, A. J., & McGregor, H. A. (2001). A 2×2 achievement goal framework. Journal of Personality and Social Psychology, 80(3), 501–519. 4. Jang, H., Reeve, J., & Deci, E. L. (2010). Engaging students in learning activities: It is not autonomy support or structure but autonomy support and structure. Journal of Educational Psychology, 102(3), 588–600. 5. Kouros, C. D., et al. (2020). Helicopter parenting, autonomy support, and college students’ mental health and well-being. Emerging Adulthood, 8(3), 234–245. 6. Patall, E. A., et al. (2018). Daily autonomy supporting or thwarting and students’ motivation and engagement in the high school science classroom. Journal of Educational Psychology, 110(2), 269–288. 7. Pomerantz, E. M., & Moorman, E. A. (2010). Parents’ involvement in children’s schooling. In J. L. Meece & J. S. Eccles (Eds.), Handbook of research on schools, schooling, and human development (pp. 398–416). Routledge. 8. Ruzek, E. A., et al. (2016). How teacher emotional support motivates students: The mediating roles of perceived peer relatedness, autonomy support, and competence. Learning and Instruction, 42, 95–103. 9. Ryan, A. M., & Shim, S. S. (2012). Changes in help seeking from peers during early adolescence: Associations with changes in achievement and perceptions of teachers. Journal of Educational Psychology, 104(4), 1122–1134. 10. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. 11. Zimmerman, B. J. (2013). From cognitive modeling to self-regulation: A social cognitive career path. Educational Psychologist, 48(3), 135–147. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 9 Teacher Motivation, Workload, and Retention in Azerbaijan’s General Education System: A Human Resource Management Perspective Mahammad Azizi-Meshkin PhD student, University: ISTU Abstract Teacher motivation, workload, and retention are increasingly recognized as central determinants of education system quality and sustainability. While Azerbaijan has implemented substantial reforms in curriculum modernization, assessment mechanisms, and digital infrastructure within general education, comparatively limited attention has been paid to the human resource management (HRM) dimensions shaping teachers’ professional experiences. This article examines teacher motivation, workload, and retention in Azerbaijan’s general education system through an HRM perspective, drawing on international theoretical frameworks and secondary statistical evidence from OECD, UNESCO, the World Bank, and the International Labour Organization. The analysis reveals that excessive administrative workload, compliance-oriented performance management, limited career progression pathways, and uneven incentive structures undermine teacher motivation and increase retention risks, particularly among early-career and rural teachers. By reframing these challenges as systemic HR governance issues rather than individual shortcomings, the article proposes evidence-based policy and HRM reforms aimed at strengthening workforce sustainability, improving teacher motivation, and enhancing education quality in Azerbaijan. Keywords: Human Resource Management, Teacher Motivation, Workload, Retention, General Education, Azerbaijan, Public Sector HRM 1. Introduction Teachers constitute the most critical human resource in any education system, directly influencing student learning outcomes, institutional effectiveness, and long-term socioeconomic development. International research consistently demonstrates that motivated, well-supported, and professionally satisfied teachers are essential for achieving quality education and sustaining reform outcomes (OECD, 2021; UNESCO, 2023). Conversely, excessive workload, declining motivation, and high attrition rates undermine system performance and generate significant fiscal and social costs. Over the past decade, Azerbaijan has undertaken a series of reforms aimed at modernizing its general education system. These reforms have focused on curriculum renewal, digital learning platforms, centralized assessment mechanisms, and governance restructuring. While these initiatives have strengthened institutional capacity, they have also intensified expectations placed on teachers without proportionate adaptation of human resource management practices. As a result, concerns related to teacher workload, motivation, and retention have become increasingly salient. Despite their importance, these issues remain underexplored in the Azerbaijani academic literature, particularly from an HRM perspective. Teachers are often examined primarily as pedagogical actors rather than as public-sector employees embedded within complex HR Proceedings of the 12th International Scientific Conference 16 9.1 Strategic Workforce Planning and Forecasting A core priority for education governance should be the development of systematic workforce planning mechanisms. Currently, teacher recruitment and deployment processes are largely reactive, responding to immediate staffing needs rather than long-term demographic and regional trends. Strategic workforce planning would enable education authorities to anticipate teacher supply and demand across regions, subjects, and experience levels. By integrating demographic data, retirement projections, and regional enrollment trends, policymakers could proactively address emerging shortages, particularly in rural areas and STEM subjects. International experience demonstrates that data-driven workforce planning significantly improves retention outcomes by reducing job insecurity, preventing overburdening of existing staff, and ensuring more equitable teacher distribution (World Bank, 2022). For Azerbaijan, embedding workforce planning within national education strategies would strengthen institutional resilience and support sustainable reform implementation. 9.2 Workload Rationalization and Job Redesign Reducing excessive workload is essential for improving teacher motivation and preventing burnout. Workload rationalization should begin with a comprehensive audit of teachers’ noninstructional duties, including administrative reporting, data entry, and extracurricular supervision. International evidence indicates that many such tasks can be streamlined, automated, or reassigned without compromising accountability (OECD, 2021). In Azerbaijan, the expansion of digital education platforms has improved transparency but has also increased reporting requirements. HRM reforms should therefore focus on simplifying reporting processes, integrating digital systems, and clearly distinguishing between pedagogical and administrative responsibilities. Introducing school-level administrative support staff could significantly reduce teachers’ non-teaching workload, allowing them to concentrate on instructional quality and professional development. Effective job redesign not only improves efficiency but also enhances professional satisfaction by reinforcing teachers’ core identity as educators rather than administrative functionaries. 9.3 Motivation-Oriented Incentive Systems Motivation-enhancing HRM practices should balance financial and non-financial incentives. While salary improvements are necessary, international research consistently shows that recognition, professional autonomy, and career acknowledgment play equally important roles in sustaining motivation (Deci & Ryan, 2000; OECD, 2019). In the Azerbaijani context, performance-based recognition systems could be introduced to acknowledge pedagogical innovation, mentoring contributions, and sustained professional commitment. Such systems should prioritize transparency and developmental feedback rather than punitive evaluation. Public recognition, professional awards, and opportunities to participate in national education initiatives can strengthen intrinsic motivation and reinforce teachers’ sense of professional value. Importantly, incentive systems should avoid excessive competition and instead promote collaboration and collective improvement within schools. 9.4 Career Development and Professional Pathways Expanding career development opportunities is critical for long-term teacher retention. Azerbaijan’s education system would benefit from the introduction of multi-track career pathways that allow teachers to advance professionally without leaving classroom practice. These pathways could include roles such as mentor teacher, instructional coach, curriculum specialist, or professional development trainer. Clear and transparent criteria for progression would enhance fairness and predictability, addressing one of the major sources of dissatisfaction among mid-career teachers. International «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 17 evidence suggests that diversified career structures increase retention by aligning individual aspirations with organizational needs (Johnson et al., 2012). Moreover, linking career advancement to continuous professional development would strengthen the connection between performance management and capacity building. 9.5 Retention-Focused and Location-Sensitive Policies Given persistent urban–rural disparities, retention strategies must be geographically sensitive. Financial incentives such as rural hardship allowances, housing support, and transport subsidies have proven effective in comparable contexts (ILO, 2021; UNESCO, 2023). However, such measures should be complemented by professional incentives, including priority access to training, accelerated career progression, and enhanced mentoring support. Early-career retention deserves particular attention. Structured induction programs, reduced teaching loads during initial years, and formal mentoring arrangements can significantly improve retention outcomes. These measures signal institutional commitment to teacher development and reduce the likelihood of early exit due to professional overload or unmet expectations. 10. Conclusion Teacher motivation, workload, and retention in Azerbaijan’s general education system constitute interrelated and systemic human resource management challenges with far-reaching implications for education quality, workforce sustainability, and the long-term success of education reforms. While recent policy initiatives have modernized curricular frameworks, assessment mechanisms, and digital infrastructure, this study demonstrates that insufficient attention to HRM dimensions has limited the effectiveness of these reforms at the level of implementation. By applying an HRM lens and drawing on internationally recognized secondary data, the article shows that excessive administrative workload, compliance-oriented performance management, constrained professional autonomy, and limited career progression pathways collectively undermine teacher motivation and increase retention risks. These challenges are particularly acute among early-career teachers and those working in rural or disadvantaged contexts, where institutional support mechanisms remain weaker and professional isolation is more pronounced. The findings underscore that teacher-related challenges in Azerbaijan should not be interpreted as individual performance deficiencies or short-term adjustment issues. Rather, they reflect structural features of education governance and human resource systems that prioritize control and standardization over professional development and workforce sustainability. Without addressing these underlying HRM constraints, further reforms risk intensifying workload pressures and accelerating attrition, thereby weakening the very human capital on which education quality depends. The study argues for a strategic shift from administrative personnel management toward strategic human resource management, in which teachers are recognized as central assets rather than passive implementers of policy. Such a shift requires integrating workforce planning, workload rationalization, motivation-oriented incentive structures, diversified career pathways, and retention-focused support mechanisms into the core of education governance. International experience suggests that education systems adopting this approach are better positioned to sustain reform outcomes, improve instructional quality, and retain skilled teaching personnel. From a policy perspective, strengthening HRM practices offers a cost-effective and sustainable pathway to improving education outcomes. Investments in teacher well-being, professional development, and retention reduce turnover costs, enhance institutional memory, and foster a more stable and motivated workforce. For Azerbaijan, embedding HRM considerations into education reform agendas is therefore not supplementary but essential to achieving long-term system resilience and equity. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 18 Finally, this study contributes to the broader international literature by illustrating how HRM frameworks can be applied to analyze teacher motivation, workload, and retention in centralized education systems. Future research could build on this analysis by incorporating primary survey data, longitudinal workforce statistics, or comparative studies across similar governance contexts. Nonetheless, the evidence presented here clearly indicates that addressing teacher-related challenges through strategic HRM reform is a prerequisite for sustainable education development in Azerbaijan. References Boxall, P., & Purcell, J. (2016). Strategy and human resource management (4th ed.). Palgrave. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Intrinsic and extrinsic motivation. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54–67. Ingersoll, R. (2001). Teacher turnover and shortages. American Educational Research Journal, 38(3), 499–534. International Labour Organization. (2021). Working conditions of teachers in public education. Johnson, S. M., et al. (2012). Teaching careers and retention. Harvard University Press. OECD. (2019). TALIS 2018 results. OECD. (2020). Education policy outlook. OECD. (2021). Teachers at the centre of education recovery. UNESCO. (2023). Global education monitoring report. World Bank. (2020). Teacher policy and management in Europe and Central Asia. World Bank. (2022). Improving human capital through education workforce reform. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 19 ORGANIZATIONAL AND EDUCATIONAL CONDITIONS FOR THE FORMATION OF EFFECTIVE MANAGEMENT IN PROFESSIONAL BOXING Kazankapov Aman Abai Kazakh National Pedagogical University, Almaty, Kazakhstan Telakhynov Yerkin Abai Kazakh National Pedagogical University, Almaty, Kazakhstan Umirzakov Yedige Abai Kazakh National Pedagogical University, Almaty, Kazakhstan Abstract. The article analyzes the organizational and pedagogical conditions for the development of management in professional boxing. Professional boxing is considered as a specific segment of the modern sports industry characterized by commercialization, high media involvement, and complex contractual relations. The structure of management in professional boxing, the role of the manager, and the content of managerial activity are examined. Special attention is paid to the functions of a professional boxing manager, including goal setting, planning, organization of bouts, motivation, control, and information support. The study substantiates key organizational and pedagogical conditions that ensure effective management development, as well as the importance of specialized education and practical training of sports managers. The findings may be applied in sports management education and professional boxing practice. Keywords: professional boxing, sports management, organizational and pedagogical conditions, managerial activity. Introduction. Professional boxing occupies a significant place in the contemporary sports industry, functioning not only as a competitive sport but also as an integral component of the global entertainment and commercial market. Over the past decades, professional boxing has undergone substantial transformation, becoming closely intertwined with mass media, sponsorship networks, broadcasting corporations, and promotional organizations. This commercialization has significantly expanded the economic scale of professional boxing, while simultaneously increasing the complexity of its organizational and managerial processes (Smith & Stewart, 2015). In contrast to amateur sport, where institutional regulation and state-supported structures prevail, professional boxing is predominantly governed by market mechanisms and contractual labor relations. Boxers, promoters, managers, trainers, and sponsors interact within a competitive environment based on contractual obligations, financial interests, and performance outcomes. As noted by Houlihan and Green (2011), such conditions require a fundamentally different management approach, emphasizing strategic planning, legal literacy, communication skills, and long-term athlete development. The effectiveness of professional boxing largely depends on the quality of management, which encompasses organizational coordination, financial planning, athlete career management, marketing, and media relations. At the same time, modern sport management theory increasingly Proceedings of the 12th International Scientific Conference 20 recognizes the importance of pedagogical competence in the professional preparation and support of athletes. Managers in professional boxing are not merely administrators but also key actors influencing athletes’ motivation, ethical behavior, psychological stability, and professional longevity (Chelladurai, 2014). Pedagogical aspects of management become especially relevant in professional boxing due to the high physical and psychological demands placed on athletes, the risks associated with competitive performance, and the necessity of continuous professional development. Effective managers must be capable of creating educational and developmental environments that foster athletes’ tactical thinking, self-regulation, and responsible decision-making both inside and outside the ring (Lyle, 2018). This highlights the need to integrate pedagogical principles into the organizational structure of professional boxing management. Despite the growing body of research on sport management, the organizational and pedagogical conditions for the formation of effective management in professional boxing remain insufficiently explored. Existing studies often focus on general sport management models without considering the specific characteristics of professional boxing, such as individualized career trajectories, promoter-manager dynamics, and the dual commercial-pedagogical nature of managerial activity (Slack & Parent, 2006). Therefore, the problem of developing management in professional boxing through scientifically grounded organizational and pedagogical conditions is particularly relevant. Addressing this issue contributes not only to improving management efficiency but also to ensuring sustainable athlete development, ethical standards, and the long-term stability of professional boxing as a socio-cultural and economic phenomenon. Materials and Methods. The purpose of this study is to substantiate the organizational and pedagogical conditions that ensure the effective formation and development of management in professional boxing under contemporary socio-economic and sports-industry conditions. The research aims to identify key organizational mechanisms and pedagogical principles that contribute to improving managerial efficiency, optimizing athlete development, and enhancing the sustainability of professional boxing organizations. In achieving this purpose, the study seeks to address several interrelated objectives: (1) to analyze the theoretical foundations of sports management and pedagogical support in professional sport; (2) to examine the specific characteristics of managerial activity in professional boxing, including its contractual, commercial, and educational dimensions; (3) to systematize organizational and pedagogical conditions that influence the quality of management; and (4) to develop a conceptual framework that integrates management theory with pedagogical approaches relevant to professional boxing. To achieve the stated purpose, a комплекс of general scientific and special research methods was employed. The methodological basis of the study is grounded in systems theory, competence-based approach, and pedagogical modeling, which allow management in professional boxing to be considered as a multidimensional phenomenon combining organizational, economic, and educational components. Theoretical analysis, synthesis, and generalization of scientific literature were used to examine classical and contemporary studies in sports management, professional sport, and pedagogical theory. This method enabled the identification of conceptual approaches to management effectiveness, leadership, and educational support in elite and professional sports. Comparative analysis was applied to distinguish between management models in amateur and professional sport and to highlight the specific managerial requirements of professional boxing. Document analysis was employed to examine regulatory and normative materials governing professional boxing, including international federation regulations, contractual frameworks, ethical codes, and professional standards related to managerial and promotional activities. This «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 21 method allowed for the identification of structural and organizational constraints affecting management practices in professional boxing. Additionally, a structural-functional analysis was used to examine the roles and responsibilities of key stakeholders in professional boxing management, such as managers, promoters, trainers, and athletes. This approach facilitated the identification of pedagogical interactions and communication mechanisms that influence athlete development and career management. The method of conceptual modeling was applied to develop a generalized model of organizational and pedagogical conditions for effective management in professional boxing. This model integrates organizational structures, pedagogical support mechanisms, and managerial competencies, providing a holistic framework for understanding management development in this sport. The use of these methods ensured the validity and reliability of the study’s conclusions and allowed for a comprehensive examination of management development in professional boxing from an organizational and pedagogical perspective. Results. The results of the study are based on a comprehensive analysis of scientific literature, regulatory documents, and conceptual approaches to sports management. The findings allowed for the identification and systematization of key organizational and pedagogical conditions that ensure the formation of effective management in professional boxing. The obtained results confirm that management effectiveness in professional boxing is determined by the interaction of organizational structures, managerial competencies, and pedagogical support mechanisms. Organizational Conditions for Effective Management in Professional Boxing The analysis revealed that professional boxing management operates within a complex and multi-actor organizational environment. Effective management requires clear structural coordination between managers, promoters, coaches, medical staff, and media representatives. One of the main results of the study is the identification of core organizational conditions that directly influence management quality. Table 1 presents the main organizational conditions and their functional significance in professional boxing management. Table 1. Key Organizational Conditions for Effective Management in Professional Boxing Organizational condition Functional significance Clearly defined management structure Ensures role distribution, accountability, and coordination Strategic career planning Supports long-term athlete development and performance stability Legal and regulatory competence Prevents contractual conflicts and protects athletes’ rights Financial and resource management Optimizes sponsorship, budgeting, and economic sustainability Communication and coordination mechanisms Enhances interaction among stakeholders The results indicate that the absence of a clearly structured management system leads to fragmented decision-making and reduced organizational efficiency. Strategic planning was identified as a critical condition, allowing managers to balance sporting objectives with commercial interests while reducing physical and psychological risks for athletes. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 22 Pedagogical Conditions in Professional Boxing Management In addition to organizational factors, the study revealed that pedagogical conditions play a decisive role in management effectiveness. Professional boxing management involves continuous interaction with athletes, which requires pedagogical competence, ethical awareness, and communication skills. Table 2. Pedagogical Conditions for the Formation of Effective Management in Professional Boxing Pedagogical condition Educational and managerial impact Developmental educational environment Promotes motivation, discipline, and self-regulation Competence-based approach to management Integrates organizational, pedagogical, and psychological skills Pedagogical communication Strengthens trust and cooperation between managers and athletes Reflective managerial practice Enhances adaptability and decision-making quality Ethical and value-oriented education Supports fair play and responsible behavior The results show that managers who demonstrate pedagogical awareness are more effective in supporting athletes’ professional growth and psychological stability. Pedagogical communication and reflective practices were found to be especially important in managing highperformance athletes under competitive pressure. Integration of Organizational and Pedagogical Conditions A key result of the study is the substantiation of the integrated nature of organizational and pedagogical conditions in professional boxing management. The findings indicate that organizational mechanisms alone are insufficient without pedagogical support, and vice versa. Table 3 illustrates the integrative relationship between organizational and pedagogical conditions. Table 3. Integration of Organizational and Pedagogical Conditions in Professional Boxing Management Organizational component Pedagogical component Resulting effect Management structure Educational interaction Coordinated and athlete-centered management Strategic planning Career guidance and mentoring Sustainable athlete development Legal regulation Ethical education Protection of rights and professional integrity Resource management Motivation and support Increased performance efficiency The integration of these components contributes to the formation of a holistic management model that emphasizes both efficiency and human-centered development. The results confirm that the highest level of management effectiveness is achieved when organizational regulation is complemented by pedagogical interaction. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 23 Overall, the findings demonstrate that effective management in professional boxing is a multidimensional phenomenon that requires the simultaneous implementation of organizational and pedagogical conditions. The results substantiate the necessity of a systematic approach to management development, aimed at improving managerial quality, supporting athlete well-being, and ensuring the long-term sustainability of professional boxing organizations. Discussion. The findings of this study confirm that the development of effective management in professional boxing is a complex process determined by the interaction of organizational and pedagogical conditions. The results align with contemporary sport management theories, which emphasize that management effectiveness in professional sport cannot be reduced solely to administrative or economic functions but must incorporate educational, psychological, and ethical dimensions. The identified organizational conditions correspond with the structural-functional models of sport organizations described by Slack and Parent (2006), who argue that clearly defined management structures and role differentiation are fundamental to organizational efficiency. In professional boxing, however, this requirement is complicated by the decentralized nature of management and the presence of multiple independent stakeholders. The present study expands existing theoretical models by demonstrating that coordination mechanisms in professional boxing must be more flexible and adaptive, reflecting the individualized career paths of professional athletes. The importance of strategic planning identified in the Results section supports the conclusions of Chelladurai (2014), who emphasizes long-term planning as a key determinant of sustainable performance in elite sport. In professional boxing, strategic planning extends beyond competition scheduling to include career longevity, health preservation, and post-career transition. This finding highlights a distinctive feature of professional boxing management, where sporting and commercial objectives are inseparable and must be balanced through informed managerial decisions. Legal and regulatory competence emerged as a critical organizational condition in this study, reinforcing previous research on professional sport management that underscores the role of legal literacy in contract-based sports systems (Houlihan & Green, 2011). Unlike team sports with centralized governance, professional boxing relies heavily on individual contracts, making managers’ legal awareness essential for protecting athletes’ rights and ensuring ethical conduct. The discussion of this aspect contributes to the literature by emphasizing the pedagogical role of managers in educating athletes about contractual responsibilities and professional ethics. From a pedagogical perspective, the study’s findings are consistent with Lyle’s (2018) assertion that coaching and management in high-performance sport involve continuous educational interaction. The identified pedagogical conditions—such as the creation of a developmental educational environment, competence-based management, and reflective practice—underscore the human-centered nature of effective management in professional boxing. These results extend existing pedagogical theories by applying them to the specific context of professional boxing, where athletes are exposed to high levels of physical, psychological, and social pressure. The integration of organizational and pedagogical conditions represents a key theoretical contribution of this study. While previous research often treats management and pedagogy as separate domains, the present findings demonstrate their interdependence in professional boxing management. This integrative perspective supports the systemic approach advocated in modern sport pedagogy, which views athlete development as a holistic process involving organizational support, educational guidance, and ethical regulation. Furthermore, the emphasis on reflective managerial practice aligns with contemporary professional development models, which highlight lifelong learning and self-assessment as Proceedings of the 12th International Scientific Conference 24 essential components of managerial competence. In professional boxing, reflective management enables adaptation to dynamic competitive environments and individual athlete needs, thereby enhancing both performance outcomes and athlete well-being. The discussion also reveals that insufficient pedagogical competence among managers may undermine organizational effectiveness, even when structural and financial resources are adequate. This finding suggests that management education programs in professional sport should incorporate pedagogical training alongside organizational and legal instruction. Such an approach would contribute to the formation of a new generation of sport managers capable of addressing both performance and developmental objectives. Overall, the results of this study support the view that effective management in professional boxing requires a balanced integration of organizational efficiency and pedagogical responsibility. This conclusion not only enriches theoretical discourse in sport management and pedagogy but also provides practical implications for the design of management training programs and organizational policies in professional boxing. Conclusion. The present study substantiates the significance of organizational and pedagogical conditions as key determinants of effective management development in professional boxing. The findings confirm that professional boxing, as a highly commercialized and contract-based sport, requires a management model that goes beyond traditional administrative functions and incorporates pedagogical, ethical, and developmental components. The results demonstrate that organizational conditions such as clearly defined management structures, strategic career planning, legal and regulatory competence, and effective communication mechanisms form the structural foundation of professional boxing management. These conditions ensure coordination among stakeholders, protect athletes’ rights, and support the economic sustainability of professional boxing organizations. However, the study reveals that organizational mechanisms alone are insufficient to guarantee management effectiveness without corresponding pedagogical support. Pedagogical conditions, including the creation of a developmental educational environment, competence-based managerial training, pedagogical communication, and reflective practice, play a decisive role in enhancing management quality. The integration of pedagogical principles into managerial activity enables managers to support athletes’ motivation, psychological stability, ethical behavior, and long-term professional development. This human-centered approach contributes to improved performance outcomes and career longevity in professional boxing. One of the key conclusions of the study is that the highest level of management effectiveness is achieved through the integration of organizational and pedagogical conditions. The proposed integrative framework highlights the interdependence of structural regulation and educational interaction, emphasizing the necessity of a systematic approach to management development in professional boxing. This approach aligns with contemporary theories of sport management and pedagogy, which view athlete development as a holistic and multi-dimensional process. The theoretical significance of this study lies in expanding the understanding of professional boxing management as a socio-pedagogical phenomenon that combines organizational efficiency with educational responsibility. Practically, the findings provide a basis for improving management training programs, developing professional standards for boxing managers, and designing organizational policies that prioritize athlete well-being and ethical conduct. In conclusion, the study confirms that the development of effective management in professional boxing requires scientifically grounded organizational and pedagogical conditions. The implementation of these conditions contributes to the sustainable development of professional boxing, the protection of athletes’ professional interests, and the long-term stability of the sport within the global sports industry. Future research may focus on empirical validation «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 25 of the proposed framework and the development of applied models for management education in professional boxing. References 1. Chelladurai P. Managing organizations for sport and physical activity. – London: Routledge, 2014. – 360 p. 2. Houlihan B., Green M. Routledge handbook of sports development. – London: Routledge, 2011. – 624 p. 3. Lyle J. Sports coaching concepts: A framework for coaching practice. – London: Routledge, 2018. – 312 p. 4. Slack T., Parent M.M. Understanding sport organizations: The application of organization theory. – Champaign: Human Kinetics, 2006. – 296 p. 5. Smith A., Stewart B. Introduction to sport marketing. – London: Routledge, 2015. – 356 p. 6. Chelladurai P. Managing organizations for sport and physical activity: A systems perspective. – London: Routledge, 2014. – 380 p. 7. Houlihan B., Green M. Routledge handbook of sports development. – London: Routledge, 2011. – 624 p. 8. Lyle J. Sports coaching concepts: A framework for coaching practice. – London: Routledge, 2018. – 312 p. 9. Slack T., Parent M.M. Understanding sport organizations: The application of organization theory. – 2nd ed. – Champaign: Human Kinetics, 2006. – 310 p. 10. Smith A., Stewart B. Introduction to sport marketing. – London: Routledge, 2015. – 356 p. 11. Taylor T., Doherty A., McGraw P. Managing people in sport organizations: A strategic human resource management perspective. – Oxford: Butterworth-Heinemann, 2008. – 295 p. 12. Shilbury D., Westerbeek H., Quick S., Funk D. Strategic sport marketing. – 4th ed. – Crows Nest: Allen & Unwin, 2014. – 410 p. 13. Green M., Houlihan B. Elite sport development: Policy learning and political priorities. – London: Routledge, 2005. – 246 p. 14. Hoye R., Smith A., Nicholson M., Stewart B. Sport management: Principles and applications. – 5th ed. – London: Routledge, 2018. – 432 p. 15. International Boxing Association (IBA). Technical and competition rules. – Lausanne: IBA, 2023. – 198 p. 16. UNESCO. Quality physical education guidelines for policy-makers. – Paris: UNESCO, 2015. – 120 p. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 32 − Pair work with chatbot support. − Reflection through digital forms. The following platforms were used: ChatGPT, MathGPT, Photomath, Kampus, Desmos, Symbolab. Criteria for assessing effectiveness in EG Criteria Indicators of effectiveness in EG Cognitive interest Growth in the proportion of students with high interest (≥25%) Learning motivation Increase in internal motivation, decrease in demotivation Behavioral engagement Growth in initiative, focus time, activity in dialogue Subject results Improvement in success, reduction of typical errors (≥30%) Reflective component Growth in conscious use of AI as an educational tool Results and Discussion Based on the results of the experiment in the experimental group (EG), the following changes were observed: − The average increase in interest in mathematics was Δ≈+0.7. − The proportion of students voluntarily participating in tasks reached 60%. − The number of queries to AI for explanations, rather than just receiving ready-made answers, increased. − Subject results improved, particularly in algebraic transformations. − The effect was partially retained 4–6 weeks after the experiment. Conclusion The conducted research confirmed that artificial intelligence technologies have high potential in fostering interest in mathematics among students with low learning motivation. The implementation of AI tools—such as chatbots, adaptive platforms, and visualizers—enabled a shift from traditional reproductive learning to a more flexible, interactive, and personalized model, which contributed to an increase in cognitive activity, engagement, and academic performance. The developed methodology, based on the use of AI for creating motivational tasks, instant feedback, visualization, and reflection, demonstrated its effectiveness in school practice. Experimental data indicate significant improvements in academic performance, an increase in interest in the subject, and a conscious use of digital tools in learning. Thus, AI can serve not only as a technological novelty but also as a full-fledged pedagogical resource capable of transforming the approach to teaching mathematics. It is important to emphasize that successful AI integration requires methodological planning, pedagogical support, and ethical responsibility. Perspectives for further research include: − Expanding the age and motivation groups of students. − Developing specialized AI modules for school mathematics. − Studying the long-term impact of AI on learning motivation and cognitive development. − Creating methodological recommendations for teachers on integrating AI into the educational process. The integration of AI into school mathematics education opens new horizons for improving the quality of learning, especially for students facing difficulties in mastering the subject. This makes further development of the scientific-methodological base and practical solutions in this area particularly relevant. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 33 References 1. Zhou, Y., & Li, H. (2024). AI-enhanced visualization in mathematics education. Journal of Digital Pedagogy. 2. Kasymova, G.K., & Xu, W. (2024). Adaptive learning technologies in secondary education. International Review of Education. 3. Shlykova, S.S. (2025). Dialogic interaction with AI in the classroom. Pedagogical Innovations. 4. Kampylis, P., et al. (2023). Personalization through AI: A framework for schools. European Journal of Educational Technology Proceedings of the 12th International Scientific Conference 34 EXPLORING THE IMPACT OF DIGITAL MEDIA ON READING SKILLS A.S.Ospan Master degree student of Kazakh National Women’s Teacher Training University (Almaty, Kazakhstan) Аңдатпа Бұл мақалада ағылшын тілін оқытуда сандық технологияның оқу дағдыларына әсері қарастырылады. Қазіргі таңда осы тақырыптың ғылыми жаңалығы қазіргі қоғамда ағылшын тілін үйрену қажеттілігін анықтауында. Бұл зерттеуде ағылшын тілін оқытуда цифрлық технологияны қолданудың ең тиімді әдістері мен тәсілдері талданды, соның ішінде теледидар, радио, интернет ресурстары, ауызша коммуникация, тыңдау, оқу және жазу сияқты сөйлеу әрекеттерінің әртүрлі түрлерінде дағдыларды дамытуға арналған арнайы білім беру бағдарламалары, сондай-ақ ағылшын тілінің әртүрлі оқу мәнерлеріне егжейтегжейлі талдау жасалды. Және де мақалада бастауыш сыныптағы ағылшын тілі сабақтарында медиа-технологияларды қолдану арқылы эксперименттік енгізуді қарастыратын практикалық бөлім қарастырылады. Кілт сөздер: ағылшын тілін оқыту, түпнұсқалық материалдар, цифрлық технологиялар, интернет ресурстары, оқу стильдері, медиа технологиялар. Аннотация В данной статье рассматривается влияние использования цифровых технологий на навыки чтения в процессе обучения английскому языку. Научная новизна заключается в раскрытии необходимости изучения английского языка в современном обществе. В ходе изучения данной темы были проанализированы наиболее эффективные методы и подходы использования средств цифровых технологий в обучении английскому языку, такие как телевидение, радио, интернет-ресурсы, специализированные образовательные программы, предназначенные для развития навыков различных видов речевой деятельности таких как устного общения, аудирования, чтения, письма, а также навыков подробный анализ различных стилей чтения английского языка.Далее в статье рассматривается практическая часть, в которой проводится экспериментальное внедрение медиа технологий на уроках английского языка в младшей школе. Ключевые слова: обучение английскому языку, аутентичные материалы, цифровые технологии, интернет-ресурсы, стили чтения, медиа технологии. Annotation This article examines the impact of digital technology on reading skills in English language learning. Its novelty lies in its identification of the need for English language learning in modern society.This study analyzed the most effective methods and approaches for using digital technology in English language teaching, including television, radio, internet resources, specialized educational programs designed to develop skills in various types of language activities such as oral communication, listening, reading, and writing, as well as a detailed analysis of various English reading styles. The article then discusses the practical part, which involves the experimental implementation of media technologies in English language lessons in primary school. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 35 Keywords: English language teaching, authentic materials, digital technology, internet resources, reading styles, media technologies. Text In the modern world, learning English is essential because it is the international mode of communication for all of society. International languages allow for the exchange of information, regardless of nationality or place of residence. English is designated as the official working language of the United Nations (UN), and therefore, most international meetings are conducted in this language. The development of innovative digital learning technologies has led to increased interest among researchers in adaptive approaches to the educational process in schools. This includes not only the emergence of training courses, but also intelligent systems and personalization of learning, as well as issues of increasing the effectiveness of the educational process [1, p. 115], [2, p. 710]. English also allows us to consume a vast amount of information: read the most outstanding works in the original, listen to world-famous musical compositions, and understand their meaning. It's difficult to imagine the modern world without English. It's firmly ingrained in our daily lives and completely changes our perspective on communication. Digital technologies create a unique opportunity for foreign language learners to use authentic tools to put their acquired knowledge into practice through interaction with native speakers. The issue of developing students' reading skills in senior secondary schools is becoming increasingly important, as reading, as a learning goal, serves as a means of understanding the subject matter. Reading, as a productive process, takes a significant amount of time and effort from students, as it also requires the integration of linguistic, speech, and cognitive competencies. As a form of communicative activity, it should be an integral part of every lesson. To facilitate students' reading, it is necessary to consider the specific characteristics of this type of cognitive activity, such as motivation, determination, students' mental abilities, independence, and perseverance. The practical significance of reading lies in the fact that through it, students become familiar with the culture of the people speaking the target language, develop information retrieval skills, and instill respect for that foreign culture. Furthermore, reading success fully addresses the primary goal of foreign language learners: developing communicative competence. Let's consider the problem of improving media literacy in English lessons using digital systems (tools) and their application to analyzing fake news. Modern society, the media, and media networks are inseparable. Media literacy is the ability to critically consume and comprehend information, filter it appropriately, and prevent its uncontrolled dissemination and disinformation. It is important to be able to distinguish and filter web resources, fraudulent schemes, and malicious content. Media literacy is the ability to identify and classify media resources and media messages, to analyze and to evaluate them, preventing their negative impact on users. This addresses a variety of tasks, such as: 1. Genre assessment; 2. Familiarization with structure and capabilities; 3. Creating a scenario or situation; 4. Argumentation and justification of what was observed; 5. Risk and threat assessment. Threats – real or virtual, with sources in the real or virtual world. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 36 Example. Examples of threats to students may include: 1. Fakes, fake pages (threats, for example,a publicly accessible photo posted on a social network or account); 2. Disinformation (deliberate misleading); 3. Cyberbullying (usually prolonged, intentional slander, threats, and compromise via SMS, email, or instant messaging); 4. Group pressure, trolling, and bullying (often involving insults, belittling the student in the eyes of others, including promoting suicide, romanticizing crime, etc.); 5. Extremism (involving a victim – a group member – in an extremist organization). Students at school need to improve their media literacy, in particular, byimplementing: 1. Personalsafetymanagement (self-awarenessonline, protectionfrommediatricks, abilitytonavigatemedianetworks); 2. Informationretrieval (relevantselectionofinformation); 3. Informationperception (recognizingcontext, hiddenmeaning, forming a wellreasonedpersonalopinion); 4. Contentcreation (abilitytocreatevaluablecontent); 5. Mediaethics (correctonlinecommunication). Media education is based on the concept of encouraging people to engage in purposeful dialogue. The benefits of media literacy for students are obvious, for example, critical thinking, recognizing hidden thoughts and goals ("the devil is in the details"), cultivating resilience to tricks, etc. Media literacy also means self-education in the media sphere, reaching school children and their parents. Media literacy reflects literacy in obtaining, analyzing, evaluating, and transmitting information through various media channels and resources – from traditional to mainstream media. Media literacy enables one to analyze media, identify fakes and propaganda, censor news and public programs, and identify key structural elements, such as the true source of a fake, its purpose, etc. The goal of media literacy is not only to develop media competencies but also heuristic procedures, identifying their advantages and limitations, stakeholders, and formulating effective opinions and decisions. Example: If, for example, a user is asked to vote for "their" opinion or product, this is not mandatory; a media-literate user will critically evaluate such a proposal. Media literacy offers additional and powerful opportunities for developing critical, comparative, and systemic thinking, creating and evolving one's own media resources and messages, assessing one's own and competitors' behavior, and using heuristics. Media learning is a form of information education, integrated with biblioliteracy, reading-writing-listening culture, and the use of relevant IT infrastructures (ecosystems). English lessons have their own specific characteristics. Along with the study of language and the country's history, basic speech and grammar skills are developed. The practical acquisition of this knowledge depends on the teacher's understanding, the visual and media support of the lesson, an adaptive learning and assessment mechanism, and infographics [6, p. 69], which have didactic advantages (compared to text). The teacher must maintain students' attention, and infographics are an effective tool for this purpose. Creating infographics on a given topic can be an engaging activity for students. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 37 Methodology Homepage of CNN chanel is presented on screen 1. Screen 1 Methodology: Using the CNN Homepage to Develop Reading Skills and Discuss the Impact of Digital Media 1. Lesson Objective  Develop reading skills in English (skimming, scanning, detailed reading).  Develop media literacy: a critical approach to online news.  Discuss the impact of digital media on reading habits and skills. 2. Materialsneeded: CNN Homepage (current version at the time of the lesson). Projector/screen (or students' smartphones). Worksheets with tasks (comprehension questions, comparison exercises). 3. Lesson Procedure Stage 1. Lead-in – 5–7 min. The teacher asks questions:Where do you usually read the news: online or in print? Do you read the entire text or just the headlines? Brief discussion: How has digital media influenced reading habits? Stage 2. Skimming – 10 min. Students open the CNN homepage. Assignment: In 2 minutes, determine:What are the three most common topics on the page (e.g., politics, technology, sports)? Which headlines seem most attention-grabbing? Discussion: Why are these headlines so catchy? Stage 3. Scanning&Detailed Reading – 15 min. Divide students into groups, each group selecting one article. Assignments: Find key facts (who, what, when, where, why). Define new words, create a mini-dictionary. Compare the use of short paragraphs and multimedia (photos, videos, hyperlinks). Stage 4. Media Format Analysis – 10 min. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 38 Discussion Questions: How does reading an article on CNN differ from reading a printed article? Is it easier or harder to concentrate? How do images, videos, and hyperlinks affect text comprehension? What develops reading skills better: long printed texts or digital media? Stage 5. Speaking Practice (Speaking / Discussion) – 10 min. Students discuss in pairs/groups: "Digital media makes our reading skills weaker/stronger. Do you agree?". Provide a short mini-essay/oral conclusion (2-3 sentences). Stage 6. Reflection and Consolidation – 5 min. Each student formulates: One new English word learned today. One conclusion about how digital media affects their reading. 4. Homework (options) Find another online newspaper (e.g., BBC, The Guardian) and compare the presentation with CNN. Write a mini-essay (100-150 words): "How digital media have changed my reading habits." Thus, the lesson is built around real, authentic material (CNN), trains reading skills in English, and helps students understand the role of digital media in developing reading skills. References: 1. V. P. Glukhov. Developing Reading Fluency in Primary School Students / V. P. Glukhov, A. V. Petrova. - Moscow: Prosveshchenie, 2019. 2. A. A. Safonov. Digital Pedagogy. Practical Course: Textbook and Workshop for Secondary Vocational Education / A. A. Safonov, M. A. Safonova. - Moscow: Yurait, 2024. 3. N. N. Svetlovskaya. Methods of Teaching Creative Reading: A Textbook for Universities / N. N. Svetlovskaya, T. S. Piche-ool. - 2nd ed., corrected and enlarged. - Moscow: Yurait, 2024. 4. E. V. Chizhikova. Developing Reading Accuracy and Fluency in Primary School Students Using Digital Technologies / E. V. Chizhikova [Electronic resource]. – Access mode: https://clck.ru/3NbLeZ «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 39 ЦИФРОВЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ КАК СРЕДСТВО ПРОВЕРКИ ТЕОРЕТИЧЕСКИХ ГИПОТЕЗ В ОБУЧЕНИИ МАТЕМАТИКЕ Алдибаева Турагалды Абилакимовна к.п.н., ассоциированный профессор Алматинского гуманитарно-экономического университета, Республика Казахстан Аннотация: В статье представлен подробный анализ использования цифровых образовательных сред как эффективного инструментария для практической проверки и критической оценки математических предположений. Автор рассматривает последовательный путь познания: от формирования первичной интуитивной догадки до выстраивания строгого аналитического доказательства, которое опирается на результаты предварительных цифровых экспериментов и интерактивных вычислений. Особое внимание в работе уделено методике формирования исследовательских компетенций у студентов. Этот процесс реализуется через создание и последующее разрешение когнитивных конфликтов — ситуаций, в которых обнаруживается явное несоответствие между абстрактной теоретической моделью и её реальным отображением на экране монитора. Именно в моменты такого сопоставления теории с практическими данными происходит глубокое осмысление предмета и развитие навыков научного поиска. 1. Введение: Гносеологический статус цифрового эксперимента. Классическая образовательная модель, на протяжении десятилетий определявшая вектор преподавания математики в высшей школе, базировалась на строгом аксиоматикодедуктивном методе, где приоритетом являлось транслирование готовых доказательств. Однако в условиях глобальной цифровой трансформации образовательного пространства этот консервативный подход дополняется и обогащается методами экспериментальной математики. Данное направление переосмысливает роль студента: из пассивного слушателя он превращается в активного исследователя, который использует возможности современных цифровых сред для первичного обнаружения закономерностей. Таким образом, цифровая среда становится платформой для живого математического эксперимента, предваряющего глубокое теоретическое осмысление. Согласно концепции Дж.Борвейна, цифровой инструмент позволяет исследователю обнаруживать скрытые закономерности и проверять их устойчивость на массивах данных до момента формального вывода. В образовательном процессе это создает условия для формирования исследовательских навыков: студент перестает быть пассивным потребителем готовых алгоритмов и становится активным субъектом познания. Использование информационных технологий позволяет трансформировать обучение в итерационный процесс выдвижения, проверки и уточнения гипотез, что максимально приближает учебную деятельность к реальному научному поиску. 2. Теоретико-методологические основания исследования. 2.1. Концепция фальсифицируемости и когнитивный конфликт Процесс проверки гипотез в цифровой среде опирается на эпистемологический подход И. Лакатоса, описывающий развитие математики как динамическую цепочку Proceedings of the 12th International Scientific Conference 40 «догадок и опровержений» [2]. Цифровой инструмент (будь то система компьютерной алгебры или среда динамической геометрии) обеспечивает мгновенную обратную связь. Если выдвинутая студентом гипотеза ошибочна, система позволяет визуализировать или рассчитать контрпример. В этот момент возникает когнитивный конфликт — состояние, описанное А. М. Матюшкиным как ключевой стимул к познавательной активности [5]. Противоречие между «ожидаемым» (теоретическим предположением) и «наблюдаемым» (результатом моделирования) побуждает студента к рефлексии и поиску логической ошибки, что является необходимым этапом глубокого усвоения материала. 2.2. Инструментальный генез и дидактические инварианты Согласно теории П. Рабарделя, интеграция цифровых средств в сознание обучающегося проходит стадию «инструментального генеза» [4]. Артефакт (программное обеспечение) становится психологическим инструментом только тогда, когда субъект осознает границы его применимости. При проверке гипотез критически важным становится понимание разницы между «идеальным» математическим объектом и его дискретной цифровой аппроксимацией. Таким образом, цифровая среда выполняет не только иллюстративную, но и методологическую функцию, обучая студентов верификации данных и оценке погрешностей вычислений. 3. Практическая реализация. 3.1. Дифференциальное и интегральное исчисление. 3.1.1. Постановка проблемы и формирование гипотезы. Центральной методологической задачей в рамках курса «Дифференциальное исчисление функции одной переменной» выступает детальное изучение локального поведения функции в бесконечно малой окрестности выбранной точки. На начальном этапе освоения материала у обучающихся зачастую формируется устойчивая, но упрощенная интуитивная гипотеза. Суть её заключается в убеждении, что любая непрерывная функция априори обладает свойством «визуальной гладкости». Студенты склонны полагать, что непрерывность линии на графике автоматически гарантирует возможность построения единственной касательной в любой произвольно взятой точке области определения. 3.1.2. Содержание и методика проверки в цифровой среде Для верификации данного предположения организуется исследовательская работа в интерактивной среде динамической геометрии. Студентам предлагается выйти за рамки привычных гладких кривых (таких как парабола или синусоида) и проанализировать функции с особыми точками, например, функцию модуля f(x) = |x| или более сложную осциллирующую функцию f(x) = x sin(1/x). Основным инструментом исследования становится функция бесконечного масштабирования («zoom»). Обучающийся выбирает «критическую» точку (в данном случае — начало координат) и начинает многократно увеличивать масштаб графического изображения. Цель этого действия — найти так называемый «линейный участок», то есть такое состояние графика, при котором кривая под воздействием увеличения визуально выпрямляется и становится неотличимой от прямой линии (касательной). 3.1.3. Анализ полученных результатов и их научная интерпретация В ходе выполнения этого цифрового эксперимента студенты фиксируют результаты, которые прямо указывают на несостоятельность их исходной интуитивной гипотезы. В случае функции модуля f(x) = |x| обнаруживается, что при любом, сколь угодно мощном увеличении, график сохраняет характерный «излом» (острый угол) в точке x = 0. Процесс масштабирования не приводит к визуальному выпрямлению линии, что наглядно доказывает отсутствие единственной касательной в данной точке. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 41 При исследовании функции f(x) = x sin(1/x) ситуация усложняется: вместо выпрямления график демонстрирует незатухающие, бесконечно повторяющиеся осцилляции. Студент видит, что при приближении к нулю частота колебаний возрастает, и график «дребезжит», не позволяя зафиксировать определенное направление для касательной. 3.1.4. Итоговый вывод и преодоление формализма Таким образом, практическое сопоставление визуальных данных с теоретическим определением производной позволяет студенту сделать глубокий аналитический вывод: этот визуальный и расчетный опыт подготавливает почву для введения строгого определения производной через пределы, демонстрируя, что непрерывность функции является лишь необходимым, но не достаточным условием её дифференцируемости [7]. Этот опыт превращает сухую формулировку учебника в осознанное знание, основанное на личном исследовательском опыте и критическом анализе увиденных феноменов. 3.2. Исследование сходимости рядов и интегралов. Проверка гипотез о суммируемости бесконечных последовательностей — область, где цифровая эмпирика вступает в прямое противоречие с обыденным восприятием. Студенты склонны полагать, что если слагаемые ряда стремятся к нулю, то общая сумма обязательно будет конечной. Метод проверки: Использование систем компьютерной алгебры (например, Maple или WolframAlpha) для вычисления частичных сумм гармонического ряда ∑    $. Студент задает расчет для N = 10, 10, 10. Наблюдение: Обнаруживается крайне медленный, но логарифмически неуклонный рост суммы, что опровергает первоначальное ожидание стабилизации. Вывод: Полученные данные служат эмпирическим основанием для изучения интегрального признака Коши и деликатных условий сходимости [8]. 3.3. Приближенные вычисления и предельные переходы. Цифровые инструменты позволяют проверить гипотезу о точности численного дифференцирования. Студент предполагает, что уменьшение шага h в формуле ()()  всегда ведет к увеличению точности. Эксперимент: С помощью скрипта на языке Python или табличного процессора вычисляется производная функции e при h, стремящемся от 10 до 10. Данные: Студент обнаруживает, что после определенного порога (h≈ 10) происходит резкое увеличение ошибки аппроксимации, обусловленное спецификой машинной арифметики, т.е. ошибка начинает стремительно расти. Анализ: Данное несоответствие теории и практики позволяет обсудить вопросы машинной точности и специфику представления вещественных чисел в памяти ЭВМ, что критически важно для современного инженера и математика. 4. Методический алгоритм предотвращения эффекта «черного ящика» Для обеспечения высокого качества математического образования и предотвращения превращения программного обеспечения в «черный ящик» — ситуацию, при которой результат выдается системой без осознания студентом внутренних механизмов и логики процесса — необходимо строгое соблюдение исследовательского алгоритма. Данный путь трансформирует механическое использование цифровых инструментов в осознанную познавательную деятельность, где технология выступает катализатором мышления, а не его заменой. Ниже представлено расширенное научное описание этапов данного алгоритма: Proceedings of the 12th International Scientific Conference 48 The formation of the technique of reading aloud to group words into a semantic whole is facilitated by reading by syntagmas, being in a series of phrases denoting time, place to practice intonation, reading after the speaker, expressive reading and reading with intonation markings. The following exercises can be used to develop reading technique at the initial stage:  reading aloud proverbs, sayings, tongue twisters, poems, short dialogues learned by heart;  filling in the gaps with missing letters;  finding a word in each row that contains the specified sound;  combining words of the text into thematic groups;  finding synonyms or antonyms in the text and recording them in writing;  filling in gaps in a sentence or text with words that fit the meaning;  selecting equivalents in the native language for words in a foreign language;  reading the text at a set time;  repeating the text after the teacher sentence by sentence;  finding a sentence in the text that contains the answer to the teacher's question;  supplementing the specified sentences, etc.; In short, reading begins with reading longer plot texts. In addition to the formation of reading techniques at the initial stage, various reading technologies, compensatory skills, and independent work skills are already beginning to form. At this stage, it is already possible to teach ignoring the unknown, if it does not interfere with the completion of the assigned task, working with a dictionary, using footnotes and comments offered in the text, as well as interpreting and transforming the text. There are three stages of work on the text: 1. Pre-text – awakening and stimulating motivation to work with the text; actualization of students’ personal experience by drawing on knowledge from other educational areas of school subjects; forecasting the content of the text based on students’ knowledge, their life experience, headings and pictures, etc. Here it is necessary to follow one important rule: all preliminary work on the text should not concern its content, otherwise schoolchildren will not be interested in reading it, since they will not find anything new for themselves in this text. The following exercises of student centred activities which may help teachers introduce and identify the topic of reading and activate previous knowledge:  Identify the topic of the text with some pre-questions and/or with the help of visual aids.  Explore key vocabulary that will come up in the text.  Anticipate and predict possible information through brainstorming or true-false activities.  Check previous assumptions with group discussions. 2. Textual – reading of the text of its individual parts with the purpose of solving a specific communicative task formulated in the assignment to the text and set by the student before reading the text itself. The object of reading control should be its comprehension. At the same time, control of comprehension of the read text should be connected both with the communicative tasks set before the students and with the type of reading. The following exercises guide the reader through the text:  General comprehension questions,  True/false activities,  Give-the-right-order activities,  Fill-in-the-blank activities,  Multiple choice activities,  Problem solving activities,  Information transfer activities i.e. maps, diagrams, drawings, tables, etc. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 49 3. Post-text – using the content of the text to develop students’ skills in expressing their thoughts in oral and written speech. Examples of possible post-reading activities are: summaries and other types of writing tasks, discussions, role-plays and other oral interaction activities… Educational materials are also of particular importance when teaching reading, since their nature determines whether reading will proceed as a student’s speech activity or as an exercise. 1. The educational value of texts, their moral potential – to what extent do texts contribute to the education of students in the broad sense of the word and the formation of moral and ethical standards. 2. The cognitive value of texts and the scientific nature of their content. Texts should include factual material about the country and people whose language is being studied, as well as information from a wide variety of areas of human knowledge, such as popular science texts. 3. The content of texts should correspond to the age and interests of students. The content of texts should be significant in the eyes of students of a particular age group, should correspond to the level of their intellectual development and meet their cognitive and emotional interests. 4. Correctness of the ratio of the new and the known. According to (Cook, 1989) in order to make sense of any text we need to have “pre-existent knowledge of the world”. Such knowledge is referred to as schema. We carry in our heads mental representation of typical situations that we come across. Such schematic knowledge is activated when we are stimulated by particular words, expressions or contexts. It is known from psychology that one of the conditions for attracting attention to an object is such a degree of its novelty, at which, along with new elements, there are also elements that are somewhat familiar to students. The presence of known information in reading texts significantly facilitates its perception and understanding by students. In methodological literature, texts are recommended that specify and expand on information already known to students. 5. Degree of accessibility of texts. An interesting text that contains insurmountable difficulties loses all its appeal in the eyes of students. At the initial stage and especially in the first year of studying a foreign language, it is advisable to teach reading using lexical and grammatical material previously learned orally. This allows you to remove difficulties associated with understanding what is being read and pay more attention to the technique and expressiveness of reading. Gradually, texts may also contain unfamiliar words, the meaning of which can be guessed or which are given in footnotes. Texts which are accessible in terms of language help to create and maintain motivation for reading. According to (Day, R and Bamford, J 1998) specially written materials for extensive reading what are called “language learner literature” are often referred to as “simplified readers”. Such materials can take form of original fiction and non-fiction books as well as simplifications of established works of literature. Such books succeed because the writers or adaptors work within specific lists of allowed words and grammar. That is why students at the appropriate level can read them with comfort and self-confidence. At their best, such books despite the language limitations, can speak to the reader through the creation of atmosphere and compelling plot lines. According to (Carter, 1998) the language may be simplified, but it must not be unnatural. As he and his colleagues suggest “concocted, made-up language can be perfectly viable but it should be modelled on naturalistic samples.” On the other hand, according to (Farrell, 1998) authentic material can be used by students at fairly low levels, however, if the tasks that go with it are well designed and help students understand it better, rather than showing them how little they know. 6. Systematic increase in the volume of text. According to (Wallace, 1992) texts with longer words and sentences will be more difficult to understand than those with shorter ones. But on the Proceedings of the 12th International Scientific Conference 50 other hand, according to (Paran, 1996) to be successful students have to recognize a high proportion of the vocabulary without consciously thinking about it. Educational texts can be of different lengths: from one word to several dozen pages in a home-reading book. Both are important and should be included in the educational process. Short texts convey specific, sometimes extremely important information. Therefore, students should be taught to read correctly and extract the necessary information from such texts. However, it is impossible to limit oneself to teaching reading only short texts due to the following circumstances. Firstly, motivation, as is known, is directly dependent on the awareness of the success of the activity performed. Students should feel their progress, which consists not only in their understanding of increasingly complex texts, but also in the desire to read large texts. Secondly, it is possible to develop a complex reading skill, including all the specific skills that ensure it, only on expanded texts. An important issue is the suitability of the text for a particular type of reading. The decisive factors in this case are, firstly, the ratio of primary and secondary information and, secondly, the location of new words and their meanings. Conclusion Reading is one of the four types of speech activity that involves understanding and evaluating information contained in a text. Reading in English is crucial for learning English, as it helps expand vocabulary, strengthen grammar skills, and improve spelling by introducing new words and constructions to context. This skill also contributes to the development of writing and critical thinking skills, enabling earners to analyse information and better understand the structure of language. When reading, learners encounter new words and phrases in a natural context, which helps them better understand and remember their meaning and correct usage. Reading texts with correct grammar helps to intuitively grasp grammar rules without having to memorize complex theories. Constantly interacting with texts helps to memorize the correct spelling of words and phrases, improving your spelling. Reading good texts serves as a model for constructing logical and grammatically correct sentences, which helps learners write their own texts. Reading trains comprehension skills, which are important for extracting main ideas, finding details, and analysing information. Reading aloud improves pronunciation, intonation, and fluency. In addition, discussing what have been read or completing tasks based on the text develops oral communication skills. Effective foreign language reading instruction for professional learners requires an integrated approach: systematic support for decoding and vocabulary, abundant meaningful reading opportunities, explicit strategy instruction, and careful alignment to workplace genres. Teachers should design curricula that combine extensive reading with targeted lessons and ongoing assessment to promote both comprehension and real world reading competence. Carefully chosen methods and strategies, beside their associated techniques, enable educators to effectively and efficiently teach reading skills to students. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 51 References 1. Brown, H. D. Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language Pedagogy. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice Hall Regents. 2001. 2. Carter, R. 1998. Orders of Reality: CANCODE, communication, and culture. ELT Journal 51/1 3. Cook, G. 1989. Discourse. Oxford University Press. 4. Davis, C. 1995. Extensive reading: an expensive extravagance? ELT Journal 49/4 5. Day, R. and Bamford, J. 1998. Extensive Reading in the Second Language Classroom. Cambridge University Press. 6. Farrell, T. 1998. Using TV “soaps” for listening comprehension. Modern English Teacher 7/2 7. Harmer, J. 2001. The practice of English language teaching. 3rd edition. London. Longman. 8. Nicholas Carr, The Shallows: How the Internet is changing the way we think, read and remember, Atlantic Books, 2010. 9. Paran, A. 1996. Reading in EFL: facts and fictions. ELT journal 50/1. 10. Tribble, C. 1997. Writing. Oxford University Press. 11. Wallace, C. 1992. Reading. Oxford University Press. 12. Wolf, Maryanne. Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain. Harper, 2007. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 52 PEDAGOGICAL POTENTIAL OF 3D MODELING FOR DEVELOPING VISUAL LITERACY IN ART EDUCATION Yesmagambetova L.O. Master’s student, Artistic work, graphics and design, Kazakh National Women‘s Teacher Training University, Almaty, Kazakhstan Krykbayeva S.M. Candidate of Arts Study, Leader of educational programm, Kazakh National Women‘s Teacher Training University, Almaty, Kazakhstan Abstract This study explores the pedagogical potential of 3D modeling for developing visual literacy in art education, addressing the growing need for digital competencies in contemporary learning environments. Using a systematic and bibliometric review methodology based on PRISMA 2020 guidelines, the research analyzes 13 Scopus-indexed studies published between 2015 and 2025. The findings reveal a significant increase in scholarly interest in 3D modeling, particularly after 2020, reflecting global technological advancements and the expansion of digital instructional practices. The results demonstrate that 3D modeling enhances key components of visual literacy, including spatial reasoning, visual interpretation, structural analysis, and creative thinking. Keyword co-occurrence analysis shows that research in this field is structured around four major thematic clusters: pedagogy and digital learning, artistic and creative applications, e-learning and virtual reality, and creativity-centered approaches. Despite its strong potential, the integration of 3D technologies faces challenges such as limited technical infrastructure, insufficient instructor preparedness, and a lack of methodological frameworks. The study contributes to the theoretical and practical understanding of 3D modeling as a transformative tool in art education and highlights future directions for instructional design, empirical research, and digital literacy development. Keywords: 3D modeling; visual literacy; art education; digital pedagogy; computer graphics; spatial thinking; virtual reality; creativity; bibliometric analysis. Introduction Research relevance. In an era of rapidly evolving technologies, the field of art education is undergoing profound transformations and entering a period of fundamental change. In recent years, 3D modeling has emerged not only as a visualization tool but also as a key direction that is reshaping instructional approaches in visual arts, design, and architecture. Integrating threedimensional modeling technologies into the educational process significantly contributes to the development of spatial thinking skills. It enables learners to understand the form, structure, proportions, and spatial relations of objects at a fundamentally new level. All of these aspects promote the development of visual literacy an essential competency in the current era of globalization (Lee & Chen, 2024). Visual literacy refers to the ability to understand, construct, and interpret visual representations, as well as to critically evaluate visual messages within the media environment. In the field of art education, this concept is of particular importance because it fosters not only aesthetic perception but also analytical, logical, and creative thinking (Bamford, 2022). Traditional art education methods such as drawing and painting no longer fully meet the visual communication needs of contemporary learners living in a digital environment. This gives «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 53 rise to a new challenge: introducing 3D modeling into the learning process as an important pedagogical tool that combines creative thinking with technical literacy. In art education, 3D modeling enhances students’ spatial imagination, accuracy of visual visualization, ability to analyze objects from different perspectives, and understanding of the interrelation between form and composition (Rodriguez, 2023). Additionally, during practical classes, it develops students’ research skills and allows them to experiment with materials, forms, and object textures. As a result, learners become more engaged, and the learning process becomes interactive and closer to professional practice. However, despite the advantages of 3D modeling in art education, several challenges persist. These include the lack of adequate technical infrastructure in educational institutions, insufficient digital competency among instructors, and the absence of systematic methodological resources for integrating 3D modeling into the curriculum. In some cases, students perceive three-dimensional modeling purely as a technical activity, failing to grasp its artistic significance. Therefore, there is a need to develop methodological frameworks that promote conscious and purposeful use of 3D technologies. The purpose of this study is to theoretically substantiate the pedagogical potential of 3D modeling technologies in art education and to identify ways to enhance learners’ visual literacy. The study aims to: 1. Conceptualize the structure and components of visual literacy based on theories of art education and digital literacy; 2. Explore the pedagogical and methodological potential of 3D modeling in developing visual literacy; 3. Develop and pilot a model for integrating 3D modeling into the art education process; 4. Assess the effectiveness of 3D modeling and determine the level of visual culture formation based on a pedagogical experiment and result analysis. Research question: How does the use of 3D modeling technologies in the art education process contribute to the development of learners’ visual literacy? Theoretical and Methodological Framework. The study examines the development of visual literacy through the application of 3D modeling technologies in art education, emphasizing the importance of innovative methods and digital tools in modern educational systems. The research is grounded in the principles of digital pedagogy, which highlight the active role of learners in constructing new knowledge and understanding through personal experience. Rather than simply receiving ready-made information, learners explore artistic objects independently through 3D modeling, mastering texture, form, tone, and spatial relations through experiential learning. This approach significantly enhances visual thinking and creative abilities. Methodologically, the study employs systematic and bibliometric review techniques. Articles indexed in Scopus were selected using PRISMA guidelines based on relevant keywords. The collected data were categorized, visualized, and analyzed using Bibliometrix and VOSviewer software. Research Significance. This study is significant in its focus on enhancing learners’ visual literacy through the integration of 3D modeling in art education. By combining the principles of digital pedagogy and constructivism, the findings contribute to the development of students’ creative and spatial thinking skills. Furthermore, the study supports the modernization of art education through contemporary digital technologies and offers practical insights for improving teaching effectiveness. Literature Review Although the concept of visual literacy first entered educational theory in the 1960s, its meaning has evolved significantly with the development of digital technologies. Bamford (2022) defines visual literacy as «the ability to understand, analyze, and create new visual content». This competency has become essential not only in the arts but also in fields such as engineering, design, Proceedings of the 12th International Scientific Conference 54 media, and communication. 3D modeling directly contributes to several core components of visual literacy, including: – spatial thinking, – visual interpretation, – structural analysis of objects, – recognition of visual codes and symbols, – creative visual thinking. According to Rodriguez (2023), working with 3D objects strengthens the «see–construct– explain» cognitive cycle among children and university students. That is, learners do not merely observe an object; they reconstruct its structure in a digital environment, thereby deepening their understanding of visual information. The development of visual literacy depends not only on technical skills but also on aesthetic perception and creative thinking. Benham, Burroughs, and Osland (2024) demonstrate that working with computer graphics significantly enhances visual culture and helps learners develop a new artistic language. Over the last decade, 3D modeling technologies have become widely integrated into educational systems around the world. Scholars have extensively examined the positive impact of these technologies on students’ innovative thinking, creative decision-making, and understanding of complex visual systems (Chemerys, 2020). Their studies highlight the role of 3D modeling as a key tool in developing professional competencies among design students. Three-dimensional environments enable learners to analyze form, compare compositional solutions, and conduct visual experiments. 3D modeling is particularly important within the STEM + ART → STEAM framework. According to Ford and Minshall (2018), integrating 3D modeling into STEM and art classes is an effective way to foster creativity and engineering thinking. Priavolou and Pantazis (2017) describe 3D modeling as a new form of educational communication, emphasizing that the collaborative creation of digital objects strengthens students’ roles within the group and develops skills such as self-assessment and critical thinking. In recent years, art education has been increasingly enriched by project-based learning, interdisciplinary approaches, and peer learning methods. Otto and Mandorli (2015) argue that 3D modeling allows students to combine theoretical knowledge with practical skills through the creation of real products. The interdisciplinary approach connects art with informatics, engineering graphics, architecture, and media technologies. Knochel (2021) terms this model «multimodal inquiry» and shows that 3D modeling becomes a core component of creative research in mobile makerspace environments. Peer learning has also demonstrated high effectiveness in 3D modeling courses. Gladovic et al. (2024) emphasize that qualitative self-assessment and group discussions improve the quality of visual projects. By analyzing each other’s models, students gain a deeper understanding of visual articulation and aesthetic choices. Beyond artistic expression, 3D modeling strengthens several cognitive functions, including: – spatial visualization, – mental rotation, – visual memory, – constructive reasoning. Suzuki (2014) shows that computer graphics courses significantly enhance students’ spatial transformation skills, which are relevant not only in art but also in engineering, robotics, and medicine. Yoon (2010) finds that working in virtual and 3D environments expands students’ creative freedom, enabling them to think beyond the constraints of the physical world. However, several challenges have been identified in the integration of 3D modeling into art education systems: − insufficient technical infrastructure and equipment (Irwin et al., 2014; Lazarakou, 2024), − low digital skills among instructors (Schmidt, 2021), «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 55 − lack of methodological resources (Svobodova, Benesova & Cernochova, 2016), − students’ tendency to perceive 3D modeling as a purely technical skill (Patera, 2009). To address these issues, researchers recommend implementing blended learning, flipped classroom approaches, and workshop-based instructional models. Methods A systematic review methodology was adopted, following the PRISMA 2020 guidelines. The step-by-step selection procedure is illustrated in Figure 1, which presents the flow diagram detailing identification, screening, eligibility assessment, and final inclusion of studies. The database search was carried out in Scopus, using a structured Boolean query to ensure the precision and completeness of the results. The final search string was: TITLE-ABS-KEY ( "3D graphics" "modeling" ) AND PUBYEAR > 2014 AND PUBYEAR < 2026 AND ( LIMIT-TO ( LANGUAGE , "English" ) ) AND ( LIMIT-TO ( SUBJAREA , "SOCI" ) OR LIMIT-TO ( SUBJAREA , "ARTS" ) OR LIMIT-TO ( SUBJAREA , "COMP" ) ) AND ( LIMIT-TO ( EXACTKEYWORD , "3d Modeling" ) OR LIMIT-TO ( EXACTKEYWORD , "3d Graphics" ) OR LIMIT-TO ( EXACTKEYWORD , "Virtual Reality" ) ) This query made it possible to focus on English-language research published between 2015 and 2025, specifically within the subject areas of Social Sciences, Arts, and Computer Science, and indexed under keywords directly related to 3D technologies. The initial search produced 119 records, and at the identification stage automated tools flagged 3 records as ineligible, while no duplicate entries were detected; therefore, 116 records proceeded to the screening stage. During screening, titles and abstracts were reviewed for thematic relevance, and as shown in Figure 1, a total of 13 records were excluded for not meeting the initial criteria, leaving 103 records sought for full-text retrieval. However, the full texts of 52 studies were not accessible, which reduced the set to 51 records eligible for content analysis. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 56 At the eligibility stage, all 51 studies were examined in detail, resulting in the exclusion of 29 studies that did not align with the topic of 3D modelling in art education, 5 studies that lacked relevance to artificial intelligence or academic writing, and 4 studies that fell outside the specified publication timeframe; in total, 38 studies were excluded. Ultimately, 13 studies fully met the inclusion criteria and were incorporated into the final systematic synthesis. These selected studies constitute the empirical and theoretical foundation for assessing the pedagogical potential of 3D modelling in developing visual literacy, and the complete flow of identification, screening, and eligibility assessment procedures is presented in Figure 1. Results In accordance with the topic “Enhancing Visual Literacy Through 3D Modelling in Art Education,” the analysis provides a quantitative overview of publication activity over the past decade. The dynamics of publications and citations reveal several distinct developmental phases. During the initial phase (2015–2021), the overall activity in this field remained very low. As illustrated in Figure 2, only 2 to 4 publications appeared annually, indicating that the field had not yet fully emerged as an independent research direction. This trend suggests that scholarly interest in the pedagogical application of 3D modelling and its role in visual literacy development was still «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 57 forming during this period. A noticeable shift occurred in the rapid growth phase (2020–2025). The increasing availability and accessibility of 3D modelling tools led to a significant rise in research output. Beginning in 2020, both publication counts and citation rates grew sharply, demonstrating heightened global interest in integrating 3D technologies into art and design education. This surge reflects broader technological trends as well as the expansion of digital practices in educational settings. The stabilisation phase (from 2025 onward) shows a marked increase compared to earlier periods, indicating that 3D modelling has become a well-established research topic. During this stage, the field matured into a wide-ranging thematic area with strong academic positioning. Studies began to focus not only on the technical aspects of 3D modelling but also on its methodological, pedagogical, and cognitive dimensions, highlighting its importance as a powerful instructional tool. The findings demonstrate that over the past 15 years, 3D modelling has evolved from a marginal topic into a rapidly expanding and influential domain within art education. While earlier research was limited, recent years show a clear upward trajectory, confirming the growing relevance of 3D modelling in contemporary educational and creative practices. Geographical analysis of publications and transition to conceptual trends. The geographical distribution of publications demonstrates that research on the pedagogical use of 3D modelling in art education is developing unevenly across regions but shows clear patterns of global expansion. The most active contributors are China (4 publications) and the United States (4 publications), which lead due to their strong digital infrastructure, established technological innovation ecosystems, and long-standing integration of computer graphics into educational frameworks. Their significant output also reflects national strategies aimed at advancing STEAM education and strengthening connections between art, technology, and engineering. The Russian Federation (2 publications) represents a growing research segment, reflecting an increasing emphasis on digital literacy and the adoption of 3D technologies in both art and engineering education, driven by curricular modernization and interdisciplinary collaboration. A wide group of countries including Australia, Brazil, Colombia, Ethiopia, Germany, Grenada, India, Malaysia, Nigeria, Thailand, and Turkey contributed one publication each, signaling early but promising stages of engagement with 3D modelling in pedagogical contexts. These isolated contributions often emerge from universities experimenting with digital tools, pilot projects, or national initiatives to integrate technology into creative disciplines. Although individually modest, these publications collectively indicate the global relevance of the topic and reveal how diverse educational systems explore 3D technologies for visual literacy development. The presence of countries from multiple continents Asia, Africa, Europe, and Latin America highlights the universal applicability of 3D modelling as both an educational and professional skill. This international distribution suggests that the field is transitioning from localized experimentation toward broader, globally coordinated research interests, where shared technological challenges and pedagogical goals create opportunities for future collaboration and comparative studies. As the geographic patterns confirm the worldwide spread of 3D modelling practices, a deeper understanding of the thematic and conceptual connections within this research area becomes essential. These conceptual relationships are visualized in Figure 2, which presents the keyword co-occurrence map and highlights the core clusters shaping the scientific landscape of 3D modelling in art education. The keyword co-occurrence map (Figure 2) illustrates the main conceptual clusters shaping the research landscape on 3D modelling in art education. The visual structure demonstrates how different thematic areas intersect, indicating interdisciplinary connections and emerging research priorities. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 64 With the advent of AI, the teacher's role transforms: the educator is no longer the sole source of knowledge but becomes a facilitator of the learning process, helping students develop critical thinking, analysis, and independent decision-making. This shift from a reproductive model of education to a constructivist approach, where the student becomes an active participant in the learning process, requires teachers to develop new competencies, including digital literacy and ethical responsibility. AI enables the creation of a more personalized educational space, where each student can learn at their own pace and according to their needs. This opens up new horizons for adaptive learning, where educational materials, assignments, and tests are tailored based on the student's progress and abilities. AI can track each student's progress in real time, providing instructors with up-to-date data to adjust the curriculum and teaching methods. One of the prominent examples of AI usage is the case method, which is widely used in digital educational environments. In the case method, students analyze real or hypothetical situations, which helps develop critical thinking and provides students with the skills needed to analyze real-life situations, an essential component of their future professional activities. AI, in turn, can help create interactive case studies that automatically adapt to the student's level, offering more complex or simpler tasks depending on their progress Furthermore, AI greatly expands the possibilities for personalized learning. For example, adaptive learning systems can analyze student responses and, based on the collected data, adjust the upcoming tasks and educational materials. This allows students to receive an optimal level of difficulty, which not only enhances the quality of material comprehension but also reduces stress and frustration during learning. Digitalization of education, supported by AI, opens up vast possibilities for creating innovative content. With the help of AI, interactive courses can be developed that not only provide learning material but also actively engage students in the learning process. For example, interactive laboratories allow students to conduct experiments in a virtual environment, or simulations of professional situations help students acquire practical skills in a safe, controlled setting. Additionally, using AI, adaptive learning systems can be created that adjust the educational experience based on each student’s pace of learning. This allows effective work with both highly motivated students and those who need additional support, providing everyone with an individualized approach. While AI offers numerous advantages for education, it also brings about certain ethical challenges. One of the main concerns is the privacy of student data. To create a personalized learning experience, AI systems collect extensive data on students' actions and progress. These data can be used to improve learning further, but it is essential to ensure their proper protection to avoid any negative consequences. Another concern is the reduced personal interaction between teachers and students, which could negatively impact the quality of the educational experience. While AI can efficiently analyze and provide data on student progress, it cannot replace the emotional support and motivation that only humans can provide. Moreover, as AI is integrated into educational practices, it is essential for teachers to develop skills like digital empathy-the ability to perceive and respond to students' behavior in virtual environments-and moral responsibility for using technology in education. These are important aspects that must be considered when developing and implementing AI in educational processes. With the development of AI technologies, future education will see new learning formats, such as virtual teachers and smart educational platforms, which can personalize the learning process even further. This will provide real-time interaction between students and AI, helping to quickly respond to students' needs and providing adaptive learning materials. Thus, the integration of AI into pedagogical activity not only improves educational effectiveness but also «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 65 creates new challenges for educators, requiring continuous updating of competencies and pedagogical reflection. The Role of the Teacher as a Facilitator With the development of AI, according to the UNESCO model (2023), the role of the educator is shifting from the traditional role of the teacher as the transmitter of knowledge to the role of a facilitator - a helper in the learning process. The teacher helps students analyze data, interpret information, and work in teams. They guide students in the search for solutions but are no longer the sole source of knowledge. Thus, in the digital age, the educator must become the organizer of the educational process, capable of working with new technologies and managing the interaction between students and technologies. Ethics and the Humanistic Mission of the Teacher Although AI is changing the professional competencies of teachers, it is important to note that the humanistic mission of the educator remains unchanged. According to OECD (2024), teachers must retain their role as mentors who nurture rather than simply teach. This is especially crucial in the era of technology, where technology should not replace ethical values and the humanistic approach. Ethical guidelines such as empathy, respect for differences, and the creation of an inclusive environment should form the foundation for the interaction between humans and AI. Development of New Competencies for Educators With the development of technologies, teachers must acquire new competencies, such as: − Digital literacy - the ability to effectively use AI and other digital technologies in the educational process. − Critical thinking - the ability to evaluate and analyze data obtained through AI. − Ethical responsibility - understanding the risks associated with the use of AI and the ability to make decisions while considering ethical norms. These competencies will contribute to a more harmonious integration of the technological and humanistic components of the educational process. Advantages and Challenges of Education Digitalization Advantages:  Personalized learning, where each student receives material tailored to their level of knowledge.  Increased accessibility of education through online platforms and the use of AI to create adaptive courses.  Enhanced learning effectiveness through the use of intelligent systems that can analyze student progress and suggest additional resources. Challenges:  Ethical risks associated with the use of AI, such as data privacy and dependency on technologies.  Reduced personal interaction between teachers and students, which could lower the quality of the educational experience.  The need for continuous knowledge updates for educators so they can effectively work with new technologies. Model of the Teacher's New Professional Identity Based on the analysis of international studies such as those by OECD and UNESCO, a model of the new professional identity of the teacher has been proposed, which includes several key aspects: − Digital competence and the ability to integrate AI into the educational process. − Teamwork with other educators and professionals in the field of technology. − Ethical responsibility in the use of technologies in the educational environment. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 66 − Humanistic thinking, which helps preserve the values of education despite the widespread adoption of AI. Conclusion The transformation of the teacher’s role in the era of artificial intelligence is an inevitable process in the context of education digitalization. The teacher of the future is not only a specialist using new technologies but also an educator who maintains their humanistic mission, capable of working in collaboration with AI and ensuring high-quality education for all students. Further research in this area should focus on studying the ethical aspects of human–AI interaction, as well as developing methodologies that will ensure a balance between technological efficiency and the humanistic approach in education. References 1. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. – Paris, 2023. 2. OECD. AI and the Future of Teaching. – Paris, 2024. 3. Bates T. Teaching in a Digital Age. – Vancouver, 2022. 4. Bulatbaeva A.A. Method of Modeling in Research Activities of Master's Students // Vestnik KazNU. – 2013. – No. 2(39). 5. Kotlyarova I.O. Method of Modeling in Pedagogical Research // Vestnik YuUrGU. – 2019. – No. 1. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 67 ӘОЖ 57:004.8 БИОЛОГИЯЛЫҚ BIG DATA ТАЛДАУДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІНІҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІ Кыдырбаева Н.Х. 8D01503 – «Биология» білім беру бағдарламасының 1 курс докторанты, І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, Қазақстан Республикасы, Талдықорған қ. Мукашева Д.М. PhD, І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, Қазақстан Республикасы, Талдықорған қ. Ауелбек М.А. PhD, І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, Қазақстан Республикасы, Талдықорған қ. Аннотация 2010-жылдардың соңынан бастап жасанды интеллект (ЖИ), оның ішінде машиналық оқыту технологиялары өмір туралы ғылымдар саласындағы зерттеулерді түбегейлі өзгертіп келеді. ЖИ биологиялық үдерістерді есептік талдауда, табиғи қосылыстарды анықтауда және экожүйелер динамикасын зерттеуде маңызды құралдардың біріне айналды. Осы шолуда жоғары өнімді жүйелі молекулалық деректер деректерді жинаудың жедел өсуі өмір туралы ғылымдарда ЖИ-ге негізделген талдау әдістерінің қажеттілігін арттырғаны қарастырылады. Жүйелі молекулалық деректер (omics data) - бұл биологиялық жүйелерді толық әрі жанжақты зерттеуге арналған жоғары өнімді молекулалық деңгейдегі деректер жиынтығы. Олар жасушадағы барлық молекулалардың (гендер, РНҚ, ақуыздар, метаболиттер және т.б.) тұтас жиынтығын қамтиды. Негізгі назар ботаника және микробиология салаларындағы қолданбалы мүмкіндіктерге аударылған. Біз жүйелік биологияда жүйелі молекулалық деректерге негізделген болжау модельдерінің рөлін және күрделі биологиялық жүйелерді тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін ЖИ-ге негізделген инновациялық аналитикалық тәсілдерді атап өтеміз. Сонымен қатар, жүйелі молекулалық деректердің FAIR принциптеріне (деректерді оңай табу мүмкіндігі, қолжетімділік, үйлесімділік және қайта пайдалану мүмкіндігі) сәйкестігін қамтамасыз етудің маңыздылығы талқыланады. Кілт сөздер: жасанды интеллект, геномика, феномика, протеомика, транскриптомика, Dendral жүйесі, Big Data, Оmics Data, FAIR принциптері. Dendral – 1960-1970 жылдары жасалған жасанды интеллекттің алғашқы эксперттік жүйелерінің бірі. Ол химиялық деректерді талдауға арналған және масс-спектрометриялық деректер негізінде органикалық қосылыстардың молекулалық құрылымын анықтау үшін қолданылған. Жүйе логикалық қорытындылау ережелері мен сарапшылардың білімін пайдалана отырып, күрделі ғылыми мәселелерді шешуге жасанды интеллекттің қабілетті екенін көрсетті. Dendral химия, биология және ғылыми деректерді талдау салаларындағы заманауи ЖИ жүйелерінің дамуына негіз қалады. Биология саласындағы рөлі. Биология саласында Dendral маңызды әдіснамалық рөл атқарды. Алғашында химия үшін жасалғанымен, оның негізгі қағидалары - эксперттік білімді қолдану, логикалық шығару және гипотезаларды автоматты түрде құру - кейінірек Proceedings of the 12th International Scientific Conference 68 биоинформатикада кеңінен қолданылды. Бұл тәсілдер биологиялық құрылымдарды, молекулаларды, метаболизмдік жолдарды және генетикалық деректерді талдауда пайдаланылып, биологиялық Big Data-ны интеллектуалды өңдеудің дамуына ықпал етті. Dendral жүйесінің жұмыс істеу принципі эксперттік тәсіл мен логикалық қорытындылауға негізделген: Деректерді енгізу - жүйе эксперименттік деректерді (мысалы, масс-спектрлер) және бастапқы шектеулерді қабылдайды. Білім қоры - сарапшылар (химиктер, биологтар) енгізген ережелер мен эвристикалардан тұрады. Гипотезаларды генерациялау - берілген шектеулерге сәйкес келетін барлық ықтимал құрылымдар автоматты түрде құрылады. Іріктеу және тексеру - логикалық ережелер арқылы мүмкін емес нұсқалар алынып тасталады. Нәтижелерді бағалау - қалған гипотезалар эксперименттік деректерге сәйкестік деңгейі бойынша реттеледі. Осылайша, Dendral сарапшының ғылыми ойлау процесін модельдейді, бұл кейінгі биология және биоинформатика саласындағы интеллектуалды жүйелердің дамуына негіз болды. Эксперттік жүйенің алғашқы үлгісі - 1965 жылы Эдвард Фейгенбаум (оны «эксперттік жүйелердің атасы» деп те атайды) және Калифорния штатындағы Стэнфорд университетінің өкілі Джошуа Ледерберг әзірлеген Dendral жүйесі болды (Сурет 1). Сурет 1. – Эдвард Фейгенбаум мен Джошуа Ледербергтің Dendral жүйесін сынақтан өткізуі Dendral жүйесі жасанды интеллекттің ғылыми зерттеулердегі алғашқы қадамдарының бірі болып, эксперттік білімді пайдаланып күрделі химиялық деректерді талдауды автоматтандырған болатын. Оның жұмыс принциптері - деректерді енгізу, гипотезаларды генерациялау және логикалық қорытынды шығару - кейінгі биоинформатика мен молекулалық модельдеудегі көптеген шешімдердің негізін қалаған. Бүгінде биология мен биомедицина саласында Dendral сияқты принциптерді дамытқан көптеген заманауи бағдарламалар мен платформалар бар. Олар молекулалардың құрылымын болжау, дәрілік заттарды іздеу, ақуыз және нуклеин қышқылдарының өзара әрекеттесуін талдау сияқты күрделі мәселелерді шешуге арналған. Жүйелі молекулалық (omics data) деректердің қарқынды өсуі өмір ғылымдарын зерттеуде жасанды интеллектіні қолдануды қажет етеді. Соңғы екі онжылдықта зерттеулер «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 69 мен қоғам «өмір ғылымдарындағы үлкен деректер» дәуіріне аяқ басты. Технологиялық прогресс биологиялық молекулалардың (мысалы, ДНҚ, РНҚ, ақуыздар, метаболиттер) және фенотиптердің сапалық және сандық өзгергіштігін өлшеу мүмкіндіктерін кеңейтті, бұл бір эксперимент аясында ірі және күрделі omics data жиынтықтарын алу үрдісін кеңінен таралуына әкелді. Өмір ғылымдарында жүйелі молекулалық (omics data) деректердің қарқынды өсуі негізінен геномикадан басталды. Бұл процесс шамамен 20 жыл бұрын келесі буын ДНҚ секвенирлеу платформаларының (Next-Generation Sequencing, NGS) пайда болуымен байланысты. ДНҚ-ны секвенирлеудің Сэнгер әдісі 1970-жылдары ашылғанына қарамастан, қысқа оқылымдарға негізделген екінші буын NGS әдісінің енгізілуі үшін үш онжылдық қажет болды. Осы әдістің қолданылуы ДНҚ секвенирлеуде жаңа революция туғызып, оның қолжетімділігін және өнімділігін едәуір арттырды. Нәтижесінде жануарлар мен өсімдіктердің мыңдаған de novo геномдары жинақталып, бүкіл геном бойынша миллиондаған бір нуклеотидтік полиморфизмдер (Single Nucleotide Polymorphisms, SNP) анықталды. Сонымен қатар, бірнеше гендік транскрипттерді жоғары өнімді талдау, яғни транскриптомика, 1990-жылдардың ортасында гибридизацияға негізделген микрочип технологияларының енгізілуімен басталды. Өмір ғылымдарында зерттелетін деректер өте үлкен және күрделі. ЖИ бұл деректерді талдауға, түсінуге және болжау жасауға көмектеседі. Соңғы 20 жылда технологияның дамуы молекулалық деңгейде деректер жинауды әлдеқайда жеңілдетті және жылдамдатты [1]. 2000-жылдардан бастап NGS (жаңа буын секвенирлеу) технологиясы РНҚ молекулаларының әртүрлілігін бұрынғыдан да дәл зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл әдіс экспрессия деңгейлерінің кең диапазонын, сондай-ақ альтернативті сплайсинг сияқты күрделі процестерді анықтауға жол ашты. Мұндай зерттеу әдісі РНҚ-секвенирлеу (RNA-seq) деп аталады және РНҚ-дан алынған кДНҚ-ларды жаңа буын секвенирлеу құрылғылары арқылы оқу негізінде жүргізіледі [2]. Үшінші буын секвенирлеу технологиялары (PacBio, Oxford Nanopore Technologies) ДНҚ мен РНҚ-ны оқу ұзындығын ұзартты, деректерді тезірек алуға және нәтижелердің дәлдігін арттыруға мүмкіндік берді. Протеомика мен метаболомика ақуыздар мен метаболиттердің құрамын зерттеу үшін масс-спектрометрияға сүйенеді. Масс-спектрометрия 1940-жылдардан бері белгілі, бірақ оның газдық және сұйықтық хроматографиясымен біріктірілуі, сондай-ақ ESI (электрораспылдау ионизациясы) және MALDI сияқты жаңа ионизация әдістерінің пайда болуы бұл технологияның биологияда қолдану аясын ерекше кеңейтті [3]. Бұрын электрондық соққы арқылы ионизациялау кең қолданылған, бірақ ол молекулаларды қатты фрагментациялайтын. Қазіргі кезде оны жұмсақ ионизация әдістері - ESI және MALDI алмастырды. Бұл әдістер биомолекулалардың құрылымын бұзбай, оларды дәл анықтауға мүмкіндік береді. Соңғы 20 жылда жоғары айырымдылықтағы масс-спектрометрия (HR-MS) күшейіп, ақуыздар мен метаболиттерді өте дәл анықтауға жағдай жасады. Осылайша, протеомика мен метаболомика күрделі биологиялық үлгілерді зерттеуде кеңінен қолданылатын маңызды әдістерге айналды [4]. Соңғы жылдары визуализация технологиялары (яғни, түрлі құрылғылар арқылы объектілерді түсіру және бақылау әдістері) тез дамып, жаратылыстану ғылымдарына үлкен өзгеріс әкелді. Бұл жаңалықтар тек медицинаға ғана емес, өсімдіктерді зерттеу саласына да көп пайдасын тигізіп жатыр. Бүгінде өсімдіктердің және ауыл шаруашылығы дақылдарының сыртқы белгілерін (феномикасын) зерттеу қарқынды дамуда. Себебі жаңа сенсорлар, машиналық көру жүйелері (камералар мен арнайы программалар) және автоматтандыру технологиялары бұл саланың мүмкіндіктерін кеңейтіп отыр [5]. Қазір автоматтандырылған, өсімдікке зиян келтірмей жұмыс істейтін, көп мәлімет жинауға қабілетті құрылғылар өте үлкен көлемде суреттер мен датчик деректерін шығарады. Бұл деректер зерттеушілерге өсімдіктерді тереңірек түсінуге көмектеседі. Бірақ мәліметтің тым көп болуы - оларды өңдеу мен талдау кезінде қосымша қиындықтар туғызады. Алдыңғы қатарлы технологиялардың Proceedings of the 12th International Scientific Conference 70 дамуы биологияда өте көп және күрделі omics dataдеректерді (геномика, транскриптомика, протеомика, метаболомика сияқты) үлкен көлемде алуға мүмкіндік берді. Мұндай деректер биологиялық жүйелердің қаншалықты күрделі екенін терең зерттеуге жол ашады. Бір эксперименттен бірнеше түрлі omics dataмәліметті біріктіре отырып, ғалымдар организмнің ішкі деңгейдегі молекулалық өзгерістері оның сыртқы белгілерімен қалай байланысты екенін толық түсіне алады. Алайда соңғы 20 жылда бір-бірімен тығыз байланысты мыңдаған, тіпті миллиондаған молекулалық көрсеткіштердің (мысалы, SNP, транскрипттер, ақуыздар, метаболиттер) фенотиппен байланысын анықтау өте қиын мәселе болып қалуда [6]. Бұл деректер соншалықты көп және күрделі болғандықтан, оларды адам миы өздігінен талдай алмайды. Осындай үлкен және көп өлшемді деректерді түсіну үшін қуатты компьютерлер қажет. Қазіргі уақытта жеке компьютерлерден бастап үлкен физикалық және бұлттық серверлерге дейін - барлығы деректерді тез әрі тиімді талдауға мүмкіндік береді. Сондықтан жасанды интеллект (ЖИ) өмір туралы ғылымдарда негізгі құралға айналды. ЖИ болашақта көптеген биологиялық жаңалықтардың ашылуына жетекші рөл атқарады деп күтіледі. Сурет 2 жасанды интеллекттің omics data деректерін талдауда қолданылуы жыл сайын қарқынды өсіп жатқанын көрсетеді. Соңғы он жылда бұл тақырыпқа қызығушылық бірнеше есе артқан. “Source: PubMed search results (as of 19 Sept 2024)”. Сурет 2. Соңғы 20 жылдағы жасанды интеллект пен Omics зерттеулерінің жарияланым динамикасы 2024 жылдар аралығында PubMed деректер қорынан жасанды интеллект және Omics, өмір туралы ғылымдар бойынша барлығы 1362 жарияланым табылған (2024 жылдың 19 қыркүйегіндегі мәлімет). Соңғы 20 жылдағы осы кілт сөздермен жүргізілген әдебиеттерді талдау көрсеткендей, өмір туралы ғылымдар саласында жасанды интеллекттің қолданылуы өте жылдам дамып келе жатқан зерттеу бағыты болып табылады. Қарапайым түрде алғанда, жасанды интеллект (ЖИ) – бұл компьютерлік ғылымның бір саласы деп қарастыруға болады, ол машиналарды (әдетте бір немесе бірнеше компьютерді) белгілі тапсырмаларды орындауға үйретуге бағытталған, яғни алдын ала берілген мәліметтер жиынтығына негізделген оқыту арқылы жұмыс істейді [7] (сурет 3). «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 71 Сурет 3. Жасанды интеллект (ЖИ), машиналық оқыту (МО), Нейрондық желілер арқылы күрделі үлгілерді үйрену (НҮ) және Omics ғылымдарының өзара байланысын көрсетеді. Мұндай ЖИ күнделікті қолданылатын көптеген тапсырмаларды орындайды, мысалы: спамды сүзу, сөйлеуді тану, тілдік аударма, онлайн жарнама, суреттерге таңба қою және т.б. ЖИ әлі дамудың бастапқы кезеңінде. Мұндай ЖИ түрлері мәліметтерді адам интеллектімен салыстырмалы немесе одан да жоғары деңгейде үйреніп, түсінуге қабілетті машиналарды жасауға бағытталған [8]. 1. Artificial Intelligence - Жасанды интеллект. Бұл адамдардың интеллектін имитациялайтын компьютерлерді жасауға бағытталған теориялар мен әдістер жиынтығы. Оның құрамына білімді көрсету, автоматты пайымдау, визуалды қабылдау, ақылды роботтар кіреді. 2. Machine Learning -Машиналық оқыту. Компьютерлерге мәліметтерден үйренуге және уақыт өте өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін әдістер жиынтығы. Мысалы: Support Vector Machine, Decision Tree, Random Forest, Bayesian Classifier, Linear Regression. 3. Deep Learning - Нейрондық желілер арқылы күрделі үлгілерді үйрену. Мұнда жасанды нейрондық желілер қолданылады, олар адамның миы сияқты жұмыс істейді және үлкен көлемдегі мәліметтен үйренеді. 4. Data Science - Деректер ғылымы. Бұл мәліметтерді жинау, басқару және талдау саласы. Omics-Data Science шеңберімен байланысты. Жасуша құрамын кешенді талдауға бағытталған ғылымдар: геномика, транскриптомика, протеомика, энзимомика, метаболомика, феномика. Өсімдіктер ғылымында жасанды интеллект (AI) қолдану. Omics зерттеулерінің қарқынды дамуы өсімдіктер ғылымында зерттеулерді түбегейлі өзгертті. Сонымен бірге, бұл тәсіл жоғары күрделілігі мен үлкен көлемі бар деректерді өңдеу үшін машиналық оқытуды (МО) қолдануды қажет етті [9]. Феномика - өсімдіктердің сыртқы белгілері мен қасиеттерін зерттейтін сала, ол бастапқыда тек зерттеушілерге арналған перспективалы бағыт болса, қазір өсімдіктер мен ауыл шаруашылық мәдениеттерінде кең қолданылатын құралға айналды. Бұл прогресс заманауи сенсорлар мен визуализация технологияларының (RGB, мультиспектральды, гиперспектральды, жылулық және флуоресценттік камералар мен сенсорлар) дрондар мен жердегі роботтармен бірігуінің арқасында мүмкін болды. Олар жоғары өнімді фенотиптеу деректерін жинай алады. Машиналық оқыту алгоритмдері үлкен көлемдегі суреттер мен сенсорлық деректерден маңызды белгілер мен сипаттамаларды шығару үшін тиімді әдіс болып табылады. Мысалы, Аймақтық нейрондық желілер (CNN) өсімдіктердің суреттеріне негізделген фенотиптеу кезінде ең тиімді болып саналады. Олар биотикалық және абиотикалық стресс әсерлерін болжауда, сондай-ақ өсімдіктер ауруларын тез әрі дәл диагностикалауда аса пайдалы. Аймақтық нейрондық желілер (CNN, Proceedings of the 12th International Scientific Conference 72 Convolutional Neural Network) – бұл суреттер, видео немесе басқа көпөлшемді деректердегі үлгілерді тануға арналған нейрондық желі. Суреттегі жапырақтың пішінін немесе тамыр жолдарын анықтау керек делік. CNN кішкентай фильтрді сурет бойымен «сырғытып», әр аймақтағы маңызды белгілерді шығарады. Осылайша желі суреттегі күрделі үлгілерді автоматты түрде таниды. Қорыта айтқанда сурет немесе деректерді кішкентай аймақтарға бөліп, олардың ерекшеліктерін (features) шығару әдісін білдіреді, және бұл операция CNNнің негізгі құрылымы болып табылады (сурет -4). Сурет 4. Конволюция – сурет немесе сигналдағы автоматты түрде бөліп шығару әдісі, CNN-нің негізгі операциясы Конволюция – CNN архитектурасындағы негізгі операция, ол суреттен маңызды белгілерді автоматты түрде бөліп алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тамыр жүйесінің құрылымын талдау үшін AI қолдану өсімдіктер физиологиясының аз зерттелген аймақтарын зерттеуге мүмкіндік береді және ауыл шаруашылығында «Екінші жасыл революцияны» жылдамдатуы мүмкін. Өсімдіктерді селекциялау да геномика жетістіктерінің арқасында түбегейлі өзгерді. Селекционерлер геномдық болжам (GP) әдісін пайдаланып, SNP маркерлері бойынша мақсатты белгілерді тезірек жақсартуға тырысады. Классикалық GP модельдері жақсы дәлдік берсе де, жаңа МО негізіндегі алгоритмдер күрделі белгілерді болжауды жақсартуға бағытталған. Күрделі белгілерді болжаудағы бір мәселе – генетикалық емес вариациялар мен гендердің өзара әсерлері. Бұл мәселені шешу үшін транскриптомика, протеомика, метаболомика сияқты басқа Omics деректерін GP модельдеріне қосу ұсынылады. Әсіресе, метаболомика фенотипке ең жақын қабат болып саналады және оның қолданылуы өсімдіктердің өнімділігін дәлірек болжауға мүмкіндік береді [10]. Қазіргі таңда өмір туралы ғылымдарда жүйелі молекулалық деректердің (omics data) қарқынды өсуі биологиялық зерттеулердің сипатын түбегейлі өзгертті. Геномика, транскриптомика, протеомика, метаболомика және феномика сияқты көпөлшемді деректердің үлкен көлемі биологиялық жүйелердің күрделілігін тереңірек түсінуге мүмкіндік бергенімен, оларды дәстүрлі статистикалық әдістермен талдау айтарлықтай шектеулерге ие. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект пен машиналық оқыту әдістері биологиялық Big Data талдауда шешуші рөл атқаратын инновациялық құралдарға айналды. Мақалада omics деректерінің қалыптасу тарихы мен технологиялық дамуы, сондай-ақ олардың биологиядағы Big Data мәселесін қалай туындатқаны жан-жақты қарастырылды. Жаңа буын секвенирлеу технологиялары, жоғары айырымдылықтағы масс-спектрометрия және заманауи визуализация жүйелері бір эксперимент аясында көпқабатты деректерді жинауға жол ашты. Мұндай деректерді интеграциялау және олардың фенотиппен өзара байланысын анықтау үшін жасанды интеллектіге негізделген әдістердің қажеттілігі айқын көрсетілді. Жасанды интеллектінің, әсіресе машиналық оқыту мен нейрондық желілерге негізделген тәсілдердің, өсімдіктер ғылымындағы қолданбалы мүмкіндіктері ерекше атап өтілді. Жоғары «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 73 өнімді фенотиптеу, биотикалық және абиотикалық стресс факторларын болжау, өсімдік ауруларын диагностикалау және геномдық болжамды жетілдіру бағыттарында бұл технологиялар жоғары тиімділік көрсетуде. Сонымен қатар, метаболомика сияқты фенотипке жақын omics қабаттарын машиналық оқыту модельдеріне енгізу күрделі белгілерді болжаудың дәлдігін арттыруға мүмкіндік беретіні көрсетілді. Жасанды интеллект биологиялық Big Data талдауда тек көмекші құрал ғана емес, биологиялық жүйелерді кешенді түсінуге және жаңа ғылыми заңдылықтарды ашуға бағытталған негізгі қозғаушы күшке айналып отыр. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 1. Stephens ZD, Lee SY, Faghri F, et al. Big data: astronomical or genomical?. PLoS Biol. 2015;13:e1002195. 10.1371/journal.pbio.1002195. 2. Giani AM, Gallo GR, Gianfranceschi L, et al. Long walk to genomics: history and current approaches to genome sequencing and assembly. Comput Struct Biotechnol J. 2020;18:9–19. 10.1016/j.csbj.2019.11.002. 3. Wang Z, Gerstein M, Snyder M. RNA-seq: a revolutionary tool for transcriptomics. Nat Rev Genet. 2009;10:57–63. 10.1038/nrg2484. 4. Lowe R, Shirley N, Bleackley M, et al. Transcriptomics technologies. PLoS Comput Biol. 2017;13:e1005457. 10.1371/journal.pcbi.1005457. 5. Amarasinghe SL, Su S, Dong X, et al. Opportunities and challenges in long-read sequencing data analysis. Genome Biol. 2020;21:1–16. 10.1186/s13059-020-1935-5. 6. Marx V. Method of the year: long-read sequencing. Nat Methods. 2023;20:6–11. 10.1038/s41592-022-01730-w. 7. Griffiths J. A brief history of mass spectrometry. Anal Chem. 2008;80:5678–83. 10.1021/ac8013065. 8. McLafferty FW. A century of progress in molecular mass spectrometry. Annu Rev Anal Chem. 2011;4:1–22. 10.1146/annurev-anchem-061010-114018. 9. Mann M, Kelleher NL. Precision proteomics: the case for high resolution and high mass accuracy. Proc Natl Acad Sci USA. 2008;105:18132–38. 10.1073/pnas.0800788105. 10. Alseekh S, Fernie AR. Metabolomics 20 years on: what have we learned and what hurdles remain?. Plant J. 2018;94:933–42. 10.1111/tpj.13950. . Proceedings of the 12th International Scientific Conference 80 üçün bir çərçivə təmin edir. Bu çərçivə ilə pedaqoqlar, tələbələr Onlar üçün həqiqətən inklüziv təhsil yaratmaq məqsədi ilə prosesi nəzərdən keçirə bilərlər (Anderson və Boyle, 2014). Bir sözlə, təhsilin ekologiyası konsepsiyasında deyildiyi kimi, şagird uğurlu, dəyərli və işrakçı bir fərd kimi qiymətləndirilməli və fərdin ətrandakı sistemlər qiymətləndirilməlidir. Bunun fərdin təhsilinə necə təsir etdiyi nəzərə alınmalıdır. İnklüziv təhsilin məqsədi bütün tələbələrin müxtəlif öyrənmə ehyaclarını ödəməkdir. (YUNESKO, 1994). Bu məsələ ilə bağlı maarifləndirmə gücləndirilməlidir. İnklüziv təhsil təcrübələri bütün sistemlərə tətbiq oluna bilər. İnklüziv təhsil inkişaf etdikdə, yəni ümumən cəmiyyətə təsir etdikdə daimilik qazanar. Ədəbiyyat: 1. Ainscow, M. (2002). İnklüziv məktəblərin inkişanın başa izahı. London: Falmer Press. 2. Ainscow, M., Dyson, A., Goldrick, S., and West, M. (2012). Bərabər təhsil sistemlərinin inkişa. 3. Abington, Oxon: Routledge. 4. Anderson, J., Boyle, C. və Deppeler, J. (2014). İnklüziv təhsilin ekologiyası: 5. Bronfenbrenner. H. Zhang və P. Chan (Red.), Təhsildə Bərabərlik: Ədalət və Daxiletmə (səh. 24-38). Avstraliya: Brill və Sense 6. Birləşmiş Millətlər Təşkila (1948). Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi. 7. hp://www.unicankara.org.tr/doc_pdf/h_rigths_turkce.pdf sayndan götürülüb. 8. BlackHawkings, K. (2010). İşrak üçün Çərçivə: Tədqiqat üçün tədqiqat alə nailiyyət və məktəbə daxil olma arasında əlaqə. Beynəlxalq Araşdırmalar Jurnalı & Təhsildə Metod, 33(1), 21-40. doi: 10.1080/17437271003597907 9. Boyle, C., Topping, K., Jindal-Snape, D., and Norwich, B. (2012). üçün həmyaşıd dəstəyinin əhəmiyyə 10. xüsusi təhsilə ehyacı olan uşaqları daxil edərkən pedaqoji heyət. Beynəlxalq Məktəb psixologiyası, 3 3(2), 167–184. 11. Bronfenbrenner, U. (1970). Uşaqlar və valideynlər (səh. 241–255). Vaşinqton, DC: ABŞ Hökumət Çap Ofisi. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 81 Müəllimin peşə ustalığı və nüfuzu Rəfiyeva Xuraman Əli qızı Baş müəllim, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin, Şəki filialı, Fransız dili müəllimi Orcid 0000-00019887-4619 Müəllimin dünyagörüşü, onun davranışı, həyatı, hadisələrə münasibəti bu və ya digər şəkildə bütün şagirdlərə təsir edir M.İ.Kalinin "Müəllim bir çıraqdır" ifadəsi müəllimin işıq saçan, yol göstərən, bilik və dəyərləri nəsildən-nəslə ötürən bir mənbə olduğunu bildirən metaforik bir fikirdir. Müəllim şagirdin həyatına işıq gətirir, cəhalətdən xilas edir və onların gələcəyinə "çıraq" tutur. Bu işıq müəllimdən şagirdə, şagirddən isə yeni nəsillərə keçərək davam edir. Müəllim tək bir fərd deyil, bir çox şagirdin həyatına təsir edən və onların "çağdaş" olmasında mühüm rol oynayan bir insandır.Bu işığın heç vaxt sönməyəcəyinə dair ümid yaradır. Müəllimindən şagirdə, şagirddən də öz yetirmələrinə ötürülən bu işıq daim davam edir. Ona görə də müəllim fənninə aid dərin bilik sahibi olmalıdır.Bunsuz ən mütərəqqi metodika belə onun işində irəlıləyişə səbəb ola bilməz. Müəllim öyrədici olmalıdır – bu vəzifə müəllim fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Belə ki, müəllim öyrətməklə bərabər, öyrədə-öyrədə özü də öyrənir. Şagirdlər müəllimin biliyinə və öyrətmə tərzinə xüsusi diqqətlə yanaşdığı üçün, müəllimdə hər hansısa bir qüsur tapdıqları zaman bu səhvə qarşı reaksiya verirlər. Ona görə də pedaqoji fəaliyyətə başlayan hər bir gənc müəllim buna diqqət yetirməlidirlər. Müəllim özünün tədris etdiyi fənni yaxşı bilməlidir, əks halda dərs zamanı istifadə edilən hər hansısa metod və üsul onun üçün yararlı və əlverişli şərait yaratmayacaqdır. Müəllim peşə ustalığı zamanı müəllim adına və nüfuzuna, habelə təhsil müəssisəsinin işgüzar nüfuzuna xələl gətirə biləcək hərəkətlərə yol verməməlidir. Mədəni davranış – müəllim təhsilalanlarla, rəhbərlik və həmkarları ilə davranışında nəzakətli, xeyirxah, diqqətli və təmkinli olmalıdır. Şagirdlər müəllimlərinin hansı bilik sahibi olduğunu çox tez hiss edirlər və onların zəif (necə deyərlər zəif damarını ) tərəflərindən tutmağa çalışırlar. Hətta onlar ,,proqram” dairəcindən kənara çıxan suallara da cavab axtarırlar. Elə hallar da olur ki, müəllim şagirdlərin suallarına cavab verə bilmir. Bəziləri bu halda çıxılmaz vəziyyətdə qalıb, bəziləri də hazırda bu suala cavab verə bilmərəm, bir qədər sonra bu suala qayıdarıq deyə cavab verib. Bu, müəllimin nüfuzunu aşağı salmır, əksinə şagirdlər onlara verilən səhv cavabı tez hiss edir və müəllimə inanırlar. Müəllim özünün pedaqoji təcrübəsini günbəgün artırmalı və təkmilləşdirməlidir. ”Müəllimin pedaqoji təcrübəsi onun pedaqoji statusundan asılıdır,, fikrini qəti şəkildə demək olmaz. “Pedaqoji təcrübə,, anlayışı illərin sayından asılı deyil. Hamımızın çalışdığı məktəblərdə uzun illər işləməsinə baxmayaraq öz dərslərini yüksək səviyyədə qura bilməyən, şagirdlərin hörmətini qazanmayan müəllimlərlə yanaşı, qısa vaxtda əsl pedaqoq səviyyəsinə yüksələn müəllimlərimiz də vardır. Hətta çoxdur desək daha düz olar. Pedaqoji ustalığın ilkin şərtləri biliyin toplanması, qabaqcıl təcrübənin öz işində yaradıcılıqla tətbiq edilməsi və özünün iş təcrübəsini ümumiləşdirərək yoldaşlarına çatdırmasıdır. Müəllim nüfuzuna təsir edən ən başlıca amillərdən biri də onun şəxsi nümunəsi, özünə və şagirdlərinə qarşı yüksək tələbkarlığıdır. Şagirdlər öz ixtisasını dərindən bilən tələbkar müəllimlərə hörmət edirlər. Təcrübə göstərir ki, müəllimin nüfuzunu qoruyub saxlaması çox çətindir, ona görə ki, bu proses özünə nəzarətin bir an da zəifləməməsini, əksinə, gücləndirilməsini tələb edir. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 82 Gənclərlə açıq söhbət etmək, onlarla birlikdə çətin suallara cavab tapmaq, özünün işindəki zəif cəhətləri şagirdlərdən öyrənmək müəllimlərin iş təcrübəsinə daxil olmalıdır. Biz şagirdləri deyilənlərə passif surətdə qulaq asmağa məcbur etməklə onların yaradıcılıq imkanlarını məhdudlaşdırmış oluruq. Ən başlıcası odur ki, şagirdlərin real imkanlarını nəzərə almaqla onların hər birinin bilik səviyyəsinə uyğun bilik verilməsidir. Orta səviyyəli uşaqlar üçün nəzərdə tutulan proqram və dərsliklər mənimsəmə qabiliyyəti aşağı olan şagird üçün alınmaz qaladırsa, dərketmə qabiliyyəti yüksək olan şagird üçün oyunçağa çevrilər. Məşhur bir aforizmdə deyildiyi kimi yaxşı doldurulmuş başa nisbətən yaxşı qurulmuş baş daha yaxşıdır. Bu o deməkdir ki, tədris materialını öyrətməklə yanaşı şagirdləri müstəqil fikir yürütməyə yaradıcılıq imkanlarını inkişaf etdirməyə çalışmalıyıq. Çox təəssüf ki, dərslərdə yalnız dərslikdəki materialları, faktları sadalamaqla öz işini bitmiş hesab edən müəllimlərimiz də vardır. Orta məktəbdə tədris olunan fənlərin əksəriyyətində müasir həyatla əlaqələndirmək üçün istənilən qədər material var. Bunlardan istifadə etmək üçün isə müəllim əlavə mənbələrə müraciət etməlidir. Müəllimin nüfuzuna, başqa amillərlə yanaşı el - oba içərisində özünü necə aparması, xalqının taleyinə biganə qalmaması, haqqın tərəfində durması da az təsir etmir. Müəllim təlim və tərbiyənin mövcud mərhələdə məqsəd və vəzifələrini dəqiq müəyyənləşdirməli, onlara nail olmalı, mərhələnin sonunda qarşıya qoyduğu məqsəd və vəzifələrin necə yerinə yetirildiyini tapşırıq vasitəsilə yoxlamalı, müsbət və mənfi cəhətləri müəyyənləşdirməlidir.O, müsbət cəhətləri möhkəmləndirməli, zəif cəhətləri isə aradan qaldırmaq üçün müəyyən perspektiv tədbirlər hazırlamalıdır. Müəllim keçmiş nəsillərin ən yaxşə həyati təcrübəsini və özünün əldə etdiyi elmi nailiyyətləri yeni gənc nəslə verir və bu nəsli gələcəyin qurucuları ruhunda tərbiyə edir. Cəmiyyətimizdə müəllim elə bir mötəbər, elə aqil, elə kamil adamdır ki, bizim hər birimiz özümüzün ən əziz və ən sevimli övladlarımızın tərbiyyə və təhsilini onlara etibar edirik. Bizim müəllimlərimiz sözün əsil mənasında insan qəlbinin mühəndisi rolunu ifa edirlər. Müəllim məktəblilərlə qaynayıb – qarışır, onların bütün coşqun fəaliyyətinin mərkəzində durur, onlara bu mərkəzdən düzgün istiqamət verir. Müəllim necədirsə, onun şagirdi də elədir,yəni müəllim hansı biliyə, hansı tərbiyəyə malikdirsə onun şagirdləri də, əsasən elə biliyə və tərbiyəyə yiyələnmiş olurlar. Dözümlülik, səbrlilik və təmkinlilik müəllimin mühüm keyfiyyətlərindən biridir. Müəllim daim gözlənilməz situasiyalarla qarşılaşmalı olur. O, hər bir situasiyaya yüksək gərginlik və emosionallıqla cavab verməli olsa uzun müddət səmərəli fəaliyyət güstərə bilməz. Təlim situasiyaları nə qədər rəngarəng və təzadlı olsa da, müəllim səbrli və təmkinli hərəkət etməlidir. Təmkinli müəllim baş vermiş vəziyyəti düzgün başa düşür və onun çıxış yolunu dəqiq müəyyinləşdirir. Təmkinlə hərəkət edən müəllim bütün situasiyalarda dözümlü olmağa, hər şeyi səbrlə ölçüb – biçməyə çalışır və nəticədə səbirli və təmkinli müəllim kimi hərəkət etməyə çalışır. Deməli, pedaqoji prosesdə müəllimin fəaliyyətini düzgün idarə etməsi böyük rol oynayır. Öz imkanlarına inamı, peşəsini sevməsi, metodik ustalığı və zəngin pedaqoji təcrübəsi müəllimin psixi vəziyyətini idarə etməsi prosesinin formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Müəllimlik sənəti ,,qəhrəmanlıq” sənətidir. Valideynlərin minnətdarlığı, şagirdlərin məhəbbəti isə ən böyük mükafatdır. “Müəllim nə qədər ki, oxuyur, öyrənir, o yaşayır, o oxumağı dayandırdıqda ondakı müəllimlik ölür”. Müəllimlik – yüksək insani istedad tələb edir. Təbiidir ki, bu keyfiyyət hər kəsdə olmur. Ardıcıl özünənəzarət, əhvalı kökdə saxlamaq, şagirdə, tələbəyə münasibət ayrıca nəzərdə tutulur. Peşə fəaliyyətinin əsas uğuru müəllimin peşəkarlıq və səriştəlilik səviyyəsinin yüksəkliyi ilə xarakterizə olunur. Səriştəlilik, uğura aparan əsas yolun başlanğıcıdır. Müəllim səriştəli olduqda onun pedaqoji fəaliyyəti bütün istiqamətlərdə özünəməxsus məzmun və xarakter alır, seçilir, fərqlənir. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 83 Pedaqoji təcrübədə zəif oxuyan yeniyetmənin bir sıra mənəvi normalara (dəqiq,mehriban,ədalətli, çalışqan və s.) əməl etməkdə nümunəvi olması halları az deyildir. Müəllim bu keyfiyyəti mütləq nəzərə almalı, şagirdi yaxşı işlər görməyə həvəsləndirməlidir. Müəllim şagirdlərdə bizim ideallarımızın həqiqiliyinə inam tərbiyə etməli gənclərə onları qaldırılması üçün çalışmaq bacarığı aşılamalıdır. Müəllim və şagirdin söhbətində qadağan edilmiş mövzu olmamalıdır. Əlbəttə, müəllim şagirdin istənilən sualına inandırıcı cavablar vermək və ya ona cavab tapmaqda kömək etməkdə kifayət qədər əhatəli biliyə malik olmalıdır. Müəllim məsuliyyəti çoxcəhətlidir. Müəllim böyüməkdə olan şəxsiyyətin fəallağının, ideya inanımın onun şüur və davranışında formalaşdırılması işinə kömək göstərməkdə fövqəlada dərəcədə vacib pedaqoji vəzifələr daşıyır. Bu vəzifələr yalnız müəllimin öz şagirdlərinin nüfuzunu qazandığı zaman yerinə yetirilə bilər. Onsuz bu vəzifələrin yerinə yetirilməsi mümkün deyil. Bura həm də əxlaq sahəsindəki müəyyən biliklər daxildir. Bunlarsız nüfüz qazanmaq olduqca çətindir.( Bəzi istedadlı müəllimlər bu bilikləri bir növ instinktiv şəkildə əldə edirlər) Cəsarətlə demək olar ki, əgər müəllim nüfuzludursa, onun bəzi adamlara təsiri ömürlük qalır. Buna görə də müəllimin özünə nəzarət etməsi vacibdir. O hiss etməlidir ki, onun davrvnış və hərəkətləri dünyada heç bir adamın məruz qalmadığı güclü nəzarət altındadır. Amma müəllimin bu nəzarəti yalnız tapşırılan iş üçün yüksək mənəvi məsuliyyət daşıdığı zaman hiss edə bilər. Əks təqdirdə, bu nəzarət az hiss edilər. Bu da o deməkdir ki, müəllim nəinki özü özünü tərbiyə işindən kənar edəcək, həm də təkcə şagirdlərinə yox, bütün cəmiyyətə böyük ziyan gətirəcək. Müəllimin rolu, dünyagörüşü, hər şeydən əvvəl, hər bir insanın niyyətlərinin qiymətləndirildiyi meyarlarla qiymətləndirilir. Müəllim hazırlığı işində, hər şeydən əvvəl, kəmiyyət dalınca qaçmaqdan imtina etmək lazımdır. Cəmiyyətin qarşıya qoyduğu tələblərə cavab verə bilən həqiqi müəllim tərbiyəsinin yalnız bir yolu var: ,,tələbə skamyasında oturandan ta uzun illərin iş təcrübəsinə malik müəllim olana qədər müəllim hazırlığının bütün mərhələlərində hər bir şəxsə fərdi yanaşmaq”. Kamenski yazırdı: ,,Şagirdlərin daşıdığı mənəvi inkişafının valideynləri olan” müəllimlər çox şey bilməli və bacarmalıdırlar: təlim və tərbiyə sənətinə yiyələnməyi, nə vaxt və hansı şəraitdə tələbkarlıq göstərməyi, uşaqlarda biliklərə və təhsilə qızğın maraq oyatmaq və s. Bütün bunlar isə yalnız müəllimin şagirdləri öz atalıq qayğısı, hərəkətləri və sözləri ilə cəlb etdiyi zaman ola bilər. Müəllimin şagirdlərlə mənəvi əlaqələri özünəməxsusluğu ilə zəngin, vaxt etibarı ilə uzunmüddətlidir və bu onun yaradıcı iş bacarığında, dünyagörüşündə və kamil şəxsiyyətə aid bütün keyfiyyyətlərində də öz əksini tapır. Müəllimlik – yüksək insani istedad tələb edir. Təbiidir ki, bu keyfiyyət hər kəsdə olmur. Ardıcıl özünənəzarət, əhvalı kökdə saxlamaq, şagirdə, tələbəyə münasibət ayrıca nəzərdə tutulur. Bu bir həqiqətdir ki, şagirdlərə, təlimə məsuliyyətli münasibətin yaradılmasında müəllimin rolu böyükdür. Təlim prosesində yalnız şagirdin müəllimlə görüşü yox, bir də onların bir-birini anlaması əsas şərtdir. Müəllimlə şagirdin açıq ürəklə danışması, sərbəst fikir mübadiləsi çox şey öyrədir» Dərin bilik, mədənilik, mənəviyyat nümunəsi olan müəllimin nüfuzu da yüksək olur. Nüfuzu qazanmaq çətin, itirmək isə asandır: yersiz hərəkət, ədalətsiz münasibət, ehtiyatsız söz müəllimi nüfuzdan sala bilər. Buna görə də, hər bir müəllim sözlərinə və hərəkətlərinə məsuliyyətlə yanaşmalı, öz nüfuzunun keşiyində durmalıdır. Müəllim gənc nəslin mənəvi estetik tərbiyəsinin inkişaf etməsində böyük rol oynamalı, həm özünün, həm də şagirdlərin milli əxlaq, ictimai davranış, pedaqoji-etik normalarına riayət etməlidir. Bütün bu qaydalara layiqincə əməl edən müasir müəllim öz üzərində işləyərək kollektivin hörmətini qazanır və yüksəlir. Müasir müəllim şəxsiyyətinin formalaşması, hərtərəfli inkişaf etməsi, gənc nəslə dayaq olması dövrümüzün ən vacib, aktual məsələlərindən biridir. Hər bir Azərbaycan müəllimi öz peşə nüfuzunu möhkəmləndirməyə, şərəf və ləyaqətini uca tutmağa Proceedings of the 12th International Scientific Conference 84 borcludur. Hər an öz üzərində çalışan, yeni fikirlər axtaran, hörmətli müəllimlərimizlə fəxr edir, onlara bu şərəfli məsləkdə uğurlar arzulayırıq. Bu gün müəllim peşəkar olmalı, müxtəlif pedaqoji təsir qabiliyyətinə malik olmalı, mümkün ola biləcək nəticələri proqnozlaşdırmalı, bir sıra təhlil və özünənəzarət üsullarını mənimsəməli, yeni sosial-iqtisadi tərbiyə şəraitini, bazar münasibətlərinin reallığını pedaqoji cəhətdən dərk etməlidir. Qeyd etdklərimi yekunlaşdırıb demək istəyirəm ki, müəllimin mənəvi məsuliyyəti şagirdlərinin bilik, inam, mənəvi dünyası və siması üçün daşıdığı məsuliyyətdir. Lakin müəllim öz fəaliyyətində süni və formal hərəkətlərə yol verirsə, onda nə şagirdlərinin bilikləri, nə inamları, nə də mənəvi simaları mükəmməl,sözün həqiqi mənasında zəngin ola bilər. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 85 Economic Sciences Роль качественного человеческого капитала в развитии делового туризма в Казахстане Темирбеков А.Г. докторант ОП «Инновационный менеджмент» ЕНУ им. Л.Н.Гумилева Бердибекова А.Ш. главный менеджер АО «НК «Kazakh Tourism» Майдырова А.Б. д.э.н., профессор Кафедры «Экономика и предпринимательство» ЕНУ им.Л.Н.Гумилева Аннотация Современные тенденции глобализации и экономического роста предъявляют высокие требования к качеству человеческого капитала. Особенно это актуально в контексте развития делового туризма, который становится драйвером экономической активности, инвестиционной привлекательности и международного сотрудничества. Казахстан, обладая выгодным географическим положением и политической стабильностью, стремится развивать MICE-сектор. В данной статье анализируется взаимосвязь между уровнем человеческого капитала и показателями делового туризма в стране на основе статистических данных за 2020–2024 гг. Введение Деловой туризм (MICE: Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions) представляет собой важную составляющую современной экономики, способствующую не только развитию гостиничного и транспортного секторов, но и стимулированию международной деловой активности. В этой связи формирование высококвалифицированного кадрового потенциала становится необходимым условием конкурентоспособности Казахстана на мировом рынке делового туризма. По данным официальной статистики, с 2020 по 2024 годы наблюдается устойчивый рост числа иностранных туристов, особенно в сегменте бизнеспоездок. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 86 Рост турпотока сопровождается увеличением затрат на деловой туризм, что свидетельствует о росте доверия к Казахстану как к деловой площадке: «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 87 Дополнительно стоит отметить рост числа проводимых международных мероприятий, который вырос почти в 3 раза за пять лет: Роль человеческого капитала Индекс человеческого капитала (условная метрика, учитывающая уровень образования, навыков и цифровой грамотности) также демонстрирует положительную динамику: Ключевыми аспектами, влияющими на развитие делового туризма, являются:  Профессиональное образование в сфере туризма и менеджмента мероприятий;  Знание иностранных языков и культура сервиса;  Навыки цифровой трансформации (работа с CRM, онлайн-платформами, аналитикой). Несмотря на положительные тренды, Казахстан сталкивается с рядом вызовов:  Недостаток кадров с опытом международной работы;  Ограниченность инфраструктуры для проведения крупных мероприятий;  Необходимость более активного продвижения на глобальном рынке MICE. В результате исследования разработаны следующие рекомендуемые меры:  Усиление взаимодействия вузов с индустрией туризма;  Создание центров повышения квалификации с международными программами; Proceedings of the 12th International Scientific Conference 88  Поддержка стартапов в сфере туристических технологий. Хочется отметить, что человеческий капитал выступает фундаментом устойчивого развития делового туризма. Его качественное развитие напрямую влияет на имидж страны, объем инвестиций и экономическое благополучие. Казахстан обладает необходимым потенциалом, и дальнейшие усилия по развитию кадрового ресурса помогут ему закрепиться на международной арене как привлекательной MICE-локации. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 89 International Experience in Dental Business Marketing Tamar Orjonikidze Doctoral Student, Doctoral Program in Business Administration, Caucasus International University, Faculty of Business and Technology Abstract The paper “International Experience in Dental Business Marketing” examines marketing strategies used to enhance the attractiveness and expand the scope of dental services across different countries. It explores approaches for improving these strategies and identifies effective methods for integrating marketing practices into specialized dental institutions. The study reviews scientific literature by foreign researchers, enabling a comparative analysis of marketing strategies employed in similar and related sectors internationally. The research methods and methodological approaches discussed in international academic sources provide a foundation for selecting and applying suitable research methods for this study. Keywords: Marketing, International Experience, Dentistry Revised Introduction Introduction Relevance of the Topic The issue of the adequacy and quality of dental services is observed with varying degrees of severity across economically developed and developing countries. The accessibility of dental clinics is one of the key indicators of service quality, and this remains a global challenge regardless of a country’s level of economic development. Ensuring greater accessibility for patients is a major priority for managers of dental clinics, particularly in the context of expanding dental markets and intensifying competition. The development and practical implementation of effective marketing strategies is widely recognized as one of the most reliable approaches to addressing this challenge. This consideration served as the basis for formulating the purpose of the present study. Purpose of the Study The purpose of this work is to examine the fundamental principles of marketing in the dental business through a review and analysis of international experience. Subject of the Research The subject of the research is the practical experience of successful dental businesses around the world. Research Method This study employs a secondary research method, which involves analyzing existing information and drawing conclusions based on previously published data. Discussion and Results Branding and promotion play a significant role in the dental market. The development of a brand for a private dental organization and the promotion of its services is a relevant issue for owners and managers of such medical institutions worldwide, regardless of whether they operate in economically strong or weak countries. The primary source of revenue for a dental clinic is the payment received from patients for services. In most countries, the supply of commercial dental services is extensive, and patients have well-defined expectations. In this context, researchers highlight that one of the key factors for economic success is ensuring brand recognition. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 96 Internet World Stats. (2022). Internet usage in the Middle East (Bahrain). Lancaster, PA: Internet World Stats. https://www.internetworldstats.com/stats5.htm Kahale, L. A., Elkhoury, R., El Mikati, I., et al. (2021). PRISMA flow diagrams for living systematic reviews: A methodological survey and a proposal. F1000Research, 10, 1–11. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35136567/ Lee, S.-Y., Kwak, M.-G., Kim, M.-J., et al. (2021). Relevance between marketing route of social media and consumer age group for choosing dental clinics. Journal of Dental Hygiene Science, 21, 260–266. https://www.jkdhs.org/journal/view.html?doi=10.17135/jdhs.2021.21.4.260 Lira, A., & Magalhaes, B. (2018). Digital marketing in dentistry and ethical implications. Brazilian Dental Science, 21, 237–246. https://bds.ict.unesp.br/index.php/cob/article/view/1524 Mathur, D., Babu, J., Joseph, M., et al. (2019). Efficiency of digital marketing & medical health care tourism: Double ended swords. Saudi Journal of Medical and Pharmaceutical Sciences, 5, 552– 557. http://jurnal.pdgi.or.id/index.php/jida/article/view/1041 Marina, D., & Maria, A. (2020). Branding in dentistry: A historical and modern approach to a new trend. GSC Advanced Research and Reviews, 3, 51–68. https://www.researchgate.net/publication/342282447 Melkers, J., Hicks, D., Rosenblum, S., Isett, K. R., & Elliott, J. (2017). Dental blogs, podcasts, and associated social media: Descriptive mapping and analysis. Journal of Medical Internet Research, 19(7), e269. https://doi.org/10.2196/jmir.7868 Modha, B. (2023). Exploring customer journeys in the context of dentistry: A case study. Dentistry Journal (Basel), 11, 1–18. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975572/ Nur, H., Nor, F., Muhammad, S., et al. (2020). The pattern of social media marketing by dentist in Malaysia. Malaysian Dental Journal, 1, 24–42. https://www.researchgate.net/publication/347992774 Parmar, N., Eisingerich, A. B., & Dong, L. (2018). Connecting with your dentist on Facebook: Patients’ and dentists’ attitudes towards social media usage in dentistry. Journal of Medical Internet Research, 20, 1–12. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29959108/ Salim, N. A., Jubair, F., Hassona, Y. M., Izriqi, S., & Al-Fuqaha’a, D. (2021). Esthetic dentistry on Twitter: Benefits and dangers. International Journal of Dentistry. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34925512/ Sivaramakrishnan, G., Abdulameer, F., Faisal, F., et al. (2023). Use of social media to view and post dentistry-related information in Bahrain: A cross-sectional study. Healthcare Informatics Research, 29, 31–39. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36792099/ Sivrikaya, E. C., Yilmaz, O., & Sivrikaya, P. (2021). Dentist-patient communication on dental anxiety using social media: A randomized controlled trial. Scandinavian Journal of Psychology, 62(6), 780– 786. https://doi.org/10.1111/sjop.12769 Uma, E., Nieminen, P., Mani, S. A., John, J., Haapanen, E., Laitala, M. L., et al. (2021). Social media usage among dental undergraduate students: A comparative study. Healthcare (Basel), 9(11), 1408. https://doi.org/10.3390/healthcare9111408 Vukusic Rukavina, T., Viskic, J., Machala Poplasen, L., Relic, D., Marelic, M., Jokic, D., et al. (2021). Dangers and benefits of social media on e-professionalism of health care professionals: Scoping review. Journal of Medical Internet Research, 23(11), e25770. https://doi.org/10.2196/25770 «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 97 Методологические подходы к оценке эффективности интеграции бизнеса: сравнительный анализ моделей А. Цой Almaty Management University, г. Алматы Н. Никифорова Almaty Management University, г. Алматы Аннотация. Эффективность бизнес-интеграции – ключевой фактор успешной реализации стратегий слияния, поглощения и партнерства. В условиях динамичной рыночной среды традиционные методы оценки часто оказываются недостаточными для всестороннего анализа интеграционных процессов. Цель данной статьи – определить наиболее целесообразные методологические подходы к оценке эффективности интеграции бизнеса и сформировать практические рекомендации по их применению с учетом типа интеграции, уровня риска, отрасли и синергетического потенциала. В работе систематизированы существующие модели оценки, включая финансово-экономические, сбалансированные системы показателей, методы оценки синергетического эффекта, а также нефинансовые подходы, учитывающие культурные, управленческие и цифровые аспекты интеграции. Особое внимание уделяется применимости различных моделей в зависимости от типа интеграции и целей бизнеса. На основе анализа выделены преимущества и ограничения каждого метода, а также предложены рекомендации по их практическому применению. Полученные результаты имеют теоретическое и прикладное значение для исследователей и практиков в области корпоративного управления, стратегического менеджмента и оценки инвестиций. Ключевые слова: интеграция бизнеса, оценка эффективности, методологические подходы, синергия, модели DCF и EVA, стратегический менеджмент, инвестиционные проекты, слияния и поглощения, Balanced Scorecard, нефинансовые показатели. Аңдатпа. Бизнес-интеграцияның тиімділігі – бірігу, жұтылу және әріптестік стратегияларын табысты жүзеге асырудың негізгі факторы болып табылады. Нарықтық ортаның тұрақсыздығы жағдайында интеграциялық процестерді жан-жақты талдауға дәстүрлі бағалау әдістері жиі жеткіліксіз болып жатады. Зерттеудің мақсаты – бизнес интеграциясының тиімділігін бағалауға арналған ең орынды әдістемелік тәсілдерді айқындау және оларды интеграция түрі, тәуекел деңгейі, сала ерекшелігі мен синергетикалық әлеуетін ескере отырып қолдануға қатысты практикалық ұсынымдар әзірлеу. Зерттеу барысында қазіргі қолданыстағы бағалау модельдері жүйеленіп, олардың қатарына қаржылық-экономикалық әдістер, теңгерімделген көрсеткіштер жүйесі, синергетикалық әсерді бағалау әдістері, мәдени, басқарушылық және цифрлық аспектілерді ескеретін қаржылық емес тәсілдер енгізілді. Әрбір әдістің интеграция түріне және бизнестің мақсаттарына байланысты қолдану ерекшеліктері көрсетілді. Әдістердің артықшылықтары мен шектеулері талданып, оларды практикалық тұрғыда қолдану бойынша ұсынымдар берілді. Алынған нәтижелер корпоративтік басқару, стратегиялық менеджмент және инвестицияларды бағалау салаларындағы зерттеушілер мен тәжірибешілер үшін теориялық және қолданбалы маңызға ие. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 98 Кілт сөздер: бизнес интеграциясы, тиімділікті бағалау, әдістемелік тәсілдер, синергия әсері, DCF және EVA модельдері, стратегиялық менеджмент, инвестициялық жобалар, бірігу мен жұтылу, Balanced Scorecard, қаржылық емес көрсеткіштер. Annotation. The effectiveness of business integration is a key factor in the successful implementation of merger, acquisition, and partnership strategies. In a dynamic market environment, traditional evaluation methods often fall short of providing a comprehensive analysis of integration processes. The objective of the study is to identify the most appropriate methodological approaches for evaluating the effectiveness of business integration and to develop practical recommendations for their application, taking into account the type of integration, risk level, industry specifics, and synergistic potential. The study systematizes existing evaluation models, including financial and economic methods, balanced scorecard systems, methods for assessing synergy effects, as well as non-financial approaches that consider cultural, managerial, and digital aspects of integration. Special attention is paid to the applicability of different models depending on the type of integration and business objectives. The analysis highlights the advantages and limitations of each method and provides recommendations for their practical application. The results have both theoretical and applied significance for researchers and practitioners in corporate governance, strategic management, and investment evaluation. Keywords: business integration, effectiveness assessment, methodological approaches, synergy, DCF and EVA models, strategic management, investment projects, mergers and acquisitions, Balanced Scorecard, non-financial indicators. 1. Введение Современные процессы глобализации, цифровизации и усиливающейся конкуренции на мировом и региональном рынках побуждают компании к объединению ресурсов и созданию устойчивых стратегических альянсов. Интеграционные процессы в бизнесе, будь то слияния, поглощения или иные формы сотрудничества, рассматриваются как ключевые инструменты повышения конкурентоспособности и устойчивости организаций. Однако без четкой и обоснованной методологии оценки эффективности таких проектов существует риск недостижения стратегических целей и потерь ресурсов. Это делает проблему оценки эффективности интеграции бизнеса особенно актуальной как для теоретиков, так и для практиков в области управления. Целью данной статьи является определение наиболее целесообразных методологических подходов к оценке эффективности интеграции бизнеса и разработка практических рекомендаций по их применению с учетом типа интеграции, уровня риска, отрасли и синергетического потенциала. Для достижения цели были поставлены следующие задачи:  систематизировать существующие модели оценки эффективности;  определить ключевые критерии сравнительного анализа;  выявить преимущества и ограничения применяемых подходов;  разработать практические рекомендации по выбору оптимального метода в зависимости от типа интеграции. Гипотеза: Предполагается, что не существует универсального методологического подхода, одинаково эффективного для оценки всех типов бизнес-интеграции. Вместе с тем, комбинирование финансовых и нефинансовых моделей, адаптированных к специфике интеграционного проекта, позволяет более точно и объективно оценить его эффективность. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 99 2. Литературный обзор Методологические подходы к оценке эффективности интеграции бизнеса на протяжении последних десятилетий эволюционировали от монодисциплинарных финансовых моделей к сложным мультифакторным и гибридным конструкциям. Этому способствовало не только усложнение самих интеграционных процессов, но и рост требований к стратегической обоснованности, прозрачности и устойчивости сделок. Современные исследователи всё чаще рассматривают интеграцию как многоуровневое явление, охватывающее не только экономические, но и институциональные, поведенческие, культурные и цифровые аспекты. Традиционно оценка эффективности интеграции основывалась на методах корпоративных финансов. В первую очередь, на модели дисконтированных денежных потоков (DCF), позволяющей вычислить прирост стоимости объединённой компании. В работе Родионова И. и Михальчука В. обосновывается применимость DCF в условиях развивающихся рынков, где синергия оценивается как разность между интегральной стоимостью объединённой структуры и суммой стоимостей отдельных компаний до сделки. Однако авторы подчёркивают уязвимость метода в условиях институциональной нестабильности и ограниченного доступа к качественным данным [1]. Классические модели, подобные EVA, ROI и TSR, активно используются в западной практике, однако подвергаются обоснованной критике за чрезмерную сосредоточенность на акционерной стоимости как единственном индикаторе успешности интеграции. В отличие от этого, исследование Вашакмадзе Т., Мартиросян Э. акцентирует внимание на необходимости включения в модель оценки нефинансовых параметров, таких как темпы операционного сближения, коэффициент текучести ключевого персонала и индекс синергетической реализации, отражающий достижение качественных целей интеграции. Авторы подчёркивают, что такая многомерная перспектива позволяет адекватнее отразить реальную эффективность постинтеграционного периода, особенно в контексте долгосрочных стратегических целей [2]. Одним из наиболее влиятельных поведенческих направлений остаётся модель «стратегического соответствия», предложенная П.К. Хаспеслагом и Д.Б. Джемисоном ещё в 1991 году и впоследствии адаптированная современными авторами. Особое внимание к культурным и институциональным аспектам интеграции прослеживается в работах Картрайт С. и Купера К., где эмпирически доказано, что несогласованность корпоративных культур часто нивелирует ожидаемые финансовые выгоды [3]. Федорову Е.А. и Изотову Е.И. демонстрируют потенциал применения метода кумулятивной избыточной доходности для оценки эффективности сделок в энергетическом секторе. Данный подход позволяет учитывать волатильность отрасли и формировать более объективную оценку прироста доходности по сравнению с бенчмарком [4]. Се Юн С. и Сюй Хунбо также подчёркивают необходимость включения стратегических и нефинансовых параметров в модели оценки, особенно в случае вертикальной интеграции [5]. Значительный вклад в развитие регионально адаптированных моделей внесли Лалаян Г.Г. и Кремянская Е.В., рассмотревшие интеграционные процессы в агропромышленном комплексе. Они выдвигают идею применения трансакционного подхода в связке с моделью кластерной эффективности Портера, что позволяет оценивать не только финансовые, но и логистические, инфраструктурные и управленческие синергии [6]. В научной литературе вопросам комплексной оценки эффективности интеграционных процессов также уделяется значительное внимание. Среди первых работ, направленных на преодоление ограниченности исключительно финансовых подходов, выделяется исследование Фихтнера О.А., где подчёркивается значимость организационно-структурных Proceedings of the 12th International Scientific Conference 100 изменений, включая усиление рыночных позиций, управляемость и корпоративную культуру [17]. Современные формы интеграции как кластерные объединения были предметом анализа в работах Николаевой М.А. и Махотаевой М.Ю., где акцент сделан на способности к совместному созданию инновационной экосистемы [8]. Белоусова В.О. и Кожевина О.В. провели типологизацию подходов и предложили комбинированную систему выбора модели оценки на разных этапах сделки [9]. Отдельный интерес представляет работа Ефремова В.С. и Владимировой И.Г., в которой формализована мультифакторная модель, учитывающая кросс-культурные и институциональные различия при международной интеграции [10]. Современные интеграционные формы всё чаще реализуются в формате сетевых структур, требующих особых критериев оценки. Авторы предлагает ввести понятие «качества межфирменной связи» и применять методы анализа сетей для оценки устойчивости и результативности таких объединений. Это особенно актуально в условиях цифровизации и платформенной экономики, где интеграция может не носить формально юридического характера, но иметь значительный управленческий эффект. Наиболее заметной тенденцией последних лет становится переход от статических моделей к динамическим, способным учитывать временные лаги, фазность интеграционного процесса и его обратимость. Всё чаще интеграция трактуется не как одноразовое действие, а как многоступенчатый процесс, требующий системной оценки в среднеи долгосрочной перспективе. Возрастает интерес к моделям, основанным на теории реальных опционов, машинном обучении и поведенческой экономике. Cовременное состояние научной мысли по проблеме оценки эффективности интеграции бизнеса характеризуется высокой степенью междисциплинарности, теоретической фрагментацией и региональной дифференциацией. В литературе выстраивается единый тренд в сторону гибкости, адаптивности и ориентации на долгосрочную ценность, что определяет направление дальнейшего методологического поиска. 3. Методы Настоящее исследование основано на применении как качественных, так и количественных методов анализа, направленных на систематизацию и сравнительное сопоставление существующих методологических подходов к оценке эффективности интеграции бизнеса. Методологическая база строится на междисциплинарном синтезе концепций стратегического менеджмента, корпоративных финансов, институциональной теории и организационной трансформации, моделей стратегического соответствия. На первом этапе был проведён углублённый анализ современных теоретических и прикладных источников за 2020-2025 гг., включая рецензируемые научные статьи, аналитические отчёты международных консалтинговых компаний, кейс-исследования, а также диссертационные исследования. Такая база позволила сформировать репрезентативный спектр моделей, охватывающих различные классы интеграции, что стало основой для последующего сравнения. Применялся метод сравнительного анализа, позволяющий соотнести модели по единому набору универсальных критериев: применимость к типу сделки, учёт финансовых и нефинансовых параметров, уровень требуемых входных данных, адаптивность к отраслевым и организационным условиям, а также сложность внедрения. Особое внимание уделено способности моделей к долгосрочному прогнозированию синергетического эффекта и оценке стратегической устойчивости интеграции. С учётом комплексности поставленных задач, в исследовании использованы элементы когнитивного картирования, основанные на модели стратегического соответствия, а также балльные и мультикритериальные подходы, применявшиеся в «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 101 эмпирических работах отечественных и зарубежных исследователей. Это позволило оценить не только эффективность конкретных моделей, но и выявить зоны их применимости в зависимости от масштаба сделки, корпоративного контекста и институциональной среды. Результаты анализа представлены в виде матрицы применимости моделей, содержащей качественную и количественную оценку каждой модели по заданным критериям. В работе обобщены экспертные оценки и результаты эмпирических кейсов, что позволило перейти от теоретического осмысления к выработке практических рекомендаций. Методологическая конструкция статьи сочетает в себе системный анализ, критическую оценку подходов и их прикладную верификацию, обеспечивая надёжную основу для последующего синтеза выводов и разработки обоснованных рекомендаций по выбору оптимального подхода к оценке эффективности бизнес-интеграции. 4. Результаты На основе системного сравнительного анализа моделей оценки эффективности интеграции бизнеса были получены комплексные результаты, позволяющие выявить как методологические различия между подходами, так и области их применимости. Исследование включало анализ как классических финансовых методов (DCF, EVA), так и поведенческих, стратегических и гибридных моделей, представленных в современных академических и прикладных источниках. Оценка проводилась по пяти ключевым критериям: полнота охвата финансовых и нефинансовых факторов, гибкость адаптации модели к контексту, точность долгосрочного прогнозирования, а также общая применимость в различных отраслях. Балльная шкала (от 1 до 5) формировалась на основе интерпретации подходов, описанных в работах Родионова И. и Михальчука В., Федоровой Е.А., а также ряда международных публикаций по стратегическому соответствию и мультикритериальной оценке. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 102 Таблица 1. Сравнительный анализ моделей оценки эффективности интеграции бизнеса № Модель Финансовы е показатели (1–5) Нефинансовы е факторы (1–5) Гибкость адаптаци и (1–5) Прогнозна я точность (1–5) Обща я оценк а (из 25) 1 DCF (дисконтированные денежные потоки) 5 1 3 5 14 2 Модель EVA (экономическая добавленная стоимость) 5 2 3 4 14 3 Мультикритериальн ый анализ (MCDM) 3 5 4 3 15 4 Модель стратегического соответствия (Strategic Fit) 2 5 5 4 16 5 Интеграционная матрица Хаспеслага– Джемисона 2 4 4 3 13 6 Метод кумулятивной избыточной доходности 4 2 2 4 12 В обобщающей таблице 1 представлены интегральные оценки моделей по пяти критериям, на основании которых формируются дальнейшие методические рекомендации. Совокупный анализ указывает на то, что наиболее эффективными в современных условиях являются модели, способные интегрировать количественные и качественные параметры, адаптироваться к отраслевым и региональным условиям и учитывать долгосрочный стратегический горизонт интеграции. Как показывает таблица 1, наиболее сбалансированным инструментом оказался подход стратегического соответствия, на основе классической модели Хаспеслага П. К. и Джемисона Д. Б. Эта модель получила высокую оценку за способность интегрировать нефинансовые переменные, включая культурные, цифровые и организационные различия, а также адаптироваться к различным масштабам сделок. Несмотря на умеренные показатели по финансовой точности, именно она оказалась наиболее универсальной по совокупности критериев. Модель мультикритериального анализа (MCDM), также продемонстрировала высокую результативность благодаря своей способности учитывать разнообразные показатели, от стратегических целей до операционных рисков. Однако её применение требует значительных аналитических ресурсов и высокого уровня квалификации исполнителей, что ограничивает её распространённость в бизнес-среде. Финансовые модели, такие как DCF и EVA, по-прежнему демонстрируют высокую точность в условиях полной информации и стабильной макроэкономической среды. Однако их неспособность охватывать поведенческие и культурные параметры интеграции делает их менее релевантными в кросс-культурных сделках или при оценке нематериальной синергии. Эта ограниченность была подчёркнута в работах Вашакмадзе Т., Мартиросян Э., а «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 103 также в отчётах EY, где подчёркивается тренд перехода к многоуровневым моделям оценки интеграции. Интересные результаты продемонстрировала интеграционная матрица Хаспеслага и Джемисона, которая, несмотря на свою концептуальную природу, эффективно классифицирует типы интеграции и определяет соответствующую стратегию оценки. Однако в силу своей абстрактности она требует операционализации через другие прикладные методы. Метод кумулятивной избыточной доходности, используемый Федоровой Е.А. и Изотовой Е.И. в энергетическом секторе, показал умеренные результаты. Его сила, в отраслевой специфичности и способности учитывать волатильность доходности; слабость, в ограниченной применимости за пределами строго регулируемых сегментов. Для наглядного представления зависимости между охватом финансовых и нефинансовых факторов был построен график (рисунок 1). Он визуализирует позиционирование моделей вдоль двух критически важных осей, выявляя два полюса: модели с высокой финансовой точностью, но слабым охватом нефинансовых факторов (DCF, EVA), и наоборот, модели, ориентированные на стратегическую и поведенческую согласованность, но менее точные в финансовом прогнозировании. Рисунок 1. Сравнительная интегральная оценка моделей 5. Выводы и обсуждение Научный анализ выявил, что доминирующие в прошлом универсальные подходы к оценке эффективности интеграции бизнеса сегодня утрачивают значимость в силу роста институциональной сложности, цифровизации и глобализации сделок. Полученные данные подтверждают, что изолированное применение исключительно финансовых моделей, таких как DCF и EVA, хотя и даёт высокую точность при стабильной среде, оказывается недостаточным для комплексной оценки интеграционного потенциала в стратегической перспективе. Эти методы игнорируют социокультурную динамику, организационную адаптацию и институциональные ограничения, что снижает их применимость в транснациональных или мультикультурных сделках. С другой стороны, модели, основанные на стратегическом соответствии, демонстрируют способность учитывать нефинансовые факторы интеграции такие как Proceedings of the 12th International Scientific Conference 104 культура, стиль лидерства, цифровая зрелость. Именно они получили наиболее высокие оценки в сравнительной матрице (Таблица 1). Эти подходы находят подтверждение и в эмпирических исследованиях, где показатели интеграционного успеха напрямую коррелируют с качеством взаимодействия команд и степенью предварительного стратегического согласования. Теоретический вклад работы заключается в верификации гипотезы о необходимости комплексного и контекстуализированного подхода, что согласуется с выводами современных исследователей. Модель стратегического соответствия может рассматриваться как интегративная рамка, сочетающая поведенческие и структурные параметры и способная адаптироваться к типу сделки. С практической точки зрения, результаты исследования показывают, что выбор методологии оценки интеграции должен быть обусловлен отраслевым контекстом, размером компаний и типом сделки (горизонтальная, вертикальная, кластерная). Например, при вертикальной интеграции в сырьевом секторе, где доступна отчётность и цели фокусируются на снижении трансакционных издержек, целесообразно применение классических моделей (DCF, EVA), подтверждённое в работах Федоровой Е.А. В то же время, при интеграции стартапа в структуру крупной корпорации высокотехнологичного сектора (например, цифрового сервиса в банковский холдинг), ключевыми становятся элементы организационного дизайна и совместимость культур, здесь эффективнее использовать поведенческие и стратегические модели, такие как Strategic Fit. Особое внимание также следует уделить мультикритериальному анализу (MCDM), который позволяет учитывать одновременно экономические, социальные и стратегические параметры сделки. Несмотря на высокую сложность внедрения, он предоставляет компании инструментарий для интеграционной диагностики и сценарного анализа, особенно в условиях неопределённости и многопараметричности среды. Результаты обсуждения подтверждают, что современная оценка эффективности интеграции должна носить мультидисциплинарный и гибридный характер. Выбор подхода зависит от контекста, стратегических целей и степени открытости данных. Научный и практический интерес представляет дальнейшее развитие типологий и адаптивных моделей оценки, способных учитывать не только синергетический эффект, но и институциональные и поведенческие риски. Список использованных источников 1. Родионов И., Михальчук В. Оценка синергии в сделках M&A // SSRN Electronic Journal. – 2020. – DOI: 10.2139/ssrn.3064921. – URL: https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm?abstractid=3064921 (дата обращения: 01.12.2025). 2. Vashakmadze T., Martirosyan E. Stakeholder management in M&A // SSRN Electronic Journal. – 2020. – DOI: 10.2139/ssrn.2599457. – URL: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2599457 (дата обращения: 01.12.2025). 3. Cartwright S., Cooper C. Managing M&A integration: Cultural dimensions and HR role // ResearchGate. – 2022. – URL: https://www.researchgate.net/publication/330652907 (дата обращения: 01.12.2025). 4. Федорова Е.А., Изотова Е.И. Оценка слияний в энергетике на основе кумулятивной доходности // Экономика и предпринимательство. – 2021. – № 5. – С. 120–130. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-sliyaniy-i-pogloscheniy-v-sektore-energetikirossiyskoy-federatsii-na-osnove-metoda-kumulyativnoy-izbytochnoy-dohodnosti.pdf (дата обращения: 01.12.2025). 5. Юн С., Хунбо С. Современные подходы к стоимости бизнеса в интеграционных процессах // Современные научные исследования и инновации. – 2021. – № 6. – URL: «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 105 https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-podhody-k-stoimosti-biznesa-v-integratsionnyhprotsessah/pdf (дата обращения: 01.12.2025). 6. Лалаян Г.Г., Кремянская Е.В. Об интегрированных формированиях и методологических подходах к оценке эффективности их функционирования в АПК // Научный журнал КубГАУ. – 2015. – № 109(05). – С. 1-15. – Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/ob-integrirovannyh-formirovaniyah-i-metodologicheskihpodhodah-k-otsenke-effektivnosti-ih-funktsionirovaniya-v-apk (дата обращения: 27.11.2025). 7. Фихтнер О.А. Методологические подходы к оценке эффективности функционирования сетевых предпринимательских структур // Вестник Новгородского государственного университета. – 2011. – № 61. – С. 144-147. – Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/metodologicheskie-podhody-k-otsenke-effektivnostifunktsionirovaniya-setevyh-predprinimatelskih-struktur (дата обращения: 27.11.2025). 8. Николаев М.А., Махотаева М.Ю. Методологические аспекты оценки эффективности инновационных кластеров // Вестник Пермского государственного технического университета. Экономика. – 2012. – № 4(47). – С. 82-87. – Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/metodologicheskie-aspekty-otsenki-effektivnostiinnovatsionnyh-klasterov (дата обращения: 27.11.2025). 9. Белоусова В.О., Кожевина О.В. Методологические подходы к оценке эффективности слияний и поглощений // Вестник науки и образования. – 2015. – № 10(16). – С. 85-89. – Режим доступа: https://elibrary.ru/download/elibrary_25034165_61971871.pdf#page=85 (дата обращения: 27.11.2025). 10. Ефремов В.С., Владимирова И.Г. Подходы к оценке эффективности международных интеграционных процессов компаний // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Экономика. – 2016. – Т. 24, № 2. – С. 45-52. – Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/podhody-k-otsenke-effektivnosti-mezhdunarodnyhintegratsionnyh-protsessov-kompaniy (дата обращения: 27.11.2025). Proceedings of the 12th International Scientific Conference 112 Рисунок 1. Интерфейс программы Интерфейс программы (Рисунок 1) предоставляет пользователю панель управления (Dashboard), где отображаются ключевые метрики портфеля: общее количество клиентов, количество «горячих» лидов (с вероятностью покупки > 75%), средний кредитный рейтинг и совокупный оборот. Рисунок 2. Результаты анализа Центральным элементом является таблица рекомендаций (Рисунок 2), ранжированная по убыванию вероятности отклика. Менеджер получает готовый список приоритетных клиентов («Hot Leads»), что позволяет сфокусировать усилия отдела продаж именно на тех компаниях, которые с наибольшей вероятностью заинтересованы в продукте. Заключение Разработанное программное средство «SME-PromoOpmizer» демонстрирует высокую эффективность применения методов машинного обучения для задач банковского маркетинга. Точность модели классификации на тестовой выборке достигла 88%, что подтверждает валидность выбранного подхода. Внедрение подобного инструмента в ITландшафт банка позволит трансформировать процесс продаж: перейти от «ковровых» рассылок к точечным, своевременным предложениям, что приведет к росту конверсии и снижению стоимости привлечения клиента (CAC). «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 113 Список литературы 1. Bessi F. Opmizing Bank Markeng Campaigns with Machine Learning // Medium. – 2023. [Электронный ресурс]. 2. Accenture Report. Data-driven mastery in commercial banking. – 2022. 3. Müller A.C., Guido S. Introducon to Machine Learning with Python. – O'Reilly Media, 2017. – 392 p. 4. Chen T., Guestrin C. XGBoost: A Scalable Tree Boosng System // Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD Internaonal Conference on Knowledge Discovery and Data Mining. – 2016. – P. 785–794. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 114 Justification of the parameters and operating modes of a biogas plant for small farms Telmanov Imran master, Faculty of Engineering and Technology, Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan Sarkynov Yerbol Professor, Faculty of Engineering and Technology, Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan Zhakupova Zhanar PhD, Faculty of Water Resources and information technology, Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan Abilda Zhansaiya student, Faculty of Water Resources and information technology, Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan Abstract. The article presents the justification of the main design parameters and operating modes of a biogas plant intended for small farms. The relevance of biogas technologies is due to the need for renewable energy sources and sustainable waste management in agricultural production. The study analyzes the influence of substrate composition, hydraulic retention time, temperature regime, and organic loading rate on biogas yield and energy efficiency. Based on the analysis, optimal operating parameters are proposed for small-scale biogas plants, ensuring stable operation and economic feasibility. Keywords. biogas plant, small farms, operating modes, anaerobic digestion, renewable energy Introduction The development of renewable energy sources is one of the key priorities for sustainable agricultural production. Small farms generate significant amounts of organic waste, including livestock manure and crop residues, which can be effectively utilized through anaerobic digestion. Biogas plants allow simultaneous waste treatment and energy production, reducing environmental impact and increasing farm energy independence. However, for small farms, the efficiency of biogas plants strongly depends on the correct selection of design parameters and operating modes. Incorrect parameter selection can lead to unstable digestion processes, low biogas yield, and economic inefficiency. Therefore, the justification of optimal parameters and operating regimes for small-scale biogas plants is an актуальный research task. Materials and methods of research. The study is based on the analysis of typical biogas plants used in small farms with livestock populations of up to 50–100 heads. Cattle manure was considered as the main substrate. The following parameters were analyzed:  substrate moisture content;  organic loading rate; «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 115  hydraulic retention time (HRT);  temperature regime of anaerobic digestion;  specific biogas yield. The calculations were carried out using standard engineering methods for biogas plant design and generalized experimental data from previous studies. Comparative analysis of mesophilic and psychrophilic operating modes was performed. For any one feedstock, daily biogas production can be estimated using the following equation (Fulford, 2015): Where: - G is the biogas production (in m3 /day) - C is the biogas potential, which is the maximum amount of gas that can be produced from 1 kg of volatile solids in a feedstock (in m3 /kg) - Vd is the digester volume (in m3 ) - S is the initial concentration of volatile solids in the slurry (in kg/m3 ) - R is the feedstock retention time (in days) - k is a constant indicating the rate of gas production at a given temperature To simplify this equation, IRENA has calculated gas production across a wide range of temperatures and retention times, so that biogas production can be calculated as follows: Where G, Vd and S are the same as before and Y is a yield factor based on temperature and the feedstock retention time (see Table 3). Assuming that the digester volume (Vd) has already been calculated, it is only necessary to calculate the feedstock retention time (R) and initial concentration of volatile solids (S) in order to calculate daily biogas production and this can all be done in the following four steps. Step 1: First, the total feedstock volume should be calculated. This starts by multiplying the number of animals recorded in the survey by the total waste production per day (from Table 5) and adding to this the total weight of all other feedstocks used. This gives the daily waste input in kg. This figure can be assumed to be about the same as the volumetric input in litres. The answer to question 3 is then used to multiply that value to take into account the added water (e.g. if they add twice as much water then the waste input should be multiplied by three). The final value is divided by 1,000 to convert from litres to m3 . Step 2: The feedstock retention time is calculated by dividing the digester volume by the total feedstock volume. So, for example, if the digester volume is 5.0 m3 and the total daily feedstock volume (including water) is 0.08 m3 /day, the feedstock retention time (R) is 5.0/0.08= 62.5 days. Step 3: The initial concentration of volatile solids (S) is calculated by dividing the weight of volatile solids added each day by the daily waste inputs. The weight of volatile solids from animal waste can be calculated from the figures shown in Table 1 and the numbers of animals providing waste for the digester. The weight of volatile solids from other wastes can be calculated using the figures shown in Table 2,3. These figures can then be added together to get the total weight of volatile solids added each day, which can be divided by the total feedstock volume. So, for example, if the weight of volatile solids added each day is 5.6 kg/day and the daily feedstock volume is 0.08 m3 /day, the initial concentration of volatile solids (S) is 5.6/0.08 = 70 kg/m3 . Proceedings of the 12th International Scientific Conference 116 Table 1: Animal waste feedstock properties Animal Total production (kg/day) Volatile solids (kg/day) Buffalo 14 1,94 Cow 10 1,42 Calf 5 0,50 Sheep/goat 2 0,44 Pig 5 1,00 100 hens 7,5 2,77 Horse 10 2,24 Human 0,2 0,03 Table 2: Other feedstocks volatile solid content Animal Volatile solids (in %) Cereals/grains 0,81 Rice straw 0,36 Wheat straw 0,39 Grass 0,51 Corn stalk 0,43 Fruit waste 0,14 Vegetable waste 0,16 Fat 0,83 Mixed food waste 0,08 Mixed organic waste 0,26 Table 3: Yield factors for biogas production, by temperature and feedstock retention time Feedstock retention time (in days) Temperature (°C) 16-18 19-21 22-24 25-27 28-30 31-33 6-10 5.41 7.98 10.83 13.59 15.91 18.33 11-15 4.73 6.79 8.99 11.09 12.88 14.74 16-20 4.21 5.90 7.68 9.37 10.82 12.32 21-25 3.79 5.22 6.70 8.11 9.33 10.59 26-30 3.44 4.69 5.95 7.15 8.20 9.28 31-35 3.16 4.25 5.35 6.39 7.32 8.26 36-40 2.91 3.88 4.86 5.78 6.60 7.44 41-45 2.71 3.58 4.45 5.27 6.02 6.77 46-50 2.53 3.32 4.10 4.85 5.53 6.21 51-55 2.37 3.09 3.81 4.49 5.11 5.74 56-60 2.23 2.89 3.55 4.18 4.75 5.33 61-65 2.10 2.72 3.33 3.91 4.44 4.98 66-70 1.99 2.57 3.13 3.67 4.17 4.67 71-75 1.89 2.43 2.95 3.46 3.93 4.40 76-80 1.80 2.30 2.80 3.27 3.71 4.15 81-85 1.72 2.19 2.66 3.10 3.52 3.94 86-90 1.65 2.09 2.53 2.95 3.34 3.74 91-95 1.58 2.00 2.41 2.81 3.19 3.56 96-100 1.52 1.92 2.31 2.69 3.04 3.40 «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 117 Results of research. The analysis showed that for small farms, the mesophilic temperature regime (35–38 °C) provides the most stable biogas production with acceptable energy costs for heating. The optimal hydraulic retention time was found to be 20–25 days, which ensures sufficient substrate decomposition without excessive digester volume. The recommended organic loading rate for small-scale biogas plants is 2.0–3.0 kg of volatile solids per cubic meter of digester volume per day. Under these conditions, the specific biogas yield reaches 0.25–0.35 m³ per kg of organic matter. It was established that stable operating modes reduce fluctuations in gas production and improve the overall energy efficiency of the system. The produced biogas can be used for heat supply of farm buildings or for electricity generation using small gas engines. Conclusion. The justification of the parameters and operating modes of a biogas plant is a key factor for its efficient application in small farms. The proposed operating parameters ensure stable anaerobic digestion, acceptable biogas yield, and economic feasibility. The results of the study can be used in the design and operation of small-scale biogas plants in agricultural enterprises. References 1. Джусупова Д.Б. Экологиялық биотехнология [Мәтін]: оқулық / Д.Б. Джусупова; Қр білім және ғылым м-гі, ҚР жоғары оқу орындарының қауымдастығы.- Алматы, 2013.- 336 б. 2. Ауланбергенов А.А. Сумен жабдықтау, садыра ағындысын тасымалдау және өндеу технологиялары (мал шаруашылығы нысандарында) [Мәтін]: моногр. / А.А. Ауланбергенов.- Алматы: ҚазҰАУ, 2013. 3. Акынбеков Е.К. Биогаз өндірудің негіздері [Текст]: оқу құралы / Е.К. Акынбеков, Р. Нусипали, Б.А. Койайдаров.- Алматы: Эпиграф, 2016.- 108 с. 4. Ершина А.К. Теория и практика использования возобновляемых источников энергии [Текст]: учеб. пособие / А.К. Ершина.- Алматы: TechSmith, 2018.- 218 с. 5. Есполов Т.И. Табиғатты пайдалану жəне қоршаған ортаны қорғау [Мəтін]: оқу құралы / Т.И. Есполов, О.А. Абралиев.- Алматы: Агроуниверситет, 2010.- 304 б. 6. Есполов Т.И., Экология воды [Мəтін]: учебное пособие /Т.И. Есполов, А.Т.Канаев, С.З.Сагындыкова, З.К.Канаев.-Алматы, 2006.-231 б. 7. Mateescu C., Constantinescu, I. 2009. Increasing the efficiency of biogas plants by improving the methane potential of vegetal biomass. Symposium of The impact of Acquis Communitaire on the equipment and environmental technologies, Agigea, 26-28th of August 2009. 8. Antizan-Ladislao B., Turrion-Gomez, J.L., 2008. Second-generation biofuels and local bioenergy systems. Biofuels, Bioprod. Bioref. 2, 455–469. 9. European Commission - EUR 21350. 2005. Biomass - Green energy for Europe, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, ISBN 92-894-8466-7. 10. Ofiţeru, A., Adamescu, M., Bodescu, F., Ionescu, D. 2008. BiogasA practical guide. 11. Abatzoglou, N., Boivin, S., 2009. A review of biogas purification processes. Biofuels, Bioprod. Bioref. 3, 42–71. 12. IEA Bioenergy. 2000. Task 24: Energy from biological conversion of organic waste. Biogas upgrading and utilisation, International Energy Agency. 13. Nikolic, V., 2009. Biogazul – Producere şi utilizare în instalaţii mici şi mijlocii. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 118 14. Păunescu, I., Paraschiv, G. 2006. Instalaţii pentru reciclarea deşeurilor, Editura Agir, Bucureşti . 15. Didacta Italia. 20008. Re-Biomas, Pilot plant for the production of biogas from biomass, User‘s manual and exercise guide, Edition 01 «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 119 АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ ҚОРҒАЛҒАН АУТЕНТИФИКАЦИЯ: МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ Ергеш Нұрсұлтан Сагитянұлы PhD докторанты, 8D06301 – Ақпараттық қауіпсіздік жүйелері, Әл‑Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Ғылыми жетекші: Капалова Нурсулу Алдажаровна техника ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор Аннотация Мақалада ақпараттық жүйелерде қолданылатын қорғалған аутентификация схемаларының қауіпсіздігін формальды модельдер арқылы негіздеу және тәжірибелік модельдеу нәтижелерімен дәлелдеу жүзеге асырылады. Аутентификация процесі ықтималдық‑статистикалық, энтропиялық және ойындық (game‑based) ұстанымдар тұрғысынан сипатталып, бір факторлы (SFA), екі факторлы (2FA) және көп факторлы (MFA) тәсілдер үшін шабуылдың сәтті болу ықтималдығы, ақпараттық белгісіздік өлшемдері және қате жіберу көрсеткіштері (FAR/FRR) есептеледі. Ұсынылған тұжырымдар мен эксперименттік деректер көп факторлы аутентификацияны дұрыс конфигурациялау және қосымша қорғаныс механизмдері (salted hash, OTP/TOTP, WebAuthn) ақпараттық жүйелердің бұзылу ықтималдығын бірнеше реттік дәрежелерге төмендететінін көрсетеді. Түйін сөздер: ақпараттық қауіпсіздік, аутентификация, формальды модель, энтропия, FAR/FRR, MFA, OTP/TOTP. Кіріспе Ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігі үш базалық қасиетпен сипатталады: құпиялылық, тұтастық және қолжетімділік (CIA). Осы қасиеттердің орындалуы көбіне қолжетімділікті басқару (access control) механизмдерінің сапасына тәуелді. Қолжетімділікті басқарудың алғашқы және міндетті кезеңі - аутентификация, яғни субъектінің (пайдаланушы, қызмет, құрылғы) кім екенін дәлелдеу процесі. Практикада шабуылдардың едәуір бөлігі аутентификациялық деректердің компрометациясы, фишинг, қайталау (replay), парольдерді толық іріктеу және сессияны ұрлау сценарийлеріне негізделеді [1-3]. Сондықтан аутентификация схемаларын ғылыми тұрғыдан талдау: (а) формальды қауіп моделін құру; (ә) қауіпсіздік қасиеттерін дәлелдеу; (б) нақты параметрлермен тәжірибелік модельдеу арқылы сандық бағалау - өзекті ғылыми міндет болып табылады.Зерттеудің мақсаты - ақпараттық жүйелерде қорғалған аутентификацияның формальды моделін құру, қауіпсіздік қасиеттерін дәлелдеуге жақын тұжырымдар ұсыну және тәжірибелік модельдеу арқылы әртүрлі схемалардың қауіпсіздік көрсеткіштерін салыстыру. Зерттеу объектісі - аутентификация протоколдары мен олардың параметрлері; пәні - шабуыл ықтималдығын және қате шешімдер статистикасын төмендететін қорғаныс тәсілдері. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 120 Байланысты жұмыстар және теориялық негіз Аутентификация қауіпсіздігін бағалау әртүрлі теориялық аппаратқа сүйенеді: ықтималдық теориясы, ақпарат теориясы (энтропия/мин‑энтропия), криптографиялық дәлелдер және биометриялық сәйкестендіру статистикасы. Парольдік жүйелердің әлсіздігі және оларды алмастыру/толықтыру бағыттары көптеген еңбектерде қарастырылған [4]. Стандарттар деңгейінде цифрлық идентификация талаптары NIST SP 800‑63 құжаттарында жүйеленген [5], ал ұйымдық деңгейде ақпараттық қауіпсіздік менеджменті ISO/IEC 27001 стандартында белгіленеді [6]. Бір реттік парольдер HOTP/TOTP протоколдарымен, уақытқа тәуелді генерациямен сипатталады [7-8]. Қазіргі тренд - фишингке төзімді аутентификация (FIDO2/WebAuthn), онда қоғамдық‑жеке кілттер инфрақұрылымы және құрылғыдағы қауіпсіз модуль қолданылады [9]. Парольдік аутентификация жүйелерінің әлсіздігі мәселесі көптеген іргелі және қолданбалы еңбектерде жан-жақты зерттелген. Florêncio және Herley еңбектерінде пайдаланушылардың пароль таңдау әдеттері төмен энтропияға ие екендігі және шабуылдаушылар үшін болжау оңай болатыны эксперименттік түрде көрсетілген [4]. Bonneau және әріптестері парольдерді толық алмастырудың күрделілігін, сондай-ақ көп факторлы тәсілдерге көшу қажеттігін негіздеді [5]. Бұл зерттеулер парольдік жүйелердің өздігінен ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жеткіліксіз екенін дәлелдейді. Стандарттау деңгейінде цифрлық идентификация және аутентификация талаптары NIST SP 800-63 сериялы құжаттарында жүйеленген. Бұл құжаттарда аутентификация деңгейлері (Authenticator Assurance Level - AAL), факторлар типтері және оларды қолдану сценарийлері нақты регламенттелген [6]. Аталған стандарттар ықтимал қауіп моделін, шабуылдаушының мүмкіндіктерін және қабылданатын тәуекел деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Ұйымдық және басқарушылық тұрғыдан алғанда, ақпараттық қауіпсіздік менеджментінің негіздері ISO/IEC 27001 стандартында белгіленіп, аутентификация қолжетімділікті басқару (access control) механизмдерінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады [7]. Бір реттік парольдерге негізделген аутентификация HOTP және TOTP протоколдары арқылы жүзеге асырылады. RFC 4226 және RFC 6238 құжаттарында көрсетілгендей, бұл протоколдар құпия кілт пен санауыш немесе уақыт параметріне негізделіп, қайта қолдану шабуылдарына төзімділікті қамтамасыз етеді [8-9]. Алайда зерттеулер көрсеткендей, дәстүрлі OTP схемалары фишинг шабуылдарына толық төзімді емес, себебі шабуылдаушы пайдаланушы енгізген кодты нақты уақыт режимінде қайта пайдалана алады. Соңғы жылдары аутентификация саласындағы негізгі ғылыми және технологиялық трендтердің бірі - фишингке төзімді аутентификация механизмдері болып табылады. Бұл бағытта FIDO2/WebAuthn стандарттары ерекше орын алады. Аталған тәсілдерде аутентификация асимметриялық криптографияға негізделіп, әрбір сервис үшін жеке кілт жұбы қолданылады, ал аутентификациялық жауап нақты доменге (origin binding) криптографиялық түрде байланады [10]. Мұндай архитектура фишинг және man-in-themiddle шабуылдарының тиімділігін айтарлықтай төмендетеді. Биометриялық аутентификация жүйелері де әдебиеттерде кеңінен қарастырылған. Jain, Ross және Prabhakar еңбектерінде биометриялық сәйкестендірудің теориялық негіздері, сондай-ақ қате қабылдау (FAR) және қате кері қайтару (FRR) көрсеткіштерінің арасындағы компромис ғылыми тұрғыда талданған. Бұл көрсеткіштер биометриялық факторларды көп факторлы аутентификация схемаларына енгізу кезінде шешуші мәнге ие, себебі қауіпсіздік пен қолайлылық арасындағы баланс дәл осы параметрлер арқылы анықталады. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 121 Қауіп моделі және негізгі анықтамалар Қорғалған аутентификацияны талдау үшін шабуылдаушы моделін нақтылау қажет. Шабуылдаушы A келесі қабілеттерге ие болуы мүмкін: (i) желілік арнаны тыңдау/өзгерту (MitM), (ii) онлайн сұраулар жасау (rate‑limited), (iii) офлайн хэш базасын қолға түсіру, (iv) әлеуметтік инженерия (phishing), (v) құрылғы жоғалту сценарийі. Бұл қабілеттерді формальды түрде мүмкіндіктер жиыны арқылы белгілейміз. A = ⟨Cap_net, Cap_online, Cap_offline, Cap_social, Cap_device⟩ (1) Аутентификация процесі пайдаланушы U, жүйе S және хабар алмасу арнасы Ch арқылы жүретін протокол ретінде қарастырылады. Схеманың мақсат функциясы — заңды пайдаланушы үшін қабылдау ықтималдығын жоғары ұстап, заңсыз субъект үшін қабылдау ықтималдығын өте төмен деңгейге жеткізу. Auth: (U, C) → R, R ∈ {0,1} (2) Мұндағы C - аутентификациялық деректер векторы (факторлар жиыны). Егер C = (C₁, …, Cₙ) болса, онда көп факторлы схема қарастырылады. Осы жерде маңызды қауіпсіздік қасиеттерін анықтаймыз: • Completeness: заңды пайдаланушының қабылдануы; • Soundness: заңсыз субъектінің қабылданбауы; • Replay‑resistance: қайталау шабуылына төзімділік; • Phishing‑resistance: фишингке төзімділік (арналық/контексттік байлау). Бір факторлы аутентификацияның (SFA) сандық талдауы SFA көбіне пароль P арқылы іске асады. Пароль кеңістігінің қуаты N пароль ұзындығы l және алфавит өлшемі a арқылы анықталады. Бұл (3) формула пароль күші мен brute‑force қауіпінің негізгі байланысын береді. N = a^l (3) Егер шабуылдаушы k әрекет жасаса (онлайн немесе офлайн), онда парольді табудың ықтималдығы (4) формуламен беріледі. P_bf = k / N = k / a^l (4) Ғылыми дәлел: (4) формуладан P_bf ≤ 1 шарты орындалатыны және l артқан сайын P_bf экспоненциалды түрде азаятыны шығады. Дәлелдеу үшін a>1 болғанда a^l монотонды өсетінін ескерсек, 1/a^l монотонды кемиді; сондықтан P_bf(k тұрақты) кемиді. Бұл нәтижені практикалық саясатқа айналдыру үшін rate‑limit және lockout енгізу арқылы k‑ны шектеу қажет [5]. Ақпарат теориясы бойынша парольдің белгісіздігі мин‑энтропиямен бағалануы мүмкін. Егер пароль тең ықтималды таңдалса, онда мин‑энтропия: H_∞(P) = -log₂(max_p Pr[P=p]) = log₂ N (5) Дәлел: тең ықтималды жағдайда max_p Pr[P=p]=1/N, сондықтан H_∞(P)=−log₂(1/N)=log₂N. Бұл (5) формула пароль кеңістігі ұлғайған сайын шабуылдаушының «ең жақсы» болжамының табыс мүмкіндігі төмендейтінін формальды көрсетеді. Екі факторлы аутентификация (2FA): тәуелсіздік және шектер 2FA кезінде C=(C₁,C₂) және екі тәуелсіз фактор талап етіледі: мысалы, пароль + OTP. Тәуелсіздік жорамалында шабуылдың сәтті болу ықтималдығы көбейтінді түрінде бағаланады. P_attack^{2FA} = Pr[break C₁ ∧ break C₂] = P_{C₁} · P_{C₂} (6) Proceedings of the 12th International Scientific Conference 128 Рисунок 1Модель логистической системы поставки плодоовощных грузов железнодорожным транспортом Как видно из рисунка 1 во всех звеньях холодовой цепи логистической системы доставки плодоовощных грузов поддерживаются специфические условия, основным из которых является соблюдение температурного режима. Рассмотрим модель логистической системы (JC) поставки плодоовощных грузов железнодорожным транспортом более подробно. Транспортно-терминальная инфраструктура ЛС включает в себя три подгруппы технических средств: - изотермический подвижной состав, куда входят автономный рефрижераторный вагон, рефрижераторные секции, вагон-термос; - холодильные терминально-складские модули (холодильные склады) различного назначения. К ним относят холодильники производственные, заготовительные, перегрузочные, распределительные, реализационные, склады предварительного охлаждения плодоовощных грузов. Домашние холодильники у потребителей, в некоторой степени влияют на функционирование ЛС, но в её состав не входят; - устройства обслуживания транспортных модулей: рефрижераторные депо, пункты технического обслуживания, и экипировки, пункты санитарной обработки вагонов и контейнеров. Без этих устройств невозможно нормальное функционирование изотермического подвижного состава. Совокупность первой, второй и третьей подгрупп инфраструктуры ЛС называют хладотранспортом Основными транспортно-технологическими процессами логистической системы поставки плодоовощных грузов железнодорожным транспортом являются: - хранение груза, - подготовка груза к доставке; Логистическая система поставки плодоовощных грузов железнодорожным транспортом Технические средства Транспортно – технологические процессы Хладотранспорт Логистические холодильные терминалы Удовлетворение потребностей потребителей с минимальными затратами Изотермический подвижной состав: - автономный - рефрижераторный вагон - Рефрижераторные секции; - вагон термос Устройство обслуживания изотермического подвижного состава: - рефрижераторное депо; - пункты экипировки; - пункты промывки; - дезпропродукты - производственные ; - заготовительные; - распределительные; - перегрузочные - реализационные - склады предварительного охлаждения плодоовощных грузов - подготовка груза к доставке - организация движения СПГ с применением логистических технологии - система поставки точно в срок (оjust in time), - планируемая система доставки - транспортировка плодоовощных грузов - соблюдение условии перевозки СПГ - техническая эксплуатация изотермического подвижного состава; - перегрузочно – складские работы - подготовка груза к реализации; -обслуживание инфраструктуры «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 129 - организации движения СПГ с применением логистических технологий: система поставки «точно в срок» (Just in time), планируемая система доставки (System Delivery Planning) и др.; - транспортировка плодоовощных грузов; - соблюдение условий перевозки СПГ; - техническая эксплуатация изотермического подвижного состава: - перегрузочно-складские работы; - подготовка груза к реализации; - обслуживание инфраструктуры. Эффективность разработанной модели предлагается оценивать по следующим показателям: - уровень потерь продукции при транспортировке; - время доставки; - совокупные логистические затраты; - надежность и устойчивость цепи поставок. Применение модели позволяет снизить потери плодоовощной продукции, повысить ритмичность поставок и улучшить качество обслуживания потребителей. В результате исследования разработана модель логистической системы поставки плодоовощных грузов железнодорожным транспортом, учитывающая специфику скоропортящейся продукции и особенности железнодорожных перевозок. Реализация предложенной модели способствует повышению эффективности агрологистических цепей поставок и снижению экономических потерь. Перспективами дальнейших исследований являются математическое моделирование параметров системы и апробация модели на конкретных логистических маршрутах. Список литературы 1. Бауэрсокс Д., Клосс Д. Логистика: интегрированная цепь поставок. – М.: ОлимпБизнес, 2019. 2. Сергеев В.И. Логистика и управление цепями поставок. – М.: Юрайт, 2021. 3. Козлов П.А. Логистика скоропортящихся грузов. – СПб.: Питер, 2020. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 130 RƏQƏMSAL İNFRASTRUKTURUN DİSTANT TƏHSİLİN KEYFİYYƏTİNƏ TƏSİRİ ÜZRƏ ANALİTİK ARAŞDIRMA Pənahova İlkanə Mübariz qızı Müəllim, ADPU-nun nəzdində ADPK, Azərbaycan, Orcid id: 0000-0003-3537-3619 Abstract. With the differentiation of learning needs and the development of digital communication technologies, the scope of distance learning is changing dynamically. For this reason, explaining the scope of open and distance learning becomes important in terms of effective and functional use of distance learning opportunities. In order to determine the scope of a notion, it is necessary to explain all the meanings, entities and effects within the frame of that notion. In this context, the aim of this study is to define the scope of distance learning in the sense of digital communication technologies. This research is a qualitative case study conducted by reviewing method. As a result of the searches; it has been revealed that in the 21 century, learning has become a communication process; the goal of distance learning is to deliver these communication processes to each person who wants to fulfil their learning needs, at the desired time and space, with individualized learning opportunities and interactive environments. In this context; the scope of o distance learning is the design of these communication processes. In brief, it was concluded that the scope of distance learning is enriched with every technological development and the dynamic structure of the scope is the most important element in terms of learning. Keywords: Digital Communication, Distance Education, Distance Learning, Communication Technology İnformasiya əsri adlandırılan 21-ci əsrin əsas xammalı datadır. Köhnə biliklərlə əldə edilməmiş və sintez edilməmiş faktlar, gündəlik və ya peşəkar həyatda müşahidə olunsa da, hələ mənimsənilməmiş faktlar kimi müəyyən edilə bilər (Güçlü və Sotirofski, 2006). Elmdəki inkişaflarla davamlı olaraq əldə etdiyimiz məlumatlar, rabitə və informasiya texnologiyalarının inkişafı sayəsində eyni vaxtda bütün dünyaya yayılır. Bununla belə, bu məlumatların faydalı şəkildə istifadə edilməsi üçün onların mənalarına tam çatılmalıdır. Bunun üçün verilənlər müəyyən bir məqsəd üçün fərdiləşdirilməli ,təşkil edilməli , daha sonra isə təcrübə və öyrənmə vasitəsilə əldə edilən faktlara, bacarıqlara və rəylərə, bir sözlə, biliklərə çevrilməlidir. İstər peşəkar (iş, təhsil həyatı) həyatında, istərsə də real (sosial) həyatda həyat boyu davamlı olaraq rast gəlinən məlumatlardan inkişaf etməkdə olan dünyaya uyğunlaşmaq üçün istifadə etmək zərurətə çevrilmişdir. Bu kontekstdə fərdlər ömür boyu öyrənmə mühitlərindən faydalanır. Əslində, 2000-ci illərdə distant təhsilin öyrənməyə davam etmək istəyən fərdlərə istədikləri zaman və hər yerdə məlumatları çatdırıla biləcəyi qəbul edilmiş bir həqiqətdir (Yüzer, 2013). Bu kontekstdə informasiya əsrinin xammalı olan məlumatların faydalı istifadə oluna bilməsi üçün məlumat və biliyin ötürülməsi yolu kimi distant təhsil mühitlərini görmək mümkündür. İnformasiyanı biliyə çevirməklə yanaşı, distant təhsil mühitləri ilə bu informasiyanı fərdiləşdirmək, informasiyanı gündəlik bilikdən bədii biliyə, izahlı bilikdən praqmatik biliyə və ya faktiki bilikdən konseptual biliyə çevirmək və bütün növlərə çatmaq mümkündür. (Yüzer, 2013). Bütün bunlara əlavə olaraq, distant təhsilin ənənəvi təhsildən fərqli şəkildə fərdiləşdirilə bilməsi, zaman və məkan müstəqilliyi təklif etməsi, müxtəlif mühitlərdə öyrənmə təcrübələri yaratması distant təhsili demokratik, ədalətli və bərabərhüquqlu bir quruluşa çevirir (Eby, 2013). İstər rəsmi, istərsə də «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 131 qeyri-rəsmi distant təhsil-tədris fəaliyyətləri, xüsusən 2000-ci illərdə internetin geniş yayılması nəticəsində inkişaf etdirilən rəqəmsal kommunikasiya texnologiyaları ilə həyatın əsas tikinti bloklarından birinə çevrilmişdir. Rəqəmsal kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ilə hər şey kimi distant təhsil də hər cəhətdən dəyişdi. Tarixi inkişafda bir-birindən asılı olaraq daim inkişaf edən və dəyişən distant təhsil və kommunikasiya texnologiyaları rəqəmsallaşma ilə birləşərək, əhatə dairəsini inkişaf etdirərək, bir-biri ilə əlaqəli fərqli sahə yaradıb. Buna görə də distant təhsilin əhatə dairəsinin yenidən izah edilməsi effektiv və səmərəli fəaliyyətlər təmin etmək üçün öyrənənlər, qurumlar və sahə baxımından əhəmiyyət qazanır. 2000-ci illərdə rəqəmsal kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı, xüsusən də mobil cihazların yayılması və internetin mobil texnologiyalarla gündəlik həyatın əvəzsiz elementinə çevrilməsi ilə bu vasitələr distant təhsilin əhatə dairəsində daha funksional strukturda dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Rəqəmsal kommunikasiya texnologiyaları ilə əldə edilə bilən hər cür fəaliyyət qeyri-rəsmi öyrənmə hissəciklərinə çevrilə bilər, digər tərəfdən tələbləri yerinə yetirmədən yaradılan istənilən məzmun rəqəmsal dünyada distant təhsil fəaliyyəti kimi təqdim edilə bilər. İnsanların sığınacaq və qidalanma kimi həyatlarını davam etdirmək üçün lazım olan prosesləri davam etdirə bilmələri təcrübələrini ünsiyyət kanalları vasitəsilə paylaşmasından asılıdır. Bu onu göstərir ki, informasiyanın qəbulu və yayılması fenomeni bəşəriyyətin mövcudluğunun ilk dövrlərində müşahidə oluna bilər. Distant təhsilə ilk gündən təsir edən amillərdən biri kimi informasiya mübadiləsi ehtiyacının olması distant təhsilin əsasının qədim dövrlərə gedib çıxdığının sübutu kimi göstərilə bilər. Bu çərçivədə strukturlaşdırılmamış öyrənmə çərçivəsində məsafədən təhsil bəşər tarixinin çox qədim dövrlərinə gedib çıxır. Digər tərəfdən, strukturlaşdırılmış təlim çərçivəsində distant təhsil daha sonra inkişaf etmişdir (Bozkurt, 2019). Bunun səbəbi dizayn üçün strukturlaşdırılmış distant təhsilin yayılmasına imkan verəcək texnologiya elementinin inkişafıdır (Yüzer, 2013). Bu səbəbdən distant təhsilin məqsədini və predmetini müəyyən etmək üçün distant təhsilin inkişafının kommunikasiya texnologiyaları kontekstində izah edilməsi zəruri hesab edilmişdir. Kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı kontekstində distant təhsil 5 əsas dövrə bölünür (Moore & Kearsley, 2012). Bu dövrlər daxilində yazılı sənədlərlə ünsiyyətin birinci dövrü (məktublar, qəzetlər və s.), sonrakı dövr audio-vizual vasitələrin (radio və televiziya və s.), üçüncü dövr sənaye sistemi yanaşma dəstəyi ilə dəstəklənən üzbəüz mühazirələr və videolar, kompüter dəstəyi və telekonfranslardan istifadə edildiyi və qarşılıqlı əlaqənin artdığı dövr dördüncü dövr , internet-veb tətbiqləri beşinci dövrü təşkil edir. Bu çərçivədə hər bir texnoloji inkişafla birlikdə distant təhsil də yenidən qurulmuş, məqsədləri, mövzusu və əhatə dairəsi dəyişmişdir. Başqa sözlə, texnologiya yönümlü həllərin təhsildə yaşanan problemlərin həlli olduğu anlayışı ilə (Mishra, Koehler, & Kereluik, 2009; Rushby, 2013) distant təhsil hər texnologiyanın inkişaf ilə dəyişmiş və yeni bir dövrə qədəm qoymuşdur. İlk dövrdə distant təhsil fərdlərə zaman və məkandan asılı olmayaraq müəyyən fənlər üzrə təhsil vermək kimi görülsə də, bu tərif qeyri-kafi olmuş və 2000-ci illərin əvvəllərinə təsadüf edən 5-ci dövrdə elmin inkişafı ilə əlaqədar olaraq öz qüvvəsini itirmişdir. Bunun əsas səbəbi zamanla texnoloji inkişaflarla distant təhsildə paradiqma dəyişikliyinin olmasıdır. İnternet və veb mühitlərinin distant təhsilə daxil edilməsi ilə, öyrənən mərkəzli və eyni vaxtda qarşılıqlı əlaqə və asinxron qarşılıqlı əlaqə təklif edən bir çox fərqli tətbiq ön plana çıxmağa başladı. Qlobal miqyasda öyrənməyə meylli olan təhsil fenomeni internet və veb tətbiqləri dövründə distant təhsil tətbiqlərinin əhatə dairəsinin genişlənməsi, xüsusiyyətlərinin artması ilə distant təhsili əsas anlayışa çevirmişdir. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 132 Bunun başqa bir səbəbi də texnologiyadakı inkişafların məlumat istehsalını artırması və həyatın buna uyğun formalaşmasıdır. Bu forma dəyişikliyi həm peşəkar, həm də real həyatda öz təsirlərini göstərir və davamlı dəyişikliklərə səbəb olur. Bu prosesi yaxından izləmək və onun bir parçası olmaq sosial və iqtisadi sahələrdə baş verən dəyişikliklərə və inkişaflara uyğunlaşmaq deməkdir (Topa Çiftçi, 2018). Bu səbəbdən cəmiyyətdəki dəyişikliklərə uyğun olaraq özünü təkmilləşdirmək, bilikləri yeniləmək üçün davamlı öyrənmə prosesində olmağa ehtiyac var. Bu vəziyyət qlobal miqyasda təhsil yanaşmalarında paradiqma dəyişikliyinə səbəb olub. Distant təhsildə təlimə doğru paradiqmanın dəyişməsi ənənəvi təhsil fəaliyyətlərində də özünü göstərmiş, təhsil fəaliyyəti öyrənmə fəaliyyətinə çevrilmişdir. Öyrənmədə davamlılıq həyatın danılmaz elementinə çevrildi və öyrənmə həyatın bir hissəsinə çevrildi. Bir sözlə, biliyin universallaşması və davamlı inkişafı müəyyən zaman kəsiyində baş verən icbari təhsili fasiləsiz öyrənmə ehtiyacına çevirmişdir. Bu paradiqma dəyişikliyinə görə dinamik struktura malik olan distant təhsil ənənəvi təhsildən üstün olmuşdur. Çünki ənənəvi təhsil öz məhdudiyyətləri və statik quruluşu ilə bu ehtiyacları ödəmək iqtidarında deyil. Ənənəvi təhsil əvvəlcədən planlaşdırılan mövzulardan kənara çıxmadan, müəyyən bir müddət ərzində, sabit mühitdə yalnız dizayn edilmiş məlumatların ötürülməsi və təlim alan şəxslərin kağız üzərində qiymətləndirilməsi prosesidir. Lakin XXI əsrin həyatında bu proses biliyin həyata keçirilməsi üçün yetərli və funksional deyil. Ənənəvi təhsildə məlum olduğu kimi, hansı təlim-tədris nəzəriyyəsinin qəbul edilməsindən asılı olmayaraq, təhsil anlayışı “fərdlərdə arzu olunan və planlaşdırılmış davranış dəyişikliyinin yaradılması prosesi” kimi qəbul edilir. Ənənəvi təhsil - şəxsiyyətin iqtidarın qərar verdiyi həqiqətlər çərçivəsində formalaşması başqa sözlə, onu kölə etmək prosesidir (Eby, 2013). Fərd öz davranışı ilə nəzərdə tutulan və gözlənilən məqsədlərə çatdığını açıq şəkildə göstərməlidir. Çünki fərdin psixi prosesləri, davranışlarını gözlənilən və arzu olunan şəkildə formalaşdırması vacibdir. Bu prosesdə şagird və müəllim tərəflərindən istifadə edilir. Tərəflərin vəzifələri müəyyən edilib və ondan kənara çıxa bilmirlər. Tələbə və müəllimin qarşılıqlı əlaqəsi əsas olsa da, bütün fəaliyyətlər dominant güc olan və tələbə üzərində şübhəsiz təzyiqə malik olan müəllim tərəfindən tərtib edilir və idarə olunur. Tələbə uğuru isə öyrənmə səviyyəsini və həyatda öyrədilənlərin funksional istifadəsini qiymətləndirməkdən fərqli olaraq, müəllimin müşahidə edə biləcəyi şagird davranışlarına və ya imtahan nəticələrinə baxmaqla şərh olunur və müvafiq olaraq nə etməli olduğu bildirilir. Öyrənənlər öz öyrənmələrinə nəzarət edə bilmirlər, dərslər, metodlar və qiymətləndirmələrlə bağlı bütün qərarları qəti şəkildə müəllimlər verir. Bundan başqa, ənənəvi təhsildə fərdi öyrənmənin vacibliyi daim vurğulanır, lakin təhsil prinsiplərindən yalnız biri olaraq qalır. Bu prinsipin tətbiqi təhsil mühitində tələbələrin əksəriyyətinin bacarıqlarına və öyrənmə sürətinə uyğun olaraq sabit məzmunda dizayn dəyişiklikləri kimi özünü göstərir. Təlimin sonunda bütün fərdlərin eyni davranışı inkişaf etdirməsi gözlənilir. Başqa sözlə, ənənəvi təhsil fərdlərin homojenləşdirilməsi prosesi olaraq qalır. Əslində, Duckworth (2009) bu mövzuda iddia edirdi ki, müəllim əsaslı öyrənmə şagirdlərin inkişafını məhdudlaşdırır. Ənənəvi təhsil sistemində iqtisadi və siyasi cəhətdən əlverişli mövqedə olanlar informasiyanı çox daha qısa müddətdə əldə etmək və asanlıqla əldə etmək imkanına malikdirlər. Bilik hər kəsin əldə edə biləcəyi hüquq deyil. Təhsil almaq üçün tələblərə cavab verməlisən. Bu vəziyyətin ən məşhur nümunəsi, şəxsin müəyyən imtahanlarda müəyyən bir qiymətdən yuxarı alınaraq seçilməsidir. Fərdin öz öyrənməsi üçün heç bir qənaəti yoxdur və ya bu qənaət çox məhduddur. Müəllim təhsili birtərəfli qarşılıqlı əlaqə ilə davam etdirir, çünki başqa şeylərlə yanaşı, riayət edilməli olan qaydalar var və şagirdin etiraz etmək hüququ məhduddur. Bir sözlə, müəllim məlumatı diktə edir, şagirdlərin isə hədəfə çatmaq üçün iki yolu var. Bunlardan birincisində şagird sanki dinləyir və bilik əldə edir, ikincisin də isə yox. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 133 Bu kontekstdə, bir tərəfdən, davamlı olaraq istehsal olunan məlumatlarla və bu məlumatların kommunikasiya texnologiyaları sayəsində dünyaya yayılması ilə mütəşəkkil məlumatlara çevirərək ömür boyu məlumat əldə etmək ehtiyacı var, digər tərəfdən isə ənənəvi təhsilin qeyd olunan məhdudiyyətləri var. Bu mövzuda 21-ci əsr həyatında öyrənmə və öyrənmənin danılmaz elementi kimi distant təhsil fəaliyyətləri həyatın özünə çevrilmişdir. İndi distant təhsil, interaktiv təlim və kommunikasiya mühitlərinin layihələndirilməsi ilə, təkcə təbii dünyanın dərk edilməsini təşkil etmək üçün istifadə edilmir, həm də insan reallığını işıqlandırmaq üçün yeni perspektivlər və anlayışlar gətirir (Eby, 2013). Ona görə də distant təhsilin mövzusunu, məqsədini və əhatə dairəsini yenidən izah etmək zərurəti yaranıb. Distant təhsil nəzərdə tutulmuş ünsiyyət prosesidir.(Eby, 2013). Bu prosesi tərtib etmək üçün təqdim ediləcək məzmun, bilik və təcrübələr həm cəmiyyətin, həm də öyrənənlərin iqtisadi, sosial, siyasi, mədəni və idrak reallıqlarına əsaslanan dəyərlərlə müəyyən edilməlidir. Aşağıda sadalanan meyarlar çərçivəsində distant təhsil mühitlərinin dizaynında təklif olunan xidmətlərin keyfiyyətini artırmaq və saxlamaq vacibdir: • Mövcud nəzəriyyə və məzmunu tədqiqat işlərinə uyğunlaşdırmaq • Demokratik iştirak üçün çoxsaylı imkanlar yaratmaq • Müxtəlif həyata keçirmə strategiyalarını hazırlamaq və əks etdirmək • Fərqlənən işçilərin bilik və bacarıqlarından istifadə etmək • Texnoloji resursları tədqiqat prosesinə uyğunlaşdırmaq • Multikultural anlayışlar yarada bilmək • Real həyatlara əsaslanaraq distant təhsil mühitlərini dizayn edə bilmək Distant təhsilin proseslərinin dizaynının belə geniş meyarlara malik olmasının səbəbi hər kəsin distant təhsil, öyrənmə və kommunikasiya fəaliyyətlərinin demokratik təşəbbüslərindən bərabər və ədalətli şəkildə faydalanmasına imkan verəcək mühitlərin layihələndirilməsi missiyasıdır. Çünki distant təhsil böyük kütlələrə deyil, hər kəsə çatmağı hədəfləyir (Eby, 2013). İstər peşəkar həyat, istərsə də real həyat üçün, insanlara həyatlarında ehtiyac duyduqları bütün məlumatları formal və qeyri-rəsmi yollarla, bərabər, ədalətli, çevik və dinamik bir quruluşda təmin etdikdə, onlar öz-özünü təmin edən aktiv fərdlərə çevrilirlər. Distant təhsilin məqsədi passiv öyrənənlər olmaq əvəzinə öz məsuliyyətidir. Bu məqsədə çatmaq üçün distant təhsil anlayışını fərdin öz ehtiyaclarına, gözləntilərinə, istəklərinə və qabiliyyətlərinə uyğun olaraq öyrənmə fəaliyyətini tərtib edə və həyata keçirə biləcəyi, öyrənmə fəaliyyətini dörd hissəyə sığışdırmayan ünsiyyət prosesinin dizaynı kimi qəbul edir. Divarlar və müəyyən zaman dövrlərində və mövzu mütəxəssisləri tərəfindən nəzəriyyələrlə formalaşır. Moore və Kearsley (2012) bu prosesin müəyyən bir əsas məqsədə xidmət etdiyini bildirdi. Onu müxtəlif tədris materialları və ünsiyyət formaları ilə qarşılıqlı əlaqədə olan hissələrdən ibarət sistem yanaşması kimi müəyyən etməklə, Bozkurt (2019) distant təhsili sistem yanaşması çərçivəsində həyata keçirilən planlı və məqsədyönlü təcrübələr toplusu kimi müəyyən edir. Bu çərçivədə distant təhsilin əhatə dairəsi, öyrənənlərin bir-birindən uzaq olduğu və zaman və yaxud məkan baxımından öyrənmə resurslarının olduğu, onların bir-biri ilə və öyrənmə resursları ilə qarşılıqlı əlaqəsinin kommunikasiya sistemlərinə əsaslandığı öyrənmə prosesi kimi müəyyən edilir (Aydın, 2011). 21-ci əsr, davamlı ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə ilə paylaşılan elmi biliklər ətrafında inkişaf edən, xüsusilə rəqəmsal kommunikasiya texnologiyaları ilə məlumatlara əlçatan, sürətli dəyişiklikləri və inkişafları gətirən bir dövr olaraq təyin olunur. Bu dövrdə çərçivəyə salınmış qaydalara, qısamüddətli məqsədlərə əsaslanan mərkəzləşdirilmiş təcrübələrə və çoxölçülü olmayan yanaşmalara əməl edən bütün sistemlər, şübhəsiz ki, öz dəyərini itirəcək (Şentürk, 2008). Proceedings of the 12th International Scientific Conference 134 Ənənəvi təhsildə olduğu kimi, müəyyən müddət ərzində müəyyən yerdə olmaqla yalnız müəyyən fənlər üzrə verilən təlimlər və real həyatda nəticələri uyğun gəlməyən öyrənmə təcrübələri 2000-ci illərin real həyatda öyrənmə ehtiyaclarına uyğun gəlmir. Çünki bütün dünyada informasiyanın universallaşması və onun rəqəmsal kommunikasiya texnologiyaları ilə daim paylaşılması sayəsində öyrənmə ünsiyyət prosesinə çevrilmişdir. Bundan əlavə, informasiya əldə etmək üçün qeyri-məhdud imkanların mövcud olduğu 21-ci əsrdə demokratik, bərabər, ədalətli, çevik, davamlı və fərdiləşdirilmiş təhsil mühitlərinə ehtiyac var. Bu çərçivədə, demokratik, ədalətli, bərabər və çevik olmaqla yanaşı, dinamik bir quruluşda inkişaf edən və öyrənmə ehtiyaclarını ödəmək istəyən heç bir fərd maddi və ya mənəvi, zaman və məkan səbəblərindən bu hüquqdan məhrum edilməyəcək. Distant təhsil rəqəmsal kommunikasiya texnologiyalarının inkişafını izləyərək, onlara uyğunlaşaraq fərdiliyi və davamlılığı təmin edən bir təhsil sistemi kimi daim önə çıxacaq. Ədəbiyyat 1. Ahmed, A. K. (2013). Teacher-centered versus learner-centered teaching style. Journal of Global Business Management, 9(1), 22. 2.Aydın, C. H. (2011). Açık ve uzaktan öğrenme: Öğrenci adaylarının bakış açısı. Ankara: Pegem. 3.Bomsdorf, B. (2005). Adaptation of Learning Spaces: Supporting Ubiquitous Learning in Higher Distance Education. Mobile Computing and Ambient Intelligence. https://www.semanticscholar.org/paper/Adaptation-of-Learning-Spaces%3ASupportingLearning-Bomsdorf/85b86ce32750defca68419d25d3d9559efb44aeb#citing-papers 4. Baumeister, R. F., ve Leary, M. R. (1997). Writing narrative literature reviews. Review of General Psychology, 1(3), 311-320. 5.Bozkurt, V. (2001). Enformasyon toplumu ve eğitim. Türk Dünyası Araştırma Vakfı, Bilgi ve Toplum, 4 (3), 15-22. 6.Bozkurt, A. (2019a). Intellectual roots of distance education: A progressive knowledge domain analysis. Distance Education, 40(4), 497-514. https://doi.org/10.1080/01587919.2019.1681894 7. Bozkurt, A. (2019). From distance education to open and distance learning: a holistic evaluation of history, definitions, and theories. In Sisman-Ugur, S., ve Kurubacak, G. (Eds.), Handbook of Research on Learning in the Age of Transhumanism (pp. 252-273). Hershey, PA: IGI Global. 8.Cho, S. K. (2007). Current status and future of mall. Multimedia Assisted Language Learning, 10 (3), 197-211. 9.Connelly, L. M. (2016). Trustworthiness in qualitative research. Medsurg Nursing, 25(6), 435-437. 10. Douglass, B. G., ve Moustakas, C. E. (1985). Heuristic inquiry: The internal search to know. Center for Humanistic Studies. https://doi.org/10.1177/0022167885253004 11.Drucker, P. F. (1994). Yeni Gerçekler. (B. Karanakçı, Çev.). (4. Baskı). Ankara: İş Bankası Yayını. 12.Duckworth, E. (2009). Helping students get to where ideas can find them. The New Educator, 5(3),185-188. 13. Eby, G. (2013). Uzaktan eğitim (uze) ortam tasarımı: yazılım mühendisliği yaşam döngüsü yaklaşımı. Ankara: Kültür Ajans Yayınları. 14.Güçlü, N., ve Sotirofski, K. (2006). Bilgi Yönetimi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, Güz, 4 (4), 351-371. 15. Moore, M. ve Kearsley, G. (2012). Distance education: A system view of online «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 135 learning. (Third Edition). Belmont, CA: Wadsworth. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 136 Обзор и систематическое исследование современных веб атак, эксплойтов и киберугроз 2025 года Танатар Нургали Студент 2 курса магистратуры, Казахский национальный исследовательский технический университет имени К.И. Сатпаева, Алматы, Казахстан Аннотация: в условиях 2025 года веб‑приложения остаются ключевым элементом цифровой инфраструктуры и одновременно основной целью для злоумышленников. Рост числа атак, включая SQL‑инъекции, межсайтовый скриптинг, удалённое выполнение кода, Zero‑Day уязвимости, ботнет‑атаки и Credenal Stuffing, требует систематического анализа их природы и методов противодействия. Настоящий обзор посвящён классификации современных веб‑угроз, выявлению тенденций их развития и сопоставлению традиционных и интеллектуальных подходов к защите. Особое внимание уделено использованию искусственного интеллекта злоумышленниками, автоматизации атак и многоступенчатым сценариям эксплуатации, а также роли социальной инженерии в комбинированных атаках. В работе рассмотрены возможности WAF и IDS/IPS, их ограничения, а также применение AI‑моделей (AutoEncoder, LSTM, Random Forest, Isolaon Forest) для анализа аномалий и повышения эффективности защиты. Сравнение по метрикам Precision, Recall и F1‑score демонстрирует преимущества гибридных архитектур SOC, интегрирующих SIEM и SOAR системы с AI‑модулями. Обзор подчёркивает практическую значимость интеллектуальных решений и обозначает перспективные направления дальнейших исследований в области проактивной киберзащиты. Ключевые слова: веб‑атаки, киберугрозы, Zero‑Day, ботнеты, DDoS, AI‑защита, SOC, аномалии. Введение. В 2025 году веб‑приложения остаются ключевым элементом цифровой экосистемы, обеспечивая функционирование электронной коммерции, государственных сервисов и корпоративных платформ. Их широкое распространение делает их приоритетной целью для злоумышленников, использующих как классические методы атак, так и новые, более сложные техники. Актуальность исследования веб‑угроз в текущем году определяется ростом числа Zero‑Day уязвимостей, активным применением ботнетов для проведения DDoS‑атак, а также использованием искусственного интеллекта самими атакующими для автоматизации и маскировки вредоносной активности. Дополнительным фактором риска является усложнение архитектуры веб‑приложений, включающих микросервисы, облачные решения и API‑интерфейсы, что расширяет поверхность атаки и требует новых подходов к защите. Традиционные средства безопасности, такие как WAF и IDS/IPS, демонстрируют высокую эффективность при обнаружении известных угроз, но их возможности ограничены при работе с неизвестными паттернами и многоступенчатыми сценариями эксплуатации. Это создаёт необходимость в применении интеллектуальных систем, способных адаптироваться к динамично меняющейся среде угроз и выявлять аномалии в поведении пользователей и приложений. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 137 Целью исследования является систематизация современных веб-атак и киберугроз 2025 года, а также оценка эффективности различных методов защиты. Задачи исследования включают: - классификацию актуальных типов атак (SQLi, XSS, RCE, Zero‑Day, ботнеты, Credenal Stuffing); - анализ тенденций развития угроз и их взаимосвязи с применением AI злоумышленниками; - сопоставление традиционных средств защиты с AI‑подходами; - формирование рекомендаций по интеграции интеллектуальных систем в архитектуру SOC. Таким образом, обзор направлен на выявление ключевых вызовов и перспективных направлений развития киберзащиты веб‑приложений в условиях 2025 года. 1. Классификация современных веб‑атак. Современные веб‑приложения являются ключевым элементом цифровой инфраструктуры, и именно поэтому они становятся приоритетной целью для злоумышленников. В 2025 году наблюдается рост разнообразия атак, их автоматизации и использование искусственного интеллекта самими атакующими. Рассмотрим основные классы веб‑угроз, наиболее актуальные для корпоративных систем и сервисов. SQL ‑ инъекции (SQL Injecon / SQLi) остаются одним из наиболее распространённых методов атак на веб‑приложения. Суть заключается во внедрении вредоносных SQL‑запросов через формы ввода или URL‑параметры. Это позволяет злоумышленнику получить доступ к базе данных, извлечь конфиденциальную информацию или изменить её содержимое. Несмотря на развитие средств защиты, SQLi остаются актуальными из‑за ошибок валидации данных и недостаточной фильтрации пользовательского ввода. Межсайтовый скриптинг (Cross-Site Scripng / XSS) направлен на внедрение вредоносного JavaScript‑кода в веб‑страницы. Пользователи, открывающие заражённые страницы, становятся жертвами кражи Cookies, сессий или перенаправления на фишинговые сайты. В 2025 году XSS активно используется для обхода аутентификации и проведения атак на пользователей корпоративных порталов. Удалённое выполнение кода (Remote Code Execuon / RCE) представляет собой одну из самых опасных категорий атак. Эксплойты позволяют злоумышленнику выполнять произвольный код на сервере или клиентской стороне. Это может привести к полной компрометации системы, установке вредоносного ПО или созданию «бэкдоров». В 2025 году эксплойты часто нацелены на популярные веб‑серверы (Apache, Nginx), CMS‑системы (WordPress, Joomla) и API‑интерфейсы. Особую угрозу представляют эксплойты для библиотек и фреймворков, которые широко используются в разработке. Их эксплуатация позволяет атакующим проникать в корпоративные сети и распространять вредоносное ПО. Zero ‑ Day атаки связаны с эксплуатацией уязвимостей, которые ещё не известны разработчикам и не имеют патчей. Это делает их крайне опасными, так как традиционные средства защиты (WAF, IDS/IPS) не способны их обнаружить. В 2025 году Zero‑Day активно применяются в целевых атаках на финансовые организации, государственные порталы и облачные сервисы. Их особенностью является высокая стоимость на теневых рынках и использование в рамках APT‑кампаний (Advanced Persistent Threats). Для противодействия Zero‑Day всё чаще применяются методы машинного обучения и анализ аномалий, позволяющие выявлять подозрительные паттерны поведения. Ботнеты представляют собой сети заражённых устройств, управляемых злоумышленниками. Они используются для проведения распределённых атак отказа в обслуживании (DDoS), перегружающих серверы огромным количеством запросов. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 144 Примеры практической реализации. На практике интеграция AI в SOC уже демонстрирует эффективность. В финансовых организациях AI‑модули используются для анализа транзакций и выявления подозрительных действий в реальном времени. В телеком‑компаниях AI помогает обнаруживать ботнет‑трафик и предотвращать DDoS‑атаки. В государственных структурах интеллектуальные системы интегрируются с SIEM для выявления аномалий в логах веб‑порталов и критической инфраструктуры. Таким образом, AI становится неотъемлемой частью SOC‑архитектуры, обеспечивая проактивную защиту и автоматизацию реагирования. Гибридная модель, где SIEM и SOAR дополняются интеллектуальными алгоритмами, формирует основу для устойчивой киберзащиты в условиях 2025 года [9-10]. 6. Обсуждение. Интерпретация результатов анализа. Сравнение традиционных методов защиты веб‑приложений с AI‑подходами показывает, что интеллектуальные алгоритмы обеспечивают более высокую полноту (Recall) при выявлении атак, включая Zero‑Day и сложные многоступенчатые сценарии. При этом точность (Precision) традиционных систем выше для известных угроз, но они часто пропускают новые паттерны. Итоговый F1‑score у AI‑моделей демонстрирует более сбалансированное соотношение, что подтверждает их практическую ценность в условиях динамично меняющейся среды угроз. Ограничения и вызовы внедрения AI. Несмотря на преимущества, интеграция AI в SOC сталкивается с рядом проблем. Во‑первых, обучение моделей требует больших объёмов качественных данных, что не всегда доступно. Во‑вторых, существует риск ложных срабатываний, особенно при недостаточной настройке алгоритмов. В‑третьих, внедрение AI требует значительных вычислительных ресурсов и квалифицированных специалистов, что увеличивает затраты. Дополнительным вызовом является необходимость объяснимости решений (Explainable AI), чтобы аналитики могли доверять результатам. Этические и правовые аспекты. Применение AI в киберзащите связано с вопросами конфиденциальности и правомерности обработки данных. Алгоритмы должны соответствовать требованиям законодательства о защите персональной информации и не нарушать права пользователей. Этический вызов заключается в том, что автоматизированные системы могут принимать решения о блокировке или ограничении доступа без участия человека, что требует прозрачности и контроля. В перспективе развитие AI в киберзащите должно сочетать техническую эффективность с соблюдением правовых и этических норм. Заключение. Проведённый анализ показал, что современные веб‑атаки в 2025 году становятся всё более разнообразными и сложными. Классические угрозы, такие как SQL‑инъекции и XSS, сохраняют актуальность, но всё чаще дополняются Zero‑Day уязвимостями, ботнет‑атаками и многоступенчатыми сценариями эксплуатации. Традиционные методы защиты (WAF, IDS/IPS) обеспечивают базовый уровень безопасности, однако их эффективность ограничена сигнатурным подходом. Интеллектуальные алгоритмы машинного обучения и анализа аномалий демонстрируют более высокую полноту выявления угроз и позволяют обнаруживать новые паттерны атак. Результаты обзора подтверждают необходимость интеграции AI‑модулей в SOC‑архитектуру. Использование AutoEncoder, LSTM, Random Forest и Isolaon Forest позволяет повысить F1‑score систем защиты и сократить время реагирования на инциденты. Практическая ценность заключается в возможности автоматизировать анализ логов, «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 145 фильтровать шум и выявлять скрытые угрозы, что снижает нагрузку на SOC‑аналитиков и повышает устойчивость корпоративных систем. Будущее киберзащиты связано с развитием гибридных архитектур, где традиционные средства и AI‑подходы работают совместно. Перспективными направлениями являются разработка Explainable AI для повышения доверия специалистов, применение генеративных моделей для прогнозирования новых атак, а также исследование этических и правовых аспектов автоматизации реагирования. В условиях растущей сложности угроз именно комплексные интеллектуальные системы способны обеспечить проактивную защиту веб‑приложений и критической инфраструктуры. Список литературы: 1. Alansary, S. A., Ayyad, S. M., Talaat, F. M., & Saafan, M. M. (2025). Emerging AI threats in cybercrime: A review of zero‑day aacks via machine, deep, and federated learning. Knowledge and Informaon Systems, 67, 10951–10987. hps://doi.org/10.1007/s10115-02502556-6 2. Negrão de Andrade, T., Gobbi, M. C., Carvalho da Silva, T., Holouka, G., Leopoldino, I. M., Barbosa, L. A., … Bueno de Moraes, F. R. (2025). Zero‑Day vulnerabilies and the clandesne exploits market: A hermeneuc and crical approach. IOSR Journal of Humanies and Social Science, 30(1), 11–20. hps://www.iosrjournals.org/iosr-jhss/papers/Vol.30-Issue1/Ser7/B3001071120.pdf 3. MazeBolt. (2025). 2025 DDoS Trends Report. MazeBolt Research. hps://mazebolt.com/wpcontent/uploads/2025/05/MazeBolt_2025-DDoS-Trends_RP504.pdf 4. Holthouse, R., Owens, S., & Bhunia, S. (2025). The 23andMe data breach: Analyzing credenal stuffing aacks, security vulnerabilies, and migaon strategies. arXiv preprint arXiv:2502.04303. hps://arxiv.org/pdf/2502.04303 5. Mohamed, N. (2025). Arficial intelligence and machine learning in cybersecurity: A deep dive into state‑of‑the‑art techniques and future paradigms. Knowledge and Informaon Systems, 67, 6969–7055. hps://doi.org/10.1007/s10115-025-02429-y 6. Radanliev, P., Santos, O., & Ani, U. D. (2025). Generave AI cybersecurity and resilience. Froners in Arficial Intelligence, 8, Arcle 1568360. hps://doi.org/10.3389/frai.2025.1568360 7. KELA. (2025). AI Threat Report 2025. KELA Research. hps://info.kela.com/hubfs/Reports/KELA%20Report%20-%202025%20AI%20Threat%20Report.pdf 8. Reis, M. J. C. S. (2025). AI‑driven anomaly detecon for securing IoT devices in 5G‑enabled smart cies. Electronics, 14(12), 2492. hps://doi.org/10.3390/electronics14122492 9. Kohgadai, A. (2025). AI SOC architecture: Integrang with SIEM, SOAR, case management and more. Prophet Security. hps://www.prophetsecurity.ai/blog/ai-soc-architecture-integrangwith-siem-soar-case-management-and-more 10. Owen‑Jackson, C. (2025). Navigang the ethics of AI in cybersecurity. IBM Security Insights. hps://www.ibm.com/think/insights/navigang-ethics-ai-cybersecurity Proceedings of the 12th International Scientific Conference 146 Physical and Mathematical Sciences КОГНИТИВТІ КОНФЛИКТ ӘДІСІНІҢ МӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФИЗИКА САБАҒЫНДАҒЫ РӨЛІ СУЛТАНОВА ИНАРА АСКАРОВНА І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, 1-курс PhD докторанты, Қазақстан, Талдықорған қаласы КАЗАХБАЕВА ДАНАКУЛЬ МУКАЖАНОВНА І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, педагогика ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор (доцент), Қазақстан, Талдықорған қаласы Аңдатпа Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамыту физика пәнін оқытудың негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Алайда физиканы оқыту тәжірибесінде оқушылардың тұрақты қате түсініктері күрделі ұғымдарды терең меңгеруге елеулі кедергі келтіреді. Бұл мақалада когнитивті конфликт әдісінің теориялық негіздері, оның физика сабағындағы рөлі және электрлік потенциал, зарядтың электр өрісіндегі потенциалдық энергиясы, электр энергиясы көзінің ЭҚК мен ішкі кедергісі тақырыптарын оқытудағы әдістемелік мүмкіндіктері қарастырылады. Сонымен қатар, когнитивті конфликт әдісіне арналған шетелдік зерттеулерге қысқаша шолу жасалып, оның жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамытудағы әлеуеті Блум таксономиясы тұрғысынан талданады. Түйін сөздер: когнитивті конфликт, физиканы оқыту, қате түсініктер, жоғары деңгейлі ойлау дағдылары. Кіріспе Физика пәні оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыруда, табиғат құбылыстарын түсіндіруде және логикалық ойлауын дамытуда жетекші орын алады. Бұл пән арқылы оқушылар себеп–салдарлық байланыстарды анықтауға, модельдер құруға, құбылыстарды талдауға және ғылыми негізделген қорытынды жасауға үйренеді. Алайда мектеп тәжірибесі көрсеткендей, физиканы оқыту барысында оқушылардың елеулі бөлігі физикалық ұғымдарды терең түсінбей, формулаларды механикалық түрде қолданумен шектеледі. Көптеген жағдайларда оқушылар физикалық заңдылықтарды күнделікті өмірлік жағдайларға сүйене отырып түсіндіреді. Мұндай интуитивті пайымдаулар ғылыми түсініктермен сәйкес келмей, тұрақты қате түсініктердің (misconcepons) қалыптасуына әкеледі. Бұл қате түсініктер жаңа білімді қабылдауға кедергі жасап қана қоймай, оқушылардың талдау, дәлелдеу және бағалау сияқты жоғары деңгейлі ойлау дағдыларының дамуын тежейді. Соңғы жылдары білім беру саласындағы зерттеулер оқушылардың қате түсініктерін жай ғана түзету жеткіліксіз екенін, керісінше, олардың бұрынғы білім құрылымын қайта қарауға мәжбүр ететін педагогикалық жағдайлар қажет екенін көрсетіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, когнитивті конфликт әдісі оқушыларды терең ойлануға жетелейтін тиімді «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 147 тәсілдердің бірі ретінде қарастырылады. Бұл әдіс оқушының бұрынғы түсінігі мен жаңа ғылыми ақпарат арасындағы қайшылықты саналы түрде тудыруға негізделеді. Когнитивті конфликт жағдайында оқушы өз болжамының шындыққа сәйкес келмейтінін байқап, оны қайта қарауға мәжбүр болады. Мұндай танымдық қайшылық оқушылардың пассивті қабылдаушы емес, белсенді зерттеуші рөліне көшуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде оқушы тек жаңа ақпаратты меңгеріп қана қоймай, оны талдайды, салыстырады, дәлелдейді және жаңа жағдайда қолдануға тырысады. Физика пәнінің мазмұны когнитивті конфликт әдісін қолдануға ерекше қолайлы, себебі көптеген физикалық құбылыстар (инерция, электр өрісі, гравитациялық әсер, энергияның сақталуы және т.б.) оқушылардың күнделікті тәжірибесіне қайшы келеді. Осы себепті физика сабағында когнитивті конфликт әдісін мақсатты түрде қолдану оқушылардың қате түсініктерін анықтауға ғана емес, сонымен қатар олардың жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамытуға да мүмкіндік береді. Бұл мақалада когнитивті конфликт әдісінің теориялық мәні, оның физика сабағындағы рөлі және когнитивті-конфликт әдісіне арналған отандық және шетелдік зерттеулерге шолу жасалынды. Когнитивті конфликт әдісінің теориялық негіздері Когнитивті конфликт оқушылардың білімді пассивті қабылдауы емес, оны белсенді түрде қайта құру үдерісінде туындайтын танымдық құбылыс ретінде қарастырылады. Жаңа оқу материалы оқушының бұрын қалыптасқан түсініктерімен сәйкес келмеген жағдайда, олардың арасында танымдық қайшылық пайда болады. Бұл қайшылық оқушыны ойлануға, салыстыруға және жаңа ғылыми түсінік қалыптастыруға жетелейді. Когнитивті конфликт оқушының танымдық құрылымында уақытша тұрақсыздық (дисбаланс) қалыптастырады. Бұл жағдай оқушыны өз ойлау жүйесін қайта қарауға, жаңа түсініктерді іздеуге және білімін қайта ұйымдастыруға итермелейді. Демек, когнитивті конфликт оқу үдерісіндегі кездейсоқ құбылыс емес, керісінше, тұжырымдамалық өзгерісті іске қосатын маңызды психологиялық-педагогикалық механизм болып табылады. Бұл ұғымның теориялық негізі ең алдымен Жан Пиаже еңбектерінде көрініс тапқан. Ғалым когнитивті дамуды тепе-теңдік (equilibraon) үдерісі арқылы түсіндіреді. Оның пайымдауынша, егер жаңа ақпарат оқушының бұрын қалыптасқан түсініктеріне сәйкес келсе, ол білімді еш қиындықсыз қабылдайды, ал жаңа ақпарат бұрынғы түсініктермен үйлеспеген жағдайда, оқушы өз ойлау жүйесін қайта қарауға және өзгертуге мәжбүр болады. Дәл осы сәтте пайда болатын танымдық қайшылық оқушының бұрынғы түсініктерін өзгерту үдерісін іске қосады. Оқушы бұрынғы түсінігінің жеткіліксіз екенін сезініп, жаңа, неғұрлым ғылыми негізделген ұғым қалыптастыруға ұмтылады. Ал Лев Выготский когнитивті дамуды әлеуметтік өзара әрекет пен тілдік коммуникация арқылы түсіндіреді [1]. Ол білімнің жеке адамның ішкі танымдық құрылымында емес, алдымен әлеуметтік ортада қалыптасатынын атап өткен. Осы тұрғыдан алғанда, когнитивті конфликт тек жеке оқушының ішкі ойлау қайшылығы ретінде ғана емес, сонымен қатар диалог, пікірталас және бірлескен әрекет барысында туындайтын әлеуметтіктанымдық құбылыс ретінде қарастырылады. Мұғалім мен оқушы немесе оқушылар арасындағы ғылыми аргументация когнитивті конфликттің тереңдеуіне және оның нәтижелі шешілуіне ықпал етеді. Кейінгі зерттеулерде когнитивті конфликт концептуалды өзгеріс теориясының негізгі элементі ретінде қарастырылады. Бұл теорияға сәйкес, оқушы жаңа ғылыми түсінікті қабылдауы үшін оның бұрынғы түсінігі:  қанағаттанарлықсыз екенін сезінуі;  жаңа түсініктің түсінікті әрі логикалық болуы;  жаңа түсініктің қолдануға тиімді болуы қажет. Proceedings of the 12th International Scientific Conference 148 Аталған шарттардың алғашқысы тікелей когнитивті конфликт арқылы іске асады. Егер оқушы өз түсінігінің қате немесе жеткіліксіз екенін сезінбесе, онда терең оқыту мен концептуалды өзгеріс жүзеге аспайды. Жоғарыда аталған шарттар когнитивті конфликт арқылы іске асатын концептуалды өзгеріс үдерісінің кезеңдік сипатын көрсетеді. Бұл үдеріс оқушының бастапқы түсінігінен бастап жаңа ғылыми ұғымды саналы түрде қабылдауына дейінгі танымдық өзгерістерді қамтиды. Аталған үдерістің негізгі кезеңдері мен олардың оқушы мен мұғалім әрекеттері тұрғысынан көрінісі төмендегі 1-кестеде жүйеленіп берілген. 1-кесте Когнитивті конфликт арқылы тұжырымдамалық өзгеріс үдерісінің кезеңдері Кезең Оқушы әрекеті Мұғалім әрекеті Жоғары деңгейлі ойлау (Блум таксономиясы бойынша) Бастапқы түсінік Потенциалды зарядтың қасиеті деп ойлайды Қате түсінікті анықтайтын сұрақ қояды Білу Болжам жасау «Потенциал бірдей → энергия бірдей» деп болжайды Болжамды ашық айтуға ынталандырады Түсіну Қарамақайшы нәтиже Есеп/тәжірибе нәтижесімен келіспейді Тәжірибе немесе симуляция көрсетеді Қолдану Когнитивті конфликт «Неге сәйкес келмеді?» деп ойлайды Қайшылықты саналы түрде күшейтеді Талдау Талдау, дәлелдеу Себептерін іздейді, пікірталасқа қатысады Бағыттаушы сұрақтар қояды Жинақтау Жаңа түсінік Потенциал – өріс қасиеті екенін түсінеді Ғылыми ұғымды нақтылайды Бағалау Рефлексия Жаңа жағдайда қолданады Қорытынды жасатады Метатаным Кестеде көрсетілген кезеңдер когнитивті конфликттің оқушының қате түсінігін анықтаудан бастап, оны ғылыми тұрғыда қайта құруға дейінгі үдерісті жүйелі түрде сипаттайды. Бұл кезеңдер бірізді жүзеге асқанда ғана оқушының жаңа білімді формалды емес, саналы түрде меңгеруіне және жоғары деңгейлі ойлау дағдыларының қалыптасуына мүмкіндік туады. Физиканы оқыту контексінде когнитивті конфликттің маңызы ерекше. Себебі физикалық ұғымдардың басым бөлігі оқушылардың күнделікті тәжірибесіне негізделген интуитивті түсініктермен сәйкес келмейді. Осыған байланысты когнитивті конфликт оқушылардың ғылыми және тұрмыстық түсініктері арасындағы айырмашылықты айқындап, олардың ғылыми ойлауын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, когнитивті конфликт әдісінің теориялық негіздері оны физика сабағында жүйелі және мақсатты түрде қолданудың ғылыми-әдіснамалық алғышарттарын айқындайды. Бұл әдіс оқушылардың білімді механикалық түрде меңгеруінен гөрі, оны саналы түрде қайта құруына және жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамытуына жағдай жасайды. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 149 Физика сабағындағы когнитивті конфликт әдісінің рөлі Физика сабағында когнитивті конфликт әдісін қолдану, әсіресе электр құбылыстарын оқыту барысында ерекше нәтижелі болып табылады. Себебі электр өрісі, электрлік потенциал, зарядтың потенциалдық энергиясы, электр энергиясы көзінің ЭҚК және ішкі кедергісі сияқты ұғымдар оқушылардың күнделікті интуитивті түсініктеріне тікелей қайшы келеді. Бұл ұғымдар көбіне формула деңгейінде меңгеріліп, олардың физикалық мағынасы жеткілікті деңгейде ашылмайды. 10-сынып оқушыларында жиі кездесетін қате түсініктердің бірі – электрлік потенциалды зарядтың қасиеті ретінде қабылдау немесе потенциал мен потенциалдық энергияны тең ұғым деп санау. Көптеген оқушылар «потенциал неге теріс болуы мүмкін?» деген сұраққа интуитивті түрде «энергия жоқ болғандықтан» немесе «заряд теріс болғандықтан» деп жауап береді. Когнитивті конфликт бұл жағдайда келесі жолмен ұйымдастырылады: оқушыларға электр өрісінде бірдей потенциалда орналасқан, бірақ әртүрлі зарядтарға ие денелер ұсынылады. Оқушылардан олардың потенциалдық энергияларын салыстыру сұралады. Көп жағдайда оқушылар «потенциал бірдей болса, энергия да бірдей» деген қате қорытынды жасайды. Алайда есептеу немесе талдау барысында потенциалдық энергияның зарядқа тәуелді екені анықталады. Осы сәйкессіздік оқушыларда когнитивті конфликт тудырып, оларды потенциал – өрістің қасиеті, ал потенциалдық энергия – заряд пен өрістің өзара әрекеттесуінің нәтижесі екенін қайта ойластыруға мәжбүр етеді. Бұл үдеріс барысында оқушылар тек формуланы қолданбай, ұғымдардың физикалық мағынасын талдайды. Электр тізбегін оқытуда да тұрақты қате түсініктер жиі кездеседі. Оқушылардың көпшілігі ЭҚК мен қысқыштардағы кернеуді бір ұғым деп қабылдайды немесе «батарея әрқашан өз ЭҚК-сына тең кернеу береді» деп ойлайды. Ішкі кедергінің рөлі көбіне ескерілмейді немесе тек формула түрінде ғана қарастырылады. Когнитивті конфликт мұнда келесі жағдайда пайда болады: оқушылардан ашық тізбекте және жүктеме қосылған кездегі вольтметр көрсеткішін болжау сұралады. Көптеген оқушылар екі жағдайда да кернеу бірдей болады деп күтеді. Алайда тәжірибе нәтижесі немесе симуляция кернеудің азаятындығын көрсетеді. ЭҚК және ішкі кедергі тақырыптары бойынша когнитивті конфликттің қалай іске асатыны төмендегі 2-кестеде көрсетілген. 2-кесте ЭҚК және ішкі кедергі тақырыптарындағы қате түсініктерді когнитивті конфликт арқылы қайта құру Қате түсінік Когнитивті конфликт Қайта құрылған түсінік ЭҚК = қысқыш кернеуі Жүктеме қосқанда кернеудің азаюы ЭҚК – бөгде күштердің жұмысы Ішкі кедергі маңызды емес Энергияның бір бөлігі ішкі тізбекте жұмсалады Ішкі кедергі кернеу жоғалтуға әкеледі Кернеу әрқашан тұрақты Ток артқанда кернеу азаяды V=E−Ir физикалық мағынасы Кестеде келтірілген мысалдар когнитивті конфликттің оқушылардың бастапқы қате түсініктерін қайта қарауға итермелейтінін көрсетеді. Жүктеме қосылған кездегі кернеудің өзгеруі сияқты тәжірибелік жағдайлар оқушыларды себеп-салдарлық байланыстарды талдауға мәжбүр етіп, ЭҚК мен ішкі кедергінің физикалық мағынасын терең түсінуге Proceedings of the 12th International Scientific Conference 150 мүмкіндік береді. Нәтижесінде оқушылар электр тізбегіндегі кернеу мен энергияның өзгеруін формула деңгейінде ғана емес, ғылыми тұрғыда негіздеп түсіндіре алады. Осы алдын ала қалыптасқан түсінік пен нәтиже арасындағы қайшылық оқушыларды кернеудің төмендеу себебін талдауға, ішкі кедергінің физикалық мағынасын және энергияның ішкі тізбекте жұмсалатынын түсінуге жетелейді. Бұл жерде когнитивті конфликт оқушылардың себеп-салдарлық ойлауын дамытудың тиімді құралына айналады. Когнитивті конфликт әдісі Блум таксономиясының жоғары деңгейлі ойлау дағдылармен тікелей байланысты.  Талдау: Оқушылар өз болжамы мен тәжірибе нәтижесін салыстырып, айырмашылықтың себебін анықтайды (мысалы, потенциал мен энергияны ажырату).  Жинақтау: Жаңа жағдайға сәйкес модель немесе түсіндіру құрастырады, мысалы, ішкі кедергісі бар тізбек үшін энергия балансының кестесін ұсынады.  Бағалау: Әртүрлі түсіндірмелерді салыстырып, қайсысы ғылыми тұрғыда дұрыс екенін дәлелдейді (ЭҚК пен кернеудің айырмашылығын бағалау). Осылайша, когнитивті конфликт оқушыларды тек есте сақтау немесе формуланы қолдану деңгейінде қалдырмай, оларды жоғары деңгейлі ойлау әрекеттеріне тартады. Когнитивті конфликт кезеңдерінің Блум таксономиясымен өзара сәйкестігі төмендегі 3-кестеде көрсетілген. 3-кесте Когнитивті конфликт кезеңдері мен Блум таксономиясының деңгейлерінің сәйкестігі Когнитивті конфликт кезеңі Блум таксономиясының танымдық деңгейі Нақты көрінісі Болжам жасау Түсіну Өз интуициясын айту Қайшылықты байқау Талдау Себеп-салдарды іздеу Дәлелдеу Бағалау Ғылыми аргумент келтіру Қайта құру Жасау Жаңа модель/түсінік ұсыну Кестеде көрсетілгендей, когнитивті конфликт үдерісі оқушыларды біртіндеп түсіну деңгейінен талдау, бағалау және жаңа білім құрастыру деңгейіне дейін жетелейді. Бұл үдеріс барысында оқушылар пассивті білім алушы рөлінен белсенді ойлаушы және дәлелдеуші субъектке айналады. Осылайша, когнитивті конфликт әдісі физика сабағында жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын қалыптастырудың тиімді педагогикалық тетігі ретінде қарастырылады. Когнитивті конфликт әдісі бойынша зерттеулерге шолу Когнитивті конфликт әдісінің теориялық және әдістемелік негіздері шетелдік педагогикалық және психологиялық зерттеулерде ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап жүйелі түрде қарастырыла бастады. Бұл әдіс, ең алдымен, оқушылардың қате түсініктерін (misconcepons) анықтау және оларды ғылыми тұрғыда қайта құру үдерісімен байланыстырылады. Когнитивті конфликт ұғымының психологиялық негізі Жан Пиаже еңбектерінде (1950, 1977) сипатталған когнитивтік тепе-теңдік (equilibraon) теориясына сүйенеді. Пиаже когнитивті дамуды ассимиляция мен аккомодация үдерістері арқылы түсіндіре отырып, жаңа білім бұрынғы түсініктермен сәйкес келмеген жағдайда оқушыда когнитивті дисбаланс «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 151 пайда болатынын көрсеткен [2]. Дәл осы дисбаланс когнитивті конфликттің психологиялық алғышарты болып табылады. Ғылымды оқытудағы тұжырымдамалық өзгеріс теориясын педагогикалық тұрғыда дамытқан зерттеушілердің бірі – George J. Posner. Posner және оның әріптестері (1982) ұсынған концептуалды өзгеріс моделінде оқушының жаңа ғылыми түсінікті қабылдауы үшін оның бұрынғы түсінігі қанағаттанарлықсыз екенін сезінуі қажет екені көрсетіледі [3]. Бұл шарт тікелей когнитивті конфликт арқылы жүзеге асады. Аталған модель кейінгі физика және жаратылыстану пәндерін оқытудағы көптеген зерттеулерге теориялық негіз болды. Физиканы оқыту саласындағы когнитивті конфликт мәселесін жүйелі зерттеген ғалымдардың бірі – Rosalind Driver. Driver және әріптестері (1985, 1994) оқушылардың ғылыми емес түсініктері тұрақты әрі жүйелі сипатқа ие болатынын дәлелдеп, оларды жою үшін тек ақпарат беру жеткіліксіз екенін көрсетті. Авторлар когнитивті конфликт тудыратын проблемалық жағдайлар оқушыларды өз түсініктерін қайта қарауға мәжбүр ететінін және концептуалды өзгеріске алып келетінін тұжырымдайды [4]. Когнитивті конфликт пен білім құрылымының қайта ұйымдасуын зерттеген маңызды еңбектердің бірі Stella Vosniadou тарапынан ұсынылған (1994, 2008). Vosniadou оқушылардың бастапқы түсініктері «фреймворк теориялар» түрінде қалыптасатынын және оларды өзгерту ұзақ әрі күрделі үдеріс екенін көрсетеді. Оның зерттеулерінде когнитивті конфликт оқушының осы танымдық құрылымдарын қайта құрудың негізгі механизмі ретінде түсіндіріледі [5]. Физикадағы нақты ұғымдарды (электр, күш, энергия, қозғалыс) оқытуға бағытталған зерттеулерде когнитивті конфликтке негізделген тәсілдердің тиімділігі бірнеше рет дәлелденген. Мысалы, Richard R. Hake (1998) интерактивті оқыту әдістері, соның ішінде когнитивті конфликт элементтері бар тапсырмалар дәстүрлі оқытумен салыстырғанда оқушылардың танымдық түсінуін айтарлықтай арттыратынын көрсеткен [6]. Сонымен қатар, Duit және Treagust (2003) жүргізген мета-зерттеулерде когнитивті конфликтке негізделген оқыту стратегиялары оқушылардың ғылыми аргументациясын, талдау қабілетін және ұзақ мерзімді есте сақтауын дамытуда тиімді екені атап өтіледі. Бұл зерттеулер когнитивті конфликттің тек тұжырымдамалық өзгеріске ғана емес, жоғары деңгейлі ойлау дағдыларының қалыптасуына да ықпал ететінін айқындайды [7]. Соңғы жылдардағы зерттеулерде когнитивті конфликт әдісі Блум таксономиясының жоғары деңгейлерімен (талдау, бағалау, жасау) тікелей байланыстырылады. Мәселен, Zohar және Dori (2003) когнитивті қайшылыққа негізделген тапсырмалар оқушылардың метатанымдық ойлауын және ғылыми дәлелдеу мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын анықтаған [8]. Отандық педагогикалық зерттеулерде когнитивті конфликт ұғымы көбіне проблемалық оқыту, зерттеушілік тапсырмалар және тәжірибелік жұмыстар контексінде қарастырылады. Алайда шетелдік еңбектермен салыстырғанда, бұл әдісті физика сабағында жүйелі, модельдік тұрғыда қолдану мәселесі әлі де тереңдетілген зерттеуді қажет етеді. Қорытынды Когнитивті конфликт әдісі физика сабағында оқушылардың қате түсініктерін анықтауға және оларды ғылыми тұрғыда қайта құруға мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық құрал ретінде қарастырылады. Жасалған теориялық және зерттеушілік шолу бұл әдістің білімді оқушының белсенді танымдық әрекеті арқылы қалыптастыруға негізделгенін және оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Когнитивті конфликт оқушыларды дайын білімді қабылдаушыдан белсенді ойлаушы, талдаушы және дәлелдеуші субъект деңгейіне көтереді. Шетелдік зерттеулерге жасалған талдау (Жан Пиаже, 1950; George J. Posner et al., 1982; Rosalind Driver, 1994; Stella Vosniadou, 2008) когнитивті конфликттің концептуалды өзгерістің Proceedings of the 12th International Scientific Conference 152 негізгі механизмі екенін дәлелдейді [2,3,4]. Аталған еңбектерде оқушының бұрынғы түсінігінің қанағаттанарлықсыз екенін сезінуі жаңа ғылыми ұғымды қабылдаудың алғышарты ретінде қарастырылады. Бұл жағдай физика пәніндегі көптеген күрделі ұғымдарды (электрлік потенциал, энергия, ЭҚК, ішкі кедергі) меңгеруде ерекше маңызды. Сонымен қатар, когнитивті конфликт әдісінің Блум таксономиясының жоғары деңгейлі ойлау дағдыларымен (талдау, бағалау, жасау) тікелей байланысы анықталды. Когнитивті конфликт жағдайында оқушылар тек ақпаратты есте сақтаумен шектелмей, болжам жасап, тәжірибе нәтижесін талдайды, әртүрлі түсіндірмелерді салыстырып бағалайды және жаңа түсінік құрастырады. Бұл үдеріс оқушылардың ғылыми аргументация мәдениетін және метатанымдық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді, мұны бірқатар зерттеулер де растайды (Richard R. Hake, 1998; Duit & Treagust, 2003) [5,6,7,8]. Жасалған теориялық талдау когнитивті конфликт әдісін физика пәнін оқытуда жүйелі және мақсатты түрде қолданудың маңыздылығын көрсетеді. Бұл әдіс қате түсініктерді жоюдың эпизодтық құралы ғана емес, оқушылардың ғылыми ойлауын қалыптастыруға бағытталған тұтас әдістемелік тәсіл ретінде қарастырылуы тиіс. Әсіресе электр құбылыстарын оқытуда когнитивті конфликтке негізделген тапсырмалар мен оқу жағдаяттары оқушылардың ұғымдарды саналы меңгеруіне мүмкіндік береді. Осы мақалада ұсынылған тұжырымдар теориялық-шолу сипатында болғандықтан, алдағы зерттеулерде когнитивті конфликт әдісінің тиімділігін эксперименттік жолмен тексеру жоспарлануда. Болашақта бұл әдістің оқушылардың жоғары деңгейлі ойлау дағдыларына әсерін сандық және сапалық деректер негізінде дәлелдеу, сондай-ақ когнитивті конфликтке негізделген тапсырмалар жүйесін әзірлеу көзделеді. Пайдаланылған әдебиеттер: 1. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. (Ескерту: «Thought and Language» еңбегінің халықаралық академиялық нұсқасы осы басылым ретінде жиі қолданылады.) 2. Piaget, J. (1950). The psychology of intelligence. London, UK: Routledge & Kegan Paul. 3. Posner, G. J., Strike, K. A., Hewson, P. W., & Gertzog, W. A. (1982). Accommodaon of a scienfic concepon: Toward a theory of conceptual change. Science Educaon, 66(2), 211–227. hps://doi.org/10.1002/sce.3730660207 4. Driver, R., Asoko, H., Leach, J., Mormer, E., & Sco, P. (1994). Construcng scienfic knowledge in the classroom. Educaonal Researcher, 23(7), 5–12. hps://doi.org/10.3102/0013189X023007005 5. Vosniadou, S. (2008). Internaonal handbook of research on conceptual change. New York, NY: Routledge. 6. Hake, R. R. (1998). Interactive-engagement versus traditional methods: A six-thousandstudent survey of mechanics test data. American Journal of Physics, 66(1), 64–74. https://doi.org/10.1119/1.18809 7. Duit, R., & Treagust, D. F. (2003). Conceptual change: A powerful framework for improving science teaching and learning. International Journal of Science Education, 25(6), 671– 688. https://doi.org/10.1080/09500690305016 8. Zohar, A., & Dori, Y. J. (2003). Higher order thinking skills and low-achieving students. Journal of the Learning Sciences, 12(2), 145–181. https://doi.org/10.1207/S15327809JLS1202_3 «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 153 Legal Sciences International Legal Regulation of Artificial Intelligence and Georgia Nino Botchorishvili Professor, Doctor of Law, Georgian International University (GIU) Abstract The automaon of administrave processes and the use of arficial intelligence are transforming public governance mechanisms worldwide. In Georgia, as in the rapidly growing environment of digital governance, there is a need to legally determine how algorithmic administrave decisions that directly affect fundamental human rights should be regulated. Although the basic principles of administrave law - the rule of law, transparency, jusficaon, fair administrave proceedings - already exist, the current legislaon sll fails to reflect the specifics of automated decisions, including the jusficaon of an algorithmic administrave act, state control, the need for human involvement and appeal mechanisms. Global trends, such as the EU AI Act and the increased use of automated credit, social and public service decisions, make us think about the need for changes in naonal legislaon. Accordingly, the study is relevant both from a theorecal and praccal point of view, it responds to the modern challenge of finding a balance between technological progress and the protecon of human rights. Keywords: Automated decision; arficial intelligence; administrave law; legal mechanism. Introducon Purpose of the study The purpose of the study is to develop a theorecal framework for the legal regulaon of algorithmic administrave acts and idenfy ways to improve Georgian legislaon. In this process, it is important to determine the legal nature of the algorithmic administrave act, analyze European and internaonal standards, idenfy gaps in the current legal framework of Georgia, and develop a model of legal regulaon for Georgia. Research objecves Taking into account the research objecves, the following tasks were set: • Detailed analysis of the requirements of the EU AI Act, as well as examinaon of OECD and Council of Europe standards • Idenficaon of internaonal best pracces • Analysis of the Constuon of Georgia • Analysis of sectoral legislaon • Idenficaon of legal problems and proposal of soluons Praccal significance With regard to the praccal significance of the research, it should be noted that in Georgia, the tax inspectorate already uses automated risk assessment systems, the customs service uses algorithmic declaraon verificaon mechanisms, the social security system automacally processes cizens' applicaons, and various analycal tools have been implemented in police systems. Against this background, there are praccally no systemac studies on the legal regulaon Proceedings of the 12th International Scientific Conference 256 so, scholars and policymakers can contribute to more equitable and sustainable higher education systems that fully incorporate rural populations into national development trajectories. Reference 1. Chankseliani, M., Gorgodze, S., Janashia, S., & Kurakbayev, K. (2020). Rural disadvantage in the context of centralised university admissions: a multiple case study of Georgia and Kazakhstan. Compare: A Journal of Comparative and International Education, 50(7), 9951013, doi: https://doi.org/10.1080/03057925.2020.1761294 2. Dzhanegizova, A. (2024). Digital transformation of higher education in Kazakhstan: challenges and solutions. Економічний часопис-ХХІ, 209(05+ 06), 42-55. 3. Hanushek, E. A., & Woessmann, L. (2020). Education, knowledge capital, and economic growth. The economics of education, 171-182. 4. Heijke, H., Meng, C., & Ris, C. (2003). Fitting to the job: the role of generic and vocational competencies in adjustment and performance. Labour economics, 10(2), 215-229. 5. Jonbekova, D. (2024). Government scholarships for international higher education: pathways for social change in Kazakhstan. Higher education, 87(3), 761-777, doi: https://doi.org/10.1007/s10734-023-01034-8 6. Jonbekova, D., Serkova, Y., Mazbulova, Z., Jumakulov, Z., & Ruby, A. (2023). How international higher education graduates contribute to their home country: An example from government scholarship recipients in Kazakhstan. Higher Education Research & Development, 42(1), 126-140, doi: https://doi.org/10.1080/07294360.2021.2019200 7. Karabayev, S., Nurgaliyeva, K., Kredina, A., Bekturganova, M., & Aimagambetov, Y. (2023). Relationship between determinants of higher education and economic development: The case of Kazakhstan. Problems and Perspectives in Management, 21(1), 336, doi: 10.21511/ppm.21(1).2023.29 8. Kryst, E. L., Kotok, S., & Hagedorn, A. (2018). Pursuing Higher Education in Rural Pennsylvania Schools: Shaping the College Path. Rural Educator, 39(1), 1-15. 9. Lal, K., & Paul, S. (2016). ICTs as Enabler in Higher Education. In Technology: Corporate and Social Dimensions (pp. 169-180). Singapore: Springer Singapore. 10. Li, H., Loyalka, P., Rozelle, S., & Wu, B. (2017). Human capital and China’s future growth. Journal of Economic Perspectives, 31(1), 25-48. 11. Mikiashvili, N. (2019). Education, Human Capital and Competitiveness of Small Open Economies (Case of Georgia. European Scientific Journal ESJ. 12. Ontiveros, J. (2020). Connecting rural students to higher education. The Vermont Connection, 41(1), 8. 13. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Developing a national assessment that supports Kazakhstan’s education goals (No. 27, December 2020). Retrieved from: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2020/12/developinga-national-assessment-that-supports-kazakhstan-s-educationgoals_0928b94a/1c4ed074-en.pdf 14. Özmen, F. (2013). Virtual Communities of Practices (VCoPs) for Ensuring Innovation at Universities--Firat University Sample. Eurasian Journal of Educational Research, 53, 131150. 15. Stone, A. N. (2016). Rural students and higher education: An overview of challenges and opportunities. Texas Education Review, 5(1), 1-9. «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 257 Medical Sciences UDC: 618.19-002-006.6-073.43 CLINICAL FEATURES OF EARLY DIAGNOSIS OF BREAST PATHOLOGY: THE ROLE OF ULTRASOUND IN THE DETECTION OF INFLAMMATORY, PRECANCEROUS DISEASES AND BREAST CANCER Arman Khozhayev Oncologist, Doctor of Ultrasound Diagnostics, Professor of the S.N. Nugmanov Department of Oncology, Asfendiyarov Kazakh National Medical University, Almaty, Kazakhstan Marat Mauletbayev Oncologist, Associate Professor of the Department of Oncology, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Aigerim Aubakirova Radiologist, Doctor of Ultrasound Diagnostics, Clinical and Diagnostic Rehabilitation Center "SANAD", Karaganda, Kazakhstan Assem Garipova Doctor of Ultrasound Diagnostics, Semey Medical University, University Hospital, Semey, Kazakhstan Damira Baichapanova Doctor of Ultrasound Diagnostics, Kurmangazy District Hospital, Atyrau region, Kurmangazy district, Kurmangazy village, Kazakhstan Aida Mangutova Doctor of Ultrasound Diagnostics, Medical Center "Damed Clinic", Almaty, Kazakhstan Alexandr Khalmetov Resident oncologist, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Annotation: this scientific and analytical work presents the clinical aspects of ultrasound diagnostics of inflammatory, precancerous, and breast cancer, including rare pathologies. It provides a detailed and comprehensive overview of modern ultrasound diagnostic methods using various modes: B-mode alone, its combination with color Doppler and elastography, as well as their features and informative value in the differential and early diagnosis of pathological conditions of the mammary gland. Current proposals of ultrasound clinicians are provided in the following BI-RADS standard (6th edition). The possibilities of ultrasound correlation for nonspecific symptoms such as pain and discomfort in the mammary glands, known as mastalgia and mastodynia, are described. Clinical protocols for the diagnosis and treatment of various mammary gland pathologies are presented, and current international practices and trends regarding oncovigilance and early diagnosis of breast cancer, including screening, using ultrasound are Proceedings of the 12th International Scientific Conference 258 described in detail. Key words: breast, mammary gland, mammalogy, oncology, radiology, ultrasound, ultrasound diagnostics, B-mode, color Doppler, elastography, mammography, breast cancer, screening. Today, ultrasound (US) diagnostics of various breast pathologies, including inflammatory, dyshormonal, precancerous conditions, and breast cancer, is a leading method, both for initial diagnosis and for comprehensive examinations. According to current protocols for the diagnosis and treatment of breast pathologies in the Republic of Kazakhstan, US diagnostics is the leading method for both initial diagnosis and monitoring [1, 2, 3]. As noted by Forrai G. et al. [4] breast US can be used on its own in patients aged under 30. Over the age of 30-35 years, it can be a complementary procedure to mammography, when needed. It is not suitable for breast cancer screening, at any age. As for US scans of other regions, breast US scanning should be documented with images in accordance with professional rules, even in negative cases. Colour Doppler is optional, but can be used in addition. Some studies suggest that a significant number of malignancies can be detected by US scanning as a complement for mammography, but this has not yet been routinely introduced due to extra human resource requirements and a high false positive rate. Automated breast US (ABUS) scan hasn’t become widespread yet as a complementary investigation modality for dense breast structures. Using a probe covering the breast, volumetric data are collected about the entire breast, from which slices can be reconstructed to review the glandular tissue in the main anatomical planes. This modality provides a good anatomical overview, as it is reproducible, and it can be complemented by an automatic image recognition system. Its disadvantage is that the false positivity rate is high for the biopsies it indicates, most of which will be benign. It should be emphasized that the resolution and information content of US images provided by ABUS is the same as for manual US scanning. Shear-wave elastography (SWE) is a non-invasive imaging procedure based on tissue elasticity, measured in kPA. An abnormal process will modify the elastic properties of the affected tissue. According to studies, US elastography may help differentiate Breast Imaging Reporting and Data System (BI-RADS) 3 and 4a lesions, and may increase the specificity of US scanning, thereby reducing the number of unnecessary breast biopsies. The role of elastography in the monitoring of neoadjuvant treatments, in the differential diagnosis of suspected axillary lymph nodes, and in the evaluation of microcalcifications affecting the glandular tissue has been investigated. This method has also been integrated into the current BI-RADS lexicon of 2013 [5]. Tsunoda H., Moon W.K. in their study [6] note that abnormalities on breast US images which do not meet the criteria for masses are referred to as nonmass lesions. These features and outcomes have been investigated in several studies conducted by Asian researchers. However, the term “nonmass” is not included in the American College of Radiology BI-RADS 5th edition for US. According to the Japan Association of Breast and Thyroid Sonology (JABTS) guidelines, breast lesions are divided into mass and nonmass. US findings of nonmass abnormalities are classified into five subtypes: abnormalities of the ducts, hypoechoic areas in the mammary glands, architectural distortion, multiple small cysts, and echogenic foci without a hypoechoic area. These findings can be benign or malignant; however, focal or segmental distributions and presence of calcifications suggest malignancy. Intraductal, invasive ductal, and lobular carcinomas can present as nonmass abnormalities. For the nonmass concept to be included in the next BI-RADS and be widely accepted in clinical practice, standardized terminologies, an interpretation algorithm, and outcome-based evidence are required for both screening and diagnostic US. Although the term, “nonmass”, is not used in the current BI-RADS for the US lexicon, the «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 259 components of nonmass abnormalities are included. Ductal changes and architectural distortions are listed among the associated features. Moreover, calcifications are a separate major category after masses; the descriptors for calcifications are as follows: 1) in a mass, 2) outside of a mass, or 3) intraductal. Cysts and clustered microcysts are included in special case categories. Notably, the definition of a mass in the BI-RADS US lexicon omitted the convexity criterion to allow for the inclusion of lesions with diffuse growth patterns, such as invasive lobular carcinoma or ductal carcinoma in situ (DCIS). The 6th edition of BI-RADS is currently under review and may include the term, “nonmass lesions”, as a new category in the revised lexicon. Nonmass lesions are defined as discrete areas that can be differentiated from normal tissues, lack the margins of a mass, and cannot be assigned a specific shape. In the JABTS guidelines, a mass is defined as a spaceoccupying lesion or lump formed by components that differ from the surrounding tissue, whereas nonmass abnormalities refer to lesions that are difficult to discern as a mass on US images. The term, “abnormality,” was chosen to emphasize a finding with pathological significance, particularly with a texture that differed from the normal surrounding tissue. The US findings of nonmass abnormalities are classified into five subtypes: 1) abnormalities of the ducts, 2) hypoechoic areas in the mammary glands, 3) architectural distortion, 4) multiple small cysts, and 5) echogenic foci without a hypoechoic area. While some cases presented findings of only one subtype, many exhibited a mixture of five subtypes. Although nonmass abnormalities may co-exist with masses, the abovementioned findings were often depicted as isolated findings without mass formation. Therefore, it remains clinically essential to understand these nonmass abnormalities. Various benign and malignant diseases can present as nonmass abnormalities. These findings are most useful in detecting DCIS; they are reflected in the anatomic structures of the ducts and lobules [6,7]. In lactating breasts, multiple dilated mammary ducts with milk are visible on US. However, bilateral or unilateral ductal dilatations with smooth walls and absent internal echogenicity can be observed below the nipple or areola in normal non-lactating breasts. Fluid secretions in the ducts sometimes appear as internal echoes; however, checking for floating can help differentiate whether they are fluid or solid. Therefore, dilated ducts observed only in certain areas beyond the nipple, ducts with irregular widening and narrowing, ducts with solid echoes, and ducts with thickened walls should be recognized as ductal abnormalities and distinguished from ducts without any pathological significance. Suspicious findings for cancer include the presence of a unilateral segmental distribution, irregularity of ductal caliber, continuous or multiple lesions, a gradual angle between intraductal proliferative lesions and the duct wall, and calcifications in the solid component. In benign diseases such as intraductal papillomas, the solid component in the dilated duct forms a steep angle with the duct wall and has high homogeneous echoes [6,8]. A hypoechoic area has different properties as compared with the surrounding or contralateral mammary gland but does not meet the criteria for a mass. In the case of a mass, the internal echoes are defined relative to the fatty tissue, whereas the term, “hypoechoic,” here refers to the echogenicity relative to the surrounding mammary or fibro-glandular tissue. The terms, “patchy” or “mottled,” are used to describe areas consisting of relatively small, speckled, low echoes, whereas the term, “geographic” is used when such areas have fused together; the term, “indistinct,” is used to describe areas that have indistinguishable boundaries. Because this type of abnormality is determined by a deviation from the normal mammary structure, the JABTS terminology and diagnostic criteria committee has concluded that it is clinically more appropriate to compare echogenicity with the easily comparable internal echoes of mammary tissue rather than with distant fatty tissue, where comparison of echo levels is often ambiguous. The presence of hypoechoic areas in the mammary glands is the most important finding for understanding breast-related diseases. However, distinguishing pathological findings that deviate from normal physiologic patterns or fibrocystic changes is difficult. The key point of differentiation is the Proceedings of the 12th International Scientific Conference 260 distribution of the hypoechoic areas. Multiple similar findings in the bilateral breasts suggest normal or benign lesions, whereas focal or segmental distribution suggests suspicious or malignant lesions. Therefore, if a hypoechoic area is found, it should be compared with the normal ipsilateral or contralateral side for evaluation [6]. Diseases that can be depicted as hypoechoic areas in the mammary glands include benign pathologies such as epithelial hyperplasia, fibrosis, radial scar, sclerosing adenosis, and mastitis. Malignant diseases include DCIS, invasive ductal carcinoma with predominant intraductal component, invasive ductal carcinoma, invasive lobular carcinoma, and inflammatory carcinoma. The presence of calcifications raises concerns regarding the possibility of malignancy. It is difficult to distinguish whether a lesion is localized within the ducts (in situ) or has an invasive component. In some cases, a preoperative diagnosis of DCIS may change to invasive ductal carcinoma after surgery. Invasion should be considered particularly when lesions are extensive [6,9]. Architectural distortion pertains to a lesion that distorts breast tissue without mass formation. This reflects convergent changes in the tissue, which can be attributed to both benign and malignant findings. Breast cysts are circumscribed anechoic masses with accentuated posterior echoes and imperceptible walls. However, multiple small cysts, which are several millimeters in size, may easily be understood when considering them as a single entity rather than when recognizing each cyst as a mass. If no cysts are found in other parts of the breast while a cluster of small cysts is observed in a localized area, the term, “clustered microcysts,” can be used. Multiple small cysts are classified into two groups based on their distribution: 1) the presence of multiple scattered cysts in the bilateral breasts, which are typically benign, due to fibrocystic changes, 2) the presence of multiple small cysts with focal or segmental distributions and clustered microcysts. Microcalcifications on mammography can sometimes be recognized on US as echogenic foci without definite ductal abnormalities or hypoechoic areas. However, advancements in US equipment have made these findings more common for both benign and malignant diseases. The evaluation of nonmass abnormalities is based on Brightness Mode (Bmode) images; however, color Doppler and elastography may also aid in evaluation. Information on vascularity is important because early-stage breast cancers, including DCIS, are often hypervascular. In the hypoechoic areas of mammary glands, increased blood flow is more likely to indicate malignancy. It has also been reported that micro-invasive carcinoma is more hypervascular than DCIS, thus rendering it useful for differentiating the presence of microinvasion. Furthermore, it has been reported that high vascularity is useful for improving specificity during screening. Information on elasticity by either strain or SWE can be used to characterize benign and malignant lesions in nonmass hypoechoic or distorted areas. In strain elastography (SE), elasticity is scored from 1 (soft) to 5 (hard) by light compression, where scores of 4 and 5 indicate malignancy. However, some DCIS cases are soft and similar to the surrounding tissue. Thus, as compared to masses, the criteria for use with nonmass abnormalities are not established [6,10]. Tsunoda H., Moon W.K. [6] emphasize that for the nonmass concept of breast US to be included in the next BI-RADS (6th edition) and be widely accepted in clinical practice, the following issues need to be addressed. First, terminology needs to be standardized. Clear definitions for nonmass lesions should be established such that the same lesions are less likely to be classified as either mass or nonmass. In addition, the terms, “nonmass abnormalities” and “nonmass lesions”, must also be distinguished; “nonmass abnormalities” should be used when referring to all five subtypes included in the JABTS guidelines, whereas “nonmass lesions” should be used when referring to nonmass hypoechoic areas in the mammary glands. Therefore, the definitions and usage of these terms require further discussion. Second, there is a need for standardizing the feature descriptors and assessments of nonmass lesions. Now, it is necessary to dwell in more detail on the use of color Doppler US and elastography «Theoretical Hypotheses and Empirical results» (December 18-19, 2025). Oslo, Norway, 2025 261 in addition to B-mode in the diagnosis of solid breast tumors. Okuno T. et al. conducted a multicenter study (JABTS BC-07) to establish the diagnostic criteria for breast US, including color Doppler and elastography, for non-mass abnormalities of the breast and verify their diagnostic usefulness. As the authors note color Doppler US reveals the vascularity of a tumor through visualization of the blood flow. However, it is not considered a standalone examination and is accompanied by B-mode US. Tissue elastography is another technique that can be used in breast US; two modes of tissue elastography, SE and SWE, are currently available [11]. The JABTS-BC 07 study was a multicenter observational study conducted along with CDCONFIRM, a study verifying the utility of color Doppler US and elastography in the diagnosis of solid breast tumors, from April 2018 to March 2021 [12]. Authors enrolled women with pathologically confirmed non-mass abnormalities of the breast who underwent B-mode and color Doppler examinations and women with non-mass abnormalities of the breast with no significant change for more than 1 year. Non-mass abnormalities that remained unchanged for more than 1 year were considered benign. Clinical data and US images of non-mass abnormalities of the breast were collected, with the exclusion of lesions for which vacuum-assisted biopsies had previously been performed. In cases in which Real-time Tissue Elastography (FUJIFILM Medical Corporation) had been performed, images of elastography were also collected. They grouped bidirectional Bmode images, size measurement images, B-mode images of the same site on the contralateral side, B-mode videos, color Doppler videos, characteristic color Doppler images, and elastography images from cases in which Real-time Tissue Elastography had been performed. The primary endpoints were the sensitivity, specificity, and accuracy of color Doppler US adjunct to B-mode US for non-mass abnormalities of the breast. The secondary endpoints were the validity of B-mode and color Doppler classifications and findings in the differential diagnosis between benign and malignant non-mass abnormalities of the breast and the sensitivity, specificity, and accuracy of color Doppler US and SE adjunct to B-mode US for non-mass abnormalities of the breast. A high-resolution US system with high-frequency (10 MHz and over) transducers was used in the study. The velocity range of the color Doppler was initially set to 3-4 cm/s. The velocity range, color scan area, and color gain were adjusted for vascularity. The subcutaneous fat and pectoral muscle layers were included in the region of interest of SE. The JABTS and the Japan Society of Ultrasonics in Medicine (JSUM) classify B-mode findings of non-mass abnormalities into the following four categories: hypoechoic areas in the mammary gland, abnormalities of the ducts, architectural distortion, multiple small cysts, and echogenic foci without a hypoechoic area. Bmode US images in this study were evaluated according to the criteria of non-mass abnormalities in the JABTS guidelines, location and distribution of the lesions, and echogenic foci as additional findings. Bilateral location or diffuse distribution indicate benign nature, while unilateral location and regional or quadrant distribution indicate malignant nature. The presence of echogenic foci in the hypoechoic area in the mammary gland suggests advancement of malignancy. The Terminology and Diagnostic Criteria Committee of the JABTS has developed definitions and diagnostic criteria for color Doppler US. Vascularity was evaluated subjectively according to the criteria of breast masses in the CD-CONFIRM study, i.e., according to a 4-point scale: 0, avascular; (1 +), hypo-vascular; (2 +), moderately vascular; and (3 +), hyper-vascular. Penetrating or plunging blood flow in hypoechoic areas of the mammary gland and lesions with architectural distortions were suspected to be malignant. In ducts with internal solid components, a single afferent blood flow into the solid component implied a benign lesion, and multiple blood flows were suspected to be indicative of malignancy. The researchers formulated the diagnostic criteria for non-mass abnormalities of the breast based on Real-time Tissue Elastography as follows: score 1, the entire area of the lesion displays green, indicating soft tissue; score 2, the area of the lesion displays both green and blue, but predominantly green; score 3, the area of the lesion displays both green and [Document text truncated for crawler view.]