KREALIZATIV TEKSTLARI ASOSIDA TALABALARNI KASBIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH

PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Dekabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 262 KREALIZATIV TEKSTLARI ASOSIDA TALABALARNI KASBIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH Muxtorova Dilnoza Dehqon qizi Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti “ Pedagogika” mutaxassisligi 1-bosqich magistranti [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada krealizativ tekstlarning mazmun-mohiyati, ularning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, ayniqsa talabalar kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishdagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi. Krealizativ matnlar orqali talabalarda kreativ fikrlash, real vaziyatni tahlil qilish, kommunikativ, axborot, refleksiv va muammoli vaziyatlarni hal etish kompetensiyalarining shakllanishi yoritilgan. Kalit so‘zlar: Kreativlik, realizm, krealizativ tekst, kompetensiya, kasbiy kompetensiya. I Abstract. This article provides a scientific analysis of the essence and significance of crealizative texts in the educational process, particularly their role in developing students’ professional competence. It highlights how the use of crealizative texts contributes to the formation of creative thinking, the ability to analyze real-life situations, and the development of communicative, informational, reflective, and problem-solving competencies among students. Keywords: Creativity, realism, crealizative text, competence, professional competence. Kirish.“Krealizativ” atamasi zamonaviy pedagogika va lingvistika tadqiqotlarida tobora ko‘proq qo‘llanilayotgan tushunchalardan biri bo‘lib, u ikki asosiy manbaning — kreativlik va realizmning o‘zaro uyg‘unlashuviga asoslanadi. “Kreativ” termini ijodkorlik, noodatiy fikrlash, yangi g‘oyalar yaratish qobiliyatini anglatadi. “Real” esa amaliy tajriba, haqiqiy voqelik va hayotiy vaziyatlarni ifodalaydi. Ushbu ikki tushuncha birikkanida esa “krealizativ” — real voqelikni ijodiy tarzda qayta ishlash, tahlil qilish va unga yechim topish jarayoni ma’nosini beradi. Ta’lim jarayonida krealizativ yondashuv, ayniqsa matnlar bilan ishlashda, o‘quvchi yoki talabaning real hayotiy holatni tushunishi bilan birga ijodiy fikrlashini ta’minlashga xizmat qiladi. Shundan kelib chiqib, krealizativ tekstlar tushunchasi shakllangan. Krealizativ tekst — bu real voqelik, kasbiy faoliyat yoki hayotiy vaziyat asosida yaratilgan, o‘quvchidan kreativ, tahliliy, mustaqil va muloqotga asoslangan fikr yuritishni talab qiladigan didaktik matndir. Bunday matnlarda odatda muammo mavjud bo‘ladi va talaba uni original, noodatiy yondashuvlar orqali hal qilishi kerak. Shu sababli krealizativ matnlar oddiy informativ matnlardan farq qiladi: ularda ijodiy yechim, kasbiy fikrlash, tahlil, izoh va refleksiya birgalikda talab etiladi. Ilmiy adabiyotlarda krealizativ tekstlarga bir nechta keng qamrovli tarif berilgan. Birinchi ilmiy tarifga ko‘ra, krealizativ matnlar talabaning kreativ fikrlashini, muloqot ko‘nikmasini va kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiladigan, real vaziyat yoki amaliy muammo asosida tuzilgan matnlardir.Ikkinchi tarifda esa krealizativ matnlarning asosiy vazifasi tahliliy fikrlashni kuchaytirish, mantiqiy bog‘lanishlarni topish, noodatiy g‘oyalar PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Dekabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 263 yaratish va muammoni original hal etishga yo‘naltirilgan interfaol ta’lim manbasi sifatida ko‘rsatiladi. “Krealizativ tekst” atamasi global ta’lim metodikalaridagi faol o‘zgarishlar davrida, ya’ni XXI asr boshlarida shakllana boshlagan. Dastlab bu g‘oya G‘arb pedagogikasida, xususan casestudy,problem-based learning (muammoli ta’lim), practice-oriented learning kabi metodlar rivojlanishi bilan bog‘liq holda paydo bo‘ldi. 2000-yillardan boshlab ingliz tilidagi ilmiy adabiyotlarda “creative-realistic texts” — ya’ni kreativ va real unsurlar uyg‘unlashgan matnlar tushunchasi keng tarqaldi. Ushbu matnlar o‘quvchini haqiqiy kasbiy muammolar bilan yuzlashtirib, shu jarayonda ijodiy fikrlashga undaydi. O‘zbek ta’lim tizimida bu atama keyinchalik mahalliy sharoit va til xususiyatlarini hisobga olgan holda “krealizativ tekst” shaklida qo‘llanila boshlandi. 2015–2020 yillar oralig‘ida pedagogika, tilshunoslik va metodika bo‘yicha bir qator ilmiy tadqiqotlarda “krealizativ matn” tushunchasi rasmiy ilmiy atama sifatida shakllandi. Bugungi kunda ushbu tushuncha o‘qituvchilarning innovatsion yondashuvida, kreativ pedagogika amaliyotida, talabalarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishda keng qo‘llanilmoqda. Umuman olganda, krealizativ matnlar ta’lim jarayoniga yangi mazmun bag‘ishlab, real voqelik va ijodiylikni birlashtirish orqali talabaning nafaqat bilimi, balki tafakkuri, tahliliy salohiyati, kasbiy fikrlashi va muloqot madaniyatini rivojlantiradigan samarali metodik vosita hisoblanadi. Kasbiy kompetensiya talabaning kelajakdagi professional faoliyatida muvaffaqiyat qozonishi uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy sifatlarning majmui sifatida tushuniladi. Krealizativ tekstlar esa bu kompetensiyalarni shakllantirishda samarali vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Birinchidan, krealizativ matnlar talabalarga real hayotiy va kasbiy vaziyatlarni tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, talaba matnda berilgan muammoni o‘rganib, uni amaliy nuqtai nazardan hal qilishni o‘rganadi. Bu jarayon kasbiy tafakkur va tahliliy fikrlashni rivojlantiradi. Ikkinchidan, krealizativ tekstlar ijodiy yechimlar yaratishga undaydi. Talaba mavjud muammo asosida original va samarali yechimlarni ishlab chiqadi. Shu tariqa, kreativlik va real tajriba uyg‘unlashadi, bu esa kelajakda kasbiy faoliyatda innovatsion yondashuvlarni shakllantiradi. Uchinchidan, bunday matnlar kommunikativ kompetensiyani rivojlantiradi. Talabalar matndagi vaziyatni tahlil qilganidan so‘ng, o‘z fikrini ifoda etish, guruhda muhokama qilish va yechimlarni muvofiqlashtirish ko‘nikmalarini egallaydi. Bu esa professional muhitda samarali muloqot qilishga yordam beradi. To‘rtinchidan, krealizativ tekstlar muammoli vaziyatlarni hal etish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Talaba murakkab yoki noaniq kasbiy vaziyatlarda qaror qabul qilishni o‘rganadi, bu esa real ish sharoitida tez va to‘g‘ri yechim topish qobiliyatini rivojlantiradi. Shuningdek, krealizativ matnlar refleksiv kompetensiyani ham rivojlantiradi. Talaba o‘z faoliyatini tahlil qilib, kamchiliklarini aniqlash va o‘zlashtirish strategiyasini ishlab chiqish orqali professional o‘sishga erishadi. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Dekabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 264 Natijada, krealizativ tekstlar asosida o‘qitish nafaqat talabaning bilim va ko‘nikmalarini, balki uning kasbiy tafakkuri, ijodiy salohiyati va muammolarni hal etish qobiliyatini rivojlantiradi. Shu bilan birga, talaba o‘z professional faoliyatini rejalashtira olish, innovatsion yondashuvlarni qo‘llay olish va samarali muloqot qilish kabi kompetensiyalarga ega bo‘ladi. Krealizativ tekstlar ta’lim jarayoniga innovatsion mazmun olib kiradi, real voqelik va ijodiylikni uyg‘unlashtirgan holda talabaning kasbiy kompetensiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bunday matnlar nafaqat bilim beradi, balki talabaning tahliliy tafakkuri, kreativ salohiyati, muammoli vaziyatni hal etish ko‘nikmasi, kommunikativ madaniyati va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini ham rivojlantiradi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, krealizativ tekstlar zamonaviy ta’lim jarayonida talabalarning kasbiy kompetensiyasini shakllantirish va rivojlantirishda muhim metodik vosita hisoblanadi. Ushbu matnlar real hayotiy va kasbiy vaziyatlarga asoslanganligi bilan talabaning nazariy bilimlarini amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Natijada, talaba faqat tayyor bilimlarni o‘zlashtiribgina qolmay, balki muammoli vaziyatlarni mustaqil tahlil qilish, original yechimlar ishlab chiqish va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini egallaydi. Krealizativ tekstlar orqali talabalarda kreativ, tahliliy, kommunikativ, refleksiv hamda muammoli vaziyatlarni hal etish kompetensiyalari izchil rivojlanadi. Bu esa ularning kelajakdagi professional faoliyatida raqobatbardosh, innovatsion fikrlaydigan va o‘zgaruvchan ish sharoitlariga tez moslasha oladigan mutaxassis sifatida shakllanishiga zamin yaratadi. Shuningdek, bunday matnlar ta’lim jarayonini jonlantirib, talabalarni faol ishtirok etishga, muloqotga kirishishga va o‘z fikrini asosli tarzda himoya qilishga undaydi. Umuman olganda, krealizativ tekstlar ta’lim mazmunini boyitib, real voqelik va ijodiylikni uyg‘unlashtirgan holda kompetensiyaga asoslangan ta’limni samarali amalga oshirish imkonini beradi. Shu bois, oliy ta’lim tizimida krealizativ matnlardan keng va tizimli foydalanish talabalar kasbiy tayyorgarligini oshirish, ularning ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish hamda zamonaviy mehnat bozori talablariga mos mutaxassislarni tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1.Xodjayev, A. “Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar.” – Toshkent: Tafakkur, 2020. 2.G‘afforov, R.X. “Ta’lim jarayonida kreativlikni rivojlantirish metodlari.” – Toshkent, 2021. 3.Jalolov, J. “Competence-based Approach in Higher Education.” – Tashkent, 2019. 4.Ziyomuhammadov, B. “Innovatsion pedagogika asoslari.” – Fan va texnologiya, 2018. 5.Richards, J. Creativity in Education. Oxford University Press, 2013. 6.Robinson, K. Creative Schools: The Grassroots Revolution. New York, 2015. 7.O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”.