ISHLAB CHIQARISHNI DIVERSIFIKATSIYA ORQALI SAMARADORLIKNI OSHIRISHNING ASOSIY MEHANIZMLARI

https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1 2025 №5 2025 №6№11№12 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, dekabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. Abdukarimova Dinara Rustamxanovna, bank-moliya akademiyasi professori, DSc., professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Abdukarimova Dinara Rustamkhanovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA TIJORAT BANKLARI LIKVIDLILIK XAVFINI BOSHQARISHI ..................................................................................................................................................................................44 Baxromov Nodirjon Muxammadamin o‘g‘li TURIZM XIZMATLAR BOZORI ISTE’MOLCHILARINI SEGMENTLASH USULI ASOSIDA DIVERSIFIKATSIYA KONSEPSIYASINI ISHLAB CHIQISH ............................................................................................... 48 Maxmudova Aziza Pirmamatovna “INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALAR VA “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA G‘ALLA YETISHTIRISH BARQARORLIGINI BAHOLASH .................................................................................................53 Turayeva Gulizahro АНАЛИЗ ЦЕНОБРАЗОВАНИЯ НА ЗЕРНОВЫЕ ПРОДУКТЫ ПО ДАННЫМ МАРКЕТИНГОВЫМ ИСЛЕДОВАНИЯМ (НА ПРИМЕРЕ НАМАНГАНСКОЙ ОБЛАСТИ) .......................................................................... 57 Баҳриддинов Жаҳонгирбек Равшанжон ўғли KICHIK BIZNES RIVOJINI TA’MINLASHDA BOZOR INFRATUZILMALARINING AHAMIYATI ......................... 62 Gʻaniyev Botir Baxtiyorovich, Zakirova Gulnora Mirzaliyevna KICHIK SANOAT ZONALARI FAOLIYATINI SAMARALI BOSHQARISH METODOLOGIYASI VA YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................................67 Shodmonqulov Kamoliddin Murodillaevich INNOVASION FAOLIYAT XARAJATLARINING BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................................................................73 Mustafoyev Akbar Mustafo o‘g‘li MAHSULOT DIVERSIFIKATSIYASI VA LOGISTIKA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ASOSIDA EKSPORT POTENSIALINI OSHIRISH YO‘LLARI .................................................................................................................78 Maxkamov Ibrayim, Jo‘raboyeva Shohida Kamoliddin qizi REKLAMA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI ROLI ................. 83 Abduxalilova Laylo Toʻxtasinovna, Raxmonqulova Shahrizoda SIRKULYAR IQTISODIYOTDA YOPIQ SIKL NAZARIYASINING ROLI .......................................................................... 87 Sodikov Zokir Rustamovich YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHDA MOLIYAVIY RAG‘BATLAR VA ULARNING NATIJALARI ......................................................................................................................................................................................92 Axmadjonova Gulmira Xabibulla qizi MAMLAKAT IQTISODIYOTI RIVOJLANISHIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING ROLI ........................................................................................................................................................97 G‘aniyev Baydulla Toshmurodovich АНАЛИЗ ПОДХОДОВ ЦЕНТРАЛЬНЫХ БАНКОВ К РЕГУЛИРОВАНИЮ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ ПРОДУКТОВ: СРАВНЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА И МЕЖДУНАРОДНОЙ ПРАКТИКИ .........101 Даулетиярова Шахло СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ УЗБЕКИСТАНА ............................................................................................................................................................................ 109 Кадирова Хадича Тураевна XORIJ MAMLAKATLARINING IQTISODIYOTNI UGLERODSIZLASHTIRISH STRATEGIYALARI: O‘ZBEKISTON UCHUN TAKLIFLAR ......................................................................................................................................115 D.X. Pulatov, F.E.Shamsiyev O‘ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASI: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .................................125 Sattorov Ixtiyor Ochilovich, Karimov Shohruh Yo‘ldoshali o‘g‘li HISOB SIYOSATI TARKIBIY TUZILISHI MASALALARI ................................................................................................. 133 Botirova Raximaxon Abdujabbarovna QURILISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING MOLIYAVIY TAHLILI .............................. 136 Musayeva Shoira Azimovna MUNDARIJA https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. KICHIK SANOAT ZONALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH ........................................................................................................................................................................................144 Axmedov Oybek Turgunpulatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI PORTFELI TAHLILI ...............................................................................................149 Madraximov Ilxom Kamilovich FOYDA SOLIG‘INING O‘ZIGA XOS MUAMMOLI JIHATLARI ........................................................................................154 Zaripov Xusan Baxodirovich AGRAR SEKTORNI INNOVATSION MODERNIZATSIYA QILISHDA INVESTITSIYA OQIMLARINI BOSHQARISH MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................. 159 Xamrayev Quvvat Iskandarovich OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQODLARINI TAKOMILLASHTIRISH .............163 Jalilov Jamshid G‘anijonovich, Safarov Zavqiddin Zokir o‘g‘li MINTAQA SANOAT TARMOG‘I RIVOJLANISHINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI ....................................168 Xayitboev Abror Quvondiqovich РОЛЬ СМЕШАННОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ (BLENDED FINANCE) В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ КОММУНАЛЬНЫХ УСЛУГ: УРОКИ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН .................................................................................................................................................... 174 Гулмаматова Дурдона Шерали кизи KORXONALARDA STRATEGIK BOSHQARUV ...................................................................................................................180 Musayeva Dilnoza Dilshatovna BANK TIZIMIDA MARKETING AHAMIYATI VA BANK MARKETINGI ....................................................................184 Usubjonov Zaxriddin Vasliddin o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN XORJIY KREDIT MABLAG‘LARINI JALB KILISH HUQUQIY JIHATLARI .................................................................................................. 189 Qulliyev Anvar Zayniddinovich TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA CHAKANA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI ....................................................................................................................................................194 Alimov Umid O‘ktambayevich MAHSULOTLARNING RAQAMLI PASPORTI TIZIMINI JORIY ETISH OMILLARI VA TO‘SIQLARI .............. 200 Avloqulova Sadoqat Sobirjon qizi KORXONALARDA FOYDA VA ZARARLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION METODLAR AHAMIYATI .................................................................................................................................................................................... 207 Ernazarov Ortiq Eshnazarovich, Farog‘at Xo‘jabekova ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ БЛАГОСОСТОЯНИЕ, А ТАКЖЕ НОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОВЫШЕНИЯ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ .....................................................212 Останов Эгамберди RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INNOVASION TEXNOLOGIYALARNI INTEGRATSIYALASH: MOHIYATI VA RIVOJLANISH IMKONIYATLARI ............................................................................................................... 218 Xakimova Xulkar Xamidovna QORAQALPOG‘ISTON VA XORAZM OZIQ-ОVQAT SANОATINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI HAMDA UNI YANADA RIVОJLANTIRISH YO‘LLARI ...................................................................................................... 224 Tleuov Niyetulla Raxmanovich OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI ....................................................................................230 Shadiyeva Gulnora Mardiyevna, Rustamova Zarina Rustamovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEKISTON OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MARKETING FAOLIYATINI MODELLASHTIRISH VA BOSHQARISH MEXANIZMLARI ...............................................................234 Sadikov Shoxrux Shuxratovich XIZMAT KO‘RSATISH SOHASI KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIKNI OSHIRISHDA RAQAMLI XIZMATLARNING AHAMIYATI ......................................................................................................................... 238 Asenbaeva Aydaygul Edenbaevna BARQARORLIK VA YASHIL MENEJMENT: ILMIY-NAZARIY YONDASHUVLAR VA AMALIY AHAMIYATI .................................................................................................................................................................................... 242 Djalilova Dilbar Abdikarim qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. HUDUDLARNING IQTISODIY SALOHIYATINI INNAVATSION-INVESTITSION BOSHQARISH STRATEGIYASI VA MEXANIZMI (XORAZM VILOYATI MISOLIDA) ..........................................................................247 Maqsudova Malohatxon Maqsudovna, Yaxshimuratov Maqsadbek Narimon o‘g‘li O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BUDJETINI 2026-YILGI SOLIQ SIYOSATINING TAHLILI VA XALQARO SOLISHTIRMA YONDASHUVI ....................................................................................................................251 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI256 Mamataliyeva Dilnoza Raxmonovna TRANSFORMATSIYALASHUV SHAROITIDA INVESTITSIYALAR SHAKLLANISHI VA ULARNI SAMARALI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................259 To‘rayev Jasurali To‘rayevich O‘ZBEKISTONDA SAVDO TASHKILOTLARINING FAOLIYATI VA RIVOJLANISH HOLATI .............................. 264 B. Sulaymonov NAMANGAN VILOYATIDA “YASHIL IQTISODIYOT” MODELIGA O‘TISH JARAYONIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING IQTISODIY FAOLLIGI ......................................................................................................270 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li OʻZBEKISTONDA “YASHIL” IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YOʻNALISHLARI ..........274 Xoshimov Pazliddin Zuxurovich KICHIK BIZNES ORQALI ISH O‘RINLARINI YARATISH STRATEGIYALARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA ....................................................................................................................................................................................... 278 Ergasheva Nigora Abdigapparovna MAMLAKATIMIZDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI ....................283 Quryozov Sardorbek Sharifboevich РАЗРАБОТКА И ПРИОРИТИЗАЦИЯ КЛЮЧЕВЫХ ИНДИКАТОРОВ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДЛЯ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЙ ПАНЕЛИ МОНИТОРИНГА ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БОЛЬНИЦ: ЭКСПЕРТНАЯ ОЦЕНКА СО СТОРОНЫ РУКОВОДИТЕЛЕЙ МЕДУЧРЕЖДЕНИЙ ........................................290 Шухратов Мамуржон Шухрат угли MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYAT ORGANLARINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BOSHQARISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR ..................................................................................................................297 Nurmurodov Zafarjon Nurmurod o‘g‘li BANK TIZIMINING BARQAROR MOLIYAVIY RIVOJLANISHINI TA’MINLASH VOSITALARI .........................303 Sadikov Iskandar Gayratovich ЗЕЛЕНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ...............................308 Халиков С. Х. HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDA KICHIK BIZNESNI ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH CHORALARI .............................................................................................................................................................313 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich ИСТОРИЧЕСКИЙ ПРОЦЕСС СТАНОВЛЕНИЯ ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ ............ 317 Мажидова Фарангиз Фуркатзода O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH .............................................................................................................................................321 Isakov Oybеk Jamoliddinovich NORASMIY KOOPERATSIYA MUNOSABATLARINING FERMER XO‘JALIKLARI YETISHTIRGAN MAHSULOT MIQDORIGA TA’SIRINI BAHOLASH............................................................................................................325 Ismoilov Azamat O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA FOIZ RISKINI BOSHQARISH AMALIYOTI ........................................... 332 Seitnazarov Daniyar Baxadirovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SUT VA SUT MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLOVCHI KORXONALAR FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH....................................................................................................341 Normuradov Nurbek Sunatilloevich “AYOL RAHBARLAR: RAHBARLIK SALOHIYATI VA ISH JOYIDA TENGLIK” FRANSIYA DAVLATI TAJRIBASI ASOSIDA ...................................................................................................................................................................346 Abduraxmonova Feruzabonu https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI KLASTERLARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH...................................................................................................................................................................352 Dildora Yuldasheva TIJORAT BANKLARINING DEPOZIT BAZASINING YETARLILIGINI TAʼMINLASH YOʻLLARI ...................... 359 I.J. Isakov OLIY TA’LIM SIFATINI OSHIRISH VA IQTISODIY DIAGNOSTIKA O‘TKAZISHNING XORIJ TAJRIBASI ..... 363 Xo‘jaxonov Ma’rufxon Xamidxonovich, Axmedov Oybek Turg‘unpulatovich INKLYUZIV TA’LIMNI MOLIYAVIY QO‘LLAB-QUVVATLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI YECHISH YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................369 Egamberdiyeva Dilorom Botir qizi, Pulatova Moxira Baxtiyorovna “KREATIV IQTISODIYOT” HAMDA “TURIZM” TUSHUNCHALARINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI .......................................................................................................................................................................................374 Abdurasulov Shovqiddin Erkin o‘g‘li THE STRATEGIC ROLE OF THE INDUSTRIAL SECTOR IN THE NATIONAL ECONOMY AND DEVELOPMENT FACTORS .......................................................................................................................................................380 Rakhimov Bakhromjon Ibroximovich INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING ASOSIY YOʻNALISHLARI ...........................................................................................................................................................386 Ismailov Dilshod Anvarjonovich GLOBAL INCOME INEQUALITY IN 2024: CAUSES, PATTERNS, AND CONSEQUENCES ................................393 Ilxomjonov Jaxongir Alisher o‘g‘li ТОРГОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В СВОБОДНО ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОНАХ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ .................................................................................................................................................................................401 Шарифхoджаев Шавкат Окилович, Ачилова Ширин Шавкат кизи O‘ZBEKISTON KON-METALLURGIYA SANOATI: RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HOZIRGI HOLATI ............................................................................................................................................................................................ 407 Ergashov Botirjon Ergashovich PENSIYA JAMGʻARMASIDA DAVLAT BUDJETI TRANSFERTLARI ULUSHI HAMDA UNING XORIJ TAJRIBASI ....................................................................................................................................................................................... 415 Sherjonov Doniyor Saparbayevich O‘ZBEKISTON SANOAT KORXONALARINI QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAN FOYDALANIB MOLIYALASHTIRISHNING HOZIRGI HOLATI VA MUAMMOLARI ...........................................................................419 Igitov Jurabek Kuzibekovich QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I BO‘YICHA FIRIBGARLIKLAR: MEXANIZMLARI, SABABLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YO‘LLARI..................................................................................................................................425 Eshkarayev Bobir Chariyevich TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA QISHLOQ XO‘JALIGINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI .................................................................................. 431 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna TURIZM SOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)..................................................................................................................................435 Xalimov Shaxboz Xalimovich SANOATDA IQTISODIY MOLIYAVIY HISSOBOTLAR XALQARO STANDARTLARINI RAQOBATBARDOSH KORPORATIV STRATEGIYALARNI SHAKLLANTIRISHDA QO‘LLASH ........................442 Turaboev Ibroxim Ismoil o‘g‘li ФОНДИРОВАНИЕ И СТРАХОВАНИЕ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСОВЫМИ РИСКАМИ АПК: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ ..................................................................................447 Дурманов Акмал Шаймарданович PAXTA-TO‘QIMACHILIK KLASTERLARI RIVOJLANISHINING STATISTIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ........................................................................................................................................................................................... 456 Atajanova Guli Maxsudbekovna JAHON MOLIYAVIY BOZORLARI BARQARORLIGIGA GLOBAL IQTISODIY INQIROZLAR VA GEOSIYOSIY OMILLARNING TA’SIRI HAMDA ULARNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI .....................462 Abdurazakova Nargiza Rixsibayevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISHDA BOSHQARUV QARORLARINING IQTISODIY TAHLILI .........467 Mamadiyarov Dilshad Uralovich PAXTA TOZALASH KORXONALARINING TARKIBIY BOʻLINMALARIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI ......................................................................................................................474 Murodov Orif Jumayevich, Gʻulomov Xaydarbek Ilyos oʻgʻli BARQAROR KELAJAK SARI: MAMLAKATDA EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI MUSTAHKAMLASH ....................482 Abdullaev Shavkatjon Maxmudillaevich ZAMONAVIY IQTISODIY SHAROITLARDA KORXONALARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASH .................................................................................................................................................................................. 487 Abdulakimova Moxina Farxod qizi UMUMIY OVQATLANISH SHAHOBCHALARINING FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH ..............................................................................................................................................................................................493 Amiriddinova Muslima Zayniddin qizi XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA MIJOZLAR EHTIYOJINI O‘RGANISH VA XIZMAT SIFATINI OSHIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI .......................................................................................................498 Babayeva Lola Ibragimovna MINTAQADA TARIXIY VA MADANIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARINI KENGAYTIRISHDA DAVLAT HAMDA XUSUSIY SHERIKCHILIK TIZIMIDAN FOYDALANISH ......................504 Xusanov Chari Kadirovich PROSPECTS FOR IMPROVING INFRASTRUCTURE FOR SMALL BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN..................................................................................... 509 Botirova Xulkar Olimjonovna THE IMPACT OF AGRICULTURAL CLUSTERS ON FOOD SECURITY AND MACROECONOMIC STABILITY ...................................................................................................................................................................................... 514 Sherkulov Shohruh Erkin ugli OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA ISSIQXONA IQTISODIYOTINI O‘RNI VA NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLAR ........................................................................................................................... 520 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li IJTIMOIY AHAMIYATI YUQORI LOYIHALARNI DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGI ASOSIDA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................524 Taspanova Ayzada Kenjebayevna KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA RAQOBAT STRATEGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 529 Sharopova Nafosat Radjabovna, Jamolova Aziza TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARIDA ISTE’MOLCHILARNING XULQ-ATVORINI O‘RGANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ...............................................................................................................................................................537 Sultonova Zulxumor, Bobojonov Baxrombek Ro‘zimovich INTERNATIONAL TRADE BETWEEN INTEGRATION AND ISOLATION: INNOVATION AND UNCERTAINTY IN A FRAGMENTING GLOBAL ECONOMY ..............................................................................542 Zakhidov Azizbek Rustamovich QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI QO‘NG‘IROT TUMANIDA SIGIRLAR BOSH SONINING PROGNOZ KO‘RSATKICHLARI ...............................................................................................................................................548 Sabit Gabbarov TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI EKSPORTINI OSHIRISHDA YASHIL MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ..............................................................................................................................552 Ergashxodjayeva Shaxnoza Djasurovna, Xo‘janova Husnora O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISH SIFAT OMILLARINING TA’SIRINI BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................558 Bustonov Mansurjon Mardonakulovich ОБЩАЯ КОНЦЕПЦИЯ СТАБИЛЬНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕСУРСОВ .......................567 Зайналов Джахонгир Расулович ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЫНКОВ КАПИТАЛОВ ................................................................................................571 Хотамкулова Мадина Санжар кизи, Зайналов Джахонгир Расулович https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. METALLURGIYA SANOATIDA EKOLOGIK TOZA TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH: MAQSADGA MUVOFIQLIGI VA NATIJALARI ............................................................................................................................................ 1244 Karimov Ma’ruf Ixtiyorovich HUDUDIY IQTISODIY O‘SISH OMILLARINING EKONOMETRIK TAHLILI: SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA ................................................................................................................................................................ 1248 Zaripova Mukaddas Djumayozovna, Normurodov Asliddin Alijon o‘g‘li INDUSTRIАL RIVOJLАNISHNING IQTISODIY VА EKOLOGIK OQIBАTLАRI ..................................................... 1258 Ataniyazova M.B. OLIY TA’LIM RAQOBATBARDOSHLIGINING TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDAGI ROLI ................................... 1263 Nishonov Dilshod Shamsidinovich СИСТЕМА ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ КАК КЛЮЧЕВОЙ ЭЛЕМЕНТ ФОРМИРОВАНИЯ «ЗЕЛЕНОЙ» ЭКОНОМИКИ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН ................................................................................ 1269 Махмутходжаева Луиза Сайфулловна IQTISODIYOTDA “YASHIL” MOLIYALASHTIRISHNI RIVOJLANTIRISHNING XUSUSIYATLARI ................. 1274 Risqibekova Nozimaxon THE ROLE OF DIGITAL MARKETING IN BOOSTING TOURISM-RELATED BUSINESSES ............................ 1280 Farrukh Mamadiyorov Shukhratovich MINTAQA IQTISODIY BARQARORLIGINI BAHOLASH INDIKATORLARI VA USLUBLARI ........................... 1284 Turdiyev Ulug‘bek Qayumovich MAJOR INFLATIONARY FACTORS IN THE ECONOMY OF UZBEKISTAN AND ANTI-INFLATION POLICIES ....................................................................................................................................................................................... 1290 Koshanov Abdimurat Azat uli, Oralbaeva Diana Mukhit qizi ЦИФРОВАЯ ЭКОСИСТЕМА СОВРЕМЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА: МОДЕЛИ, МЕХАНИЗМЫ И НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ ........................................................................................................................................... 1296 Бекова Азиза Алимовна SOLIQ MAJBURIYATLARINI HISOBGA OLISH JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ............................. 1301 Abdullayev Abror Bozarboyevich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AKSIZ SOLIINING FISKAL VA IJTIMOIY ROLI ........................................... 1308 Abdulxayeva Shaxnoza Muxammadiyevna MINTAQAVIY IQTISODIYOTDA AGROTURIZMNI BAHOLASH USULLARI VA MEZONLARI ....................... 1314 Egamberdiyeva Umriniso Tursunqulovna, Ro‘zmatov Boburjon Zafarjon o‘g‘li, Shodiyeva Nafosatxon Hamza qizi OLIY TAʼLIMDAGI RAQAMLI YECHIMLARNING SAMARADORLIGI VA UNI BAHOLASH MEZONLARI ................................................................................................................................................................................ 1320 Abduraxmanova Malika Abdujaparovna SURXONDARYO VILOYATI SHAROITIDA AKVAPARK VA SUZISH HAVZALARI QURILISHINI TAHLIL QILISH HAMDA TAVSIYALAR BERISH ............................................................................................................. 1326 Olimjonov Firdavs FISKAL FEDERALIZM NAZARIYASI VA UNING AMALIY AHAMIYATI ................................................................. 1332 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Alijonov Ahadjon Hasanboy oʻgʻli OILAVIY MUHITDA QIZLARNING EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISH: IJTIMOIY PEDAGOGIK YONDASHUV (O‘ZBEKISTONDA) ......................................................................................... 1336 Qаyimоvа Mаftunа Tursunоvnа «YASHIL IPOTEKA» AMALIYOTI: XORIJIY TAJRIBALAR ........................................................................................... 1340 Berdinazarov Zafar Ulashovich, Xayitov Bobirbek Ergashevich ТРАНСФОРМАЦИЯ ПРОЦЕССОВ ПРИНЯТИЯ СТРАТЕГИЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ В ЭПОХУ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА. ФОРМИРОВАНИЕ НОВОЙ ПАРАДИГМЫ КОРПОРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ ................................................................................................................................. 1344 Бурханова Шахноза Бобировна QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDA TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI KENGAYTIRISH MASALALARI .............................................................................................................................................................................. 1353 Abduvoxidova N.G‘., Karimova A.M. ISHLAB CHIQARISHNI DIVERSIFIKATSIYA ORQALI SAMARADORLIKNI OSHIRISHNING ASOSIY MEHANIZMLARI ........................................................................................................................................................................ 1359 Mirzarayimova Feruza Zokirjon qizi, Levakov Izzatulla Nematillayevich IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1359 2025-yil, dekabr. № 12-son. ISHLAB CHIQARISHNI DIVERSIFIKATSIYA ORQALI SAMARADORLIKNI OSHIRISHNING ASOSIY MEHANIZMLARI Mirzarayimova Feruza Zokirjon qizi University of Business and Sciense magistranti E-mail: [email protected] Ilmiy rahbar: Levakov Izzatulla Nematillayevich University of Business and Sciense, Menejment kafedrasi mudiri, i.f.f.d, dotsent E-mail: [email protected] Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilishning mohiyati, uning iqtisodiy mazmuni va korxona samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy mexanizmlari kompleks tarzda tahlil qilingan. Shu bilan birga, ishlab chiqarish samaradorligi tushunchasi va uni baholashda qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlar tizimi batafsil tahlil qilingan. Maqolada xorijiy va mahalliy iqtisodchi olimlarning diversifikatsiya bo‘yicha olib borgan ilmiy tadqiqotlari tahlil qilinib, ularning nazariy qarashlari umumlashtirilgan. Investitsion, moliyaviy, innovatsion, marketing va tashkiliy-boshqaruv mexanizmlari diversifikatsiya jarayonida samaradorlikni oshirishdagi o‘rni chuqur o‘rganilgan. O‘zbekiston iqtisodiyotidagi amaliy misollar asosida ilmiy xulosalar va takliflar berilgan. Kalit soʻzlar: diversifikatsiya, shlab chiqarish samaradorligi, iqtisodiy mexanizmlar, investitsiya, innovatsiya, marketing, raqobatbardoshlik, barqaror rivojlanish, moliyaviy siyosat, ishlab chiqarish barqarorligi. Abstract. This article comprehensively analyzes the essence of production diversification, its economic content and the main mechanisms affecting the efficiency of the enterprise. At the same time, the concept of production efficiency and the system of key indicators used to assess it are analyzed in detail. The article analyzes the scientific research conducted by foreign and domestic economists on diversification and summarizes their theoretical views. The role of investment, financial, innovation, marketing and organizational and management mechanisms in increasing efficiency in the diversification process is studied in depth. Scientific conclusions and proposals are given based on practical examples from the economy of Uzbekistan. Key words: diversification, production efficiency, economic mechanisms, investment, innovation, marketing, competitiveness, sustainable development, financial policy, production sustainability. Аннотация. В данной научной статье всесторонне анализируется сущность диверсификации производства, ее экономическое содержание и основные механизмы, влияющие на эффективность предприятия. Одновременно подробно рассматривается концепция эффективности производства и система ключевых показателей, используемых для ее оценки. В статье анализируются научные исследования, проведенные зарубежными и отечественными экономистами по диверсификации, и обобщаются их теоретические взгляды. Подробно изучается роль инвестиционных, финансовых, инновационных, маркетинговых, а также организационно-управленческих механизмов в повышении эффективности процесса диверсификации. На основе практических примеров из экономики Узбекистана приводятся научные выводы и предложения. Ключевые слова: диверсификация, эффективность производства, экономические механизмы, инвестиции, инновации, маркетинг, конкурентоспособность, устойчивое развитие, финансовая политика, устойчивость производства. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1360 2025-yil, dekabr. № 12-son. KIRISH Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish korxonalarining barqaror rivojlanishini ta’minlash, ularning raqobatbardoshligini mustahkamlash va moliyaviy barqarorlikka erishish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlarining jadallashuvi, bozor kon’yunkturasining o‘zgaruvchanligi, resurslarning cheklanganligi hamda raqobat muhitining keskinlashuvi korxonalar oldiga an’anaviy faoliyat bilan cheklanib qolmasdan, strategik moslashuvchanlikni ta’minlash zaruratini qo‘ymoqda. Bunday sharoitda ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish korxona samaradorligini oshirishning muhim strategik vositasi sifatida ajralib turadi. Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish mohiyatan korxona faoliyatini monotarmoqli tuzilishdan ko‘p tarmoqli tuzilishga o‘tkazish, mahsulot assortimentini kengaytirish, yangi bozor segmentlarini o‘zlashtirish hamda xizmat turlarini rivojlantirish orqali iqtisodiy xavf-xatarlarni minimallashtirishga qaratilgan strategiyadir. Diversifikatsiya korxonalarga bozor talabidagi o‘zgarishlarga tez moslashish, ishlab chiqarish quvvatlaridan samarali foydalanish, daromad manbalarini ko‘paytirish va uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlash imkonini beradi. Natijada ushbu strategiya nafaqat yirik sanoat korxonalari, balki kichik va o‘rta biznes subyektlari faoliyatida ham keng qo‘llanilmoqda. Iqtisodiy adabiyotlarda diversifikatsiya masalasi keng yoritilgan. Xususan, I. Ansoff (1965) diversifikatsiyani korxonaning o‘sish strategiyalarining ajralmas qismi sifatida baholab, uni yangi mahsulotlar va bozorlar orqali risklarni kamaytirish hamda rivojlanishni ta’minlovchi vosita deb hisoblagan. M. Porter (1985) esa diversifikatsiyani raqobat ustunligini shakllantirish, qiymat zanjirida sinergiya yaratish va resurslarni samarali taqsimlash mexanizmi sifatida talqin qilgan. Ushbu nazariy yondashuvlar diversifikatsiya orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkoniyatlarini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Ishlab chiqarish samaradorligi korxona faoliyatining asosiy natijaviy ko‘rsatkichi bo‘lib, sarflangan resurslar (mehnat, kapital, materiallar) bilan erishilgan iqtisodiy natijalar (foyda, mahsulot hajmi, rentabellik) o‘rtasidagi nisbat orqali baholanadi. Samaradorlikning oshishi mehnat unumdorligining yuksalishi, mahsulot tannarxining pasayishi, foyda hajmining ortishi hamda korxonaning raqobatbardoshligi kuchayishida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan, diversifikatsiya strategiyasi samaradorlikni oshirishning muhim omili sifatida qaraladi. O‘zbekiston Respublikasida ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. “2022-2026-yillarda Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da (PF-60-son Farmon, 2022) sanoatni modernizatsiya qilish, mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash, eksport salohiyatini oshirish va tarmoqlararo kooperatsiyani kuchaytirish orqali diversifikatsiyani rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Mazkur strategiyaga muvofiq, sanoatning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini hamda ishlab chiqarish hajmini 1,4 baravarga oshirish rejalashtirilgan. Ushbu islohotlar diversifikatsiya strategiyasining amaliy samaradorligini oshirmoqda: xususan, 2024 yilda sanoatning qo‘shilgan qiymati 21 foizga yetgan bo‘lsa, 2025-yilda iqtisodiy o‘sish sur’atlari 6,7 foiz darajasida prognoz qilinmoqda, bu esa diversifikatsiya va xorijiy investitsiyalar hisobiga ta’minlanmoqda. Shuningdek, to‘qimachilik sanoatida mato eksporti 2017-2024-yillarda 5 baravarga (450 mln AQSh dollari), kiyim-kechak eksporti esa 6 baravarga (1,2 mlrd AQSh dollari) oshgan. Ushbu ko‘rsatkichlar hududiy iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholining farovonligini oshirish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish orqali samaradorlikni oshirishning nazariy asoslari, iqtisodiy mexanizmlari va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot jarayonida diversifikatsiyaning mohiyati, turlari va samaradorlikka ta’siri, shuningdek, uni amalga oshirishning asosiy mexanizmlari – investitsion, moliyaviy, innovatsion, marketing hamda tashkiliy-boshqaruv jihatlari yoritiladi. Amaliy tahlillar asosida O‘zbekiston korxonalaridagi misollar keltirilib, ilmiy xulosalar va amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari korxona rahbarlari va iqtisodiy siyosatni shakllantiruvchi subyektlar uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish masalasi iqtisodiy nazariya va amaliyotda korxonalar strategik rivojlanishining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida keng tadqiq etilgan. Diversifikatsiya tushunchasi dastlab korxona faoliyatini kengaytirish va risklarni kamaytirish bilan bog‘liq strategik qarorlar kontekstida shakllangan bo‘lib, keyinchalik uning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri iqtisodchi olimlar tomonidan chuqur o‘rganila boshlagan. Mazkur bo‘limda diversifikatsiya va ishlab chiqarish samaradorligi masalalariga oid xorijiy hamda mahalliy ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinadi. Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va uning samaradorlikka ta’siri masalasi iqtisodiy nazariya hamda empirik tadqiqotlarda keng yoritilgan. Xorijiy va mahalliy olimlarning ishlari diversifikatsiyani korxonalar raqobatbardoshligini oshirish, risklarni kamaytirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning muhim IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1361 2025-yil, dekabr. № 12-son. strategiyasi sifatida baholaydi. Ushbu yo‘nalishdagi klassik yondashuvlar H.I. Ansoff (1965) va M.E. Porter (1985) ilmiy ishlari bilan bog‘liq. Ansoff diversifikatsiyani korxonaning o‘sish matrisi doirasida yangi mahsulotlar va bozorlar orqali risklarni tarqatish hamda rivojlanishni jadallashtirish vositasi sifatida talqin qilgan. Porter esa diversifikatsiyani raqobat ustunligini shakllantirish, qiymat zanjirida sinergiya yaratish va resurslarni samarali taqsimlash mexanizmi sifatida izohlab, diversifikatsiyaning iqtisodiy asoslanganligini baholash uchun “better-off test” va “industry attractiveness test” mezonlarini taklif etgan. Empirik tadqiqotlarda diversifikatsiyaning firma samaradorligiga ta’siri rentabellik, risk darajasi va bozor ulushi kabi ko‘rsatkichlar orqali o‘rganilgan. Jumladan, Schommer M. (2019) tomonidan amalga oshirilgan meta-tahlilda diversifikatsiya darajasining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi va uning korxona faoliyati natijalariga ta’siri tahlil qilinib, 1980-2010-yillar oralig‘ida diversifikatsiya samaradorligining pasayish tendensiyasi kuzatilgani qayd etilgan. Xu va Deng (2020) Xitoyning 230 shahri misolida diversifikatsiyalashgan sanoat tuzilmasi 2008 yilgi global moliyaviy inqiroz kabi iqtisodiy zarbalarga nisbatan yuqori chidamlilikni ta’minlashini aniqlagan. Shu bilan birga, ayrim tadqiqotlarda diversifikatsiyaning salbiy jihatlari ham ko‘rsatib o‘tiladi: xususan, sinergiya yaratilmagan holatlarda resurslarning samarasiz taqsimlanishi va boshqaruv murakkablashuvi yuzaga kelishi mumkin (Porter, 1987). O‘zbekiston sharoitida diversifikatsiya masalasi mahalliy olimlar tomonidan ham faol o‘rganilgan. Xodjayev B.X. va G‘afurov U.V. (2019) tadqiqotlarida ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish sanoat korxonalarida risklarni kamaytirish, eksport salohiyatini oshirish va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirishning muhim vositasi sifatida baholangan. O‘zbekiston sanoatida diversifikatsiya jarayonlari 2020-2025-yillar davomida sezilarli faollashganini kuzatish mumkin. Xususan, sanoatning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2020-yildagi taxminan 25 foizdan 2025-yilning birinchi choragida 27,9 foizga yetgan, ishlab chiqarish hajmi esa qariyb 60 mlrd AQSh dollariga oshgan. Eksport diversifikatsiyasi indeksi (Herfindahl-Hirschman indeksi asosida) pasayish tendensiyasini namoyon etib, xomashyo mahsulotlarining ulushi hali ham 66 foiz atrofida saqlanib qolayotgan bo‘lsa-da, qayta ishlash sanoatida, ayniqsa to‘qimachilik tarmog‘ida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Jumladan, 2017-2024-yillar davomida to‘qimachilik mahsulotlari eksporti 5-6 baravarga oshgani 1-jadval ma’lumotlarida aks ettirilgan. 1-jadval. O‘zbekiston sanoat ko‘rsatkichlari dinamikasi (2020-2025-yillar, mlrd yoki %) Yil Sanoat YaIM ulushi (%) Manufacturing output (mlrd USD) Eksport o‘sishi (%) Diversifikatsiya effekti (eksport ulushi o‘zgarishi, %) 2020 25.0 ~30 -14.6 Xomashyo: ~70 2021 25.5 ~35 +13.2 Xomashyo: ~68 2022 26.0 ~40 +33.0 Xomashyo: ~66 2023 26.5 ~45 +20.0 To‘qimachilik: +5 baravar 2024 27.0 ~55 +22.9 Xomashyo: ~66 2025 (Q1-Q3) 27.9 ~60 +33.0 (H1) Sanoat mahsulotlari: +6.7 Empirik tadqiqotlar diversifikatsiyaning korxona performansiga ta’siri inverted U-shaklida namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi, ya’ni diversifikatsiyaning o‘rtacha darajasi samaradorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatsa, haddan tashqari yuqori darajasi aksincha, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin (Ali et al., 2019). O‘zbekiston misolida ham diversifikatsiya jarayonlari sanoat o‘sish sur’atlarini jadallashtirib, risklarning kamayishiga xizmat qilgani kuzatilmoqda. Xususan, 2025 yil yanvar-oktabr oylarida sanoat mahsulotlari hajmi 865,8 trln so‘mni tashkil etib, o‘sish sur’ati 6,7 foizga yetgan. Mahalliy tadqiqotlarda (Levakov, 2024) ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilishning innovatsion mexanizmlar bilan uyg‘unlashuvi uning iqtisodiy samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida e’tirof etiladi. Shu bilan birga, ayrim tizimli muammolar saqlanib qolmoqda: xususan, sanoat ishlab chiqarishida xomashyoga yuqori darajada bog‘liqlik hali ham mavjudligi qayd etilmoqda (CBU, 2025). Umumiy xulosa shundan iboratki, diversifikatsiya ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning muhim strategik vositasi hisoblanadi, biroq uning ijobiy ta’siri sinergiya darajasi, innovatsion yondashuvlar va qulay institutsional muhit mavjudligiga bevosita bog‘liqdir (Schommer et al., 2019). TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur tadqiqot ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish orqali sanoat korxonalarining samaradorligini oshirishning nazariy va amaliy jihatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, unda kompleks va tizimli yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida umumilmiy, maxsus iqtisodiy va empirik tahlil usullaridan keng foydalanildi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1362 2025-yil, dekabr. № 12-son. Tadqiqotning nazariy asosini diversifikatsiya strategiyasiga oid klassik va zamonaviy iqtisodiy konsepsiyalar tashkil etadi. Jumladan, I. Ansoffning o‘sish strategiyalari modeli, M. Portering raqobat ustunligi va sinergiya konsepsiyasi, shuningdek, strategik boshqaruv va sanoat iqtisodiyotiga oid ilmiy yondashuvlar tadqiqotning konseptual poydevorini belgiladi. Ushbu nazariy yondashuvlar asosida diversifikatsiyaning samaradorlikka ta’sir mexanizmlari ilmiy jihatdan asoslandi. TAHLIL VA NATIJALAR Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish O‘zbekiston iqtisodiyotida samaradorlikni oshirishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, u sanoat hajmining o‘sishi, eksport tuzilmasining yaxshilanishi va resurslardan samarali foydalanishda o‘z ifodasini topmoqda. 2020-2025-yillar davomida amalga oshirilgan diversifikatsiya siyosati natijasida sanoat ishlab chiqarishi sezilarli o‘sishni namoyish etdi: qayta ishlash sanoati (manufacturing output) hajmi taxminan 30 mlrd AQSh dollaridan qariyb 60 mlrd AQSh dollariga yetib, ikki baravar o‘sishni ta’minladi. Ushbu o‘sish, asosan, to‘qimachilik, kimyo va oziq-ovqat sanoati kabi yuqori qo‘shilgan qiymatga ega qayta ishlash tarmoqlarining jadal rivojlanishi hisobiga yuzaga keldi. Diversifikatsiya jarayonida qo‘llanilgan investitsion, moliyaviy, innovatsion, marketing hamda tashkiliyboshqaruv mexanizmlari ishlab chiqarish samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Xususan, investitsion mexanizm yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va mavjud korxonalarni modernizatsiya qilish orqali kapital rentabelligini oshirishga xizmat qildi. Innovatsion mexanizm esa raqamli texnologiyalarni joriy etish, yangi mahsulot turlarini ishlab chiqish va texnologik jarayonlarni takomillashtirish orqali korxonalarning raqobatbardoshligini kuchaytirdi. Mazkur jarayonlarning natijasi sifatida sanoatning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2020-yildagi taxminan 25 foizdan 2025-yilda qariyb 27,9 foizga yetdi. Bu esa ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish mamlakat iqtisodiyotining tarkibiy barqarorligini mustahkamlash, sanoat salohiyatini oshirish va uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdagi muhim ahamiyatini tasdiqlaydi. 2-jadval. Diversifikatsiya mexanizmlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari №Mexanizm turi Asosiy ta’siri Natija (2025 yil) 1Investitsion Yangi loyihalar va modernizatsiya Sanoat o‘sishi +6.7–7.0% 2Moliyaviy Mablag‘ taqsimoti va kreditlar Likvidlik va rentabellik o‘sishi 3Innovatsion Raqamli texnologiyalar joriy etish Mahsulot sifati va eksport +22.9% (H1) 4Marketing Yangi bozorlarga kirish Eksport geografiyasi kengayishi (AQSh, Yevropa) 5Tashkiliy-boshqaruv Strategik rejalashtirish va monitoring Umumiy samaradorlik +6.8% (Q1) 2-jadvalda keltirilgan tahlil natijalariga ko‘ra, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish samaradorlikni oshirishda sinergiya effektini yuzaga keltirgan. Xususan, sanoat o‘sish sur’atlari 6,7-7,0 foizni tashkil etib, iqtisodiy zarbalarga nisbatan chidamlilikni kuchaytirgan. Bu holat Osiyo Taraqqiyot Bankining prognozlariga ham mos keladi: unga ko‘ra, 2025-yilda yalpi ichki mahsulotning o‘sish sur’ati 6,6 foiz darajasida bo‘lishi kutilmoqda. Biroq, sanoat ishlab chiqarishida xomashyoga bog‘liqlik hanuzgacha yuqori darajada saqlanib qolmoqda (taxminan 66 foiz), bu esa kelgusida innovatsion va marketing mexanizmlarini yanada kuchaytirishni talab etadi. Diversifikatsiya mexanizmlari ishlab chiqarish samaradorligiga quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar orqali ta’sir ko‘rsatmoqda: 1. Investitsion mexanizm. Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va mavjud korxonalarni modernizatsiya qilish orqali kapital rentabelligini oshiradi. Jumladan, 2025-yilda sanoat tarmog‘iga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi 20 foizga oshib, yangi loyihalar, xususan to‘qimachilik klasterlari, samaradorlikni 6-8 foizga yaxshilashga xizmat qildi. 2. Moliyaviy mexanizm. Moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash, imtiyozli kreditlar va subsidiyalar orqali korxonalarning likvidligini mustahkamlaydi. Diversifikatsiya loyihalariga 4-6 foizlik stavkalarda ajratilgan kreditlar sanoat rentabelligini oshirib, uning darajasini taxminan 15-18 foiz atrofida shakllantirdi. 3. Innovatsion mexanizm. Raqamli texnologiyalarni joriy etish va yangi mahsulot turlarini ishlab chiqish orqali korxonalarning raqobatbardoshligini kuchaytiradi. Xususan, to‘qimachilik sanoatida innovatsion yondashuvlar mahsulot sifatini yaxshilab, eksport hajmining 5-6 baravar oshishiga zamin yaratdi. 4. Marketing mexanizmi. Yangi bozor segmentlariga kirish, reklama va brending strategiyalarini kuchaytirish orqali bozor ulushini kengaytiradi. Natijada eksport geografiyasi Yevropa va AQSh bozorlariga kengayib, tashqi savdo hajmi 22-33 foizga oshdi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1363 2025-yil, dekabr. № 12-son. 5. Tashkiliy-boshqaruv mexanizmi. Strategik rejalashtirish, monitoring va boshqaruv jarayonlarini takomillashtirish orqali resurslardan foydalanishni optimallashtiradi hamda umumiy ishlab chiqarish samaradorligini 6-7 foizga oshirishga xizmat qiladi. 3-jadval. Sanoat diversifikatsiyasi natijalari (2020–2025 yillar dinamikasi) Yil Sanoat o‘sishi (%) Eksport diversifikatsiyasi (xomashyo ulushi, %) Samaradorlik effekti (rentabellik o‘sishi, %) 2020 - ~70 Bazaviy 2021 +8.0 ~68 +5 2022 +6.0 ~66 +8 2023 +6.5 ~66 +10 2024 +6.5 ~66 +12 2025 +6.7–7.0 ~65 (prognoz) +15–18 3-jadvalda keltirilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish sanoat o‘sish sur’atlarini barqarorlashtirib, ularni o‘rtacha 6-7 foiz darajasida ta’minladi, eksport tuzilmasini yaxshiladi hamda korxonalar rentabelligini 15-18 foizgacha oshirdi. Mazkur ijobiy tendensiyalar “O‘zbekiston-2030” strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan tarkibiy islohotlar va 2025 yilda sanoat tarmog‘iga yo‘naltirilgan investitsiyalar oqimi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bilan birga, sanoat ishlab chiqarishida xomashyo mahsulotlarining ulushi hanuzgacha yuqori bo‘lib, taxminan 65-66 foizni tashkil etmoqda. Bu holat global xomashyo narxlaridagi tebranishlarga nisbatan iqtisodiyotning bog‘liqligini saqlab qolayotganini ko‘rsatadi. 2025-yil uchun xomashyo ulushining biroz pasayishi (taxminan 65 foizgacha) qayta ishlangan va tayyor mahsulotlar, xususan to‘qimachilik va kimyo sanoati mahsulotlari ulushining oshishi bilan izohlanadi. Prognozlarga ko‘ra, agar ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish siyosati izchil davom ettirilsa, 2026-2030yillar davomida sanoat rentabelligi yanada oshadi hamda xomashyo mahsulotlarining umumiy ulushi 60 foizdan past darajaga tushishi mumkin. Ushbu bashoratlar Osiyo Taraqqiyot Banki va Jahon banki tomonidan taqdim etilgan o‘rta muddatli prognozlar bilan ham mos keladi. XULOSA VA TAKLIFLAR Mazkur tadqiqot natijalariga ko‘ra, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish O‘zbekiston sanoat korxonalarida samaradorlikni oshirishning muhim strategik vositasi ekanligi tasdiqlandi. Diversifikatsiya korxonalar faoliyatini monotarmoqli tuzilishdan ko‘p tarmoqli tuzilishga o‘tkazish, mahsulot assortimentini kengaytirish va yangi bozorlarga chiqish orqali iqtisodiy xavf-xatarlarni kamaytirish, resurslardan samarali foydalanish hamda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash imkonini beradi. 2020–2025 yillar davomida amalga oshirilgan diversifikatsiya siyosati natijasida sanoat ishlab chiqarishining o‘sish sur’atlari o‘rtacha 6,5–7,0 foizni tashkil etdi, qayta ishlash sanoati (manufacturing output) hajmi ikki baravarga oshdi, eksport tarkibida xomashyo mahsulotlari ulushi qariyb 70 foizdan 65–66 foizgacha qisqardi, sanoat korxonalarining rentabellik darajasi esa 15–18 foizga yetdi. Ushbu natijalar investitsion, moliyaviy, innovatsion, marketing hamda tashkiliy-boshqaruv mexanizmlarining o‘zaro uyg‘un ishlashi natijasida sinergiya effekti yuzaga kelganini ko‘rsatadi. Diversifikatsiya nazariy jihatdan I. Ansoff va M. Porter yondashuvlariga asoslanib, amaliyotda esa “2022– 2026 yillarda Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” hamda “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Xususan, to‘qimachilik sanoati misolida diversifikatsiya tayyor mahsulotlar ulushining oshishiga, eksport hajmining 5–6 baravarga ko‘payishiga va tarmoq raqobatbardoshligining kuchayishiga xizmat qildi. Shu bilan birga, sanoatda xomashyoga bog‘liqlikning saqlanib qolayotgani global bozor narxlaridagi tebranishlarga nisbatan iqtisodiyotning qaramligini oshirayotgan muhim muammo sifatida qolmoqda. Umuman olganda, diversifikatsiya korxonalar samaradorligini oshirish, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini yuksaltirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ilmiy tahlil natijalari asosida quyidagi amaliy takliflar ishlab chiqildi: · Investitsion mexanizmni kuchaytirish: diversifikatsiya loyihalari uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalarni kengaytirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etishda “yashil yo‘lak” tizimini takomillashtirish; · Innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish: raqamli texnologiyalar (sun’iy intellekt, Big Data) va ilmiy-tadqiqot ishlari uchun davlat grantlarini oshirish, innovatsion klasterlarni rivojlantirish; IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1364 2025-yil, dekabr. № 12-son. · Moliyaviy mexanizmni takomillashtirish: diversifikatsiya loyihalari uchun past foizli kreditlar (4-6 foiz) va kafolat fondlarini kengaytirish, moliyaviy monitoring tizimini raqamlashtirish; · Marketing strategiyasini rivojlantirish: Yevropa, AQSh va Osiyo bozorlariga chiqish uchun “Made in Uzbekistan” milliy brendini faol targ‘ib qilish, xalqaro ko‘rgazma va savdo yarmarkalarida ishtirokni kengaytirish; · Tashkiliy-boshqaruv mexanizmini optimallashtirish: korxonalar tuzilmasini moslashuvchan qilish, strategik rejalashtirish va monitoring tizimlarini joriy etish, kadrlar malakasini oshirish bo‘yicha maxsus dasturlarni amalga oshirish. Mazkur takliflar izchil amalga oshirilgan taqdirda, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish samaradorligi yanada oshib, O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror va uzoq muddatli rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shadi. Kelgusidagi tadqiqotlarda diversifikatsiyaning ekologik va ijtimoiy ta’sirini chuqurroq o‘rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Foydalanilagan adabiyotlar roʻyxati 1. Karimov B.A. (2021). Diversifikatsiya strategiyasini shakllantirishda iqtisodiy rag‘batlantirish mexanizmlarining o‘rni. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, (4). Toshkent. 2. Qodirov D.Sh. (2020). Sanoat korxonalarida diversifikatsiya siyosatini amalga oshirish mexanizmlari. O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy axborotnomasi. 3. Ansoff H.I. (1957). Strategies for diversification. Harvard Business Review. 4. Rumelt R.P. (1974). Strategy, structure, and economic performance. Boston, MA: Harvard Business School Press. 5. Porter M.E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining superior performance. New York, NY: Free Press. 6. Nematillaevich I.I. (2025). International legal norms for promoting employment through the reduction of informal jobs in the labor market. Scientific Approach to the Modern Education System, 4(37), 144-146. 7. Nematillaevich I.I. (2022). Main characteristics and theoretical issues of effective management strategies in higher education. International Journal of Social Science & Interdisciplinary Research, 11, 97-101. https://doi.org/ (agar mavjud bo‘lsa) 8. Nematillaevich I.I. (2022). Improving the mechanisms for developing effective management strategies in higher education. International Journal of Social Science & Interdisciplinary Research, 11(8), 1-8. https://doi.org/ (agar mavjud bo‘lsa) 9. Abdullayev A.X. (2022). Korxonalarda ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilishning iqtisodiy mexanizmlari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, (3). Toshkent. 10. Amirov L.F., Fayzullaev J.S., Rahimov H.S., & Shayusupova N.T. (2021). EMM of effective management of the integrated transportation and logistics system. E3S Web of Conferences, 244, 08022. https://doi.org/10.1051/ e3sconf/202124408022 11. Rakhimov H.S. (2019). Assessment of the economic efficiency of development of transport infrastructure. International Journal of Research in Management & Business Studies, 6(3). 12. O‘zbekneftgaz AJ. (2025). Rasmiy veb-sayt. https://www.ung.uz 13. O‘zbekneftgaz AJ. (2025). Yillik hisobotlar. https://www.ung.uz/uz/pages/reports 14. OpenInfo axborot portali. (2025). https://openinfo.uz 15. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. (2025). https://minenergy.uz 16. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2025). https://stat.uz Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 12 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027