BOSHLANG'ICH SINFLARDA TABIATSHUNOSLIK FANINI O OʽQITISHDA STEAM TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH METODIKASI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 277 BOSHLANG’ICH SINFLARDA TABIATSHUNOSLIK FANINI O OʽQITISHDA STEAM TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH METODIKASI ESANOVA MUHABBAT FAXRIDDIN QIZI Ajiniyoz nomidagi NDPI Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi yoʽnalishi 2-bosqish magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.18013860 Annotatsiya: Ushbu tezisda boshlang‘ich sinf tabiatshunoslik darslarida STEAM (fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika) yondashuvini qo‘llashning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Maqolada an’anaviy o‘qitish uslubidan farqli ravishda, fanlararo integratsiyaning o‘quvchi dunyoqarashini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: STEAM ta’limi, tabiatshunoslik, boshlang‘ich ta’lim, integratsiya, loyihaviy o‘qitish, muhandislik, innovatsion metodika, 4K ko‘nikmalari. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-aprelda «O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Farmoni qabul qilindi. Konsepsiyani amalga oshirishdan kutilayotgan natijalari sifatida STEAM fanlarni va tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil izlash, tahlil qilish kompetensiyalari, malakalarning rivojlanishiga alohida urg‘u berishni hisobga olgan holda zamonaviy innovatsion iqtisodiyot talablariga javob beradigan umumta’lim dasturlari va yangi davlat ta’lim standartlari joriy etilishi belgilangan. Boshlang‘ich sinf tabiatshunoslik darslarida STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) yondashuvini qo‘llash bugungi kun ta’limining eng dolzarb talablaridan biridir. An’anaviy ta’limdan farqli o‘laroq, STEAM o‘quvchilarga tabiat hodisalarini alohidaalohida emas, balki bir butunlikda o‘rganish imkonini beradi. Tabiatshunoslik darslarida ushbu texnologiya quyidagi besh yo‘nalishni birlashtiradi: Science (Fan): Tabiat qonuniyatlarini o‘rganish. Technology (Texnologiya): Zamonaviy asboblar va raqamli resurslardan foydalanish. Engineering (Muhandislik): Muammolarga yechim sifatida model va konstruksiyalar yaratish. Arts (San’at): Ijodiy yondashuv, estetik idrok va dizayn. Mathematics (Matematika): Hisob-kitoblar, o‘lchovlar va statistik ma’lumotlar. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida (1-4 sinf) dunyoqarash shakllanayotgan davrda tabiatshunoslik darslari asosiy poydevor hisoblanadi. STEAM metodikasi o‘quvchilarda "Nima uchun?" va "Qanday?" degan savollarga amaliyot orqali javob topish ko‘nikmasini shakllantiradi. STEAM ta’lim tizimida SCIENCE (tabiiy fanlar) ham o‘rin olgan bo‘lib, o‘quvchilarga ta’limtarbiya berishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish ta’lim tizimida pedagogik faoliyat ko‘rsatayotgan har bir tabiiy fani o‘qituvchilarning diqqat markazida bo‘lmog‘i lozim. Tabiiy fanlarni o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faoliyatini individual tarzda tashkil etish asosan dars bilan birgalikda darsdan va sinfdan tashqari ishlarda ham foydalaniladi. Tabiiy fanlarni o‘qitishda hamkorlikda o‘qitish texnologiyasining barcha metodlaridan, modulli ta’lim texnologiyasining o‘quvchilarning kichik guruhlarda ishlashiga mo‘jjallangan modul dasturlaridan foydalanish shular jumlasiga kiradi. Tabiiy fanlari dasrlarida o‘quvchilarning bilish faoliyati yalpi o‘qitishni individual va kichik guruhlarda ishlash shakllari bilan uyg‘unlashtirilganda juda yuqori samara beradi. Tabiiy fanlarni o‘qitishda ta’lim - tarbiya YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 278 jarayonida hukmronlik qilayotgan an’anaviy darslarni zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish orqali takomillashtirish maqsadga muvofiq.1 STEAM darslarini tashkil etish bosqichlari tabiatshunoslik darslarida STEAM loyihalarini amalga oshirishda quyidagi ketma-ketlikka amal qilinadi: Muammoni aniqlash: Masalan, "O'simliklar suvsiz yashay oladimi?" yoki "Qanday qilib ifloslangan suvni tozalash mumkin?". Tadqiqot o'tkazish: Mavzuga oid ma’lumotlarni yig‘ish va o‘simliklar/tabiat elementlarini kuzatish. Loyihalash va qurish: Muammoni hal qilish uchun model yaratish (masalan, qo‘lbola suv filtri yasash). Sinov va tahlil: Yaratilgan modelni amalda tekshirib ko'rish. Takomillashtirish: Natijalarni matematik hisoblab, san’at elementlari bilan bezash va taqdim etish. Amaliy misol: "Suvning aylanishi va filtratsiyasi" loyihasi. Ushbu mavzuda STEAM elementlarini quyidagicha qo‘llash mumkin: S: Suvning tabiatda aylanishi va uning xususiyatlarini tushuntirish. T: Mikroskop yoki raqamli datchiklar orqali suv tarkibini tekshirish. E: Turli qatlamlardan (qum, tosh, ko'mir) iborat suv tozalash qurilmasini yasash. A: Loyiha chizmasini chizish va tabiat musaffoligini tasvirlovchi rasm ishlash. M: Sarflangan suv miqdori va filtratsiyadan keyingi toza suv hajmini o‘lchash. STEAM texnologiyasi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini nafaqat tayyor bilimlarni yod olishga, balki kashfiyotlar qilishga o‘rgatadi. Bu metodika o‘quvchilarda kelajakda yuqori texnologik kasblarni egallashga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otadi. Zamonaviy ta'lim tizimida o‘quvchilarga shunchaki faktlarni o‘rgatish (masalan, "suv 100 darajada qaynaydi") o‘z ahamiyatini yo‘qotmoqda. STEAM yondashuvi tabiatshunoslikni hayotiy ko‘nikmalar bilan bog‘laydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixologik xususiyatlari — qiziquvchanlik, harakatchanlik va obrazli tafakkur — STEAM darslari uchun eng qulay zamin hisoblanadi. Yana bir jihatni aytish joizki , tabiatshunoslik darslarida STEAMni samarali qo‘llash uchun 5E modeli tavsiya etiladi: Engage (Jalb qilish): Qiziqarli savol yoki video orqali mavzuga qiziqish uyg‘otish. Explore (O‘rganish): O‘quvchilarga laboratoriya asboblari yoki tabiiy materiallar beriladi, ular mustaqil tajriba o‘tkazadilar. Explain (Tushuntirish): O‘quvchilar ko‘rganlarini o‘z so‘zlari bilan aytib berishadi, o‘qituvchi ilmiy atamalarni kiritadi. Elaborate (Kengaytirish): Olingan bilimni yangi vaziyatda qo‘llash (muhandislik loyihasi). Evaluate (Baholash): O‘quvchilar o‘z loyihalarini taqdim etadilar. Tavsiyalarimiz shundan iboratki, darslarda ko‘proq tajribaga asoslangan (Hands-on) topshiriqlardan foydalanish. O‘quvchilarga xato qilishdan qo‘rqmaslik va qayta urinib ko‘rish imkonini berish. Darslararo integratsiyani (fanlar bog‘liqligini) kuchaytirish. Boshlang‘ich sinf tabiatshunoslik darslarida STEAM texnologiyasini qo‘llash shunchaki dars o‘tish usuli emas, balki bolani hayotga tayyorlash tizimidir. Bu yondashuv orqali o‘quvchi tabiatni faqat kitobdan o‘qimaydi, balki uni his qiladi, tushunadi va asrash yo‘llarini izlaydi. Bu esa milliy ta’limimizning asosiy maqsadi bo‘lgan komil insonni tarbiyalashga xizmat qiladi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 279 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Uzoqjonova M.D., “Tabiiy fanlarni oʽqitishda STEAM ta’limi tizimi”. // “Science and education” Scientific journal . Volume 4 Issue 9 september 2023. 2. Tog‘ayeva G. "Boshlang‘ich sinflarda tabiatshunoslikni o‘qitish metodikasi". – Toshkent: "Cho‘lpon", 2019. 3. Yuldashev J.G‘., Usmonov S.A. "Zamonaviy pedagogik texnologiyalar". – Toshkent, 2014. 4. Yakubova D. "STEAM texnologiyasi asosida darslarni integratsiyalash". // "Boshlang‘ich ta’lim" jurnali, 2022-yil, 4-son.