ESHITISHDA NUQSONI BO'LGAN O'QUVCHILARNING IJTIMOIY MOSLASHUVINI RIVOJLANTIRISH USULLARI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 280 ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNING IJTIMOIY MOSLASHUVINI RIVOJLANTIRISH USULLARI Saidakbarova Gulnora Botirovna Maxsus pedagogika (Surdopedagogika) yo'nalishi magistranti [email protected] Maqsud Qodirov PhD, dotsent v.b. Toshkent Davlat Milliy Pedagogika universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.18013911 Annotatsiya: Mazkur maqolada inklyuziv ta’lim sharoitida eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv jarayonini rivojlantirishga qaratilgan samarali pedagogik va psixologik usullar tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu toifadagi o‘quvchilarning jamoadagi muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish, tengdoshlar bilan ijtimoiy munosabatlarini mustahkamlash hamda o‘z-o‘zini anglash va faolligini oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Inklyuziv muhitda qo‘llaniladigan innovatsion ta’lim texnologiyalari, interaktiv metodlar va axborot-kommunikatsiya vositalarining ijtimoiy moslashuvga ta’siri yoritib beriladi. Maqola natijalari maxsus va inklyuziv ta’lim amaliyotida pedagoglar, defektologlar hamda psixologlar uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: ijtimoiy moslashuv, ijtimoiy integratsiya, maxsus ehtiyojli bolalar, pedagogik texnologiyalar, kommunikativ ko‘nikmalar, interaktiv metodlar. Kirish qismi: Bugungi kunda ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvni rivojlantirish jamiyatning muhim ijtimoiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Inklyuziv ta’lim barcha o‘quvchilarning, jumladan eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning ham teng huquqli ta’lim olish imkoniyatlarini ta’minlashga xizmat qiladi. Bunday sharoitda ularning nafaqat bilim olish jarayoni, balki ijtimoiy hayotga moslashuvi, jamoadagi o‘rni va ijtimoiy faolligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar inklyuziv muhitda muloqotga kirishish, tengdoshlar bilan samarali ijtimoiy munosabatlar o‘rnatish va o‘z fikrini erkin ifoda etishda qator qiyinchiliklarga duch keladilar. Ushbu holatlar ularning ijtimoiy moslashuv darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ta’lim jarayonida psixologik to‘siqlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, inklyuziv ta’lim sharoitida ushbu o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirishga qaratilgan samarali pedagogik usul va texnologiyalarni aniqlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda maxsus pedagogika, defektologiya va psixologiya sohalarida eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning ijtimoiylashuvini ta’minlashga doir ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Biroq inklyuziv ta’lim muhitida qo‘llanilayotgan zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interaktiv metodlarning ijtimoiy moslashuvga ta’siri yetarlicha tizimli o‘rganilmagan. Mazkur maqola ana shu bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan bo‘lib, unda eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirishning samarali usullari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi inklyuziv ta’lim sharoitida eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini ta’minlashda qo‘llaniladigan pedagogik yondashuv va usullarning samaradorligini asoslab berishdan iborat. Ushbu tadqiqot natijalari inklyuziv ta’lim YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 281 amaliyotini takomillashtirish hamda maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlovchi mutaxassislar faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism: Inklyuziv ta’lim muhitida eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar tengdoshlari bilan birgalikda ta’lim olish jarayonida ijtimoiy, psixologik va kommunikativ qiyinchiliklarga duch keladilar. Ushbu muammolar, avvalo, nutq va eshitish faoliyatidagi cheklanishlar bilan bog‘liq bo‘lib, muloqot jarayonining murakkablashishiga olib keladi. Natijada o‘quvchilarda jamoadan ajralish, o‘ziga ishonchsizlik va ijtimoiy passivlik holatlari kuzatilishi mumkin. Inklyuziv muhitda yetarli moslashtirilgan pedagogik sharoitlarning mavjud emasligi, o‘qituvchilarning maxsus metodik tayyorgarligining yetishmasligi ham ijtimoiy moslashuv jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish muhim hisoblanadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirishda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yondashuv har bir o‘quvchining psixofiziologik xususiyatlari, muloqot darajasi va ijtimoiy tajribasini inobatga olishni taqozo etadi. O‘qituvchi va mutaxassislar tomonidan qo‘llaniladigan individual ta’lim rejasi ijtimoiy ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, faoliyatga yo‘naltirilgan va hamkorlikka asoslangan pedagogik yondashuvlar o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini oshirishda samarali hisoblanadi. Guruhli ishlash, jamoaviy topshiriqlar va rolli o‘yinlar orqali eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar tengdoshlari bilan muloqotga kirishib, ijtimoiy tajriba orttiradilar. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Vizual materiallar, multimediya vositalari, interaktiv taqdimotlar va maxsus dasturlar muloqotni yengillashtirib, o‘quvchilarning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishiga imkon yaratadi. Onlayn platformalar va mobil ilovalar yordamida o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, ijtimoiy vaziyatlarni modellashtirish va mustaqil faoliyatini qo‘llab-quvvatlash mumkin. Bunday texnologiyalar o‘quvchilarning o‘z-o‘zini ifodalash ko‘nikmalarini mustahkamlab, ijtimoiy moslashuv jarayonini jadallashtiradi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini ta’minlashda psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimi muhim ahamiyatga ega. Ushbu tizim pedagog, defektolog, psixolog va ota-onalarning o‘zaro hamkorligini talab etadi. Mutaxassislar tomonidan olib boriladigan psixokorreksion mashg‘ulotlar o‘quvchilarning emotsional holatini barqarorlashtirish va ijtimoiy moslashuv darajasini oshirishga xizmat qiladi. Ota-onalar bilan hamkorlik qilish orqali bolalarning ijtimoiy tajribasini kengaytirish, ularni ijtimoiy hayotga tayyorlash samaradorligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, maktab muhitida ijobiy psixologik muhitni yaratish eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishiga yordam beradi. Tahlillar qismi: Tadqiqot jarayonida inklyuziv ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan eshitishda nuqsoni bo‘lgan 60 nafar o‘quvchi ishtirok etdi. Tadqiqotda kuzatuv, so‘rovnoma hamda pedagogik tajriba-sinov metodlaridan foydalanildi. O‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv darajasi tajriba boshlanishidan oldin va tajriba yakunida qiyosiy tahlil qilindi. Dastlabki diagnostika natijalari o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv darajasi asosan past va o‘rtacha ko‘rsatkichlarda ekanligini ko‘rsatdi. Xususan, ijtimoiy moslashuvning past darajasi 38 foizni, YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 282 o‘rtacha darajasi 42 foizni tashkil etgan bo‘lsa, yuqori darajadagi moslashuv atigi 20 foizni tashkil etdi. Tajriba-sinov ishlari davomida interaktiv metodlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari hamda psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimi qo‘llanilgach, yakuniy natijalarda sezilarli ijobiy o‘zgarishlar qayd etildi. Tadqiqot yakunida ijtimoiy moslashuvning past darajasi 15 foizgacha kamaydi, o‘rtacha daraja 45 foizni tashkil etdi, yuqori darajadagi ijtimoiy moslashuv esa 40 foizga yetdi. Ushbu natijalar ijtimoiy moslashuvning yuqori darajasi 20 foizdan 40 foizga oshganini, past darajadagi ko‘rsatkich esa 23 foizga kamayganini ko‘rsatadi. Kommunikativ ko‘nikmalar rivoji bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalari ham ijobiy dinamikani namoyon etdi. Tadqiqot boshida tengdoshlar bilan erkin muloqot qila oladigan o‘quvchilar ulushi 32 foizni, guruhli ishlarda faol ishtirok etadiganlar esa 35 foizni tashkil etgan. Tajriba yakuniga kelib, ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 58 va 62 foizga yetdi. Bu esa o‘quvchilarning kommunikativ faolligi o‘rtacha 26–27 foizga oshganini tasdiqlaydi. Psixologik holatni baholash natijalari ham muhim o‘zgarishlarni ko‘rsatdi. Tadqiqot boshida o‘quvchilarning 45 foizida o‘ziga ishonchsizlik va ijtimoiy passivlik holatlari kuzatilgan bo‘lsa, tajriba yakunida bu ko‘rsatkich 18 foizgacha kamaydi. Shuningdek, o‘z fikrini ochiq va erkin ifoda eta oladigan o‘quvchilar ulushi 28 foizdan 55 foizga oshgani aniqlandi. Mazkur natijalar psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlashning ijtimoiy moslashuvga ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining samaradorligini baholash maqsadida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning 70 foizi vizual va multimediya materiallari dars mazmunini tushunishni yengillashtirganini, 65 foizi esa interaktiv texnologiyalar ularning ijtimoiy faolligini oshirganini ta’kidladi. Umuman olganda, olingan statistik ma’lumotlar inklyuziv ta’lim sharoitida shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik yondashuvlar, interaktiv metodlar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan tizimli foydalanish eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv darajasini sezilarli darajada oshirishini ilmiy asosda tasdiqlaydi. Xulosa: Inklyuziv ta’lim sharoitida eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini ta’minlash zamonaviy ta’lim tizimining muhim va dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu toifadagi o‘quvchilarning jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi ko‘p jihatdan ta’lim jarayonida yaratilgan pedagogik, psixologik va ijtimoiy sharoitlarga bog‘liqdir. Tahlillar davomida shaxsga yo‘naltirilgan, faoliyatga asoslangan hamda hamkorlikka yo‘naltirilgan pedagogik yondashuvlar eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy faolligi va kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali ekanligi aniqlandi. Shuningdek, zamonaviy axborot-kommunikatsiya va interaktiv texnologiyalardan foydalanish muloqot jarayonini yengillashtirib, o‘quvchilarning inklyuziv muhitga moslashuvini jadallashtirishi isbotlandi. Bundan tashqari, psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimini yo‘lga qo‘yish, mutaxassislar va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish ijtimoiy moslashuv jarayonining barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Inklyuziv ta’lim muassasalarida ijobiy ijtimoiy-psixologik muhit yaratish eshitishda nuqsoni bo‘lgan YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 283 o‘quvchilarning o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishiga va jamiyatda munosib o‘rin egallashiga zamin yaratadi. Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’lim sharoitida eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirish kompleks yondashuvni talab etadi. Mazkur maqolada bayon etilgan ilmiy-nazariy va amaliy xulosalar inklyuziv ta’lim amaliyotini takomillashtirishda hamda maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlovchi pedagog va mutaxassislar faoliyatida samarali qo‘llanishi mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Kadirov M.M, Saidakbarova Gulnora Botirovna. (2025). ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O’QUVCHILARNI IJTIMOIY HAYOTGA MOSLASHTIRISH TEXNOLOGIYALARI. Научный информационный бюллетень, 7(1), 574–577. извлечено от https://www.inlibrary.uz/index.php/ifx/article/view/83007 2. Yuldasheva , Z. ., & Kodirov, M. M. (2025). ZAIF ESHITUVCHI BOLALAR ESHITUV IDROKINI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA OLIB BORILADIGAN PEDAGOGIK ISHLAR. Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(5), 53– 55. извлечено от https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/46885 3. Saidakbarova Gulnora Botirovna. OMMAVIY MAKTABDA INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISH USULLARI. (2025). Yangi O’zbekistonda Tabiiy Va Ijtimoiy-Gumanitar Fanlar Respublika Ilmiy Amaliy Konferensiyasi, 3(1), 5863. https://universalpublishings.com/~niverta1/index.php/gumanitar/article/view/9402 4. Abdullaeva, S., Jabborov, K., Kamalova, S., Khaydarova, R., Botirova, D., & Baxtiyorov, R. (2023). Enlightenment Awakening as a Guarantee of a Stable Society. SGS-Engineering & Sciences, 2(02). 5. Abdulxamidova G.N. ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARDA IJTIMOIY FAOL FUQAROLIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA KORREKSION PEDAGOGIK ISH MAZMUNI VA AHAMIYATI // Экономика и социум. 2023. №12 (115)-1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/eshitishda-nuqsoni-bo-lgan-o-quvchilarda-ijtimoiy-faolfuqarolik-kompetensiyalarini-rivojlantirish-bo-yicha-korreksion-pedagogik (дата обращения: 18.12.2025).