IV International Scientific and Practical Conference «Exploring the unknown: science, imagination, discovery»

EXPLORING THE UNKNOWN: SCIENCE, IMAGINATION, DISCOVERY Proceedings of the IV International Scientific and Practical Conference 9-10 December 2025 LISBON. PORTUGAL 2025 UDC 001.1 BBC 1 IV International Scientific and Practical Conference «Exploring the unknown: science, imagination, discovery», December 9-10, 2025, Lisbon. Portugal. 172 p. ISBN 978-91-65424-50-0 DOI https://doi.org/10.5281/zenodo.17943886 Publisher: «SC. Scientific conferences» Main organization: Editor: Hans Muller Layout: Ellen Schwimmer The conference materials are in the public domain under the CC BYNC 4.0 International license. The publisher is not responsible for the materials published in the collection. All materials are provided in the author's edition and express the personal position of the participant of the conference. The sample of the citation for publication is Gugnin Aleksandr, Lisnievska Yuliia ANTI-ADVERTISING IN THE HOTEL BUSINESS // IV International Scientific and Practical Conference «Exploring the unknown: science, imagination, discovery», December 9-10, 2025, Lisbon. Portugal. Pp.9-11, URL: https://sconferences.com Contact information Website: https://sconferences.com E-mail: [email protected] Content Arts Bultbai Gulnaz Kuanyshbekkyzy SPIRITUAL QUEST AND THE PROBLEM OF HUMAN EXISTENCE IN THE DRAMATURGY OF ROZA MUKANOVA 4 Chemical sciences Nurgaliyev Aidos, Rakhmetullayeva Raikhan Kulyumbetovna DEVELOPMENT OF METHODS FOR APPLYING ACRYLIC-MONOMER-BASED HYDROGELS IN WATER TREATMENT TECHNOLOGIES 15 Konul Amirmatova Vaqif BIODEGRADABLE MG–ZN–CA ALLOYS FOR BONE FIXATION: CORROSION BEHAVIOUR, DESIGN PRINCIPLES AND FUTURE DIRECTIONS 29 Tsygankova V.A., Andreev A.M., Pilyo S.G., Popilnichenko S.V., Brovarets V.S. APPLICATION OF NEW ENVIRONMENTALLY FRIENDLY PLANT GROWTH REGULATORS IN COMBINATION WITH ORGANIC BIOFERTILIZERS FOR GROWING AGRICULTURAL CROPS AND INCREASING THEIR PRODUCTIVITY IN THE WAR AND POST-WAR PERIODS IN UKRAINE 31 Economic sciences Muradlı Nijat Rashad STRUCTURAL CHARACTERISTICS OF THE WORKFORCE IN THE PROCESSING INDUSTRY AND ECONOMIC ASSESSMENT OF ITS USE 41 Toilybek T.G., Sairan A.A. MEASURES FOR IMPROVING THE ACCOUNTING AND UTILIZATION OF FIXED ASSETS 46 Historical sciences Sura Seyid THE PUBLICATION HISTORY OF THE NEWSPAPER “SHARG GAPISI” 51 Jurisprudence Gunay Hasanova FAMILY REUNIFICATION IN SWEDISH LAW AND EU LAW – A COMPARATIVE ANALYSIS 55 Medical sciences Gunel Sultanova, Narmin Gochaliyeva, Rahila Muradova, Gulshen Huseynova IMMUNIZATION IN SPECIAL CASES AND THE ROLE OF THE NURSE IN IMMUNIZATION 64 Onupko Viktoria Leonidivna, Masikevych Yuriy Grygorovych THE TRIAD OF SLEEP, NUTRITION, AND RECOVERY 66 Arman Khozhayev, Alisher Abishev, Ilyas Nurushev, Anel Aubakirova, Bagdat Sultanbekova, Meruyert Kulatayeva, Sanzhar Magauin, Bogdan Smirnov, Aigerim Koblandy CARDIO-ONCOLOGY TODAY: PROBLEMS OF EARLY DETECTION AND PREVENTION OF CARDIOTOXICITY 68 Pedagogical sciences D.N. Batyrkhanova, L.K. Karabaeva WAYS TO DEVELOP STUDENTS' COMMUNICATION SKILLS USING AUTHENTIC MATERIALS 78 Mendigali Nazgul, Tleubay Sandugash THE SIGNIFICANCE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN DEVELOPING THE CREATIVITY OF FUTURE PRESCHOOL TEACHERS 84 Almat Tassybekov, Aisulu Medetbekova, Maiya Shegebayeva, Farida Smailova, Kuralay Issapayeva STUDYING THE CONTENT AND PRACTICAL ASPECTS OF INCLUSIVE EDUCATION 96 Kismetova Galiya Nagibudaevna, Uryngaliyeva Madina Aikynovna PERSONALIZED ENGLISH LEARNING PATHS CREATED BY GENERATIVE LANGUAGE MODELS: EFFECTS ON STUDENT MOTIVATION 101 Philological sciences Leyla Vazirova PRESENTATION SPEECH AND ITS PRINCIPLES 105 Mushfıg Borchalı (Chobanov) RESEARCH BY PROF. DR. SHUREDDIN MEMMEDLI IN THE CONTEXT OF THE LITERARY RICHNESS OF BORCHALY 107 Akhmetova D.K. STRATEGIES FOR ENHANCING LANGUAGE LEARNING MOTIVATION IN A MULTICULTURAL CLASSROOM 116 Political sciences Vasila Mohsumova TRANSNATIONAL NETWORKS, POLICY TRANSFER, AND INTERGOVERNMENTAL REGULATORY FRAMEWORKS AS MECHANISMS OF GLOBALIZATION IN GOVERNANCE 121 Psychological sciences Anastasia V. Pochikaeva RESEARCH ON THE ACTUALISATION OF SOCIAL IDENTITY 125 Technical sciences Gulnar Aliyeva, Sevinj Abdulllayeva THE IMPACT OF THE TECHNOLOGICAL ADVANCES TO THE ACQUISITION OF HIGH-QUALITY MEDICAL IMAGES 127 Kishubaeva Altynai Tulparovna, Kanatbek Berik, Muratuly Alimzhan THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN MODERNIZING DELAYED COKING PROCESSES 134 Anaxanim Mutallimova, Natavan Agayeva ALGORİTHMİC MODELİNG OF SURGİCAL DECİSİONS BASED ON FUNDUS DİAGNOSTİCS 142 Rustamov Erbol Nasimovich FORMALIZATION OF INFORMATION PROCESSING: FROM RAW DATA TO ACTIONABLE KNOWLEDGE 148 Rustamov Erbol Nasimovich, Muhamediyeva Dilnoz Tulkunovna, Vasiyeva Dilfuza THEORETICAL FOUNDATIONS OF REPRESENTATION AND SEMANTICS OF KNOWLEDGE 151 Sazhin Victor ISSUES OF DIGITALIZATION AND SYSTEM INTEGRATION IN THE CREATION AND MODERNIZATION OF INDUSTRIAL PROCESSES FOR DRYING DISPERSED MATERIALS 154 Anaxanim Mutallimova, Tarana Agayeva ARRHYTHMIA CLASSIFICATION AND DATA INTEGRATION FOR PERSONALIZED TREATMENT 168 IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 4 Arts SPIRITUAL QUEST AND THE PROBLEM OF HUMAN EXISTENCE IN THE DRAMATURGY OF ROZA MUKANOVA Bultbai Gulnaz Kuanyshbekkyzy Kazakh National Academy of Choreography РОЗА МҰҚАНОВА ДРАМАТУРГИЯСЫНДАҒЫ РУХАНИ ІЗДЕНІС ПЕН АДАМДЫҚ БОЛМЫС МӘСЕЛЕСІ Бұлтбай Гүлназ Қуанышбекқызы Қазақ ұлттық хореография академиясы Abstract This scientific article is intended for a comprehensive study of the categories of spiritual search and human existence in the dramaturgy of Roza Mukanova from an artistic, philosophical and psychological perspective. The object of the study is five ideologically and artistically significant plays of the playwright - "The Image of an Eternal Child", "Mrs. Bopay", "Sarra", "I Under the Roof" and "You". The structural, symbolic, psychological, gender and existential aspects of the author's works are analyzed in a coherent manner, and the spiritual crisis, inner struggle, transformation of human existence and artistic interpretation of historical and cultural experience are identified in the plays. The article argues that the spiritual quest becomes the main artistic and philosophical core in the dramaturgy of Roza Mukanova. In the play "The Image of the Eternal Child", spiritual wounding is shown at the level of collective suffering, and the image of the eternal child is analyzed as a symbol of stagnation of national consciousness and existential collapse. In the play "Sarra", the spiritual transformation of the mother, her inner journey from the struggle against fate to acceptance, creates an existential model of spiritual quest. In these two works, the categories of spiritual catastrophe and spiritual rebirth are distinguished as a dramatic and philosophical whole. The problem of human existence is comprehensively analyzed in its historical, social, psychological and metaphysical aspects through the plays "Bopay Khanum" and "Me Under the Roof". In the drama "Bopay Khanum", the spiritual nature of a historical figure based on moral and political responsibility, the contradictions between power and conscience, the weight of historical oppression on the human soul are revealed on an artistic and psychological level. The play "Me Under the Roof" depicts the unstable, dynamic, fragmentary nature of human existence through internal monologue, stream of consciousness, and unconscious manifestations, presenting an artistic model of an existential crisis. The results of the study reveal that psychological depth in drama is the main poetic feature of Mukanova's works. Internal monologue, stream of consciousness, symbolic codes, tragic transformation and unconscious processes reveal the character's psyche on a multi-layered level and become the main driving force of dramatic action. The work also analyzes the artistic interpretation of female fate and gender psychology, revealing the historical, moral and existential significance of the female spirit through the images of Bopai, Sarah and the mother. Female characters are analyzed as a philosophical and ethical center that reveals the complex aspects of spiritual stability, moral responsibility, and human nature. The novelty of the dramatic structure and symbolic system is proven through fragmentary composition, conditional time and space, symbolic details and philosophical remarks, and Mukanova's dramaturgy is explained in connection with modernist-postmodernist aesthetics. As a result of the article, Roza Mukanova's dramas are assessed as a unique artistic and philosophical phenomenon in the development of modern Kazakh dramaturgy, based on spiritual and psychological research, revealing the deep structures of human nature. Аннотация Бұл ғылыми мақала Роза Мұқанованың драматургиясындағы рухани ізденіс пен адамдық болмыс категорияларын көркемдік-философиялық және психологиялық тұрғыдан кешенді зерттеуге арналған. Зерттеу нысанын драматургтің идеялық және көркемдік тұрғыдан маңызды бес пьесасы - «Мәңгілік бала бейне», «Бопай ханым», «Сарра», «Шатыр астындағы мен» және «Сен» құрайды. Автор шығармаларының құрылымдық, символдық, психологиялық, гендерлік және экзистенциалдық қырлары бір-бірімен сабақтастырыла талданып, IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 5 пьесалардағы рухани дағдарыс, ішкі жан арпалысы, адамдық болмыстың трансформациясы және тарихи-мәдени тәжірибенің көркемдік интерпретациясы анықталады. Мақалада Роза Мұқанованың драматургиясында рухани ізденіс басты көркемфилософиялық өзекке айналатыны дәлелденеді. «Мәңгілік бала бейне» пьесасында рухани жаралану ұжымдық қасірет деңгейінде көрсетіліп, мәңгі бала бейнесі ұлттық сананың тоқырауы мен экзистенциалдық күйреудің символы ретінде талданады. «Сарра» пьесасында ананың рухани трансформациясы, тағдырға қарсы күрестен қабылдауға дейінгі ішкі сапары рухани ізденістің экзистенциалдық моделін жасайды. Осы екі туындыда рухани апат пен рухани қайта туу категориялары драмалық-философиялық тұтастық ретінде сараланады. Адамдық болмыс мәселесі тарихи, әлеуметтік, психологиялық және метафизикалық қырларымен «Бопай ханым» және «Шатыр астындағы мен» пьесалары арқылы жан-жақты талданады. «Бопай ханым» драмасында тарихи тұлғаның моральдық және саяси жауапкершілікке негізделген рухани болмысы, билік пен ар-ождан арасындағы қайшылықтар, тарихи қысымның адам жанына түсіретін салмағы көркем-психологиялық деңгейде ашылады. «Шатыр астындағы мен» пьесасы ішкі монолог, сана ағымы, бейсаналық көріністер арқылы адам болмысының тұрақсыз, динамикалық, фрагменттік табиғатын бейнелеп, экзистенциалдық дағдарыстың көркем моделін ұсынады. Зерттеу нәтижелері драматургиядағы психологиялық тереңдік Мұқанова шығармаларының негізгі поэтикалық ерекшелігі екенін айқындайды. Ішкі монолог, сана ағымы, символдық кодтар, трагедиялық трансформация мен бейсаналық процестер кейіпкер психикасын көпқабатты деңгейде көрсетіп, драмалық әрекеттің басты қозғаушы күшіне айналады. Жұмыс әйел тағдыры мен гендерлік психологияның көркемдік интерпретациясын да саралап, Бопай, Сарра және ана бейнелері арқылы әйел рухының тарихи, моральдық және экзистенциалдық маңызын ашып көрсетеді. Әйел кейіпкерлері рухани тұрақтылықтың, моральдық жауапкершіліктің, адамдық болмыстың күрделі қырларын танытатын философиялық-этикалық орталық ретінде талданады. Драмалық құрылым мен символдық жүйенің жаңашылдығы фрагментарлық композиция, шартты уақыт пен кеңістік, символдық детальдар және философиялық ремаркалар арқылы дәлелденіп, Мұқанованың драматургиясы модернистік-постмодернистік эстетикамен сабақтастырылып түсіндіріледі. Мақала нәтижесінде Роза Мұқанованың драмалары рухани-психологиялық ізденіске негізделген, адам болмысының терең құрылымдарын ашатын, заманауи қазақ драматургиясының дамуындағы ерекше көркемдік-философиялық құбылыс ретінде бағаланады. Keywords: Roza Mukanova, spiritual quest, female image, psychological drama, symbolism, historical context, tragic consciousness Кілт сөздер: Роза Мұқанова, рухани ізденіс, әйел образы, психологиялық драма, символика, тарихи контекст, трагедиялық сана Кіріспе: Қазақ драматургиясы ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында жаңа эстетикалық бағдарлармен, жаңаша көркемдік ізденістермен толығып, тұлғалық сананың терең қабаттарына үңілген шығармалармен ерекшелене түсті. Осы бағытта адам жанының тылсым иірімдерін, рухани құлдырау мен қайта түлеу процестерін, ішкі арпалыс пен экзистенциалдық кеңістікті көркемдік тұрғыдан бейнелеген қаламгерлердің қатарында Роза Мұқанованың шығармашылық орны айрықша. Оның драматургиясы - ұлттық театр өнерінің поэтикалық табиғатын жаңғыртып қана қоймай, қазақ әдебиетіндегі рухани-философиялық арнаға жаңа серпін берген құбылыс. Роза Мұқанованың пьесалары бүгінгі заман адамының рухани дағдарысын, адамдық болмыстың күрделілігін, қоғам мен тұлға арасындағы қайшылықтарды нәзік психологизммен, символдық-метафоралық жүйемен бейнелеуімен құнды. Автор үшін драма - сыртқы тартыстарды тізбектеуден гөрі, адамның ішкі әлеміндегі арпалыс пен үнсіз айқастарды жарыққа шығаратын кеңістік. Сондықтан оның шығармаларында кейіпкер жан-дүниесінің қозғалысы, экзистенциалдық сұрақтарға жауап іздеу процесі, рух пен тән, ар мен жауапкершілік арасындағы күрес көркемдік зерттеудің негізгі өзегіне айналады. Драматургтің «Мәңгілік бала бейне», «Бопай ханым», «Сарра», «Шатыр астындағы мен», «Сен» сияқты туындылары қазақ қоғамының тарихи, мәдени және рухани тәжірибесін бүгінгі күн IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 6 мәселелерімен сабақтастыра отырып, адам болмысының әмбебап заңдылықтарын ашуға бағытталған. Бұл пьесаларда ұлттық трагедиялар мен тарихи жад, әйел психологиясы мен аналық миссия, тұлғалық күйзеліс пен өмірдің мәні сияқты тақырыптар кең көлемде көркемдік тұрғыдан зерделенеді. Осы мақала Роза Мұқанова драматургиясындағы рухани ізденіс пен адамдық болмыс мәселесінің көркемдік бейнесін талдауға, оның шығармаларының идеялық-философиялық бағыттарын айқындауға, автор ұстанымының өзіндік ерекшеліктерін жүйелі түрде көрсетуге бағытталады. Зерттеу материалдары мен әдістері: Бұл зерттеу Роза Мұқанованың драматургиясындағы рухани ізденіс, ішкі жан қақтығысы және адамдық болмыс мәселелерінің көркемдік шешімін қарастыруға бағытталды. Зерттеудің материалдық базасын автордың мазмұндық-идеялық тұрғыдан маңызды бес драмалық туындысы - «Мәңгілік бала бейне», «Бопай ханым», «Сарра», «Шатыр астындағы мен» және «Сен» пьесалары құрады. Сонымен қатар драматург шығармашылығына арналған әдеби-сын мақалалар, театртанулық еңбектер мен қазақ драматургиясына қатысты ғылыми-зерттеу материалдары қосымша көмекші дереккөз ретінде пайдаланылды. Зерттеу барысында төмендегідей ғылыми әдістер кешені қолданылды: 1. Текстологиялық талдау әдісі. Әр пьесаның мәтіндік құрылымы, композициялық желісі, символдық-метафоралық жүйесі мен драмалық көріністердің ішкі логикасы талданып, руханиадамгершілік мазмұнның көркемдік берілу жолдары анықталды. 2. Психологиялық талдау әдісі. Кейіпкерлердің ішкі жан күйзелісі, рухани арпалысы, экзистенциалды ізденістері, трагедиялық ахуалдағы мінездік өзгерістері психологизм тұрғысынан қарастырылды. 3. Кейіпкерлік талдау (персонаждық аналитика). Әр пьесадағы басты образдардың мінездік табиғаты, олардың тарихи-әлеуметтік және рухани контекстпен байланысы, әрекет ету мотивтері зерттелді. 4. Салыстырмалы талдау әдісі. Автордың аталған бес пьесасындағы рухани ізденіс, моральдық таңдау және адамдық болмыс мәселелері өзара салыстырылып, ортақ тақырыптық желілер мен дара көркемдік тәсілдер айқындалды. 5. Интерпретациялық-герменевтикалық әдіс. Пьесалардың идеялық-философиялық мәні, драматургтің авторлық ұстанымы, символдық мағыналар мен мәдени-рухани кодтар терең талданып, мәтін ішіндегі жасырын мағыналар интерпретацияланды. Қолданылған материалдар мен әдістер зерттеу міндеттерін толық орындауға, Роза Мұқанова драматургиясындағы рухани ізденіс пен адамдық болмыс мәселесінің көркемдік бейнесін жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Тақырып бойынша әдебиеттерге шолу: Роза Мұқанованың драматургиялық шығармашылығы туралы ғылыми еңбектер мен әдеби-сын мақалалар соңғы жылдары айтарлықтай көбейіп, оның шығармаларындағы рухани-психологиялық зерделеу мәселесі зерттеушілердің назарын барған сайын көбірек аударып келеді. Қазақ әдебиеттану ғылымында драматургтің шығармаларын талдау көбіне оның эстетикалық көзқарасы, авторлық стиль ерекшелігі және кейіпкерлер әлеміндегі психологиялық тереңдік тұрғысынан қарастырылған. Алғашқы зерттеулерде Роза Мұқанованың «Мәңгілік бала бейне» пьесасы ерекше назарға ілікті. Әдебиеттанушылар бұл туындыдағы көтерілген рухани дағдарыс, экзистенциалдық ахуал, ядролық қасіретке байланысты қалыптасқан ұжымдық трагедияның көркемдік бейнесін талдап, оны қазақ драматургиясындағы жаңа үрдіс ретінде бағалады. Зерттеушілер шығарманың символдық табиғаты, трагедиялық пафосы және адамның жаны мен қоғам арасындағы қайшылықтарды көркемдік философиялық тұрғыдан беру ерекшелігіне тоқталды. «Бопай ханым» пьесасына арналған еңбектерде тарихи тұлғаның психологиялық портретін жасаудағы драматургтің шеберлігі, тарихи шындық пен көркем шындықтың үйлесімі, ұлттық рух пен әйелдің қоғамдағы орны мәселесі кеңінен талданады. Ғалымдар Мұқанованың тарихи драма жанрын қазіргі замандық тәсілмен жаңғыртқанын атап өтеді. «Сарра» пьесасы туралы зерттеулерде аналық мұрат, тағдыр сынағы, әйелдің рухани жүгінің ауырлығы және адам жанының төзімділік шекарасы мәселелері алдыңғы орынға шығады. Бұл пьеса драматургтің әйел психологиясына үңілуіндегі тереңдігін айқындайтын шығармалардың бірі ретінде бағаланады. Ал «Шатыр астындағы мен» және «Сен» пьесалары Мұқанованың ішкі монолог, сана ағымы, субъективті қабылдау сияқты модернистік тәсілдерді кеңінен қолданғанын көрсететін IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 7 туындылар ретінде қарастырылады. Әдебиеттанушылар бұл пьесалардағы кейіпкерлердің ішкі үні, психологиялық кеңістікті драмалық композициямен ұштастыру ерекшеліктерін арнайы атап өтеді. Жалпы зерттеулерде Роза Мұқанованың драматургиясы қазақ әдебиетінде рухани ізденіс пен адам болмысы мәселесін тереңнен қаузаған шығармашылық құбылыс ретінде мойындалады. Оның пьесаларында философиялық астар, мәдени-тарихи жалғастық, адам жанының күрделі құрылымын ашу жолындағы көркемдік шешімдер жан-жақты қарастырылған. Осылайша, қарастырылған әдебиеттер Роза Мұқанова драматургиясының ұлттық драматургиядағы жаңа бағытты айқындайтын, рухани-психологиялық тереңдігімен ерекшеленетін құнды шығармашылық құбылыс екенін дәлелдейді. Зерттеу нәтижелері: Роза Мұқанованың драматургиясын талдауға бағытталған бұл зерттеу нәтижелері оның шығармаларындағы рухани ізденіс, адамдық болмыс, тұлғаның ішкі күйзелісі мен экзистенциалдық ахуалдың көркемдік тұрғыдан берілу ерекшеліктерін жүйелі түрде анықтауға мүмкіндік береді. Драматургтің бірнеше пьесасын кешенді талдау адам мен қоғам, өткен мен бүгін, рух пен тән арасындағы қайшылықтарды автордың өзіндік эстетикалық ұстанымы арқылы көрсету тәсілдерін айқындады. 1. Рухани ізденістің драмалық табиғаты Роза Мұқанованың драматургиясында рухани ізденіс категориясы ең алдымен кейіпкердің ішкі әлеміндегі жан арпалысы, адам болмысының жаралануы және өзін-өзі қайта қалыптастыру тетіктері арқылы көрініс табады. Авторға тән ерекшелік - рухани дағдарыс пен ізденіс сыртқы оқиғалық тартыстан жоғары қойылып, драманың негізгі қозғаушы күшіне айналады. Бұл ерекшелік «Мәңгілік бала бейне» және «Сарра» пьесаларында айқын әрі терең көрініс тапқан. «Мәңгілік бала бейне» пьесасындағы рухани ізденіс. «Мәңгілік бала бейне» - ядролық сынақ зардабы негізінде жазылған шығарма болғанымен, оның негізгі идеялық өзегі - тұлғаның рухани жаралануы және адамзат рухының күйреу шегіне жеткен тұстағы құтқарушы күшті іздеуі. Бұл пьесада рухани ізденіс бірнеше деңгейде көрінді: 1) Жеке тұлғалық деңгей Басты образ - Ләйләның мәңгі бала күйінде қалуы - оның физикалық тұрғыдан емес, рухани кеңістікте қатып қалған трагедиясын білдіреді. Ол - уақыттан тыс қалған, шексіз қайғының, жазылмайтын жараның символы. Ләйләның әр сөзі - өмірді тоқтатып қойған жанның ішкі дауысы. Оның рухани ізденісі - «неге?» деген сұраққа жауап табу емес, жауаптың өзі жоқ екенін, қайғының мағынасын ешбір рационал түсіндіріс бере алмайтынын түсіну. Автор бұл арқылы рухани жара тереңдеген сайын адамның метафизикалық деңгейге өтетінін көрсетеді. 2) Ұжымдық-қоғамдық деңгей Пьесадағы басқа кейіпкерлер - аналар, қарттар, зардап шеккен адамдар - бәрі рухани дағдарыстың әртүрлі формасын бастан кешеді. Олардың ізденісі - өмірді жалғастырудың жолын табу, қайғыға қарсы тұратын ішкі күшті қайта ояту. Бұл - қазақ қоғамының ХХ ғасырдағы рухани жарасын көркемдік тілмен ашудың бірегей үлгісі. Драматург ядролық апат трагедиясын тарихи факт ретінде емес, рухани апат ретінде көрсетеді. 3) Метафоралық деңгей Ләйләның «мәңгі бала» болуы - адамзат рухының дамуын тоқтататын қасіреттердің көркем образы. Бұл символ кейіпкер ізденісінің шексіз әрі шешімсіз екенін көрсетеді. Осылайша, пьесада рухани ізденіс - трагедиямен күрес процесі емес, трагедияны түйсіну, қабылдау, ішкі әлемге көміліп қалған жараны мойындау арқылы өтетін күрделі рухани сапар. «Сарра» пьесасындағы рухани ізденіс. «Сарра» - әйел тағдырына, аналық миссияның күрделі табиғатына, адам өмірінің мәніне қатысты терең философиялық және психологиялық сұрақтарды көтеретін шығарма. Бұл пьеса рухани ізденісті жалпы адамзаттық деңгейге шығарады. 1) Аналық рух және рухани сынақ Сарра - ананың шексіз мейірімі мен шексіз қайғысы бір денеде тоғысқан трагедиялық образ. Оның рухани ізденісі - баласын өлімнен арашалау жолындағы емес, өлімді түсіну, оның әділетсіздігімен бетпе-бет келу және оны жеңудің тәсілін табу жолындағы күрес. Драматург ананың рухани арпалысын қарапайым эмоциялық күйзеліс емес, экзистенциалдық сынақ ретінде көрсетеді. Сарраның әр диалогы, монологы - шарасыздық пен үміттің, күдік пен сенімнің, махаббат пен ыза-кектің күресі. 2) Тағдырмен күрес және рухани трансформация IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 8 Пьеса бойы Сарраның рухани ізденісі бірнеше өзгеріс кезеңінен өтеді: • инстинктивті ана қайғысы, баласын құтқаруға деген тынымсыз ұмтылыс; • тағдырға қарсы шығу, өз өмірінің әділетсіздігін түсіну; • рухани күйреу, әлеммен байланысының үзілуі; • рухани тазару, ауыр қайғыны қабылдау, оның мәнін түсіну. Бұл трансформация - пьесаның негізгі өзегі. Сарра өмірді трагедияларсыз елестете алмайды, бірақ трагедияны өзін өлтіретін күш емес, рухын шыңдайтын құбылыс ретінде қабылдауға үйренеді. 3) Метафизикалық кеңістік және рухани жарық «Саррада» рухани ізденістің ең жоғары деңгейі көрсетіледі. Ананың ішкі әлеміндегі жарық пен қараңғының күресі - адам жанының ең терең қабаттарын қозғайтын көркем шешім. Сарра трагедиядан өтіп шыққаннан кейінгі рухани жарыққа жетеді, бірақ бұл жарық - жеңіс емес, қабылдау. Драматург бұл арқылы: Рухани ізденістің ең биік нүктесі - қайғының өзімен келісімге келу, - деген философиялық қағиданы ұсынады. Екі пьесадағы рухани ізденістің ортақ және айырмашылық белгілері «Мәңгілік бала бейне» «Сарра» Идеялық негіз Ұлттық-ұжымдық қасірет, қоғамдағы рухани күйреу Жеке тұлғалық трагедия, ананың экзистенциалдық азабы Рухани ізденіс сипаты Жауапсыз сұрақтар, шексіз жара Жауап іздеу, тағдырмен күрес, қабылдау Символдық шешім Мәңгі бала – аяқталмаған рухани даму Ана – рухани тозақтан өтуші тұлға Мақсаты Қоғамның жан жарасын көрсету Адам жанындағы жарық пен қараңғыны ашу Осы екі пьесада рухани ізденіс - драмадағы ең басты философиялық өзек. Роза Мұқанова адам рухының жаралануын көрсетумен шектелмей, трагедиядан кейінгі рухани қайта туу, ішкі әлемнің дауыстарын тыңдау, адамдық болмыстың ең терең қабаттарын ашу мәселелерін көтереді. «Мәңгілік бала бейне» - рухани тоқыраудың символы. «Сарра» - рухани қайта туу символы. Екі туынды бірігіп драматургтің эстетикалық-философиялық көзқарасын толық ашады. 2. Адамдық болмыс мәселесінің көркем концепциясы Роза Мұқанова драматургиясының өзегінде адамдық болмыстың күрделі табиғатын тереңнен танытуға деген ұмтылыс жатыр. Автор адамды психологиялық, рухани және әлеуметтік контексттің тоғысында қарастырады, оның ішкі әлеміндегі тұрақсыздықты, дамуды, рухани күйзелістерді драмалық тартыс арқылы көркемдік деңгейде бейнелейді. Мұқанова үшін адам болмысы - дуалистік құрылымға ие құбылыс: ол бір мезетте әлсіз де, мықты да; қорғансыз да, күрескер де; өткеннің жүгіне тәуелді де, болашаққа жауапты да. Осы көпқырлы табиғатты ашуда драматург әр пьесада адамдық болмыстың түрлі қырларын жаңаша интерпретациялайды. «Бопай ханым» пьесасындағы адамдық болмыстың тарихи-философиялық концепциясы. «Бопай ханым» пьесасы - тарихи тұлғаның бейнесін психологиялық-философиялық биікке көтерген шығарма. Мұнда Бопай бейнесі тек саяси қайраткер немесе хан әулетінің өкілі ретінде ғана емес, тарихи кезеңнің рухани қысымын өз бойында сезінген, ел тағдырының жүгін көтерген тұлға ретінде суреттеледі. Пьесада адамдық болмыс үш ірі концептуалдық деңгейде ашылады: 1) Тарихи болмыс және қоғамдық жауапкершілік. Бопайдың адамдық болмысы оның мемлекеттілік идеясы алдындағы жауапкершілігі арқылы тереңдейді. Драматург тарихи оқиғаларды тізбелемейді; керісінше, сол оқиғалардың кейіпкер жанына түсірген ауыртпалығын көрсетеді. Бопайдың шешімдері - билік пен мораль, саясат пен ар-ождан арасындағы үздіксіз күрес алаңы. Оның ішкі монологтары арқылы драматург тарихи тұлғаға тән шекаралық жағдайды айшықтайды: «Ел үшін туған жан өз тағдырын жеке игілік деп санай ала ма?» деген сұрақ Бопайдың рухани өзегіне айналады. 2) Әйелдік болмыс пен билік феномені. Бопай әйел болмысының тарих сахнасындағы орны туралы күрделі ой тудырады. Оның бейнесінде: • нәзіктік емес, рухани беріктік; • сезімталдық емес, парасат биігі; • жеке мүдде емес, ұлт қамы алдыңғы қатарға шығады. Дәл осы арада драматург әйел табиғатының қоғамдағы дәстүрлі түсініктен әлдеқайда кең екенін көрсетеді: әйел - ұлт тағдырына ықпал ете алатын рухани көшбасшы. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 15 Chemical sciences DEVELOPMENT OF METHODS FOR APPLYING ACRYLIC-MONOMER-BASED HYDROGELS IN WATER TREATMENT TECHNOLOGIES Nurgaliyev Aidos 2nd-year Master’s student Al-Farabi Kazakh National University Rakhmetullayeva Raikhan Kulyumbetovna, Ph.D. of Chemical Sciences, Associate Professor Al-Farabi Kazakh National University АКРИЛ МОНОМЕРЛЕРІ НЕГІЗІНДЕГІ ГИДРОГЕЛЬДЕРДІ СУДЫ ТАЗАРТУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНДА ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕРІН ҚҰРУ Нурғалиев Айдос 2-курс магистранты Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Рахметуллаева Райхан Кулымбетовна, химия ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Abstract This review provides a comprehensive analysis of the development, structural characteristics, and practical applications of hydrogels synthesized from acrylic monomers for use in modern water purification technologies. Acrylic-based hydrogels, particularly those derived from acrylic acid, acrylamide, and their functional derivatives, possess highly tunable physicochemical properties, including pH-responsiveness, temperature sensitivity, and the ability to form stable three-dimensional polymer networks capable of retaining large amounts of water. These properties enable hydrogels to effectively capture and immobilize a wide range of contaminants from aqueous environments. The review discusses in detail the mechanisms underlying the adsorption of heavy metal ions, organic dyes, and pharmaceutical pollutants. The role of carboxyl, amide, and hydroxyl functional groups in chelation, ion exchange, hydrogen bonding, and electrostatic interactions is highlighted. Special emphasis is placed on recent advances in hydrogel modification, including the development of magnetic hydrogels, nanocomposite structures, and stimuli-responsive materials that change their swelling behavior under external stimuli. Such modifications significantly enhance sorption capacity, selectivity, regeneration efficiency, and mechanical stability. The analysis demonstrates that acrylic-based hydrogels represent a promising class of environmentally friendly and cost-effective sorbents suitable for both small-scale and industrial water treatment systems. Their versatility, recyclability, and compatibility with hybrid technologies such as membrane filtration and magnetic separation make them valuable materials for future water purification strategies and sustainable resource recovery. Аннотация Бұл ғылыми шолуда акрил мономерлері негізінде алынатын гидрогельдердің құрылымы, қасиеттері және оларды заманауи су тазарту технологияларында қолдану мүмкіндіктері жанжақты қарастырылды. Акрил қышқылы, акриламид және олардың функционалдық туындыларынан синтезделген гидрогельдер рН пен температура өзгерісіне сезімтал, жоғары гидрофильді және үшөлшемді полимерлі торлар түзе алатын материалдар ретінде сипатталады. Осындай құрылымдық ерекшеліктер гидрогельдерге суда әртүрлі ластағыштарды тиімді адсорбциялау қабілетін береді. Жұмыста ауыр металдарды, органикалық бояғыштарды және фармацевтикалық қалдықтарды жою механизмдері терең талданды. Карбоксил және амид топтарының ион алмасу, хелат түзу, сутектік байланыстар және электростатикалық әрекеттесулерге қатысуы гидрогельдердің жоғары селективтілігіне себеп болатыны атап өтілді. Сонымен қатар магниттік бөлшектермен, наноматериалдармен және stimuli-responsive элементтерімен модификацияланған гидрогельдердің артықшылықтары көрсетілді. Мұндай модификациялар IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 16 сорбциялық сыйымдылықты арттырып қана қоймай, материалдың механикалық тұрақтылығын, регенерация мүмкіндігін және көп рет қолдануға жарамдылығын жақсартады. Жалпы алғанда, акрил негізіндегі гидрогельдер су ресурстарын қорғау мен экологиялық инженерия саласында тиімді, экологиялық қауіпсіз және арзан материал ретінде жоғары әлеуетке ие. Олар ағынды суларды кешенді тазарту, көпсатылы фильтрация жүйелері, мембраналық технологиялар және ресурстарды қалпына келтіру процестерінде кеңінен қолданылуы мүмкін. Кіріспе Акрилат мономерлері негізіндегі стимулсезімтал гидрогельдер. Стимулсезімтал немесе ақылды полимерлер - бұл температура, рН, иондық күш, механикалық шектеулер, epiткiштiң құpaмы, электр өрісі немесе жарық (УК-әсері) сияқты сыртқы орта параметрлеріне жауап ретінде құрылымын және қасиеттерін қайтымды өзгертетін полимерлік материалдар. Барлық факторлар әсерінен болатын өзгерістер гельдің сығылуымен немесе ісінуімен сипатталады және толығымен қайтымды қасиет көрсетеді [1]. Қоршаған орта өзгерістеріне сезімтал ақылды полимерлерді қолдану иммуноанализ, биомедициналық имплантанттар, белоктыполимерлі конъюганттар және ерітіндідегі молекулярлық-дисперсті тізбектер, тігілген гидрогельдер, мицеллалар, бетінде дәнекерленген немесе адсорбцияланған физикалық нысандарға негізделген дәрілік заттарды жеткізу жүйелері сияқты бірқатар облыстарды қамтиды. Осыған байланысты соңғы 50 жыл ішінде жаңа гидрофильді, суда ісінетін және жиырылатын стимулсезімтал полимерлерді зерттеуге үлкен назар аударылды [2-5]. Сыртқы әсер етуші фактор әдетте үш түрге жіктеледі: физикалық, химиялық немесе биологиялық (1-сурет). Физикалық факторлар әдетте тізбектің динамикасын өзгертеді (жарық, температура, ультрадыбыстық, магниттік, механикалық, электрлік), ал химиялық фактор полимер-еріткіш жүйесінің энергия деңгейін, молекулалық өзара әрекеттесуді модульдеу және еріткіш молекулалары немесе полимер тізбектері арасында болады (еріткіш, иондық күш, электрохимиялық, рН) [6]. Биологиялық фактор соңғы және өзекті түрі болып табылады. Мұндағы молекулалардың қызметі: ферментативті реакциялар, рецепторлардың молекулаларды тануы [6]. 1-сурет. Стимулсезімтал полимерлерге әсер етуші факторлардың түрлері Тұзды суды полимерлі гидрогельдер арқылы тазалау. Тұщы су көздері ежелгі дәуірден бері өркениеттің негізі [7]. Адам өмірін ауа секілді сусыз да елестету мүмкін емес. Қай саланы да алып қарасақ сусыз жұмыс алға баспайды. Жер бетіндегі әр түрлі мақсаттарға пайдаланылатын тұщы судың қоры қаншама мол болғанымен, жалпы есеппен алғанда, ішуге жарамды су табиғатта аз. Әлі де су қоймаларының көп бөлігі тікелей пайдалануға жарамсыз. Өзен, көл және жер асты суларын қоса алғанда, тұщы судың дәстүрлі ресурстары әлемдік судың тек 0,65% құрайды. Оның үстіне, тұщы су ресурстарының таралуы халықтың санына және әлемнің әр түрлі бөліктеріндегі суды пайдалануға пропорционалды емес [8]. Әлемдегі су ресурсын адамзат баласы қалай пайдаланса да аздық етпейді, бұл жердегі проблема – ағзаға зиянын тигізбейтін таза суда, ішетін ауыз суда болып тұр. Мәселе – тұщы судың мол қорында емес, оның химиялық құрамы қандай элементтерден тұратындығында. Дүние жүзінің көптеген елдерінде тұщы су тапшы. Адамдардың өмір сүруіне ең қажетті табиғи зат болғандықтан, онымен қамтамасыз IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 17 ету жолдарын іздестіруде. Дүние жүзінде ең бірінші Қазақстанда Каспий теңізінен алынған ащы теңіз суын тазартатын қондырғы Ақтау қаласында салынған. Судың тұздылығы дегеніміз - бір литр суда еріген әр түрлі заттардың граммен алынған мөлшері. Дүниежүзі мұхит суының орташа тұздылығы35 промилле. Дүние жүзіндегі ең тұзды теңіз - Қызыл теңіз 41 промилле. Өлі теңіздің тұздылығы - 270 промилле, жерге тиер алдында жаңбыр суы әдетте 20 промилле немесе одан аз. Тұзсыздандыру процесі су құрамындағы барлық еріген қатты заттардың мөлшерін рұқсат етілген деңгейге дейін жеткізеді. Тұщыландыруға арналған сулар негізінен теңіз суынан (67%), одан кейін көлдерден (19%), өзен суларынан (8%) және сарқынды сулардан (6%) пайдаланылады [9-10]. Тұзсыздандырудың қазіргі технологиялары жетілген және дамыған болғанымен, тұщы судың тапшылығы әлі де жаһандық мәселелердің бірі болып саналады. Сондықтан энергияны аз тұтынумен жаңа ықтимал әдістерді зерттеудің үлкен маңызы бар. Судың жалпы әлемдік сұранысы бүкіләлемдік пәнаралық міндет болады деп болжануда. Бұл қажеттілік бірінші кезекте суды көп тұтынуға әкелетін тұрғындар мен салалардың тез өсуіне байланысты. Қазіргі уақытта суды тазарту және тұзсыздандырудың озық технологиялары пайдаланылуда. Кері осмос сияқты технологиялардың көпшілігі және қалпына келтірілмейтін дәстүрлі қазба отындарына тәуелді, олар әлемдік халық санының өсуімен тез төмендейді. Сондықтан балама технологияны іздеу экономикалық тұрғыдан маңызды болып табылады. Соңғы жылдары суды тазалауға ерекше қасиетке ие «ақылды полимер» болып табылатын стимулсезімтал гидрогельдердің қолданысы қарастырылып келеді. Материалдардың бұл типтері олардың құрылымы мен гидрофильді табиғатына байланысты ғана емес, сонымен қатар олардың температура, рН, иондық күш, спецификалық иондар немесе молекулалар, электр өрісі, магнит өрісі және жарық сияқты сыртқы факторларға әрекет ету қабілетіне байланысты көптеген қызықты және тиімді қолдануларды ұсынады [11-15]. Осы себепті олар «ақылды полимерлер» ретінде белгілі. Молекулалық деңгейде суда гидрогельді жүйелердің ісінуі гидрофильді химиялық фрагменттердің болуының нәтижесі болып табылады. Атап айтқанда, полимердің негізіне немесе бүйір тізбектеріне бекітілген карбон топтары (-COOH) гидрогельге бірінші кезекте карбоксилатты топтардың зарядымен туындаған ісіну қысымының көп болуына байланысты судың көп мөлшерін сіңіріп алуға мүмкіндік береді (өз caлмaғынaн 103 ece дeйiн). Гидрогельдердің термодинамикалық ісінуі осмостық процесс болып табылады, онда су жоғары химиялық потенциал аймағынан төмен аймаққа көшіріледі [16]. Осмостық қысым тікелей осмосты тұщыландыру сияқты көптеген қолдануларға арналған қозғаушы күш болып табылады, онда селективті өткізілетін мембрана суды өткізуге мүмкіндік береді, бірақ мембрана арқылы ерітілген заттың концентрациясының айырмашылығына қарамастан, ерітілген молекулаларды немесе иондарды қабылдамайды [17]. Тұзды суға енгізілген полиэлектролитті гидрогельдер еркін энергияның жалпы өзгеруі минимумға жеткенше, яғни екі фазаның арасындағы тепе-теңдік (гельдің ішінде және сыртында) орнамайынша тұзды суды жұтатын болады. Тұщы cy aлyдa бipнeшe тeхнoлoгиялap қoлдaнылaды. Тeңiз cyын тұзcыздaндыpyғa apнaлғaн үдepic жоғарыда айтылған механизм бойынша гидpoгeльдepдi қoлдaнy apқылы жүpeдi. Үш caтыдaн тұpaтын үдepic 2-cypeттe көpceтiлгeн. Aлдымeн құpғaқ пoлимepлi гидpoгeль бөлшeктepi жoғapы (c0) кoнцeнтpaциялы тұз epiтiндiciнe қocылaды (1-caты). Гидpoгeль мүмкiн бoлaтын мaкcимaлды iciнy дәpeжeciнe жeткeндe, oның бeтiндeгi epiтiндi (фaзa) aлынып тacтaлaды (2-caты). Бұл фaзaдa иoндық құpaм кoнцeнтpaцияcы жoғapы бoлaды. Пoлимep құpaмындaғы epiтiндiнi бөлy мaқcaтындa cыpтқы гидpocтaтикaлық қыcым әcepiнe ұшыpaйды (3-caты). Coңындa aлынғaн cy құpaмындaғы тұздың кoнцeнтpaцияcы бacтaпқыдa қoлдaнылғaн cy кoнцeнтpaцияcынa қapaғaндa әлдeқaйдa төмeн бoлaды (c< c0). IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 18 2-cypeт. Гидpoгeльдepдi қoлдaнyғa нeгiздeлгeн үш caтылы cyды тұзcыздaндыpy үдepiciнiң cұлбacы Иондардан суды тазартудың көптеген жолдары бар, олардың ең көп таралған: термиялық, мембраналық және иондық алмасу. Термиялық әдіс -дистилляция болып табылады, ол суды бу фазасына ауыстырудан тұрады және оны конденсациялайды. Суда ерітілген заттардың молекулалары бу пайда болған кезде су молекулаларымен бірге өтеді. Бұл әдістің артықшылығы қатты тұздар түріндегі реагенттер мен қалдықтардың аз мөлшері болып табылады [18]. Кемшіліктері - процестің баяулығы, су мен энергияның көп мөлшерде шығыны, ластаушы заттар конденсатқа тасымалдануы мүмкін. Көбінесе суды тұщыландыру ион алмасу әдісімен жүргізіледі. Терең тұщыланған кезде ерітіндіден барлық макро және микроэлементтер (тұздар мен қоспалар) шығарылады. Әрбір макроэлементке (катион және анионға) арналған ерітіндіні тазалау дәрежесі олардың осы ион алмастырғышқа ұқсас болу дәрежесіне, яғни іріктелген қатарда орналасуына байланысты [19]. Процесс кезең-кезеңмен өтеді, әрбір сатыда су алдымен Н формадағы катион алмасу шайырына, содан кейін ОН формадағы анион алмасу шайырына біртіндеп тазартылады. Тазартылған судың рН-ы бейтарап және тұздылығы бастапқы суға қарағанда шамамен 5-10 есе төмен болады. Әдістің артықшылығы жоғары дәрежеде тазалау, қарапайымдылық және қатты ластанған ағынды суларды тазарту мүмкіндігі болып табылады. Кемшіліктері - пайдаланылған реагенттерді кәдеге жарату, реагенттерді регенерациялауына байланысты тұрақты шығындар [20]. Тағы бір өте тиімді әдіс - мембраналық. Суды тұщыландыру дәрежесі мембраналардың селективтілігімен анықталады. Суды мембраналық әдіспен тұзсыздандыру кезінде бөлудің екі тәсілі қарастырылады: нанофильтрация және гиперфильтрация (кері осмос). Нанофильтрация кезінде суды ішінара тұщыландыруға, яғни суды жұмсартуға (қатты тұздарын, натрий мен калий, хлор) қол жеткізіледі. Толық тұщыландыру кері осмос арқылы (гиперфильтрация) қамтамасыз етеді. Бұл ретте тұщыландырудың тиімділігі барлық компоненттер (катиондар мен аниондар) үшін қамтамасыз етіледі [21]. Артықшылықтары - суды терең тазарту, өздігінен тазаланатын мембраналар. Кемшіліктері концентрациялық қасиетін поляризация (төмендету, өткізу қабілеті), жоғары құны мен күрделілігі, қондырғылар, жоғары электр энергиясын тұтыну [21]. Қазіргі уақытта суды екі әдіспен (мембраналық және иондық) тазартудың бірлескен жұмыс технологиялары әзірленуде. Бастапқы су мембраналық әдіспен тазалауға жіберіледі, онда зиянды және улы қосылыстардың көп бөлігі мембраналармен ұсталынады, содан кейін ион алмасу шайыры тиелген сүзгілерге тазартуға жіберіледі. Тазалаудың мұндай схемасы суды ластаушы катиондар мен аниондардан неғұрлым толық тазалауға, энергия шығындарын азайтуға мүмкіндік береді, өйткені мембранаға түсетін жүктеме белгіленген нормалардан аспайды және ион алмастырғыштарды регенерациялау үшін реагенттер аз пайдаланылады, өйткені шайыр алдында су оларға зиянды қосылыстардан әлсіз тазартылады. Жалпы судың электр өткізгіштігі - бұл электролит ерітіндісіне ұқсас сандық түрде көрсетілген электр тогын өткізу қабілеті. Электролит ерітінділері белгілі бір кедергімен IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 19 сипатталады, оның шамасы электродтар арасындағы қашықтыққа тура пропорционал және ерітіндіге түсірілген S электродтар ауданына кері пропорционал болады: R=ρ (L/S) (1.1) Өлшем бірлігі - Ом. W = 1/R (1.2) Электр өткізгіштігі (ЭК) кедергінің кері шамасы болып табылады, ол Сименс (см) немесе микросименспен (µS) өлшенеді. Меншікті электр өткізгіштік - бір-бірінен 1 см қашықтықта орналасқан, ауданы 1 электродтар арасында өлшенген ерітіндінің өткізгіштігі. Бұл типті өлшеу бірлігі - См/см немесе Ом-1∙см-1. Иондардың қозғалыс жылдамдығы температураға тікелей тәуелді. Көптеген аспаптарда электр тізбегін реттеу элементі ретінде температура датчигі пайдаланылады және электр өткізгіштігінің мәні автоматты түрде 25°С кезінде баламалы мәнге дейін жеткізіледі. Кондуктометрдің жұмыс істеу принципі су өткізгіштігінің тікелей тәуелділігіне (аспаптың электродтары жасайтын тұрақты электр өрісіндегі ток күші) суда ерітілген қосылыстар санына негізделген. Тиісті жабдықтардың кең спектрі енді кез-келген судың аса ауыр (өте төмен өткізгіштігі) химиялық қосылыстармен қаныққанға дейін (жоғары өткізгіштігі) өткізгіштігін өлшеуге мүмкіндік береді. Электрөткізгіштікке суда болатын минералдардың құрамы және олардың арасындағы арақатынасы ерекше әсер етеді. Судың минералды бөлігі негізінен натрий иондарынан (Na+), калий (K+), кальций (Ca2+), хлор (Cl-), сульфаттан (SO42-), бикарбонаттан (HCO3-). тұрады. Бұл иондар табиғи сулардың электр өткізгіштігін анықтайды. Басқа иондардың болуы, мысалы, темір (Fe3+ and Fe2+), марганец (Mn2+), алюминий (Al3+), нитрат (NO3-), H3PO4-, H2PO4-, және т. б. бұл электрөткізгіштікке қатты әсер етпейді (егер бұл иондар суда көп мөлшерде болмайтын болса, өндірістік немесе тұрмыстық ағынды суларда болуы мүмкін). Өлшеу қателіктері әртүрлі тұздар ерітінділерінің біртекті емес электр өткізгіштігінен, сондай-ақ температураның жоғарылауымен электр өткізгіштігінің артуынан пайда болады. Бірақ техниканың қазіргі жағдайы алдын ала есептелген тәуелділіктердің және жадқа жазылған құрылғылардың арқасында осы қателерді азайтуға мүмкіндік береді. Судың электр өткізгіштігі стандартталмаған. Кондуктометрлердің көмегімен жекелеген иондардың су сынамасын өткізгіштікке салымы анықталған жоқ. Судың меншікті электр өткізгіштігі қоспалардың жалпы санының шамасын сипаттайды. NaCl сияқты судың электр өткізгіштігі µS/cм x 0,5 = ЖТ (жалпы тұздылық) мг/л немесе мкС/см х 0,75 = ЖТ (жалпы тұздылық) мг/л-ге тең болады. Өткізгіштіктің жоғарылауы судағы қоспалардың көбеюін көрсетеді. Төменде әр түрлі сулар мен сулы ерітінділердің электр өткізгіштігінің ықтимал мәндерінің диапазоны берілген: меншікті диссоциация нәтижесінде өте таза судың температурасы 25°C-та нақты электр өткізгіштігі - 5,48×10 S/см немесе 0,0548 μS/cм. Әр түрлі су көздерінің электр өткізгіштік көрсеткіштері Деминерализацияланған су 0,1 - 10 μS/cм Ауыз су 100 - 1300 μS/cм Жер үсті сулары 100 - 8000 μS/cм Ағынды су 1000 - 8000 μS/cм Батпақты және теңіз суы 1000 - 80 000 μS/cм Концентрлі қышқылдар 80 000 - 2 миллион μS/cм Кондуктометрлер судың меншікті электр өткізгіштігін тікелей өлшеу және суды минералдау мәндерінің меншікті электр өткізгіштігінің өлшенген мәндерінің негізінде бағалау үшін, 1 μS/cм = 2,19 ppm деп пайдаланылады. Тұзды су үшін зерттеу нәтижелері S/м, ал тұщы су үшін - µS/м, яғни микросиментпен өлшенеді. Су ерітінділерінің электрөткізгіштігін өлшеу тазартылған су үшін 2-ден 5 µS/м дейін, жауын-шашын үшін 6-дан 30 µS/м -ға дейін және одан да көп , ал ауа ортасы қатты ластанған аудандарда тұщы өзен және көл сулары үшін 20-80 µS/м шегінде ауытқуы мүмкін. ӘКК-ні шамамен бағалау үшін ӘКК-нің судағы тұздарға (минералдануға) тәуелділігінің эмпирикалық белгілі бір арақатынасын пайдалануға болады.): Сек (МКС/см) = тұз құрамы (мг/л) / 0,65 (1.3) яғни, сек (ХС/см) анықтау үшін тұз құрамының көрсеткіші (судың тұздылығы) (мг/л) 0,65 түзету коэффициентіне бөлінеді. Бұл коэффициенттің шамасы 0,55–0,75 диапазонындағы су түріне байланысты өзгереді. Натрий хлоридінің ерітінділері ток жақсы жүргізеді: NaCl (мг/л)=0,53 МКС/см немесе 1 мг/л NaCl электр өткізгіштігін 1,9 МКС/см қамтамасыз етеді. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 20 ГОСТ-670972 сәйкес дистилденген судың шамасы 200C кезінде көрінеді. Осылайша, құрлықтың жер үсті суларының электр өткізгіштігі негізінен олардың тұздылығына байланысты және әдетте 50-ден 10 000 μS/cм -ге дейін ауытқиды. Электр өткізгіштігі бойынша минералдық тұздардың құрамын бағалаудың дұрыстығына әртүрлі тұздардың электр өткізгіштігінің температурасы мен әркелкілігі айтарлықтай дәрежеде әсер етеді. Минералдандырудың нормаланған мәндері шамамен хлоридті (NaCl-ге қайта есептегенде) және карбонатты (CaCO3-ге қайта есептегенде) минералдану жағдайында 2 mS/cм (1000 мг/дм3 және 3 mS/cм (1500 мг/дм3) меншікті өткізгіштікке сәйкес келеді. Табиғатта оттегінің алты изотобы бар. Олардың үшеуі радиоактивті. Тұрақты изотоптар - O16, O17 және O18. O16 изотобы булану кезінде негізінен су буына өтеді, ал ерімеген су O17 және O18 изотоптарымен байытылады. Теңіздер мен мұхиттардың суларында O18-ға O16 қатынасы өзен суларына қарағанда көп. Жануарлардың қабығында оттегінің ауыр изотоптары суға қарағанда жиі кездеседі. Атмосфералық ауадағы O18 изотопының құрамы температураға байланысты. Ауа температурасы жоғары болған сайын, соғұрлым су буланып, O18 көп мөлшерде атмосфераға түседі. Планетаның мұздану кезеңінде атмосферадағы O18 изотопының құрамы аз болды. Судың 36 түрін алуға болады. Табиғатта ең көп кездесетін изотоптардан жасалған су молекулалары жиі кездеседі. Табиғи су құрамындағы Н2О 16 молекуласының мөлшері 99,73%, Н2О 18 молекуласы - 0,2%, ал Н2О 17 молекуласы - 0,04% құрайды. Су мен мұздың физикалық қасиеттерін біле отырып, адамдар оларды практикалық қызметінде бұрыннан қолданып келеді. Мысалы, кейде мұз үстіне жалаңаш электр сымдарын салу қолданылады, өйткені құрғақ мұз бен қардың электр өткізгіштігі судың электр өткізгіштігінен бірнеше есе аз. Әр түрлі қоспалар судың электр өткізгіштігіне жақсы әсер етеді және мұздың электр өткізгіштігін өзгертпейді. Химиялық таза судың электр өткізгіштігі су молекуласының H+ және OH– иондарына ішінара ыдырауына байланысты. Судың да, мұздың да электр өткізгіштігі үшін H+ иондарының қозғалысы маңызды болып табылады («протон секіреді»). 18°C температурада химиялық таза судың электр өткізгіштігі 3,8-10-8 Oм-1 cм-1, теңіз суының электр өткізгіштігі шамамен 5-10-2 Oм-1cм-1 құрайды. Таза табиғи судың электр өткізгіштігі теңіз суына қарағанда 1000 есе аз болуы мүмкін. Бұл өзен суларына қарағанда теңіздер мен мұхиттардың суында көбірек тұз ериді. Судың өткізгіштігі - ондағы тұз деңгейінің көрсеткіші. Судағы ионның төмен мөлшері төмен өткізгіштікті білдіреді, мысалы теңіз суы жоғары өткізгіштікке ие. Судың өткізгіштігі әдетте µS/см (микросименс/см) өлшенеді. Тоғандағы таза су мен судың қалыпты өткізгіштігі 300-ден 1200 µS/см-ге дейін. Өткізгіштік осы деңгейден төмен болған кезде, иондардың жетіспеуі байқалады, бұл өз кезегінде сыртқы факторларға төмен қарсылыққа алып келеді, оны рН деңгейінің тұрақты ауытқуларымен көрсетуге болады. Өткізгіштігі 1200 µS/см -ден асатын су енді тұщы деп аталмайды. 1-кесте. Судың pH көрсеткіштері Су түрлері pH Күшті қышқылды су <3 Қышқылды су 3–5 Әлсіз қышқылды су 5–6,5 Бейтарап су 6,5–7,5 Әлсіз сілтілі су 7,5–8,5 Сілтілі су 8,5–9,5 Күшті сілтілі су >9,5 Дистилденген судың көмегімен бақыланатын негізгі көрсеткіш электрөткізгіштігі болып табылады, ол 5 µS/см аспауы тиіс. Және ол 2-кестеде көрсетілген IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 21 2-кесте. ГОСТ 6709-72 бойынша тазартылған судың физика-химиялық сипаттамасы. № Индикатордың атауы Орташа мәні 1. Булаудан кейінгі қалдық массалық концентрациясы 5-тен төмен 2. Аммиак пен аммиакты тұздардың массалық концентрациясы (NH4), мг/дм3 0,02-ден төмен 3. Нитраттардың массалық концентрациясы (NO3), мг/дм3 0,2-ден төмен 4. Сульфаттардың массалық шоғырлануы (SO4), мг/дм3 0,5-ден төмен 5. Хлоридтердің массалық концентрациясы (Cl), мг/дм3 0,02-ден төмен 6. Алюминий массалық концентрациясы (Al), мг/дм3 0,05-тен төмен 7. Темірдің массалық концентрациясы (Fe), мг/дм3 0.05-тен төмен 8. Кальций массалық концентрациясы (Са), мг/дм3 0,8-ден төмен 9. Мыстың массалық концентрациясы (Cu), мг/дм3 0,02-ден төмен 10. Қорғасын массалық концентрациясы (Pb), % 0,05-тен төмен 11. Мырыштың массалық концентрациясы (Zn), мг/дм3 0,2-ден төмен 12. KMnO4 (O) қалпына келтіретін заттардың массалық концентрациясы, мг/дм3 0,08-ден төмен 13. Судың pH-ы 5,4–6,6 14. 20°С кезіндегі электр өткізгіштігі, S/м 5·10-4 -ден төмен ТӘЖIPИБEЛIК БӨЛIМ. Бacтaпқы зaттap мeн epiткiштepдiң cипaттaмacы. N-изопропилакриламид (НИПААм) («Kohjin», Жапония фирмасы) өнімі құрамындағы тежегіштен, оны 40оС-та гександа қайта кристалдау арқылы тазаланып, алынған өнім бірнеше күн ауада, сосын вакуумде кептірілді. Тбалқ.=335-338 К, Тқай.=362 К. (2.1) 2-гидроксиэтилакрилат (ГЭА) («AldriCh», АҚШ). Негізгі өнімі 96 %-дан тұратын екі ретті вакуумдық айдаумен тазартылған (Tқай. = 910С/12 мм. сынап бағанасынан, nд20 =1,4500). (2.2) Метакрил қышқылы (МАҚ). Негізгі өнімі 99%-дан тұрады, тазалағыш қондырғыда алдын ала Al2O3 (алюминий оксиді) арқылы тазаланып қолданылды. (Тқайн.= 162-163 °C, 60°С/12 мм. сынап бағанасынан, nд20 = 1,4314). (2.3) Этилeнгликoльдiң винил эфиpi (ЭГВЭ), құpaмындa нeгiзгi зaттың құpayшыcы 99.5% 7-8 тәyлiк көлeмiндe жaңa қыздыpылғaн пoтaшпeн кeптipiлдi жәнe вaкyyмдa үш peт aйдaлды. (Тқaйн = 333К/4кПa, nD20 = 1,4357 (тәжipибeлiк көpceткiштep); Тқайн.= 412К/96кПa, nD20 = 1,4360 (aнықтaмaлық көpceткiштep)). (2.4) Aммoний пepcyльфaты (99,9 % «Affymetrix», Қытaй) қocымшa тaзaлaycыз қoлдaнылды. Tб. = 120ºC. CH2CH C O NH CH CH3 CH3 CH2CH C O O CH2CH2OH IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 22 N,N'-мeтилeнбиcaкpилaмид (БAA) (99%, «Sigma-Aldrich Co», AҚШ) нaтpий және кaлийдiң хлopид түpiндeгi бeйopгaникaлық тұздapы, қocымшa тaзaлaycыз қoлдынылды. Aзo-биc-изoмaй қышқылының динитpилi (дaқ) «ч» мapкaлы, aldrich фиpмacының (cшa) тaзa күйiндe қoлдaнылды. (тбaлқy= 372 к (тәжipибeлiк мәлiмeт); тбaлқy= 374 к (әдeби мәлiмeт)). Нaтpий хлopиді NaCl («Sigma-Aldrich Co», AҚШ) қocымшa тaзaлaycыз қoлдaнылды. Тігілген сополимерлер синтезі. Акрилат мономерлері негізіндегі полимерлерді алуда N-изопропилакриламид негізіндегі үштік жүйелі акрилаттар: N-изoпpoпилaкpилaмид, 2-гидpoкcиэтилaкpилaт және метакрил қышқылы (НИПAAм-ГЭA-МАҚ) нeгiзiндeгi coпoлимepлepдiң бacтaпқы мoнoмepлiк құpaмы әp түpлi қaтынacтa (М1=45:45:10 мол.%, M2=40:40:20 мол.%, M3=35:35:30 мол.%) зaттық инициpлey жoлымeн paдикaлды пoлимepлeнy apқылы aлынды. Сополимерлерге инициaтop peтiнде aммoний пepcyльфaты, ал тiгyшi aгeнт peтiндe N,N'-мeтилeнбиcaкpилaмид қoлдaнылды. Nизoпpoпилaкpилaмид, инициaтop жәнe тiгyшi aгeнт диcтилдeнгeн cyдa толықтай epiтiлiп, қоспаға мoнoмepлep қocылды. Cинтeз cyлы epiтiндiдe мoлибдeн шыныcынaн жacaлғaн aмпyлaдa 60ºC тeмпepaтypaдa 12 минут аралығында жүpгiзiлдi, 30 секундтан кейін ерітіндінің лайлануы байқалды. Aмпyлaдaғы peaкциялық қocпaны oттeгiдeн арылту мaқcaтындa apгoн газымен 10-15 минyт аралығында үpлeндi. Алынған термосезімтал гельдер 15 тәулік ішінде мономерлерден тазару үшін дистилденген сумен шайылып отырды. Тазарған гельдер ұсақ бөліктерге кесіліп, бөлме температурасында тұрақты салмаққа ие болғанша кептірілді. НИПААм-ЭГВЭ негізіндегі сополимерлердің бастапқы мономерлік құрамы әp түpлi қaтынacтa (М1=70:30 мол.%, M2=80:20 мол.%) радикалды сополимерлеу әдісімен алынды. Сополимерлерге инициaтop peтiнде азo-биc-изoмaй қышқылының динитpилi (ДAҚ), ал тiгyшi aгeнт peтiндe N,N'-мeтилeнбиcaкpилaмид қoлдaнылды. N-изoпpoпилaкpилaмид, инициaтop жәнe тiгyшi aгeнт диcтилдeнгeн cyдa толықтай epiтiлiп, қоспаға мoнoмepлep қocылды. Cинтeз cyлы epiтiндiдe мoлибдeн шыныcынaн жacaлғaн aмпyлaдa 60ºC тeмпepaтypaдa 2530 минут аралығында жүpгiзiлдi, 5 минуттан кейін ерітіндінің лайлануы байқалды. Aмпyлaдaғы peaкциялық қocпaны oттeгiдeн арылту мaқcaтындa apгoн газымен 10-15 минyт аралығында үpлeндi. Алынған термосезімтал гельдер 15 тәулік ішінде мономерлерден тазару үшін дистилденген сумен шайылып отырды. Тазарған гельдер ұсақ бөліктерге кесіліп, бөлме температурасында тұрақты салмаққа ие болғанша кептірілді. Гельді синтездеуге арналған термостаттың сызбасы 3-суретте келтірілген. 1 – тeмпepaтypa peттeгiш; 2 – бaқылay тepмoмeтpi; 3 – диcтилдeнгeн cyы бap тepмocтaт; 4 – элeктpлiк қыздыpғыштap; 5 – кoнтaктiлi тepмoмeтp; 6 – aмпyлaлap; 7 – мeхaникaлық apaлacтыpғыш. 3-cypeт. Полимерлік гeльдepдi cинтeздeyгe apнaлғaн apaлacтыpғышы бap cyлы тepмocтaт Зерттеулердің физика-химиялық әдістері. Гельдердің ісіну дәрежесі мына формула бойынша (2.5) анықталынды: IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 23 (2.5) мұндағы α – гельдің тепе-тең ісіну дәрежесі; m – тепе-тең ісінген гельдің массасы; m0 – құрғақ гельдің массасы. Мaccaны aнықтay үшiн «ISO 9001» (Sartorius, Гepмaния) aнaлитикaлық тapaзы қoлдaнылды. Iciнy дәpeжeлepi бipнeшe рет aнықтaлып, есептеуге opтaшa шaмacы қoлдaнылды. Гeль-фpaкцияның шығымы кeлeci фopмyла бойынша (2.6) eceптeлдi: G%=m0/mс×100% (2.6) мұндaғы: m0– құpғaқ үлгiнiң мaccacы, г; mс – cинтeздeлген үлгiнiң мaccacы, г. Сканерлейтін электрондық микроскопия (СЭМ) - бұл «электронды кескінді» беретін электронды микроскоптың көмегімен қатты микрообъекттің беттік құрылымын талдау әдісі. СЭМ ("Carl-Ziess SMT", Германия) үлгі бетінің қасиеттерін зерттеуге ғана емес, сонымен қатар визуализациялауға, бірнеше микронға дейін тереңдетілген бет астындағы құрылымдардың қасиеттері туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Цилиндр тәрізді бір осьтік гидрогель үлгілерінің серпімділік модулін (G) анықтау үшін "2167 Р50" (Ресей) типті сығу машинасы қолданылды. G орташа мәндерін алу үшін кемінде 4 үлгі сыналды. Гель құрылымының негізгі параметрлері - Мс (бір-бірімен байланысатын топтар арасындағы орташа қашықтық), nс (бірлік көлеміне активті орталықтардың концентрациясы) серпімділік модулі арқылы анықталған мәліметтерден және жоғары серпімділік теориясынан алынды . Mс (теор) мына теңдеу арқылы анықталды: Мс (теор) = [мономер]·[M]/2[CA] (2.7) Мұндағы: [мономер] - бастапқы мономерлік қоспадағы мономердің концентрациясы; [М] - мономердің молекулалық массасы; [ТА] - тігуші агенттің концентрациясы; Me (тәж) бір осьтік сығу кезінде серпімділік модулі бойынша мынадай формула бойынша есептелді: Мс (тәж) = RTr (V2.s)1/3(Vu/Vg)2/3/G, (2.8) мұнда: r - құрғақ полимердің тығыздығы; Vu - құрғақ өзгермеген тор көлемі; Vg - қалыптастыру кезіндегі тор көлемі; V2.s -тепе-тең ісінуден кейінгі полимердің көлемді үлесі. НӘТИЖEЛEP ЖӘНE OЛAPДЫ ТAЛҚЫЛAУ. Акрилат мономерлері негізіндегі жаңа полимерлі композициялық материалдарды синтездеу және олардың физика–химиялық қасиеттерін зерттеу. Зерттеу жұмысында акрилат мономерлері негізіндегі полимерлерді алуда N-изопропилакриламид негізіндегі үштік акрилатты жүйе, яғни N-изoпpoпилaкpилaмид, 2-гидpoкcиэтилaкpилaт және метакрил қышқылын (НИПAAм-ГЭA-МАҚ) құрайтын сополимерлер әр түрлі мономерлік қатынаста (45-45-10 мол.%, 40-40-20 мол.%, 35-35-30 мол.%), яғни МАҚ мөлшері 10%, 20%, 30% бұрын соңды алынған [22] авторларының қолданылған әдістемесі арқылы алынды. Тігуші агент (ТА) ретінде N,N'-метиленбисакриламид (БАА) қолданылды. 3-кестеде бастапқы мономерлік қоспадағы (БМҚ) МАҚ-тың мөлшерінің гель-фракция шығымына және полимерлік гельдердің бірқалыпты суда және NaCl-дың сулы ерітіндісінің әр түрлі концентрациясындағы ісінуіне әсері келтірілген. 3-кесте. НИПААм-ГЭА-МАҚ сополимері құрамының гель шығымына және әр түрлі ортадағы ісіну дәрежесіне әсері БМҚ [НИПААм-ГЭА-МАҚ], моль. % Гель-фракция, % aсу, г/г aNaCl, 0.001%, г/г aNaCl, 0.01%, г/г aNaCl, 0.1%, г/г 45-45-10 75,3 4,3 1,5 1,4 1,3 40-40-20 83,7 4,8 1,4 1,3 1,2 35-35-30 88,3 5,0 1,3 1,1 1,0 НИПAAм-ГЭА-МАҚ coпoлимepлерiнің гель-фpaкция шығымы МАҚ-ның бастапқы мономерлік қоспадағы мөлшері жоғарылаған сайын артатыны анықталды. НИПААм-ГЭA-МAҚ гидрoгeльдерiнiң a шамасына мономер буындарының активтілігі әсер ететіндігі байқалды, бұл жағдайды МАҚ мольдік мөлшерінің артуымен тігілу дәрежесінің жоғарылауымен қоса карбоксил топтарының артуымен, аттас заряттардың тебісуінің салдарынан қосымша ісінудің пайда болуымен түсіндіруге болады. Ал, тұзды суда ісіну дәрежелерінің біршамаға кішірейетіні МАҚ құрамына енетін карбоксил топтарының экрандалуының салдарынан ионсызданудың бәсеңдеуімен және 0 0 m mm− =  IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 24 метил топтарының артуымен гидрофобты әрекеттесудің үдеуінің салдарымен деп тұжырымдалады. Стимулсезімтал гельдердің физика-химиялық қасиеттерін зерттеу барысында алынған сополимерлердің морфологиясы, яғни үйлесімділігі сканерлеуші электронды микроскопиялық әдіспен зерттелді. 4-суретте полимерлі тордың беткі қабатының микросуреті (морфологиясы) көрсетілген. а ә б БМҚ [НИПААм-ГЭA-МAҚ] = 45-45-10 (a); 40-40-20 (ә); 35-35-30 (б) мол.%. 4-сурет. Сканерлеуші электронды микроскоп арқылы түсірілген полимерлі тордың беттік құрылымы Бұл екі түрлі өлшемде, яғни 20 және 2 мкм өлшемінде берілген. Бастапқы мономерлік қоспада МАҚ мономерлерінің молдік көлемі аз болғандағы cополимердің беткі қабатындағы саңылаулардың біршама үлкен болуы, олардың ісінуге бейімділігін көрсетеді (4, а-сурет). МАҚ-ның бастапқы мономерлік қоспадағы мөлшерінің артуымен тігілу дәрежесінің жоғарылауы салдарынан гидрогельдің морфологиялық беткі қабатында саңылаулардың азайып, бетінің тегістелуімен түсіндіріледі (4, ә-сурет). МАҚ-ның мөлшері көп болған сайын (яғни 30%-да) тігілу IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 31 APPLICATION OF NEW ENVIRONMENTALLY FRIENDLY PLANT GROWTH REGULATORS IN COMBINATION WITH ORGANIC BIOFERTILIZERS FOR GROWING AGRICULTURAL CROPS AND INCREASING THEIR PRODUCTIVITY IN THE WAR AND POST-WAR PERIODS IN UKRAINE Tsygankova V.A. Doctor of Biological Sciences, Senior Staff Scientis, Principal Researcher Andreev A.M. Postgraduate Student; Pilyo S.G. Doctor of Chemical Sciences, Senior Researcher; Popilnichenko S.V. Candidate of Chemical Sciences, Senior Researcher; Brovarets V.S., Corresponding Member of the NAS of Ukraine, Doctor of Chemical Sciences, Professor; Department for Chemistry of Bioactive Nitrogen-Containing Heterocyclic Compounds, V.P. Kukhar Institute of Bioorganic Chemistry and Petrochemistry, National Academy of Sciences of Ukraine, Kyiv, Ukraine. ЗАСТОСУВАННЯ НОВІТНІХ ЕКОЛОГІЧНО БЕЗПЕЧНИХ РЕГУЛЯТОРІВ РОСТУ РОСЛИН У КОМБІНАЦІЇ З ОРГАНІЧНИМИ БІОДОБРИВАМИ ДЛЯ ВИРОЩУВАННЯ СІЛЬСЬКОГОСПОДАРСЬКИХ КУЛЬТУР ТА ПІДВИЩЕННЯ ЇХ ПРОДУКТИВНОСТІ У ВОЄННИЙ ТА ПОВОЄННИЙ ПЕРІОДИ В УКРАЇНІ Циганкова В.А. доктор біологічних наук, старший науковий співробітник, провідний науковий співробітник; Андрєєв А.М. аспірант; Пільо С.Г. доктор хімічних наук, старший науковий співробітник; Попільніченко С.В. кандидат хімічних наук, старший науковий співробітник; Броварець В.С. чл.-кор. НАН України, доктор хімічних наук, професор; відділ хімії біоактивних азотовмісних гетероциклічних основ Інституту біоорганічної хімії та нафтохімії ім. В.П.Кухаря НАН України, Київ, Україна. Abstract The article is devoted to a review of studies of the regulatory activity of new environmentally safe synthetic plant growth regulators created on the basis of synthetic low-molecular-weight azaheterocyclic compounds N-oxide-2,6-dimethylpyridine (Ivin), sodium and potassium salts of 6-methyl-2-mercapto4-hydroxypyrimidine (Methyur and Kamethur) and organic biofertilizers containing components of natural origin: Rostock Extra and Radix Tim forte plus. The results of laboratory and field studies of synthetic growth regulators Ivin, Methyur and Kamethur and organic biofertilizers Rostock Extra and Radix Tim forte plus on the growth and development of agricultural crops at the vegetative and reproductive stages, plant yield and their resistance to abiotic stress factors are presented. The practical use of new environmentally friendly synthetic plant growth regulators Ivin, Methyur and Kamethur separately and in combination with organic biofertilizers Rostock Extra and Radix Tim Forte Plus is proposed to improve the growth and increase the productivity of important agricultural crops such as cereals, legumes and industrial crops against the background of adverse environmental factors, global climate change, systemic soil depletion, which will contribute to the improvement of the current ecological and agro-reclamation state and its post-war restoration, as well as solving the problem of the food crisis in the war and post-war periods, providing the population with food and preserving the environment. Аннотация Стаття присвячена огляду досліджень регуляторної активності нових екологічно безпечних синтетичних регуляторів росту рослин, створених на основі синтетичних низькомолекулярних азагетероциклічних сполук N-оксид-2,6-диметилпіридину (Івіну), натрієвої та калієвої солей 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину (Метіуру та Каметуру) та органічних біодобрив, які містять складові компоненти природного походження: Росток Екстра та Радікс Тім форте плюс. Наведено результати лабораторних та польових досліджень IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 32 синтетичних регуляторів росту Івіну, Метіуру та Каметуру та органічних біодобрив Росток Екстра та Радікс Тім форте плюс на ріст та розвиток сільськогосподарських культур на вегетативній та репродуктивній стадіях, врожайність рослин та їх стійкість до абіотичних стресових факторів. Пропонується практичне використання нових екологічно безпечних синтетичних регуляторів росту рослин Івіну, Метіуру та Каметуру окремо та в комбінації з органічними біодобривами Росток Екстра та Радікс Тім форте плюс для покращення росту та підвищення продуктивності важливих для сільського господарства зернових, зерно-бобових та технічних культур на фоні дії несприятливих факторів середовища, глобальних кліматичних змін, системного виснаження грунтів, що сприятиме поліпшенню сучасного еколого-агромеліоративного стану та його післявоєнного відновлення, а також вирішенню проблеми продовольчої кризи в умовах в умовах воєнного та повоєнного часу, забезпеченню населення продуктами харчування та збереженню довкілля. Keywords. Plant growth regulators, organic biofertilizers, restoration of soil fertility. Ключові слова. Регулятори росту рослин, органічні біодобрива, відновлення родючості ґрунтів. Актуальним питанням сучасного сільського господарства є розробка нових екологічно безпечних технологій вирощування економічно важливих зернових, зерно-бобових та технічних культур з метою отримання органічної сільськогосподарської продукції для забезпечення харчуванням населення світу та зменшення забруднення навколишнього середовища. Протягом останніх десятиліть врожайність сільськогосподарських культур значно знизилася через глобальні зміни клімату, посуху та тепловий стрес, засолення, забруднення та виснаження ґрунтів, скорочення тривалості вегетаційного періоду, а також поширення патогенів та шкідників, які негативно впливають на ріст та розвиток рослин [1–5]. Проблема виснаження ґрунтів за рахунок збіднення їх на елементи мінерального живлення та поживні речовини внаслідок антропогенного навантаження є вельми актуальною для сучасного сільського господарства. Земельні ресурси планети обмежені і до кінця тисячоліття людство наблизиться до повної реалізації їх потенціалу. Відповідно до Положення про моніторинг ґрунтів на землях сільськогосподарського призначення, затвердженого наказом Міністерства аграрної політики України від 26.02.2004 №51, науково-дослідними установами Української академії аграрних наук землеохоронного профілю проводиться моніторинг стану ґрунтів за основними показниками родючості та забруднення ґрунтів і заходи щодо охорони ґрунтів (за показниками балансу гумусу і поживних речовин, застосування добрив, проведення хімічної меліорації) і на основі цих результатів досліджень готується щорічний звіт. За ведення воєнних дій в Україні ґрунтовий покрив, в тому числі зрошувані землі, зазнають значного антропогенного впливу та руйнувань, що є причиною розвитку процесів мілітарної деградації, погіршення стану агроландшафтів в цілому та їх компонентів та потребує розроблення заходів з поліпшення сучасного еколого-агромеліоративного стану та його післявоєнного відновлення для забезпечення сталого розвитку [6, 7]. За даними Національної ради з відновлення України від наслідків війни, в зоні ведення бойових дій втрати зрошуваних земель становлять близько 70 %. Руйнування, пов’язані з воєнними діями, є катастрофічними через їх масштабність, тривалість дії та завдано значних збитків для зрошуваних агроландшафтів [8]. Тому, підвищення врожайності сільськогосподарських культур та покращення якості сільськогосподарської продукції залежить від раціонального використання кожного гектара орного ґрунту, перш за все за рахунок науково-обґрунтованої системи удобрення. Добрива є одним із основних ресурсів для підвищення продуктивності виробництва сільськогосподарських культур та поліпшення якості вирощеної продукції. За даними ФАО ООН, країни Західної Європи та США отримують третину врожаю сільськогосподарських культур завдяки використанню органічних та мінеральних добрив [9, 10]. Впровадження інтенсивних технологій застосування органічних та мінеральних добрив у практику сільського господарства дозволяє отримувати високі врожаї з гарною якістю продукції практично у всіх кліматичних зонах [9, 10]. На сьогодні у практиці сільського господарства широко застосовуються для поліпшення процесів живлення та росту рослин органічні біодобрива, які містять складові компоненти природного походження. В Україні широкий асортимент мікродобрив виробляє ТОВ «Український Аграрний Ресурс». Продукція компанії випускається під торговою маркою «РОСТОК». Хімічно чисті та екологічно безпечні добрива віднесені до 4 класу небезпеки і є малотоксичними речовинами; знаходяться в IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 33 рідкому стані. Таким чином не виникає проблем з їх розчинністю; широкий асортимент продукції, що виробляється (комплексні та моно добрива); універсальні у застосуванні (для передпосівної обробки насіння, позакореневого та кореневого підживлення, крапельного зрошення, дощування); знаходяться у біологічно доступній для рослин формі – метали у формі хелатів ЕДТА; в своєму складі містять стимулятори росту (гумінові кислоти, амінокислоти); мають прилипаючі та плівкоутворюючі властивості; підвищують імунітет рослин до різних захворювань; сумісні з більшістю засобів захисту рослин; знімають стрес від застосування пестицидів; підвищують урожайність культур та поліпшують ріст та живлення рослин [11, 12]. Практичне використання органічних та мінеральних добрив для покращення господарсько важливих характеристик культур в поєднанні з екзогенним застосуванням фітогормонів, синтетичних регуляторів росту, природних біостимуляторів сприяє покращенню росту рослин на вегетативній та репродуктивній стадіях, збільшенню врожайності та підвищенню стійкості до абіотичних та біотичних стресових факторів [9, 10, 12–15]. Розробка нових ефективних та екологічно безпечних регуляторів росту рослин є одним із пріоритетних напрямків сучасного сільського господарства України, що сприятиме поліпщенню якості продукції, підвищенню врожайності рослин для забезпечення населення продуктами харчування та запобіганню продовольчої кризи в Україні у воєнний та повоєнний періоди. На сьогодні існує великий попит на нові ефективні регулятори росту рослин, про що свідчать дані про те, що світові продажі регуляторів росту рослин (РРР) у 2022 році зросли до 2–3 мільярдів доларів США [16]. В останні роки значна увага приділяється розробці нових ефективних регуляторів росту рослин на основі синтетичних низькомолекулярних азагетероциклічних сполук, які спроможні виявляти споріднену біологічну активність до природних гормонів рослин [17, 18]. На сьогодні серед синтетичних низькомолекулярних азагетероциклічних сполук, похідні піридину та піримідину знайшли практичне застосування в сільському господарстві як ефективні та безпечні для довкілля замінники традиційних регуляторів росту рослин, гербіциди, фунгіциди та антимікробні агенти [19-22]. Науковцями Iнституту бiоорганiчної хiмiї та нафтохiмiї ім. В.П. Кухаря Національної академії наук України розроблені нові регулятори росту рослин на основі синтетичних низькомолекулярних азагетероциклічних сполук N-оксид-2,6-диметилпіридину (Івіну), натрієвої та калієвої солей 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину (Метіуру та Каметуру), які виявляють споріднений до фітогормонів ауксинів та цитокінінів регуляторний ефект на поліпшення росту та розвитку зернових, зерно-бобових та технічних культур, підвищення їх продуктивності та адаптаційних властивостей рослин до стресових факторів абіотичного походження [17, 23-27] (рис. 1, 2, 3, 4, таблиці 1 та 2). Рисунок 1. Хімічні структури натрієвої та калієвої солей 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину (Метіуру та Kаметуру) та 2,6-диметилпіридин-N-оксиду (Івіну) виробництва Iнституту бiоорганiчної хiмiї та нафтохiмiї ім. В.П. Кухаря Національної академії наук України [12]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 34 Рисунок 2. Колоски пшениці твердої ярої (Triticum aestivum L.) сорту Деміра, вирощеної з насіння, обробленого регуляторами росту рослин – 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину натрієвої та калієвої солей (Метіур та Kаметур), N-оксид-2,6-диметилпіридину (Івін) у концентраціях 104М, 10-5М, 10-6М та 10-7М, у польових умовах, порівняно з контрольними рослинами [24]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 35 Рисунок 3. Вплив регуляторів росту рослин – 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину натрієвої та калієвої солей (Метіур та Kаметур), N-оксид-2,6-диметилпіридину (Івін) у концентрації 10-7М на формування та розвиток волоті на рослинах сорго цукрового (Sorghum saccharatum L.) та сорго зернового (Sorghum bicolor L.) різних сортів, вирощених у польових умовах, порівняно з контрольними рослинами [25]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 36 Рисунок 4. Вплив регуляторів росту рослин – 6-метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину натрієвої та калієвої солей (Метіур та Kаметур), N-оксид-2,6-диметилпіридину (Івін) у концентрації 10-7М на ріст та формування коренів на рослинах сорго цукрового (Sorghum saccharatum L.) та сорго зернового (Sorghum bicolor L.) різних сортів, вирощених у польових умовах, порівняно з контрольними рослинами [25]. Таблиця 1. Вплив передпосівної обробки насіння вігни китайської регулятором росту - 6метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину калієвої солі (Kаметур) на насіннєву продуктивність рослин [26]. Показник Варіант контроль дослід 1 дослід 2 Кількість квіток, шт./рослину 42,60 57,40 55,60 Кількість плодів, шт./рослину 11,40 14,80 14,92 Кількість насінин, шт./плід 12,85 14,05 12,56 Потенційна насіннєва продуктивність шт./рослину 604,92 852,39 722,8 Фактична насіннєва продуктивність, шт./рослину 146,49 207,94 187,40 Коефіцієнт насіннєвої продуктивності 0,24 0,24 0,26 Примітка: К – контрольний варіант (без передпосівної обробки насіння), дослід 1 - передпосівна обробка насіння розчином Каметуру у концентрації 10-5М, дослід 2 - передпосівна обробка насіння розчином Каметуру у концентрації 10-6М. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 37 Таблиця 2. Вплив передпосівної обробки насіння вігни китайської регулятором росту - 6метил-2-меркапто-4-гідроксипіримідину калієвої солі (Kаметур) на біологічну продуктивність рослин, г/росл. [26]. Показник Варіант контроль дослід 1 дослід 2 Маса стебла, г/росл. 22,40 26,64 27,00 Маса листків, г/росл. 72,20 143,4 151,2 Маса квітконосів, г/росл. 6,93 11,57 12,01 Маса оплодня, г/росл. 2,56 2,66 2,70 Маса насіння, г/росл. 10,15 11,85 12,86 Маса кореня, г/росл. 3,13 5,48 5,53 Загальна маса, г/росл. 117,37 201,64 211,26 Примітка: Контрольний варіант (без передпосівної обробки насіння), дослід 1 – передпосівна обробка насіння розчином Каметуру у концентрації 10-5М, дослід 2 – передпосівна обробка насіння розчином Каметуру у концентрації 10-6М У наших дослідженнях також встановлено, що використання синтетичних регуляторів росту рослин Івіну, Метіуру та Каметуру окремо або в комбінації з органічними біодобривами Росток Екстра, виробництва ТОВ «Український аграрний ресурс», та Радікс Тім форте плюс (Radix Tim forte plus) виробництва компанії «Forcrop», Іспанія, покращує ріст та розвиток рослин пшениці, соняшнику, льону олійного та ріпаку протягом періоду вегетації [12, 28 – 31] (рис. 5 та 6). Рисунок 5. Складові компоненти органічних біодобрив Росток екстра виробництва ТОВ «Український Аграрний Ресурс», Україна, а також Радікс Тім форте плюс (Radix Tim forte plus) виробництва компанії Forcrop, Іспанія [11, 12]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 38 Рисунок 6. Вплив фітогормонів ауксинів - 1-нафтилоцтової кислоти (НОК) та 2,4дихлороцтової кислоти (2,4-Д), регуляторів росту рослин – 6-метил-2-меркапто-4гідроксипіримідину натрієвої та калієвої солей (Метіур та Kаметур), N-оксид-2,6диметилпіридину (Івін) у концентрації 10-6М/1 л води, органічних біодобрив Росток екстра та Радікс Тім форте плюс в концентраціях 100 мл та 50 мл/1л води та їх комбінацій із синтетичними регуляторами росту, на ріст та розвиток рослин пшениці озимої (Triticum aestivum L.) сорту Мудрість Одеська протягом 4-х тижней у лабораторних умовах, порівняно з контрольними рослинами (К) [31]. Основними перевагами застосування синтетичних регуляторів росту рослин Івіну, Метіуру та Каметуру у практиці сільського господарства є їх широка специфічність дії на різних видах та сортах рослин, висока фізіологічна активність при їх застосуванні у низьких молярних концентраціях 10-4М, 10-5М, 10-6М, 10-7М/1 літр води і екологічна безпека через відсутність токсичного ефекту на клітини людини, тварин і рослин. Завдяки застосуванню синтетичних регуляторів росту рослин Івіну, Метіуру та Каметуру окремо та в комбінації з органічними біодобривами Росток Екстра та Радікс Тім форте плюс при низьких нешкідливих для довкілля концентраціях стає можливим покращити схожість насіння, посилити органогенез коренів, пагонів, листя та репродуктивних органів рослин, активувати процес фотосинтезу в листках, та підвищити врожайність сільськогосподарських культур [12, 28-31]. Застосування синтетичних регуляторів росту рослин на основі низькомолекулярних азагетероциклічних сполук у нетоксичних низьких молярних концентраціях здатне зменшувати токсичну дію пестицидів та фунгіцидів для захисту рослин [32, 33], надлишкова кількість яких накопичується у ґрунтах та в сільськогосподарських рослинах, які є продуктами споживання для людини та тварин, що має важливе значення для екології навколишнього середовища та здоров'я людини. Практичне використання нових екологічно безпечних синтетичних регуляторів росту рослин Івіну, Метіуру та Каметуру окремо та в комбінації з органічними біодобривами Росток Екстра та Радікс Тім форте плюс сприятиме підвищенню продуктивності важливих для сільського господарства зернових, зерно-бобових та технічних культур на фоні дії несприятливих факторів середовища, глобальних кліматичних змін, системного виснаження грунтів, сприятиме поліпшенню сучасного еколого-агромеліоративного стану та його післявоєнного відновлення, а також вирішенню проблеми продовольчої кризи в умовах в умовах воєнного та повоєнного часу, забезпеченню населення продуктами харчування та збереженню довкілля. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 39 References 1. Bayer P.E., Edwards D. Climate change and the need for agricultural adaptation. Current opinion in plant biology. 2020. Vol. 56. P. 197–202. 2. Dresselhaus T., and Hückelhoven R. Biotic and Abiotic Stress Responses in Crop Plants. Agronomy. 2018. Vol. 8, N 11. P. 267. doi: 10.3390/agronomy8110267. 3. Fahad S., Bajwa A.A., Nazir U., Anjum S.A., Farooq A., Zohaib A., Sadia S., Nasim W., Adkins S., Saud S., Ihsan M.Z., Alharby H., Wu C, Wang D. and Huang J. Crop Production under Drought and Heat Stress: Plant Responses and Management Options. Front. Plant Sci. 2017. Vol. 8. Article 1147. doi: 10.3389/fpls.2017.01147. 4. Lamaoui M., Jemo M., Datla R. and Bekkaoui F. Heat and Drought Stresses in Crops and Approaches for Their Mitigation. Front. Chem. 2018. Vol. 6. Article 26. doi: 10.3389/fchem.2018.00026. 5. Khan M.A., Ghouri A.M. Environmental pollution: its effects on life and its remedies. International Refereed Research Journal. 2011. V o l . 2, N2. P . 276–285. 6. Воротинцева Л.І., Панарін Р.В. Екологічні проблеми та моніторинг зрошуваних земель Степу Північного за впливу воєнних дій. Екологічна безпека: проблеми і шляхи вирішення: зб. наук. статей XVІІІ Міжнародної науково-практичної конференції. м. Харків, 15-16 вересня 2022 р. УКРНДІЕП., 2022. С. 125-134. 7. Концептуальні підходи до відновлення ґрунтів, що постраждали від збройної агресії: моногр.; за ред. С. А. Балюка, А. В. Кучера, І. В. Пліско. Київ: Аграрна наука, 2024. 216 с. https://doi.org/10.31073/978-966-540-604-4. 8. Воротинцева Л.І. Мілітарна деградація зрошуваних ґрунтів та післявоєнне їх відновлення. Аграрна наука Західного Полісся: зб. наук. праць. Всеукраїнської науково-практичної інтернет-конференції «Інноваційні шляхи розвитку землеробства в сучасних умовах». м. Рівне, 2024 р. С. 27-29. 9. Roy R.N., Finck A., Blair G.J., Tandon H.L.S. Plant nutrition for food security. A guide for integrated nutrient management. FAO fertilizer and plant nutrition bulletin 16. FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS. Rome. 2006. 348 p. https://www.fao.org/3/a0443e/a0443e.pdf 10. Bhardwaj D., Ansari M.W., Sahoo R.K. and Tuteja N. Biofertilizers function as key player in sustainable agriculture by improving soil fertility, plant tolerance and crop productivity. Microbial Cell Factories. 2014. Vol. 13, N 66. P. 1-10. DOI: 10.1186/1475-2859-13-66. 11. E-source: https://uarostok.ua/assortiment-produkcii/ 12. Tsygankova V.A., Andreev A.M., Andrusevich Ya.V., Pilyo S.G., Klyuchko S.V., Brovarets V.S. Use Of Synthetic Plant Growth Regulators In Combination With Fertilizers to Improve Wheat Growth. Int J Med Biotechnol Genetics. 2023. Vol. 1, N2. P. 9-14. 13. Sosnowski J., Truba M., Vasileva V. The impact of auxin and cytokinin on the growth and development of selected crops. Agriculture. 2023. Vol. 13, N 3. P 724. doi: 10.3390/agriculture13030724. 14. Sabagh A.E., Mbarki S., Hossain A., Iqbal M.A., Islam M.S., et al. Potential Role of Plant Growth Regulators in Administering Crucial Processes Against Abiotic Stresses. Front. Agron. 2021. Vol. 3: Article 648694. doi: 10.3389/fagro.2021.648694. 15. Blyuss K.B., Fatehi F., Tsygankova V.A., Biliavska L.O., Iutynska G.O., Yemets A.I., Blume Y.B. RNAi-based biocontrol of wheat nematodes using natural polycomponent biostimulants. Frontiers in Plant Science. 2019. Vol. 10. P. 483. DOI: 10.3389/fpls.2019.00483 16. Wu X., Gong D., Zhao K., Chen D., Dong Y., Gao Y., Wang Q., Hao G.F. Research and development trends in plant growth regulators. Advanced Agrochem. 2024. Vol. 3, N 1. P. 99-106. DOI: 10.1016/j.aac.2023.11.005. 17. Циганкова В.А., Броварець В.С., Ємець А.І., Блюм Я.Б. Перспективи розробки в Україні регуляторів росту рослин на основі азолів, азинів та їх конденсованих похідних. Синтез і біоактивність функціоналізованих азотовмісних гетероциклів / за ред. А.І. Вовка. Київ: Інтерсервіс, 2021. C. 246–287. 18. Tsygankova V.A., Andrusevich Ya.V., Shtompel O.I., Solomyanny R. M., Hurenko A.O., et al. New Auxin and Cytokinin Related Compounds Based on Synthetic Low Molecular Weight Heterocycles. Chapter 16. In: Auxins, Cytokinins and Gibberellins Signaling in Plants, Signaling and Communication in Plants. Ed. Aftab T. Springer Nature Switzerland AG, 2022. P. 353-377. DOI: 10.1007/978-3-03105427-3_16. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 40 19. Cansev A., Gülen H., Zengin M.K., Ergin S., Cansev M. Use of pyrimidines in stimulation of plant growth and development and enhancement of stress tolerance: pat. US2016/0000075 A1 USA. PCT/TR2014/000051: publ. 07.01.2016. 20. Boussemghoune M.A.,Whittingham W.G., Winn C.L., Glithro H., Aspinall M.B. Pyrimidine derivatives and their use as herbicides: pat. US20120053053 A1. 2012. 21. Dai A., Zheng Z., Ma D., Wu R., Mo Y., Duan L.,Tan W. Synthesis, Biological Activity and Mechanism of Action of Pyridine-Containing Arylthiourea Derivatives J. Agric. Food Chem. 2025. Vol. 73, N 15. P. 8865–8875. DOI: 10.1021/acs.jafc.5c00525. 22. Mansfield D.J., Rieck H., Greul J., Coqueron P.Y., Desbordes P., et al. Pyridine derivatives as fungicidal compounds: pat. US7754741B2. 2010. 23. Tsygankova V.A., Voloshchuk I.V., Kopich V.M., Pilyo S.G., Klyuchko S.V., Brovarets V.S. Studying the effect of plant growth regulators Ivin, Methyur and Kamethur on growth and productivity of sunflower. Journal of Advances in Agriculture. 2023. N 14. P. 17–24. DOI: https://doi.org/10.24297/jaa.v14i.9453. 24. Tsygankova V.A., Kopich V.M., Vasylenko N.M., Golovchenko O.V., Pilyo S.G., Malienko M.V., Brovarets V.S. Increasing the productivity of wheat using synthetic plant growth regulators Methyur, Kamethur and Ivin. Znanstvena misel journal. 2024. Vol. 94. P. 22–26. DOI: 10.5281/zenodo.13860706. 25. Tsygankova V.A., Voloshchuk I.V., Pilyo S.H., Klyuchko S.V., Brovarets V.S. Enhancing Sorghum Productivity with Methyur, Kamethur, and Ivin Plant Growth Regulators. Biology and Life Sciences Forum. 2023. Vol. 27, N 1. P. 36. DOI: 10.3390/IECAG2023-15222. 26. Kovalenko O.A., Mikolaychuk V.G., Tsygankova V. A., Andreev A.M., Pilyo S.G., Brovarets V.S. Influence of the plant growth regulator Kamethur on the morphological features and yield of Chinese cowpea (Vigna sinensis L.). Sciences of Europe. 2025. Vol. 166, N 166. P. 3–17. DOI: 10.5281/zenodo.15654466. https://zenodo.org/records/15654466. 27. Pidlisnyuk V, Mamirova A, Newton RA, Stefanovska T, Zhukov O, Tsygankova V, Shapoval P. The role of plant growth regulators in Miscanthus × giganteus utilisation on soils contaminated with trace elements. Agronomy. 2022. Vol. 12, N 12. P. 2999. DOI: 10.3390/agronomy12122999. 28. Tsygankova V.A., Andreev A.M., Andrusevich Ya.V., Pilyo S.G., Brovarets V.S. Effect of plant growth regulators and fertilizers on the vegetative growth of sunflower (Helianthus annuus L.). The scientific heritage. 2023. Vol. 116, N 116. P. 3–9. DOI: 10.5281/zenodo.8129039. 29. Tsygankova V.A., Andreev A.M., Andrusevich Ya.V., Kopich V.M., Klyuchko S.V., Pilyo S.G., Brovarets V.S. Use of Ivin, Methyur, Kamethur and microfertilizers to improve the growth of oilseed flax (Linum usitatissimum L.). Annali d’Italia. 2023. Vol. 48. P. 3–10. DOI: 10.5281/zenodo.10034698. 30. Tsygankova V.A., Andreev A.M., Andrusevich Ya.V., Kopich V.M., Pilyo S.G., Klyuchko S.V., Brovarets V.S. Synergistic effect of synthetic plant growth regulators and microfertilizers on the growth of canola (Brassica napus L.). Danish Scientific Journal (DSJ). 2023. Vol. 1, N 77. P. 8–12. DOI: 10.5281/zenodo.10053315. 31. Tsygankova V.A., Andreev A.M., Andrusevich Ya.V., Kopich V.M., Pilyo S.G., Popilnichenko S.V., Azizov I.V., Brovarets V.S. Synergistic effect of synthetic plant growth regulators Ivin, Methyur, Kamethur and biofertilizers Rostok extra and Radix Tim forte+ on wheat growth during the vegetation period. Nov Tech Nutri Food Sci. 2025. Vol.8, N 4. P. 879 – 890. DOI: 10.31031/NTNF.2025.08.000694. 32. Васецька О.П. Комбінована дія регуляторів росту рослин на основі похідних N-оксид піридину та деяких пестицидів різних хімічних груп. Сучасні проблеми токсикології, харчової та хімічної безпеки. 2017. T. 3. С. 26–33. DOI 10.33273/2663-4570. 33. Vasetska O., Zhminko P., Prodanchuk M., Galkin A., Tsygankova V. Perspective for using 2,6-dimethylpyridine-N-oxide to reduce the toxic effect of xenobiotics in mammals. J Adv Pharm Educ Res. 2022. Vol. 12, N 1. P. 21–29. https://doi.org/10.51847/TXCxI0PsO1. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 47 Fixed asset profitability is an important indicator demonstrating how effectively a company employs its capital assets to generate profit. An examination of indicators for 2023–2025 shows that the profitability of fixed assets at Rozali Trans initially increased—from 10.15% in 2023 to 10.79% in 2024— but then declined slightly to 10.53% in 2025. This may signal rising maintenance costs, which could ultimately reduce profitability if the trend continues. Despite profit growth, rapid expansion of fixed asset value has outpaced the increase in returns, indicating that investments may not yet be generating adequate income. Possible reasons include: • High capital investments in newly acquired assets that have not yet generated revenue (e.g., unused buses awaiting suitable routes or passenger demand). • Underutilization of existing assets, particularly idle vehicles that continue to incur maintenance, tax, and insurance costs without producing revenue. • Escalating operational and maintenance expenses due to rising fuel prices, spare parts, and repair costs that are not offset by corresponding increases in revenue. If the downward trend in profitability continues, several risks may arise: • Financial constraints caused by growing asset maintenance costs. • Capital tied up in low-return assets, reducing investment flexibility. • The need to reconsider asset investment strategy to ensure that acquired vehicles and equipment are used at full capacity. 2. Issues with Vehicle Fleet Utilization The fleet constitutes 83.47% of all fixed assets, making its efficient use critical to profitability. The analysis shows that capital productivity (output-to-assets ratio) increased steadily—from 1.41 in 2023 to 1.46 in 2024, and 1.47 in 2025. Although the trend is positive, the growth rate has slowed significantly, suggesting underutilization potential. Capital intensity (the inverse of capital productivity) declined from 0.71 in 2023 to 0.68 in 2024– 2025, indicating improved efficiency. However, the stagnation in 2025 may reflect a slowdown in operational improvements. Possible causes include: • Vehicle idle time due to fluctuating passenger demand and seasonal variations. • High repair and maintenance costs associated with aging buses. • Low efficiency of certain routes, where passenger traffic is insufficient to cover operating expenses. 3. Decline in Capital–Labor Ratio Amid Workforce Growth The capital–labor ratio reflects the fixed asset value available per employee. Ideally, it should increase; however, at Rozali Trans the opposite trend is observed. • Workforce increased from 229 employees (2023) to 250 (2024) and 268 (2025). • Capital–labor ratio decreased from 15,722.5 thousand KZT/employee to 15,398.9 and 15,306.4 in 2025. • Labor productivity fluctuated minimally and even declined in 2025. Reasons include: • Faster growth in workforce than in fixed assets (+17% staff vs. +13.94% fixed assets). • Slow fleet renewal. • Insufficient investment in automation and digital systems, shifting workload to manual labor instead of technology. 4. Problems in Investment Planning for Fixed Assets Despite a fleet renewal coefficient of 8.53%, efficiency indicators did not improve. Issues include: • Weak feasibility analysis before acquiring vehicles. • Inadequate evaluation of investment returns. • High depreciation burden decreasing profitability. Main Problems Summary Table 1 summarizes the principal problems associated with fixed asset management and their consequences for Rozali Trans. Their identification forms the foundation for optimizing accounting, asset utilization, and capital investment policies. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 48 Table 1 Identified Fixed Assets Management Problems and Their Consequences at Firma Rozali Trans Problem Consequences Decline in Fleet Profitability Increased financial burden, extended payback period for investments, reduced profit. Insufficient Vehicle Utilization Bus downtime, missed revenue opportunities, reduced Fund Yield. High Cost of Transportation Services Potential need for tariff increases, reduced company competitiveness. Decreased Capital-Labor Ratio Reduced labor productivity, insufficient vehicles per employee, increased downtime. Inefficient Routing Long routes, low bus occupancy, operation on unprofitable routes. Slow Adoption of Digital Technologies Losses on inefficient routes, reduced quality of fleet management, customer loss. Note – Compiled by the author Thus, the identified problems exert a negative impact on the company’s financial results as well as on the overall quality of the services provided. Addressing these issues requires a comprehensive and integrated approach that includes fleet modernization, the implementation of digital technologies, and the enhancement of fixed asset accounting efficiency. The following sections outline measures aimed at resolving these issues and improving the effectiveness of fixed asset management. Based on the analysis of the existing problems in fixed asset management at Rozali Trans, a number of concrete measures can be proposed to optimize the utilization of the vehicle fleet and other fixed assets. These measures are intended to increase profitability, reduce operational costs, and strengthen the company’s overall financial stability. Recommendations 1. Optimization of Fleet Utilization to Reduce Idle Time and Increase Capital Productivity One of the most significant factors reducing the efficiency of fixed asset utilization at Rozali Trans is the uneven workload of vehicles and the occurrence of idle periods, especially during low-demand seasons. Idling leads to revenue losses, increases unit transportation costs, and results in the inefficient use of labor and material resources. To enhance capital productivity and reduce idle time, it is recommended to implement an automated route planning and scheduling system. Modern transport logistics software uses historical passenger flow data, seasonal and weather variations, traffic conditions, and other environmental factors to optimize routes and schedules. Such systems ensure a more rational distribution of vehicles throughout the day and week, maximizing their utilization without overloads or unnecessary downtime. Effective fixed asset management must be based on systematic monitoring of technical condition, workload, and economic performance, enabling timely identification of operational reserves and efficiency improvements. Additionally, flexible fleet scheduling should be introduced: • increase the number of trips and vehicles during peak hours; • reduce the fleet during periods of low demand; • replace large buses with smaller, more economical units when appropriate; • combine routes where feasible. This approach improves labor productivity, increases capital productivity, and reduces fuel, repair, and maintenance costs. 2. Increasing Economic Returns on Capital Investments Through Fleet Renewal and Modernization The analysis showed that transportation vehicles represent over 83.47% of the company’s fixed assets, yet their utilization efficiency remains insufficient. Declining profitability, slowing capital productivity growth, and increasing maintenance costs indicate significant physical and moral wear of the fleet. A high-priority measure is the development and phased implementation of a long-term fleet renewal program based on a comprehensive evaluation of each vehicle’s condition, service life, technical characteristics, breakdown frequency, and maintenance expenses. Seasonal passenger flow fluctuations, route structure, and regional transport development trends must also be considered to determine optimal replacement intervals and select the most suitable vehicle models. In choosing new vehicles, preference should be given to modern, energy-efficient, and environmentally sustainable buses, particularly those with low fuel consumption or operating on gas or electric power. Such investments reduce operating costs, improve environmental outcomes, and align the company with international transport standards. Simultaneously, fixed asset inventory procedures should be improved. Although an automated accounting system is in place, further enhancement is possible through the adoption of digital tools. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 49 Technologies such as QR codes and RFID tags for marking vehicles and equipment facilitate faster, more transparent inventory processes and reduce risks of shortages, duplication, or inaccurate asset reporting. Automated inventory procedures significantly reduce labor intensity, increase data accuracy, and minimize the risk of errors or asset misrepresentation. Thus, the combination of fleet modernization and advanced inventory technologies will improve capital investment efficiency, reduce operating costs, and enhance the long-term operational performance of Rozali Trans. 3. Improving the Quality of Fixed Asset Accounting Through Digital Technologies Achieving high accuracy and timeliness in accounting and managerial reporting requires modernization of the accounting system through digital transformation. Drawing from international best practices, substantial potential exists for further integration of advanced technologies. Enhancing current systems through integration with Intelligent Transport Systems (ITS) and Internet of Things (IoT) technologies supports lifecycle management of fixed assets, reducing maintenance costs, minimizing the risks of unexpected downtime, optimizing service schedules, and improving overall fleet efficiency. Chinese Experience — IoT Integration for Fleet Management In China, IoT technologies are widely used in fleet management. Sensors installed on vehicles collect real-time data such as mileage, fuel consumption, engine temperature, tire pressure, oil level, and brake wear. These data are transmitted to a centralized system where they are analyzed to facilitate predictive maintenance. For Rozali Trans, implementing IoT would mean transitioning to a fundamentally new level of asset lifecycle management. Predictive maintenance reduces breakdowns, prevents costly downtime, increases reliability, and extends vehicle life—critical for high-intensity urban and suburban operations. IoT also enables usage-based depreciation models, which more accurately reflect real asset consumption and improve financial reporting quality. Japanese Experience — ITS and Automated Maintenance Japan emphasizes intelligent transport systems and automated service technologies. Robotic maintenance stations equipped with diagnostic systems reduce downtime, minimize repair labor, and improve service accuracy. Adopting even partial ITS components—such as automated diagnostic modules or robotic testing stands—would accelerate maintenance processes at Rozali Trans and ensure timely fleet deployment. ITS systems also analyze route conditions, traffic density, weather, and emergencies, allowing automatic schedule adjustments and optimized route planning. This enhances service quality and operational adaptability. Thus, combining Chinese IoT solutions with Japanese ITS technologies would lead Rozali Trans toward full digital transformation, increasing accounting accuracy, reducing expenses, and strengthening the company’s competitive position. 4. Enhancing Investment Policy for Fixed Asset Management One of the identified issues is the inefficiency of investment decisions concerning asset acquisition and renewal. Despite a high renewal coefficient, key performance indicators (profitability, labor productivity, and capital productivity) show no significant improvement. Therefore, investment policy must be strengthened. Firstly, a standardized procedure for evaluating all planned capital investments should be introduced using: • Payback period • Net Present Value (NPV) • Internal Rate of Return (IRR) These metrics allow management to make informed investment decisions aligned with both shortterm operational needs and long-term strategic objectives. A monitoring system for post-investment performance should also be established to evaluate actual returns from new assets. This includes assessing revenue growth, cost reduction, and productivity improvements. Underperforming investments must trigger strategic adjustments. Conclusion The implementation of an enhanced investment policy based on comprehensive economic evaluation will ensure the rational use of limited resources and foster long-term efficiency gains. The proposed measures for improving fixed asset accounting and utilization at Rozali Trans encompass key operational, technological, and financial dimensions — from technical modernization to IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 50 accounting reform and investment optimization. Their implementation will eliminate current shortcomings, strengthen financial stability, and expand the company’s competitive advantages in the passenger transportation market. References 1. Golova, E. V., & Gorelova, K. V. (2021). Problems of Fixed Asset Accounting in Transport Enterprises. 2. Panina, V. Yu. (2021). Assessing the Effectiveness of Fixed Asset Management Systems. 3. Zdorovtsova, V. A. (2021). Automation of Inventory Procedures as a Tool for Improving Fixed Asset Accounting. Economics and Society, (2-1) 81. 4. Kudbiev, D., & Mamarasulov, D. (2024). Improving Fixed Asset Accounting According to IFRS Requirements. Nashrlar, 81–84. 5. Ovsiychuk, M. F., & Demina, I. D. (2010). Key Directions for Improving Fixed Asset Accounting and Depreciation Practices. All for the Accountant, (3). IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 51 Historical sciences THE PUBLICATION HISTORY OF THE NEWSPAPER “SHARG GAPISI” Sura Seyid Doctor of philosophy in philology, associate professor Nakhchivan State University https://orcid.org/0000-0002-5628-0959 Abstract Article studies the formation and developmental path of the newspaper Sharg Gapisi stage by stage, leading to scientifically important conclusions. On a professional level, it studies and clarifies the relations of such gazettes published at the beginning of the XX century as Javanlar Hayati [Youth Life], Fugara Sesi [The Poor’s Voice], Adabiyyat gazeti [The Newspaper Literature], Syurat [Speed] with the newspaper Sharg Gapisi, their place in the publication history of this newspaper and their impact on it. Owing to the close familiarity with the archival records, materials from the periodicals, and the careful study of the existing scientific literature, the long course made by the newspaper Sharg Gapisi has been studied and generalized in correlation with the main stages of development of this gazette, and its creative trends. Seyid Sura Namidar gyzy has studied the issue of the newspaper Sharg Gapisi and the literary community from 2 perspectives and in 2 chapters. First of all, the issues such as the creation and formation of the Writers’ Organization in Nakhchivan, the impact of the newspaper on the literary process in different periods, the role of the literary community on the evolution process of the creative forces have become the subject matter of the scientific research. The issues related to the important place of the newspaper Sharg Gapisi in the literary process from the beginning of the XX century to the present period of independence and its significant impact on it have been competently studied and analyzed. Keywords: newspaper, Nakhchivan, literary,independence, Sharg gapisi, scientific “I have been brought up under the influence of the newspaper Sharg Gapisi. While I was still young, studying at the secondary school and pedagogical technical school, I made a lot of use of the newspaper Sharg Gapisi to learn about different issues… … Ever since I recollect it as a prestigious newspaper”. HEYDAR ALIYEV The newspaper Sharg Gapisi, which has maintained and developed the rich traditions of the Azerbaijani press enjoying the history of 135 years, shed the light of enlightenment on the people, turned the chronicle of the Autonomous Republic of Nakhchivan into history on its pages, is distinguished by its great merits in the history of Nakhchivan. The Soviet power attached great attention to the publication of periodicals and carried out a range of measures for this purpose. And the establishment of a periodical was one of the first measures of the Nakhchivan Revolutionary Committee. In the first years of the revolution Communist, the newspaper of the Revolutionary Committee began its publication. Candidate of Philological Sciences, Associate Professor Latif Huseinzadeh pointed out that the schoolchildren and teachers with good handwriting had been involved in writing the newspaper. In his article he reported that the newspaper was issued in 50-60 copies in 2 pages handwritten in Arabic script (3). Corresponding Member of the Azerbaijan Academy of Sciences, Doctor of Chemical Sciences, Professor Jumshud Zulfugarly and Nemet Novruzov, who had long worked in high positions, had great merits in the publication of this periodical. After the newspaper had been prepared, it used to be hung on the walls in different places of the city. After a short while the publication was terminated as the sheets failed to meet the standards of that period. The 100th issue of the newspaper Sharg Gapisi dated 31 March 1925 reported in this regard, “In early 1921 the Department of Interior Affairs of the Revolutionary Committee of the Country launched the publication of the newspaper named Communist in handwritten form that resembled the wall newspaper. The gazette was released once a week in 50 copies. After a while that newspaper had to be closed for a number of reasons. Further, until the relation with the centre was somewhat normalized, the Revolutionary Committee launched the publication of a two-page newspaper named Nakhrespublika in IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 52 Russian, taking the opportunity of availability of a type-writer (Amerikanka) with Russian script brought to Nakhchivan, it had nevertheless to be closed for the stated reasons again” (5). Thus, as it is obvious from the report, in 1921 the Nakhchivan Revolutionary Committee brought from Baku the printing equipment with Arabic and Russian scripts, and two specialists to utilize the equipment. Launching the publication of 2 newspapers in 1921 was one of the first measures taken. One of these newspapers was the newspaper Nakhrespublika, the periodical of the Revolutionary Committee and the military unit which, due to challenges, terminated its publication after a short while, and the second was the newspaper published under the title Javanlar Hayati on Saturday since the 1st of November of that year. One of the interesting moments about it is that despite the fact that the 9th of November is recorded as the preliminary publication date on its cover page, all the scientific articles indicate the 1st of November as the date of the first issue of the newspaper. To clarify this issue one needs to refer to the article titled The First Komsomol Newspaper by Latif Huseinzadeh, “The newspaper Javanlar Hayati started its publication since the 1st of November 1921. (Due to some technical reasons, the newspaper was published on the 9th of November)” (4). The publication of the newspaper Javanlar Hayati was mainly aimed at publishing the main issues faced by the Azerbaijani Komsomol and the orders and guidelines of the party and state, presenting the novelties of the then social life in all spheres to the people as the periodical of the Nakhchivan Provincial Komsomol Committee. Writer-journalist Akif Akhundov reasons the foundation of the press in Nakhchivan as follows, “Following the policy pursued by bolshevism, many of the people with independent, progressive ideas had fled the country. Also, some were arrested. And the few writers, who had remained in Nakhchivan, were at a loss. The themes on love, the praise of the Motherland, nature didn’t work any more. It was required that the victory of socialism, the glorious October, the Communist Party, the Red Army, internationalism be praised. Most of the poets and writers failed to keep to this ‘framework’ and were exposed to threats and persecutions because of the allegorical words they had used in their works. Few young poets, yet deceived by the sweet and fictional words of the new power, continued writing poems in the praise of the Soviet government. However, such examples were like a drop in the ocean. The dominant ideology was to be praised every day, every minute. Otherwise, the foundations of socialism, which were built on false promises, would have shattered. The way-out was found. In November 1921 the newspaper Javanlar Hayati started its publication in Nakhchivan” (1). Javanlar Hayati was printed in Arabic script on a sheet of small size. Above the first line of the newspaper was recorded “The 9th of November 1921, also 1340 by Hijri Calendar”. In the mid of the page Javanlar Hayati (in Russian Jizn molodyoji) was indicated as the title of the newspaper. To the right it was written, “Nashiri-afkari [The press organ] is the Country Committee of the Youth League of the Socialist Soviet Republic of Nakhchivan”. The publication of the newspaper with the circulation of less than 100-150 copies was often stopped due to the lack of printing equipment, the illiteracy of the population. The first issue of the newspaper published under the motto “The Proletariat of the entire world, unite!” presented the articles titled The 1st of November, The Children’s Week, The Report of the Territorial Commissariat and other issues (2). The editorial headlined The 1st of November informed about the necessity in publishing the newspaper and its future activity, “Today the Nakhchivan Country Committee of the Azerbaijan Youth League initiated the publication of this newspaper in Nakhchivan. The newspaper will enable the young workers and peasants to learn profoundly about the Youth League, the role of the youth in the future of the world. We are sure that the path taken by our honored and competent youth with love and dedication and the responsibility we have taken will be fulfilled in future” (2). The Children’s Week dealt with the obligations of the Komsomol in the organization and celebration of the Children’s week declared on the 1st of November by the People’s Commissariat for Enlightenment in accordance with the decree of the Nakhchivan Central Revolutionary Committee. The Komsomol organization expressed its great role in the upbringing of the new generation from the very first day in the first issue of the newspaper, stating that “The children being our goals, the people should try their best to celebrate this week wonderfully”. The rubrics titled Nakhchivan news presented reports on the urgent socio-political issues of the Autonomous Republic. The article stated that on 29 October a telegram was sent to the Nakhchivan Country Committee by the Central Committee of the Azerbaijan Youth League. The telegram described the solemn celebration of the III anniversary of the Azerbaijan Komsomol in the Republic of Nakhchivan, like in all the regions of Azerbaijan. The article reflected the social activities carried out by the Nakhchivan Komsomol organization within the Republic as well as the history of the youth’s struggle. The words Editor-in-chief Hamid were placed at the end of the newspaper’. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 53 Beginning from December 1921 the newspaper was replaced by Fugara Sesi released in a larger size once a week. The following was written on the cover page of the newspaper, “It is a Turkish newspaper released once a week being the periodical – nashiri afkar [press organ] of the Nakhchivan National Committee of the Azerbaijan Communist (bolshevik) Party, Nakhchivan Soviet Socialist Republic, the Central Executive Committee and Trade Union Board” (6). The article titled Nakhchivan’s 85-year Rostrum in the issue of Sharg Gapisi dedicated to its 85th Jubilee suggested that the newspaper was not founded by Javanlar Hayati, and brought to the forefront this newspaper’s being the periodical of the Youth League as the main fact. The author, who evaluated Fugara Sesi as an official newspaper of the local executive agencies, grounded his statements through the facts cited from history. Mammad Mammadov traced the foundation history of Sharg Gapisi to Fugara Sesi, on the basis of the citation from Gasim Taghiyev in the 50th Jubilee of the newspaper in 1971 that “Fugara Sesi became the first embryo of Sharg Gapisi whose 50th anniversary we are celebrating”, the statement that “Javanlar Hayati had to be closed after functioning for a while” presented by one of the first journalists of the newspaper Latif Huseinzadeh, also the following lines from the poem Mubarak [Congratulations] by Muzaffar Nasirli, one of the first contributors of the newspaper, “When the Sun rose at the Gate of the East, Melting the darkness and strangling it in the light Fugara Sesi reached the skies…” Let us review some other historical facts. The foundation history of the newspaper was presented as follows in the 10th Jubilee issue of the newspaper Sharg Gapisi, “The first embryo of Sharg Gapisi, which celebrates today its 10th anniversary since the very first of November 1921, consisted of a small newspaper with three columns under the title Javanlar Hayati. A little later – beginning from the last weeks of 1921, this newspaper was replaced by Fugara Sesi. By covering economic and political issues of the country this weekly newspaper was gaining more and more prestige and growing its circulation day by day. After Azerbaijan obtained the necessary printing equipment in January 1922, Fugara Sesi granted its authorization to Sharg Gapisi whose ten-year Jubilee is being celebrated by us today” (7). In the 60th Jubilee issue of Sharg Gapisi, Latif Huseinzadeh wrote in evaluation of this historical event, “continuing the revolutionary traditions of Javanlar Hayati, Fugara Sesi was published more perfectly than the former for its linguistic and stylistic features” (4). No issue of the newspaper Fugara Sesi is preserved in our archives, thus it is hard to express any certain opinion about it. Also, there are questions concerning the fact whether the newspaper started its publication at the end of December or the beginning of January. The registration of the last days of December and the beginning of January as the dates of the 50th and 60th Jubilee issues of the newspaper, as well as the lack of reference to the 1st of November as the Jubilee date of the newspaper ever since have led to some contradictory ideas about the question. And due to the incompatibility of some other historical facts with the above-mentioned information, it is still a question whether the predecessor of the newspaper Sharg Gapisi is Javanlar Hayati released at the beginning of November or Fugara Sesi published on the last days of December. It would be appropriate to focus on another piece of historical information. In the special release of the newspaper dedicated to its 100th issue, the article titled Hundred Issues on the main page reads, “In 1922 the Country Party Committee started the release of the newspaper Fugara Sesi. After the release of some issues, this newspaper couldn’t survive long either, like the previous ones, due to the lack of type-writing scripts and especially the deficit of paper” (5). Further the author of the article recalled the foundation history of Sharg Gapisi as follows, “In 1922 when Comrade Ahmad Hashimov was acting as the People’s Commissar for Enlightenment, through the negotiations with the government of Azerbaijan the present type-writers with some scripts were brought to Nakhchivan. Although following this event the publication of the newspaper titled Sharg Gapisi was launched by the Country Party Committee and the Central Executive Committee, the departure abroad of the editor-in-chief of the newspaper on the one hand, and the absence of correspondents, material shortage and some other reasons on the other resulted in the termination of the newspaper”. The printing and equipment questions of the newspaper were discussed at the board meeting of the Nakhchivan People’s Commissars on 9 December 1922, and the necessary decision was adopted. Further the article reads, “In 1923 the publication of the newspaper Sharg Gapisi started again by the initiative of Comrade Tahirov, the Secretary-in-charge of the Country Party Committee in connection with the day of establishment of the Sovietization of the Nakhchivan government. The newspaper has survived up to now” (5). IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 54 So, one can come to such a conclusion that the government was keen on the continuity of Fugara Sesi, as it was politically more important to proceed the publication of the periodical of the Youth League Javanlar Hayati in a broader format and content, being improved within a short period of time, and although the newspaper was restored under the title Sharg Gapisi in April 1922, it has managed to survive since the mid 1923. The newspaper Sharg Gapisi was printed in Arabic until 1930, in Latin between 1930-1940, from 1940 to June 2001 in Cyrillic. Since that period up to now it has been printed in Latin script. Literature 1. Ахундов А.С. 1921-1930-жу илляр Нахчыван ядяби мцщити. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 2007, 20 сентйабр, №180 2. «Жаванлар щяйаты» гязети, Нахчыван, 1921, 9 нойабр, №1 3. Щцсейнзадя Л.Т. «Шярг гапысы»нын няшри тарихиндян. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 1971, 9 йанвар, №71 4. Щцсейнзадя Л.Т. Нахчыванда илк комсомол гязети. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 1977, 1 нойабр, №252 5. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 1925, 31 март, №22 6. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 2007, 20 сентйабр, №180 7. «Шярг гапысы» гязети, Нахчыван, 1931, 25 ийул, №22 IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 55 Jurisprudence FAMILY REUNIFICATION IN SWEDISH LAW AND EU LAW – A COMPARATIVE ANALYSIS Gunay Hasanova LL.B. Jurist, Law Student, Department of Law Faculty of Law, Stockholm University Stockholm, Sweden ORCID: 0009-0006-0070-6056 Abstract This article provides a comparative legal analysis of family reunification in Swedish law and the European Union legal framework, mainly based on the Family Reunification Directive 2003/86/EC. The study examines the scope, legal principles, and practical application of the rules governing the right to family life for third-country nationals, as well as the evolution of Swedish legislation from a previously generous approach to the more restrictive system introduced after 2016. By analysing relevant provisions of the Aliens Act, the Temporary Law (2016–2021), case law from the Court of Justice of the European Union and the Swedish Migration Courts, the article identifies both convergence and divergence between Swedish and EU standards. Particular attention is given to rights of refugees and subsidiary protection beneficiaries, the application of maintenance and housing requirements, waiting periods, and the role of proportionality and the best interests of the child. The study concludes that while Sweden currently aligns closely with the EU minimum rules, several areas require reform to strengthen legal certainty, harmonisation, and the protection of family unity. Recommendations are provided for both national and EU-level improvements. Keywords: Family Reunification; Sweden; EU Law; Directive 2003/86/EC; Aliens Act; Migration Law; Refugees; Subsidiary Protection; Maintenance Requirement; Best Interests of the Child; Comparative Legal Analysis; CJEU Case Law. INTRODUCTION Family reunification denotes the right of an individual to live together with their family, even when family members are located in different countries. This right is fundamental in both national and international law and is recognized, inter alia, through the right to family life in Article 8 of the European Convention on Human Rights and in UN conventions. In migration law, family reunification typically entails that a person lawfully residing in a country (the sponsor or reference person) applies for close relatives – usually a spouse or children – to be granted permission to come and live together with them. Family reunification is regarded as important both from a human rights perspective (to protect the family unit) and from an integration perspective, since a stable family situation facilitates newcomers’ establishment in society. At the same time, states seek to regulate family immigration through various conditions to manage the scope of migration and protect, for example, the balance of the labour market or the welfare system. This balancing between the right to family life and the state’s interest in control constitutes a central issue in the legal regulation of family reunification. Within the European Union there is a common framework that sets minimum standards for family reunification of third‑country nationals through the Family Reunification Directive (2003/86/EC). Each Member State, including Sweden, has its own national laws implementing these rules and in some cases going beyond the EU minimum. Historically, Sweden has had relatively generous rules for family immigration, but in recent years – particularly after the 2015 refugee crisis – the framework has been tightened to lie at the minimum level under EU law. This article aims, in an academic and legal context, to compare the Swedish regulatory framework for family reunification with EU rules, identify similarities and differences, and analyse the need for possible reforms. The study is based on current legislation, relevant directives, case law, and recent reform trends. The article is structured into sections addressing (1) the legal framework in the EU and Sweden, (2) a comparative analysis of the frameworks, (3) a discussion of reform needs, and (4) conclusions and recommendations for legislation and policy. LEGAL FRAMEWORK IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 56 EU REGULATION ON FAMILY REUNIFICATION The central EU legal instrument in this area is Council Directive 2003/86/EC on the right to family reunification, commonly referred to as the Family Reunification Directive. Adopted on 22 September 2003, the directive aims to establish common minimum provisions for facilitating family reunification for third‑country nationals legally residing in the EU. According to the directive, family reunification should protect family unity and facilitate the integration of third‑country nationals in the Member States. The directive applies to third‑country nationals (non‑EU citizens) who have been granted a residence permit of at least one year in a Member State and who have well‑founded prospects of obtaining permanent residence. It does not apply to family members of EU citizens (whose right to family life is governed by other instruments, such as the Free Movement Directive 2004/38/EC), nor to persons who have merely applied for asylum and are awaiting a decision, nor to those covered by temporary protection schemes. The provisions of the directive are minimum rules – Member States may introduce or retain more favourable rules for family reunification than those prescribed by the directive. Which family members are covered? The directive requires Member States to allow reunification at least with the nuclear family: spouse (or registered partner, in countries where this is recognized) and children under 18. Member States may impose a requirement that both spouses have reached a certain minimum age, at most 21 years, before a residence permit for a spouse is granted (a measure against forced marriages). They may also choose to allow reunification with additional categories, such as unmarried adult children or other relatives dependent on the sponsor (e.g., the sponsor’s parents) – but this is optional for the Member State. The directive also distinguishes between refugees and other migrants: for persons with refugee status there are certain relaxations; for example, Member States shall facilitate family reunification for refugees’ minor children and may not require the refugee to meet maintenance requirements if the application for family reunification is lodged within a certain period after refugee status has been granted. The directive originally did not formally cover the category of “subsidiary protection beneficiaries,” since that protection status was not established in EU law when the directive was drafted in 2003. Over time, however, the EU, through the Qualification Directive, has recognized subsidiary protection, and the European Commission has urged Member States to grant persons with subsidiary protection similar family reunification rights to those of refugees. Member States are also free to include subsidiary protection beneficiaries in their national rules – the directive, as noted, sets a floor, not a ceiling. Conditions and limitations under the directive: The directive grants Member States a measure of discretion to impose conditions on family reunification. A Member State may require that the sponsor (the reference person) has “stable and regular resources,” adequate housing of sufficient size and standard for the family, and valid health insurance. The Member State may also, if national law so provides, require that the sponsor has resided legally in the country for a certain period (a maximum of two years, with the possibility in exceptional cases to extend to three) before family members can apply for reunification – a kind of waiting period (however, such a waiting period does not apply to refugees under the directive). Furthermore, Member States may require incoming family members to meet integration measures, such as attending language courses, either before or after arrival (this has been debated and examined by the Court of Justice of the EU – see below). It is important to note that the directive explicitly prohibits discrimination and emphasizes that the provisions must be interpreted and applied in accordance with the right to family life and the principle of the best interests of the child. Article 5(5) states that Member States, when examining applications, shall duly take into account, inter alia, the best interests of the child and family unity. The EU Charter of Fundamental Rights, particularly Article 7 (respect for private and family life) and Article 24 (the rights of the child), is also applicable and must be respected in the implementation of the directive. Case law from the Court of Justice of the European Union: The CJEU has on several occasions interpreted the directive, thereby clarifying the limits of Member States’ discretion. In the early case European Parliament v Council (C‑540/03), the European Parliament questioned the legality of certain restrictive elements in the directive. In 2006, the Court held that the directive as such did not infringe fundamental rights, but emphasized that national authorities, in applying it, must observe proportionality and respect for family life. Subsequent case law has strengthened this rights‑based perspective. In Chakroun (C‑578/08, judgment 2010), the Court affirmed that the possibility of imposing maintenance requirements under the directive must be interpreted restrictively, since the main rule in EU law is that family reunification should be granted. The Court stressed that Member States’ discretion must not be used in a way that undermines the directive’s purpose – which is to promote family reunification – or its effectiveness. Even if states may set a reference amount for income, they may not reject an application IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 63 the same initial period in which refugees are exempt, and generally ensuring that no categories are treated worse without strong objective grounds. Family unity should be the guiding principle, not the technical nature of protection status. • Strengthen the child perspective: Introduce explicit provisions in the Aliens Act stating that the best interests of the child shall be decisive in decisions on family reunification. This could be a portal section or an instruction to allow exceptions from time limits and requirements where a child’s right to family life is at stake. Authorities should be given guidelines to prioritize applications involving children to minimize separation time. Since Sweden is now bound by the Convention on the Rights of the Child as law, this step is natural. • Consider easing the maintenance requirement: Evaluate whether the maintenance requirement truly achieves its purpose in all respects or whether it can be adjusted. Proposals include introducing a possibility for waivers where the sponsor has very strong reasons (e.g., health grounds, disabilities making work impossible), or lowering the income threshold for spouses (since two adults can share costs). It is also reasonable to monitor how the requirement affects integration – there is a risk that stringent requirements delay family reunification and thereby impair the sponsor’s own psychosocial situation and integration, counteracting the purpose. • Information measures and case handling: Ensure that newly arrived persons are clearly informed of their rights and time limits for family reunification. The Migration Agency and municipalities could be tasked with assisting refugees early with family applications within the three‑month period. In addition, resource allocation at the Migration Agency should enable family‑reunification cases to be handled expeditiously – long waiting times can themselves constitute a rights violation if they become unreasonable. • More even practice within the EU: EU Member States should continue to share best practices through the EMN and other fora. Countries like Sweden, with experience of both generous and restrictive policy, can contribute lessons on consequences. Increased coordination can also prevent migrants from choosing destinations solely based on where they believe family can most easily reunite – if rules are more uniform, the risk of such secondary family‑driven migration decreases. Finally, this study underlines the importance of continuously balancing legislation on family reunification against the fundamental values it engages: family unity, the protection of children, and individuals’ ability to build a new life without sacrificing contact with their closest relatives. By implementing the reforms mentioned above – both nationally and within the EU – a framework can be achieved that is both legally certain and humane, in line with Europe’s humanitarian traditions and rule‑of‑law principles. Family reunification should not be regarded as a subsidiary right, but as an integral part of a functioning migration policy grounded in respect for family life. As the CJEU has reminded us: the main rule should be that reunification is granted, and exceptions must be handled with care. With this as a guiding star, Sweden and the EU can together shape a policy that both welcomes families and maintains confidence in the integrity of the migration system. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 64 Medical sciences IMMUNIZATION IN SPECIAL CASES AND THE ROLE OF THE NURSE IN IMMUNIZATION Gunel Sultanova Narmin Gochaliyeva Rahila Muradova Gulshen Huseynova Azerbaijan Medical University Relevance. Immunization is a medical measure that aims to train the body's defenses against pathogens. This is usually done through vaccination. Vaccination stimulates the body's immune system, preparing it to mount a rapid and effective response to various pathogens in the future. Immunization prevents millions of deaths each year and provides protection against more than 30 deadly diseases. Vaccination provides protection to society through both individual and mass vaccination of the population. One of the most important issues facing modern medicine is to ensure that this process is accessible to all countries of the world. However, there are certain points in this process that must be taken into account seriously. Immunization of prematurely born children, immunization of children born with low birth weight, children born with pathologies, etc. are included in the special control group. Preterm infants (up to 37 weeks of gestation) should be immunized according to the same vaccination schedule as term infants, regardless of their weight, with some exceptions:Recommendations for some vaccines in the immunization of premature infants: Hepatitis B vaccine Hepatitis B vaccine should be administered to infants born to mothers with HBsAg negative status if any of the following conditions occur: After the child's weight increases to 2000 grams or when the child is discharged from the maternity hospital .Infants born to mothers with HBsAg positive or suspected status should be vaccinated against Hepatitis B within the first 12 hours of birth, regardless of their weight, according to the schedule. In addition, these infants should be given HBV immunoglobulin (HBIg) within the first 12 hours of birth. BCG vaccine Clinically stable infants born at or after 32 weeks of gestation can be vaccinated with BCG vaccine within the first 12 hours after birth. If for any reason it is not possible to administer it within 12 hours, the vaccine should be administered before leaving the maternity hospital. However, contraindications should be considered to prevent possible complications at this time For example BCG family history of tuberculosis at the time of vaccination, positive tuberculin test, immunosuppressive conditions The role of nurses in these processes during vaccination should be particularly noted, such as storage of vaccines and ensuring the cold chain, proper temperature control, inventory management (programs such as VFC have special rules), minimizing time loss, administration and inoculation technique, injection technique, dose calculation, choice of subcutaneous/intramuscular route, ensuring aseptic safety. Aim to study. The aim was to comparatively analyze the results of the studies conducted, investigate the intensity of pathologies that may occur during vaccination in specific cases, and evaluate the role of nurses in these processes. Materials and methods. According to observations conducted at a children's clinic, based on 48 medical histories, it was determined that in special cases, the frequency of certain pathologies in patients during vaccination is higher than in other healthy children. Results. During the study, it was determined that in special cases, pathologies are more common during vaccination, therefore, these patients should spend this period under special supervision and be involved in this process based on appropriate regulations. References 1. DeStefano F, Bodenstab HM, Offit PA. Principal Controversies in Vaccine Safety in the United States. Clin Infect Dis. 2019 Aug 01;69(4):726-731. - PubMed 2. Gagneur A, Quach C, Boucher FD, Tapiero B, De Wals P, Farrands A, Lemaitre T, Boulianne N, Sauvageau C, Ouakki M, Gosselin V, Gagnon D, Petit G, Jacques MC, Dubé È. Promoting vaccination in IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 65 the province of Québec: the PromoVaQ randomized controlled trial protocol. BMC Public Health. 2019 Feb 06;19(1):160. - PMC - PubMed 3. Bidgood SR. Continued poxvirus research: From foe to friend. PLoS Biol. 2019 Jan;17(1):e3000124. - PMC - PubMed 4 Schrick L, Tausch SH, Dabrowski PW, Damaso CR, Esparza J, Nitsche A. An Early American Smallpox Vaccine Based on Horsepox. N Engl J Med. 2017 Oct 12;377(15):1491-1492. - PubMed 5 Liebowitz D. Smallpox vaccination: an early start of modern medicine in America. J Community Hosp Intern Med Perspect. 2017 Jan;7(1):61-63. - PMC - PubMed IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 66 THE TRIAD OF SLEEP, NUTRITION, AND RECOVERY Onupko Viktoria Leonidivna student of higher education, faculty of medicine Masikevych Yuriy Grygorovych scientific supervisor, professor Bukovynian State Medical University Abstract The relationship between sleep, nutrition, and recovery is examined, highlighting its crucial role in preventing obesity, diabetes, cardiovascular and neuropsychiatric disorders, and in maintaining overall homeostasis. Keywords: hormonal regulation, glucose metabolism, neuroendocrine control of appetite, body recovery. In today’s fast-paced lifestyle, people increasingly sacrifice sleep for studying, work, or entertainment, often without realizing that sleep is one of the key pillars of health alongside nutrition and physical activity. Adequate sleep is crucial for cognitive functioning, optimal health, and well-being. Two main hormones that determine the sleep-wake cycle are melatonin and cortisol. Melatonin maximum concentration is observed at night, contributing to falling asleep, lowering body temperature and reducing the activity of the sympathetic nervous system. Cortisol has an opposite secretion rhythm to melatonin. Its levels are minimal during deep sleep and begin to increase in the second half of the night, reaching a peak in the morning. Chronic sleep disturbances or changes in circadian rhythm can lead to increased evening cortisol levels, which are associated with stress, fatigue and metabolic disorders [ 1 ]. First, insufficient sleep significantly affects metabolism, which in turn disrupts normal nutritional balance and triggers a cascade of physiological changes. Shortened sleep duration is associated with decreased insulin sensitivity and impaired glucose metabolism, leading to insulin resistance. Insulin resistance affects both peripheral tissues and the liver: insulin-mediated glucose uptake in muscle decreases, while hepatic glucose production increases. During sleep, the body relies on several mechanisms to maintain stable glucose levels throughout the night’s fasting period. Glucose utilization is highest during wakefulness, lowest during slow-wave sleep, and intermediate during REM sleep. In healthy individuals, glucose tolerance naturally fluctuates during the day: the plasma glucose response to glucose intake is significantly higher in the evening than in the morning and lowest at night. The reduced ability of the body to uptake glucose in the evening is partly explained by decreased tissue sensitivity to insulin and a weakened insulin response to rising glucose levels. [ 2 ]. Glucose metabolism varies across different stages of sleep. In the first half of the night, glucose utilization decreases across all tissues, whereas in the second half, as the body prepares to wake up, glucose metabolism becomes more active. [ 3 ]. Second, lack of sleep leads to dysregulation of the neuroendocrine control of appetite. Leptin and ghrelin are two key hormones that play opposing roles in the regulation of appetite and energy balance. Leptin is a satiety hormone that helps maintain energy balance by reducing food intake and increasing energy expenditure. Ghrelin, on the other hand, is known as the “hunger hormone.” Its levels increase before eating, fall sharply after eating, and then gradually return to baseline values [ 4 ]. Secretion of leptin and ghrelin has daily oscillations that are synchronized with each other: both hormones decrease during the night and reach their lowest levels between approximately 8:00 and 10:00 AM [ 5 ]. Sleep has a restorative effect on the immune system and the endocrine system, facilitates the recovery of the nervous and metabolic cost of the waking state and has an integral role in learning, memory and synaptic plasticity. Disruption of the duration or quality of sleep leads to a decrease in the efficiency of these processes, causing inflammatory reactions, a decrease in the immune response and metabolic disorders [ 6 ]. Each stage of sleep contributes to the body’s recovery process. For example, during REM sleep, the brain processes information acquired throughout the day, reduces anxiety levels, supports memory consolidation, and restores cognitive functions. During the slow wave sleep phase, the secretion of somatotropin is activated. This hormone provides tissue repair, stimulates protein synthesis, cell regeneration, IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 67 muscle growth and strengthens the immune system. Long-term sleep deprivation can reduce nighttime secretion of somatotropin, which negatively affects recovery processes [ 3 ]. Conclusions Quality sleep improves glucose metabolism and regulates neuroendocrine appetite control, which is closely linked to nutrition and overall body recovery. Thus, sleep, nutrition, and recovery form a unified triad essential for maintaining health and performance. References 1. David W. Carley; Sarah S. Farabi. Physiology of Sleep Open Access. [Electronic resource]. Access to the resource: https://diabetesjournals.org/ spectrum/ article/ 29/1/5/32146/Physiology-of-Sleep. 2. Sunil Sharma, Mani Kavuru. Sleep and Metabolism: An Overview // J Endocrinol. [Electronic resource]. Access to the resource: https://pmc. ncbi. nlm.nih.gov/ articles/ PMC2929498/#B26. 3. Tae Won Kim, Jong-Hyun Jeong, Seung-Chul Hong. The Impact of Sleep and Circadian Disturbance on Hormones and Metabolism // J Endocrinol [Electronic resource]. Access to the resource: https://pmc.ncbi.nlm. nih.gov/articles/PMC4377487/. 4. The effect of nutrition and physical activity on sleep quality among adults: a scoping review [Electronic resource]. Access to the resource: https://link. springer.com /article/ 10.1186/s41606-02300090-4. 5. Emily M. Rogers, Nile F. Banks, Nathaniel D. M. Jenkins. The effects of sleep disruption on metabolism, hunger, and satiety, and the influence of psychosocial stress and exercise: A narrative review. [Electronic resource]. Access to the resource: https://onlinelibrary. wiley.com/doi/10.1002/dmrr.3667. 6. Rónán Doherty, Sharon Madigan, Giles Warrington, Jason Ellis. Sleep and Nutrition Interactions: Implications for Athletes. [Electronic resource]. Access to the resource: https://www.mdpi.com/20726643/11/4/822. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 68 UDC: 616.12-006-084 CARDIO-ONCOLOGY TODAY: PROBLEMS OF EARLY DETECTION AND PREVENTION OF CARDIOTOXICITY Arman Khozhayev Professor, Asfendiyarov Kazakh National Medical University, Almaty, Kazakhstan Alisher Abishev Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Ilyas Nurushev Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Anel Aubakirova Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Bagdat Sultanbekova Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Meruyert Kulatayeva Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Sanzhar Magauin Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Bogdan Smirnov Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Aigerim Koblandy Student, Astana Medical University, Astana, Kazakhstan Abstract Cardiotoxicity is one of the most significant limiting factors in modern anticancer therapy, significantly impacting its safety and long-term outcomes. The increasing use of anthracyclines, targeted agents, and immune-mediated therapies increases the risk of myocardial dysfunction, arrhythmias, myocarditis, and other cardiovascular complications. Of particular clinical significance is the fact that cardiotoxic effects can manifest both during treatment and years after its completion. Improved early diagnostic methods enable the detection of early signs of myocardial damage and prompt adjustment of treatment strategies. Assessing individual risk factors, such as age, comorbidities, and cumulative doses of cardiotoxic drugs, is crucial. Advances in cardio-oncology and a multidisciplinary approach ensure more effective prevention and treatment of cardiac complications. Therefore, the problem of cardiotoxicity requires further research and the integration of cardiological strategies into oncology practice. Keywords: oncology, cardiology, cardio-oncology, cardiotoxicity, cardiac complications, cardiovascular complications, cardiovascular disease, anticancer therapy, chemotherapy, radiotherapy, biomarkers, Cardio-miRNAs, cardiac risk factors. In recent decades, oncology has experienced rapid progress, driven by the introduction of new classes of anticancer drugs, refined surgical approaches, and the development of radiation therapy and personalized medicine. These advances have significantly increased the life expectancy of patients with various forms of malignancy, and for many patients, cancer has become a chronic, potentially manageable condition. However, alongside the increased effectiveness of anticancer therapy, the problem of its adverse effects is becoming increasingly pressing, with cardiotoxicity being the key and most clinically significant. Cardiovascular damage caused by chemotherapy, targeted agents, immune drugs, and radiation exposure is now considered one of the most serious limitations to treatment effectiveness and a cause of IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 69 decreased quality of life for surviving patients. The relevance of cardiotoxicity research is driven by several factors. First, the number of cancer patients is steadily increasing worldwide due to increasing life expectancy and improved diagnostic methods. Secondly, modern therapy is becoming increasingly intensive and multi-component, increasing the risk of cumulative toxic effects on the myocardium. Thirdly, improved survival creates a new set of clinical challenges related to the long-term consequences of treatment, which manifest themselves years after remission. Cardiac complications are becoming one of the leading causes of late morbidity and mortality among cancer patients, making the problem interdisciplinary and requiring the collaboration of oncologists, cardiologists, rehabilitation specialists, and primary care physicians. In clinical practice, cardiotoxicity manifests itself in a wide range of conditions – from subclinical reduction in myocardial contractility to severe chronic heart failure, arrhythmias, ischemia, arterial hypertension, and thromboembolic complications. Various drugs can cause myocarditis, vasculitis, conduction disturbances, pericarditis, and resistant hypertension, which often progresses rapidly and requires urgent diagnosis and treatment. A separate area of research is the study of radiation therapy cardiotoxicity. Despite improvements in irradiation technologies and reductions in doses to critical structures, radiation-induced cardiac damage remains a pressing problem for patients with lymphomas, breast cancer, and chest tumors. Radiation exposure can lead to late changes, such as valve fibrosis, coronary artery disease, restrictive cardiomyopathy, and conduction system abnormalities, which manifest decades after completion of treatment. The growing interest in cardio-oncology reflects the understanding that successful cancer treatment is impossible without managing associated risks. Current research focuses on developing strategies for early identification of high-risk patients, optimizing cardiac monitoring methods, and implementing programs for the prevention and treatment of cardiac complications. However, despite the accumulated data, a unified strategy for monitoring and long-term risk management of cardiotoxicity is still being developed, underscoring the importance of further research. Understanding the mechanisms of cardiotoxicity remains an important task. The molecular pathways of cardiac tissue damage caused by antitumor agents are extremely diverse and include oxidative stress, mitochondrial dysfunction, cardiomyocyte apoptosis, impaired angiogenesis, immune responses, and inflammation. Understanding these mechanisms opens the way to personalized approaches – the use of cardioprotectors, dosage optimization, selection of drugs with a lower risk profile, and individualized adjustment of concomitant therapy. A particularly promising area is the development of biomarkers of predisposition, allowing for the prediction of the development of cardiac complications before treatment and the adjustment of the therapeutic regimen in advance. The problem of cardiotoxicity extends beyond purely medical considerations. It affects socioeconomic aspects, as complications associated with cardiac damage require expensive and lengthy treatment, increase the number of hospitalizations, and impact patient productivity. With the growing number of cancer survivors, the need for specialized cardio-oncology centers providing a multidisciplinary approach to patient care is growing. The development of such services facilitates the timely diagnosis of complications, improves prognosis and quality of life, and reduces the risk of interruption or modification of anticancer therapy for cardiac reasons. An additional layer of complexity is created by the fact that many patients begin treatment with pre-existing cardiac risk factors, such as hypertension, dyslipidemia, obesity, diabetes, genetic predisposition, and others. These conditions increase the likelihood of developing cardiotoxicity and require comprehensive intervention. Thus, modern approaches to cancer treatment require not only the selection of optimal anticancer therapy but also active primary and secondary prevention of cardiovascular complications. As noted by Belenkov Y.N. et al. [1], over the past few decades, due to the extensive implementation of cancer screening programs, up-to-date early diagnostic methods, and effective combinations of antitumor therapy, it has become possible to significantly improve survival of cancer patients. At the same time, despite the effective treatment of malignancies, most patient face adverse and often lifethreatening effects of specific treatment on the heart and blood vessels. All this resulted in active development of a new field in cardiology, cardio-oncology. In the work of Chan M.F. et al. the authors say that they conducted a comprehensive database search to review and consolidate data regarding chest radiotherapy and effects on the heart as well as techniques to minimize exposure to the heart. The research findings demonstrate associations between radiation exposure to cardiac substructures and subsequent cardiotoxicity. At the same time, advanced cardiac-sparing techniques, notably respiratory motion management, have emerged as pivotal strategies IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 70 to minimize the likelihood of cardiac events. Radiation-induced heart disease is a known potential toxicity in patients undergoing chest radiotherapy and thus there is a need to understand the associated risks and find methods to minimize them. Our colleagues focus on the fact that proton therapy can spare the heart and other vital organs while still delivering high radiation doses to tumors, potentially making it a superior option for treating breast and lung malignancies. Ongoing studies with longer follow-ups are needed to further elucidate its cardiac sparing advantage. Additionally, we need to investigate the effects of concurrent radiotherapy and immunotherapy on the heart, as existing research indicates that immunotherapy can lead to cardiac issues such as myocarditis, arrythmias, and heart failure. The combination of these therapies may exacerbate these negative effects, so they should be used cautiously. Lastly, we need to further study how patient specific factors, such as pre-existing coronary artery disease or reduced ejection fraction, can help tailor radiation therapy more effectively [2]. Advances in cancer treatment have improved in patient survival rate. On the other hand, management of cardiovascular complications has been increasingly required in cancer patients. Thus, cardiooncology has attracted the attention by both oncologists and cardiologists. Cardiovascular imaging has played a key role for non-invasive assessment of cardiovascular alterations complimentary to biomarkers and clinical assessment. Suitable imaging selection and interpretation may allow early diagnosis of cardiovascular injury with potential implications for therapeutic management and improved outcomes after cancer therapy. Echocardiography has been commonly used to evaluate cardiac dysfunction in cardiooncology area. Cardiac computed tomography is valuable for assessing structural abnormalities of the myocardium, coronary arteries, and aorta. Molecular imaging has an important role in the assessment of the pathophysiology and future treatment strategy of cardiovascular dysfunction. Cardiac magnetic resonance imaging (MRI) is valuable for characterization of myocardial tissue. Positron emission tomography (PET) and Single Photon Emission Computed Tomography molecular imaging has potential roles for quantitative assessment of cardiovascular disorders. Particularly, Fluorodeoxyglucose-PET is considered as an elegant approach for simultaneous assessment of tumor response to cancer therapy and early detection of possible cardiovascular involvement as well. Cardio-oncology represents an important new area that should be covered by multiple specialist teams, including medical and radiation oncologists, cardiologists, diagnostic radiologists, technologist, nurses, and pharmacists. Interdisciplinary cooperation among these specialists is mandatory for accurate and timely diagnosis and also suitable management for each cancer patient. Cardiologists should be knowledgeable about the strengths and limitations of various imaging modalities, including echocardiography, cardiac MRI, and nuclear imaging. They should select the appropriate modality based on the clinical scenario and the specific information needed. Many oncologists should understand various cardiotoxic effects after new cancer treatments. In addition, radiologists should play an important role for selecting suitable imaging modalities and interpreting not only the tumor itself but also the condition of the heart when viewing tumor images in order to provide important messages from these images for both cardiologists and oncologists. Radiologists should be aware of the critical role that imaging plays in the diagnosis, monitoring, and management of cardiotoxicity in cancer patients. Understanding the appropriate use of each imaging modality is essential for providing comprehensive care. Radiologists should stay informed about the latest advancements in imaging technologies and techniques, such as cardiac MRI and nuclear imaging, to ensure accurate assessment and timely detection of cardiotoxic effects. Cardiovascular imaging has evoked as a key role for this purpose, allowing non-invasive evaluation of cardiovascular alterations complimentary to biomarkers and clinical assessment. Suitable imaging selection and interpretation may permit not only for early diagnosis of cardiovascular injury but also accurate assessment treatment effects. Thus, the imaging will provide impact on therapeutic management and improved outcome after cancer therapy [3]. A very indicative and interesting study in the clinical and prognostic aspect was conducted by Klotzka A. et al. [4]. The purpose of this study was to gather information on respondents’ knowledge of their treatment, awareness of cardiovascular risks associated with cancer therapy, and the factors associated with these outcomes. The level of awareness was related to age, education, as well as health behaviors and communication with the physician. As the authors note cardio-oncology is a relatively young but rapidly developing branch of medicine. It combines cardiology and oncology. Both of these fields are associated with the largest number of morbidity cases in the world, and thus the largest number of deaths. Cardio-oncology addresses the cardiac complications of oncological treatment at every stage of cancer therapy. Cardiovascular complications have become increasingly common among cancer survivors, largely due to improved treatment outcomes and longer survival. As events like myocardial infarction and heart failure now significantly affect long-term health, assessing patients’ awareness of these risks is essential. Cardio-oncologic complications extend beyond the duration of oncologic IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 71 treatment. Chemotherapy, radiotherapy, or immunotherapy, which are widely used in oncology, can lead to adverse cardiovascular events both during and years after oncological treatment. A cross-sectional study was conducted among 243 patients attending an outpatient cardio-oncology clinic in Poznan, Poland. Participants were informed about the aim of the study while in the clinic waiting room. Subsequently they completed an anonymous questionnaire voluntarily after the visit to the office. Completing the paper-and-pencil survey took an average of 10-15 min. If necessary, patients could count on professional assistance in completing the questionnaire. They could ask questions while completing the survey and withdraw from the study at any time. Eligibility criteria included being an adult and having a confirmed diagnosis of any type of cancer. Data collection was carried out between October 2023 and April 2024. According to the statement KB-919/22 issued by the Bioethics Committee of the Poznan University of Medical Sciences (Poznan, Poland) the study did not constitute a scientific experiment. Based on a review of the literature and relevant recommendations, a structured questionnaire was developed, comprising three sections: (1) questions related to cardio-oncology, (2) questions related to health behaviors, and (3) sociodemographic items. 37 items were single-choice, and 3 were multiplechoice. The tool was reviewed by four subject-matter experts in the fields of cardiology, public health, patient education, and healthcare. The following questions examined patients’ awareness of cardiac complications: What is cardio-oncology? In your opinion: Can chemotherapy “damage” the heart? In your opinion: Should the heart be monitored during chemotherapy? In your opinion: Should one go to a cardiologist for follow-up after cancer treatment? In your opinion: Should the heart be monitored after radiation therapy to the chest? In your opinion: Can radiation therapy to the chest “damage” the heart? Other questions concerned examinations and providing information by the doctor: Did your doctor inform you about possible cardiac complications caused by cancer drugs? Did your doctor inform you about possible cardiac complications caused by radiation therapy to the chest? Did a cardiologist examine you during cancer treatment? Did you have an echocardiogram. known as a cardiac echo. during your cancer treatment? The response options “no” and “I don’t know” or “I don’t remember” were combined during the statistical process because we wanted to obtain a clear classification of respondents in terms of their knowledge. Differentiating between a lack of knowledge and an uncertainty about one’s knowledge did not result in a significant statistical difference [4]. The response rate was 80%. The majority of participants were women, comprising 75.7% of the total sample. The mean age of respondents was 51.2 years (SD = 9.8), and the mean Body Mass Index (BMI), calculated based on self-reported weight and height, was 27.0 (SD = 18.7). More than half of the participants (53.5%) were classified as having an elevated BMI. The largest educational subgroup included individuals with secondary education (38.7%). Additionally, over half of the sample resided in large urban areas (53.5%) and were actively employed (61.7%). Only a small proportion of respondents (9.1%) rated their financial situation as good or very good. Breast cancer was the most commonly reported cancer type, accounting for 55.6% of cases. In terms of treatment, approximately 32% of patients reported receiving both chemotherapy and radiotherapy, whereas nearly 27% were unaware of the specific oncological treatment they had undergone. Patients’ awareness of cardiac complications associated with their cancer treatment and the relationship with various demographic variables were analyzed. In questions concerned patients’ awareness, examinations and providing information by the doctor the response options “no” and “I don’t know” or “I don’t remember” were combined during statistical process. The researchers wanted to obtain a clear classification of respondents in terms of their knowledge. The respondents were divided into two groups - those having knowledge and the rest - in order to examine the differences between them. As a result, we observed a statistically significant difference between these groups. Patients were asked to select the correct definition of cardio-oncology. Only 23.5% of respondents knew what cardio-oncology is. Statistical significance was identified in age, education level, BMI and type of oncological therapy received by the patient. Among patients under 40 years old, awareness of cardiac complications was the highest. This awareness declined with increasing age and increased with the level of education. Additionally, most individuals with obesity and those unaware of the type of oncological therapy they were receiving also lacked knowledge of cardio-oncology. Statistical significance in relation to financial situation was identified only in questions concerning complications after IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 72 chemotherapy. Patients who declared an average financial situation were least likely to say that the heart should be monitored. A significant correlation was also noted between patient awareness and physician actions. Only 24.3% of patients were informed by their oncologist (or remember being informed) about possible cardiac complications caused by cancer drugs. An even smaller proportion (12.4%) remembered that their doctor informed them about possible cardiac complications caused by chest radiotherapy. Nearly 32% of patients were not examined by a cardiologist during cancer treatment, and more than half (53.5%) underwent echocardiography during cancer treatment. However, 95.5% of patients believed that every patient undergoing cancer treatment should have a cardiology consultation. Patients who were informed about possible complications and underwent cardiological examinations had better knowledge about complications and the need to monitor their heart after cancer treatment. The results from Health Behavior Scale domains showed that out of a possible 45 points, respondents scored an average of 24.21 (SD = 8.18) points. Preventive behaviors related to the healthcare system received the lowest score (1.33 out of 3 possible), which indicates that patients diagnosed with cancer relatively rarely underwent preventive prostate cancer screening or smear test. On the other hand, patients scored highest in the Unhealthy behaviors domain, which indicates that they rarely consume tobacco or alcohol products (2.05 ± 0.46). The Mann-Whitney U test indicated a statistically significant association between patients’ health behaviors and cardio-oncology knowledge (p < 0.001). Individuals who knew what cardio-oncology is and provided correct answer declared healthier behaviors (M = 27.9 ± 6.0) than those who did not have this knowledge (M = 23.1 ± 8.5). Patients who were aware that chemotherapy and radiotherapy could have negative cardiac consequences also exhibited better health behaviors related to diet, physical activity or healthcare system. Among those who completed our questionnaire, 54 participants (22.22%) reported receiving chemotherapy, while 79 (32.51%) received both chemotherapy and radiation therapy. Radiation therapy alone was used in 45 individuals (18.52%). Notably, 65 participants (26.75%) did not know what type of cancer treatment they had undergone. As the authors note it is concerning that such a large group of patients, despite having undergone potentially cardiotoxic therapy, were not aware of the need for regular follow-up. Nearly half of them had received chest radiotherapy, and it is well known that its complications increase over time - coronary artery disease or valvular dysfunction may appear even 20 years after treatment. In the absence of follow-up, patients often present to a cardiologist only at an advanced stage of disease. Even more striking are the data showing that more than 26% of patients in the cardio-oncology clinic did not know what type of oncologic therapy they had received. It is difficult to determine whether this results from denial of the cancer diagnosis, lack of interest in their health despite the disease, or concomitant depression [4]. Summarizing the conducted research, our colleagues state that cardio-oncology is becoming an indispensable component of comprehensive care for oncology patients. As cancer treatments continue to improve in effectiveness, they are increasingly associated with a risk of cardiovascular complications that can significantly impair patients’ quality of life and affect overall prognosis. The early involvement of a cardiologist at the stage of planning oncological therapy allows for individualized risk assessment and timely implementation of preventive measures. Unfortunately, as demonstrated by study, the level of knowledge among oncology patients regarding potential complications of chemotherapy and radiotherapy remains insufficient. There is a clear need to implement effective educational programs aimed at increasing awareness of these risks and fostering stronger interdisciplinary collaboration between oncologists, cardiologists, and primary care physicians. Greater emphasis should be placed on prevention through the control of comorbidities that already increase baseline cardiovascular risk, such as hypertension, diabetes, and obesity, even before the initiation of cancer treatment. Regular cardiac monitoring during and after therapy should become the standard of care. Patients must also receive clear and comprehensible information about the potential adverse cardiovascular effects of oncological treatment. Improved patient education may enhance patient engagement in the treatment process and facilitate the early detection of cardiac complications. As shown in survey, patients who were informed by their physician about the potential cardiotoxicity of oncological therapies demonstrated more health-conscious behaviors. Early identification of cardiotoxicity enables timely intervention, reducing the likelihood of longterm complications. This proactive approach not only enhances treatment safety but also strengthens patients’ trust in the healthcare system as a whole [4]. Yang M. et al. [5] in their work emphasize that with the increase of aging population and prevalence of obesity, the morbidity of cardiovascular disease (CVD) and cancer has also presented an increasing tendency. These two different diseases, which share some common risk factors. Relevant studies in the field of reversing cardio-oncology have shown that the phenotype of CVD has a significant adverse effect on tumor prognosis, which is mainly manifested by a positive correlation between CVD and IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 79 Introduction. The modern educational paradigm views foreign-language teaching as “the ability to use the language” rather than merely “knowledge of the language.” This shift places communicative competence at the center of foreign-language instruction. Communicative competence encompasses not only grammatical accuracy but also the ability to use language effectively in real-life situations, understand cultural norms, follow discourse conventions, and apply communication strategies (Canale & Swain, 1980; Celce-Murcia, 2007). However, in many Kazakhstani universities English continues to be taught primarily through traditional textbooks and artificially constructed texts. This approach, while methodologically safe, creates a significant problem: students do not feel comfortable or confident when facing real communication outside the classroom. Limited exposure to natural language reduces their ability to interpret authentic speech, recognize idiomatic expressions, follow real-life discourse patterns, and interact spontaneously. As a result, students may demonstrate high test results but remain unprepared for genuine communication situations. This challenge highlights the growing importance of integrating authentic materials into English language instruction. Authentic materials are texts, audio, and video produced by native speakers for real communicative purposes such as entertainment, work, information exchange, or social interaction (Nunan, 1999; Gilmore, 2007). These materials include newspaper articles, podcasts, YouTube videos, social media posts, movie clips, interviews, advertisements, menus, tickets, and others. Their defining characteristics are natural language use, idiomatic expressions, colloquial style, shifting registers, cultural references, and discourse markers. Previous research consistently demonstrates the effectiveness of authentic materials for developing communicative skills. Studies by Berardo (2006), Gilmore (2007), Wong (2014), among others, show that authentic input simultaneously enhances learners’ listening, speaking, reading, and writing abilities; increases motivation; fosters cultural awareness; and prepares students for real communicative contexts. Authentic materials make the language “alive,” transforming students from passive recipients into active participants. Despite these advantages, the systematic use of authentic materials in Kazakhstan remains limited. Many instructors continue to rely on traditional textbooks due to the perceived difficulty of authentic materials, insufficient class time, or limited technological resources. Yet, in a multilingual and multicultural society, the ability of students to communicate confidently in real English is crucial for their professional success and international integration. Therefore, the purpose of this study is to identify effective ways to develop students’ communicative skills—including listening, pronunciation, reading, writing, and interaction—through the systematic use of authentic materials in university-level English courses, and to propose practical methodological recommendations. This study seeks to answer the following questions: 1. How does the use of authentic materials develop students’ communicative skills, and what specific changes can be observed? 2. Which types of authentic materials (video, audio, text, multimedia) are most effective for developing different components of communicative competence? 3. Which methodological approaches (task-based learning, project-based learning, scaffolding, etc.) lead to the most successful outcomes when using authentic materials? 4. What challenges do teachers and students face when integrating authentic materials, and how can these challenges be effectively addressed? It is expected that the findings will contribute to the modernization of foreign-language teaching methodology in Kazakhstan, enhance teachers’ professional competence, and support the development of students’ ability to use English confidently in real-life communication. Theoretical analysis. The theory of communicative competence is one of the concepts that occupies a key place in modern linguistics and methods of teaching a foreign language. This theory includes the ability of a language learner to use language correctly in specific situations, social and cultural contexts, and not limited to mastering grammatical rules. Dell Hymes, for the first time introducing the term" communicative competence", showed that language education should be based not only on structural skills, but also on social norms and cultural characteristics of communication. He believes that language proficiency is not only knowledge of the grammatical correctness of speech, but also an understanding of what language form is acceptable in a particular environment. Canale and Swain later expanded on this concept, proposing that communicative competence consists of grammatical, socio-cultural, strategic and discursive components. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 80 This model aims to develop language learners ' use of language units in context, mastery of various communication strategies, and the ability to compose a related text. The methodology of communicative language Teaching (CLT) is based on these theories. The CLT approach involves the active participation of students in language engagement through tasks based on real communication. Activities such as interactive tasks, role-playing games, pair and group work allow students to naturally improve their speaking, listening, questioning, and answering skills. Authentic materials are resources created for the natural use of language in real life, not processed for special learning purposes. They play an important role in Language Teaching because they offer students an experience close to the real language environment. The vocabulary, style, manner of speech, accent or cultural elements used in such materials clearly reflect the true linguistic existence. The types of authentic materials are diverse: videos, podcasts, film fragments, news texts, internet articles, social network posts, dialogues in everyday life and other resources play a special role in the formation of students ' sense of language. For example, while videos are effective in developing listening skills, magazine or newspaper texts increase students ' reading literacy. Podcasts help you adapt to different speech rates and accents, and film excerpts explain how language units are used in a specific situation. Thus, authentic materials increase the quality of the language input, creating an environment as close as possible to authentic communication. The use of authentic materials in foreign language lessons is of particular importance in the development of communication skills of language learners. First of all, they strengthen the motivation of students. Because for students, the materials used in real life seem interesting and relevant, which brings them closer to the language environment. Through authentic materials, students perceive language in a natural context and master language structures based on realistic situations. This process not only improves their listening, pronunciation, and reading skills, but also teaches them to choose the right language units and use them effectively in real conditions. At the same time, authentic materials contribute to the development of discursive and strategic competencies necessary for communication. For example, in the process of watching a fragment of a film, a student can observe what strategies the speakers used, and by listening to dialogues, he can master the patterns of language interaction. The use of such materials during the lesson encourages students to become active listeners and active speakers. Scientists who have studied the problem of using authentic materials note their effectiveness and certain difficulties. Most of the studies conducted prove that authentic materials increase the pace of speech, lexical stock and language confidence of students. Students who have worked with samples from a realistic language environment learn to use words more quickly depending on the context and tend to express their thoughts more freely. In addition, authentic materials allow language learners to perceive cultural information, recognize different styles of speech, and express their opinion in various communicative situations. However, researchers also point out that authentic materials can cause a number of difficulties. In most cases, text or audio can be confusing for students due to complex vocabulary and fast speech pace. Even for teachers, the selection, adaptation and introduction of materials into the lesson requires a certain amount of time and effort. The adaptation of students to such materials at the initial level is likely to cause some difficulties. However, despite these difficulties, many scientific papers confirm that the use of authentic materials gives effective results in teaching a foreign language. This study uses mixed-methods design in order to comprehensively assess the impact of authentic materials on students ' English speaking skills. Such an approach, combining quantitative and qualitative methods, makes it possible to consider the phenomenon under study in depth and comprehensively. In the numerical part, students ' speech skills are measured using preliminary and final tests; these tests include speech speed (fluency), accuracy (accuracy), pronunciation (pronunciation), and vocabulary range (vocabulary range). And qualitative data is used to deeply explain the motivation, self-confidence and attitude of students to authentic materials. Qualitative information is collected through observation, group discussions and surveys. The mixed method increases the reliability, internal and external validity of the study, complementing the quantitative results with qualitative concepts. Experimental part.The study will involve 24-30 participants selected from among students of 1-2 courses of higher educational institutions in Kazakhstan. Their English level ranges from A2+ (Pre-Intermediate) and B1+ (Intermediate) on the Common European Framework scale. Participants are divided into two groups: the experimental group works with authentic materials, and the control group performs tasks based on traditional textbooks and pre-prepared scripted dialogues. The groups are equalized by age, gender and language level and are distributed according to the principle of homogeneous sampling (homogeneous sampling) for a fair study. All participants are informed about the research process and voluntarily give consent, which ensures compliance with ethical standards. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 81 In the experimental group, only authentic materials used in real life are used for classes. These include 3-10 minute videos from channels such as BBC Learning English, English Addict with Mr Steve, Papyrus English on the YouTube platform, as well as podcasts and video series such as BBC Learning English "6 Minute English", "the English we Speak", "News Review". In addition, short videos on the platforms Instagram, TikTok and Twitter, content in the form of reel, story and dialogue, which includes everyday speech, are used. As authentic dialogues, excerpts from popular series (for example, Friends, The Office), realistic interviews in the street interview format, conversations in a cafe or shop are used. Materials are selected in accordance with the interests and age characteristics of students, and their thematic areas are organized in the areas of "everyday life", "travel", "food", "technology", "relationships". All materials are presented with a natural speed of speech, different accents and phrases that are used every day. The study is carried out over four weeks and consists of a total of eight sessions (twice a week, 90 minutes each). The structure of classes in the experimental group consists of several stages. In the first part of the lesson, students are shown a short TikTok or Instagram video and asked several blitz questions in order to warm up. Then, at the pre-listening/viewing stage, tasks such as working with a preliminary dictionary, making a forecast for the topic are given. At the main stage, students listen or watch authentic material 1-2 times, answer gist and specific information questions, identify important sentences or phrases. At the post-audition/viewing stage, communicative actions are performed, such as discussion, vocabulary collection, small role-playing games, and the creation of a situational dialogue. At the end of the lesson, students express their thoughts in the practice of fluency on the topic (debate, storytelling, improvement). Each lesson ends with a 10-minute reflection in which students analyze their difficulties and achievements. The control group conducts classes based on traditional textbooks (English File, Headway) and relies on ready-made dialogues and grammar tasks. In the course of research, data is collected systematically through quantitative and qualitative approaches. Quantitative data is evaluated using the IELTS-speaking exam in pre-test and post-test format as the main tool. This exam consists of three parts and is evaluated by two independent experts on the official IELTS criteria-Fluency & Coherence, Lexical Resource, Grammatical Range & Accuracy, Pronunciation. In addition, each week will receive audio recordings of students ' short speaking tasks, which will allow them to track their language progress. Qualitative data is collected using control protocols during the lesson. These observations will be aimed at describing the level of activity of students, the frequency of participation in speech, the ability to speak without fear of mistakes, and general communicative behavior. In the second and fourth weeks, a reflective discussion of students is recorded. At the end of the study, an anonymous survey is conducted to determine students ' attitude to authentic materials, changes in motivation, learning real-life language structures, and the level of confidence in speech. In the last lesson, a short personal interview is conducted with each student, and data on their personal experience in the course of the study are obtained. All audio and video materials are collected only on the basis of the preliminary permission of the participants and are not used outside the purposes of the study. Results. After the study was completed for 4 weeks, a significant difference was observed between the experimental group (N=15) and the control group (N=15). Digital results Average pre-test and post-test scores evaluated according to IELTS-speaking criteria: Criterion Experimental group (pre → post) Control group (pre → post) Fluency and Coherence 4.9 → 6.4 (+1.5) 5.0 → 5.6 (+0.6) Lexical Resource 5.1 → 6.6 (+1.5) 5.1 → 5.8 (+0.7) Grammatical Range & Accuracy 5.2 → 6.2 (+1.0) 5.2 → 5.7 (+0.5) Pronunciation 5.0 → 6.3 (+1.3) 5.1 → 5.7 (+0.6) Total average score 5.05 → 6.38 (+1.33) 5.10 → 5.70 (+0.60) The overall progress of the experimental group according to the result of an Independent t-test is statistically reliable (p < 0.01). The largest growth was observed in fluency and lexical resource. Students began to use natural "chunks" (I mean..., the thing is is, it depends.) and fillers (you know, kind of, sort of), speech time increased by 35-40%, pauses and words "eee" decreased. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 82 Qualitative results Of the 15 students surveyed, 93% (14 people) responded that "authentic videos dramatically increased my interest in speaking." 87% (13 people) said they "now know the phrases they use in real life." Excerpts from students ' answers: • Ayim (2nd year): "I used to be afraid to speak, because I knew only artificial words from the textbook. And now, like young people on TikTok, “No way!”, “That’s crazy!”, “I’m down!"I can say that. If I go to London, I think I will talk without fear.» • Nurislam (1st year): "I learned the phrases" to be honest"," actually"," I'd rather. " from BBC 6 Minute English. Now I use these when discussing in a group, my friends say " Where Did you learn? it's time to go to bed.» • Alina (2nd year): "the most important thing is confidence. I used to be silent in role-playing games. And now, if there is a situation like in the series, I immediately find words. I feel like I'm speaking real English.» According to the Control journal, from the 3rd week in the experimental group, the number of students raising their hands increased by 2.5 times, without fear of making a mistake, they began to interrupt each other and improvise. The results obtained fully align the high efficiency of authentic materials in the development of English speech skills with previous studies. Gilmore (2007), in his meta-analysis, proved that authentic texts develop fluency, lexical richness, and pragmatic competence significantly better than scripted materials. An increase in fluency by +1.5 points (on the IELTS scale) in our study confirms this conclusion. Similarly, Weyers (1999) and Herron & Seay (1991) have shown that using TV series and authentic video clips increases fluency and confidence, while Wong & Waring (2020) has shown that short YouTube videos help you quickly master conversational fillers and discount markers. "I mean...“,” the thing is...“,” No way! the natural use of phrases such as", turned out to be an exact copy of these studies in the Kazakhspeaking environment. The types of materials that had the most powerful impact were short social media content (TikTok, Instagram Reels) and BBC Learning English's 6 Minute English series. 73% of students (11 people) replied that "15-60-second videos on TikTok are best remembered because they are fun and repetitive." This was the expected result given the brevity of the attention span of the current generation Z and the high efficiency of visual + audit input. In second place-short dialogues from the series (Friends, The Office). Students were able to perceive them as" situations that really happen in life " and freely repeat them in roleplaying games. And long (15+ minutes) podcasts and news review had little effect, as it was found that students get tired of long listening at the pre-intermediate level. Another important conclusion of the study was that the effect of authentic materials on motivation and confidence (self – confidence, willfulness to communicate) turned out to be even stronger than speech skills themselves. This is Yashima (2002) and MacIntyre et al. Fully consistent with the willfulness to Communicate model proposed by (1998). Conclusion. The study clearly proved the high efficiency of authentic materials (especially short YouTube videos and social network content) in the development of English speech skills of students of 12 courses. During the four-week experiment, the speech score of the experimental group increased by an average of 1.33 points (on the IELTS scale), while in the control group this indicator was only 0.60 points. The most significant growth was observed in fluency, lexical resource and pronunciation. More importantly, the students ' confidence and motivation for authentic communication has increased dramatically. The novelty of the study is the first empirical evidence of the systematic use of short social network content (TikTok, Instagram Reels) at the pre – intermediate and intermediate levels in Kazakh-language universities of Kazakhstan. Previously, such materials were considered "unofficial" and were rarely used in the classroom. In conclusion, a short authentic video content is the most effective and affordable way to prepare modern students so that they speak English fluently in real life. References 1. Gilmore, A. (2007). Authentic materials and authenticity in foreign language learning. Language Teaching, 40(2), 97–118. https://doi.org/10.1017/S0261444807004144 2. Weyers, J. R. (1999). The effect of authentic video on communicative competence. The Modern Language Journal, 83(3), 339–349. 3. Wong, M. L., & Waring, H. Z. (2020). Becoming fluent in “real” English: A corpus-based study of formulaic sequences in short YouTube videos. System, 94, 102318. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 83 4. Kusumaningrum, S., & Cahyono, B. Y. (2022). The use of TikTok videos to improve students’ speaking fluency and confidence. International Journal of Language Education, 6(3), 287–300. 5. Lin, L. F. (2021). The impact of short video-based authentic materials on EFL learners’ oral fluency and willingness to communicate. Computer Assisted Language Learning. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/09588221.2021.1976204 6. Peacock, M. (1997). The effect of authentic materials on the motivation of EFL learners. ELT Journal, 51(2), 144–156. 7. Yashima, T. (2002). Willingness to communicate in a second language: The Japanese EFL context. The Modern Language Journal, 86(1), 54–66. 8. Alhosani, N. (2021). Utilizing authentic materials in improving EFL learners’ speaking skills: A systematic review. Journal of Language Teaching and Research, 12(5), 689–698. 9. Kabooha, R., & Elyas, T. (2022). The effects of YouTube in developing Saudi EFL learners’ speaking skills: A meta-analysis. Journal of Language and Education, 8(1), 87–102. 10. Krashen, S. D. (1985). The input hypothesis: Issues and implications. Longman. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 84 THE SIGNIFICANCE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN DEVELOPING THE CREATIVITY OF FUTURE PRESCHOOL TEACHERS Mendigali Nazgul 1st-year Master’s student, Kazakh National Women’s Teacher Training University Tleubay Sandugash PhD, Senior Lecturer, Kazakh National Women’s Teacher Training University БОЛАШАҚ МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМ ПЕДАГОГТЕРІНІҢ КРЕАТИВТІЛІГІН ДАМЫТУДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІҢ РӨЛІ МАҢЫЗЫ Мендигали Назгуль 1-курс магистранты, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Тлеубай Сандугаш PhD, аға оқытушы, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Abstract This literature review examines the role of artificial intelligence (AI) in developing the creativity of future preschool teachers. In the contemporary early childhood education system, a teacher’s creative ability is a key factor that directly influences a child’s development. Therefore, AI technologies are regarded as valuable resources that can enhance the creative potential of future educators. The study describes the impact of tools such as ChatGPT, Midjourney, DALL•E, and VR/AR on idea generation, visual imagination, creative thinking, and pedagogical decision-making. ChatGPT supports divergent thinking by transforming content and offering alternative scenarios. Midjourney and DALL•E enable the creation of visual materials and imaginative story worlds, while VR/AR simulate learning environments, fostering intuitive and creative thinking among future teachers. Global experience (USA, South Korea, Finland) demonstrates the effective use of AI technologies in teacher preparation programs. Although this direction is developing in Kazakhstan, infrastructure and methodological support remain insufficient, highlighting the need for the systematic integration of AI. The literature also indicates a lack of empirical data on AI’s impact on preschool teacher creativity, inconsistency in creativity assessment criteria, and insufficient exploration of ethical issues. In conclusion, artificial intelligence is identified as an important tool that comprehensively supports the development of creative abilities in future educators. It facilitates idea generation, enriches the learning environment, and enhances creative thinking. Therefore, the scientific and ethical integration of AI tools into teacher education programs is essential. Аңдатпа Бұл әдеби шолу болашақ мектепке дейінгі педагогтердің креативтілігін дамытуда жасанды интеллекттің (AI) рөлін қарастырады. Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінде педагогтің шығармашылық қабілеті баланың дамуына тікелей әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Сондықтан AI технологиялары болашақ тәрбиешілердің шығармашылық әлеуетін күшейтетін құнды ресурс ретінде бағаланады. Зерттеуде ChatGPT, Midjourney, DALL•E және VR/AR құралдарының идея генерациясына, визуалды қиялға, шығармашылық ойлауға және педагогикалық шешім қабылдауға әсері сипатталады. ChatGPT мазмұнды түрлендіріп, балама сценарийлер ұсыну арқылы көпнұсқалы ойлауды қолдайды. Midjourney мен DALL•E визуалды материалдар мен ертегі әлемдерін ойластыруға мүмкіндік берсе, VR/AR оқу ортасын модельдеп, болашақ педагогтің интуитивті және креативті ойлауын дамытады. Әлемдік тәжірибе (АҚШ, Корея, Финляндия) AI технологиялары педагог даярлау бағдарламаларында тиімді қолданылатынын көрсетеді. Қазақстанда бұл бағыт дамып келе жатқанына қарамастан, инфрақұрылым мен әдістемелік қолдау жеткіліксіз. Бұл жағдай AI-ды жүйелі енгізудің қажеттілігін айқындайды. Әдебиеттер AI арқылы мектепке дейінгі педагогтердің креативтілігін зерттеуде эмпирикалық деректердің аз екенін, креативтілікті бағалау өлшемдерінің бірізді еместігін және IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 85 этикалық мәселелердің толық қарастырылмағанын көрсетеді. Қорытындысында, жасанды интеллект болашақ педагогтердің шығармашылық қабілетін жан-жақты дамытатын маңызды құрал екені анықталды. Ол идея тудыруды жеңілдетеді, оқу ортасын байытады және креативті ойлауды қолдайды. Сондықтан AI құралдарын болашақ педагогтерді даярлау жүйесіне ғылыми негізделген және этикалық тұрғыдан дұрыс енгізу маңызды. Keywords: artificial intelligence, creativity, preschool teacher, teacher preparation, ChatGPT, Midjourney, VR/AR, digital pedagogy, generative AI, creative thinking. Кілт сөздер: жасанды интеллект, креативтілік, мектепке дейінгі педагог, педагог даярлау, ChatGPT, Midjourney, VR/AR, цифрлық педагогика, генеративті AI, шығармашылық ойлау. Кіріспе Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінде педагогтің рөлі ерекше маңызды. Бала тұлғасының қалыптасуы, оның танымдық, әлеуметтік-эмоциялық және шығармашылық қабілеттерінің дамуы ең алдымен педагогтың кәсіби шеберлігіне, қолданатын әдіс-тәсілдеріне және инновацияларды меңгеру деңгейіне тікелей байланысты. Мектепке дейінгі кезең - баланың ойлау икемділігі, қызығушылығы мен шығармашылығы ең қарқынды дамитын шақ, сондықтан педагогтің кәсіби құзыреттері ішінде креативтілік ерекше орын алады [1]. Қазіргі қоғамда білім беру саласы терең трансформацияға ұшырап отыр. Жедел өзгеріп жатқан ақпараттық орта, цифрландыру үрдістері, технологиялық жаңалықтардың қарқынды енуі педагогке тек дәстүрлі оқыту тәсілдеріне сүйенуді жеткіліксіз етеді. Бүгінгі күні педагог жаңа білімді игеруші ғана емес, сонымен бірге оны шығармашылықпен интерпретациялай алатын, жаңаша шешімдер қабылдайтын, оқыту процесін баланың жеке ерекшеліктеріне қарай бейімдей алатын креативті маман болуы тиіс [2]. Соңғы жылдары жасанды интеллект (AI) технологиялары әлемдік білім беру жүйесінде кеңінен қолданыла бастады. ChatGPT секілді тілдік модельдер, бейімделген (adaptive) оқу платформалары, цифрлық ойындар, виртуалды ассистенттер, генеративті визуалды құралдар (мысалы, Midjourney, DALL·E) педагогикалық тәжірибеге жаңа серпін беруде. Бұл технологиялар оқу материалдарын автоматты түрде генерациялау, дидактикалық тапсырмаларды дараландыру, баланың даму динамикасын талдау, шығармашылық өнімдер жасау және педагогтің жұмысын жеңілдету сияқты көптеген мүмкіндіктер ұсынады [3]. Жасанды интеллект құралдарының педагогтің креативтілігін дамытудағы әлеуеті өте жоғары. Біріншіден, AI идея генерациялау, сценарий құру, оқу ортасын модельдеу, тапсырмалар дайындау сияқты шығармашылық процестерді жеделдетеді және жеңілдетеді. Екіншіден, цифрлық ойындар мен AI элементтерін қолдану педагогтің бала қызығушылығына бейімделген жаңа педагогикалық әдістерді ойлап табуына ықпал етеді. Үшіншіден, интеллектуалды платформалар педагогтің өз кәсіби рефлексиясын дамытуына, шығармашылық проблемаларды шешу дағдыларын жетілдіруіне қолайлы жағдай жасайды [1]. Сонымен қатар қазіргі білім беру парадигмасы педагогтен цифрлық сауат, инновациялық ойлау, технологияларды шығармашылықпен қолдану қабілеттерін талап етеді. Бұл тұрғыдан алғанда мектепке дейінгі ұйым педагогтерінің креативтілігін AI арқылы дамыту мәселесі - теориялық та, практикалық та маңызға ие. Жасанды интеллект мүмкіндіктерін тиімді қолдану педагогтің кәсіби өсуіне, оқыту сапасын арттыруға және баланың дамуына бағытталған инновациялық педагогикалық орта қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан AI құралдарының көмегімен педагогтің креативтілігін дамыту жолдарын зерттеу, оларды оқу процесіне енгізудің ғылыми-әдістемелік негіздерін анықтау және мектепке дейінгі білім беру жүйесіне бейімделген инновациялық модель жасау - қазіргі таңда аса өзекті ғылыми мәселе болып табылады [3]. Осы әдеби шолудың негізгі мақсаты - жасанды интеллекттің болашақ мектепке дейінгі педагогтердің креативтілігін дамытудағы рөлін, әлеуетін және қолдану мүмкіндіктерін қазіргі ғылыми зерттеулер негізінде жан-жақты талдау және жүйелеу. Бұл мақсат педагогикалық креативтіліктің теориялық негіздерін айқындап қана қоймай, AI технологияларының педагогтің шығармашылық әрекетіне ықпалын ғылыми тұрғыдан түсіндіруге бағытталған. Осы арқылы мектепке дейінгі педагогтерді кәсіби даярлау жүйесіне жасанды интеллектті интеграциялаудың тиімді жолдарын анықтауға, сондай-ақ педагогтің шығармашылық құзыреттерін дамытуға арналған инновациялық әдістемелік негіз қалыптастыруға мүмкіндік IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 86 туады. Әдеби шолуды жүргізу барысында, ең алдымен, креативтілік ұғымының педагогикалық ғылымдағы мазмұны, оның құрылымы, мәні және дамытудың негізгі теориялары талданады. Педагогтің креативтілігін қалыптастыруға әсер ететін психологиялық, тұлғалық және әдістемелік факторлар жүйеленіп, шығармашылық ойлаудың кәсіби даярлық үдерісіндегі орны айқындалады. Сонымен бірге, жасанды интеллект технологияларының білім берудегі функциялары, қолдану бағыттары, педагогикалық процесті жаңғыртудағы мүмкіндіктері және оларды шығармашылық қызметпен байланыстыратын ғылыми тұжырымдар сарапталады. Әдебиеттерді талдау барысында ChatGPT, Midjourney, AI ойын платформалары, білім беру чат-боттары, бейімделген оқу жүйелері, шығармашылық контент генераторлары сияқты жасанды интеллект құралдарының болашақ педагогтің креативті ойлауын дамытудағы тиімділігі салыстырылады. Бұл құралдардың идея генерациялау, оқу мазмұнын түрлендіру, ойын және зерттеушілік ортаны ұйымдастыру, рефлексия жүргізу, күрделі педагогикалық жағдайларда шығармашылық шешім қабылдау қабілеттеріне қалай әсер ететіні анықталады. Осы негізде әртүрлі AI технологияларының креативтілікті дамытудағы нақты рөлі мен әдістемелік мүмкіндіктері жүйеленеді. Сонымен қатар әдеби шолу зерттеулердегі олқылықтарды айқындауды да көздейді. Атап айтқанда, мектепке дейінгі педагогтерге арналған AI зерттеулерінің аздығы, креативтілікті өлшеудің валидті моделдері мен критерийлерінің жеткіліксіздігі, педагог даярлау бағдарламаларына AI-ды жүйелі интеграциялау мәселелері, сондай-ақ педагогтің технологиялық, әдістемелік және креативтік құзыреттері арасындағы байланыстардың толық зерттелмеуі сияқты мәселелер анықталады. Бұл олқылықтар болашақ ғылыми жұмыстардың бағытын айқындауға мүмкіндік береді. Жинақталған ғылыми деректер мен салыстырмалы талдаулар негізінде болашақ зерттеулерге арналған ұсыныстар қалыптастырылады. Олар AI-ды педагог шығармашылығын дамыту құралы ретінде тиімді пайдаланудың теориялық және практикалық негіздерін күшейтуге, жаңа эксперименттік модельдерді әзірлеуге және педагогикалық инновацияларды шынайы оқу үдерісіне бейімдеуге бағытталады. Осылайша, бұл әдеби шолу болашақ мектепке дейінгі педагогтердің креативті дамуын қолдайтын ғылыми-педагогикалық модельді қалыптастыруға, жасанды интеллект технологияларын тиімді және мақсатты интеграциялау жолдарын негіздеуге бағытталған кешенді ғылыми жұмыс болып табылады. Бұл зерттеу жасанды интеллекттің болашақ мектепке дейінгі педагогтердің креативтілігін дамытудағы рөлін жан-жақты түсіндіру мақсатында бірқатар маңызды зерттеу сұрақтарына жауап іздеуге бағытталады. Алдымен, жасанды интеллект педагогтің шығармашылық әрекетіне қалай ықпал ететіні қарастырылады. Бұл ретте AI құралдарының идея ойлап табу, тапсырма құрастыру, оқу ортасын жобалау сияқты педагогикалық әрекеттерді қаншалықты жеңілдететіні немесе жетілдіретіні, сондай-ақ жасанды интеллекттің педагогтің шығармашылық рефлексиясын дамытуда, күрделі педагогикалық жағдайларда креативті шешім қабылдауда қандай рөл атқаратыны анықталады. Сонымен бірге AI технологияларының педагогтің кәсіби мотивациясы мен өзін-өзі дамытуға деген ұмтылысына әсері де ерекше назарда болады, себебі ішкі мотивация мен өзіндік даму креативтіліктің маңызды құрамдас бөліктері ретінде танылады [1]. Зерттеудің келесі бағыты - жасанды интеллекттің қай құралдары мектепке дейінгі білім беру салаcында педагогтің креативтілігін дамытуда анағұрлым тиімді екенін анықтау. Бұл тұрғыда мектепке дейінгі жастағы балалармен жұмыс істеуге бейімделген ойындық, визуалды, бейімделген оқу жүйелері немесе контент генераторлары сияқты AI платформаларының педагогтің шығармашылық әрекетін қолдаудағы нақты мүмкіндіктері талданады. Сондай-ақ ChatGPT секілді тілдік модельдердің сабақ жоспарын әзірлеу, ойын сценарийін құрастыру, шығармашылық жаттығуларды дайындау сияқты педагогикалық міндеттердегі тиімділігі қарастырылады. Жасанды интеллект құралдарының қайсысы педагогтің креативтілік компоненттеріне ойлау икемділігі, қиял, көпнұсқалы ойлау, проблеманы шешу қабілеті тікелей ықпал ететіні де осы зерттеу шеңберінде анықталуы тиіс. Зерттеудің келесі сұрағы жасанды интеллекттің педагог креативтілігін дамытудағы рөлі бойынша жинақталған ғылыми нәтижелерді бағалауға және әлі де зерттеуді қажет ететін мәселелерді айқындауға бағытталады. Бұл бөлімде педагогтің шығармашылық әлеуетін арттыруға арналған AI технологияларын қолдану жөніндегі зерттеулердің негізгі IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 87 қорытындылары қарастырылады. Сонымен қатар мектепке дейінгі білім беру контексінде AI технологияларын қолданудың тиімділігі туралы дәлелденген эксперименттік нәтижелер баржоғы анықталады. Бұдан бөлек, зерттеуде толық ашылмай қалған бірқатар аспектілерге назар аударылады: AI қолдану кезінде туындайтын этикалық қауіптер, педагогтің технологияға тәуелділігі, жас ерекшелігіне байланысты шектеулер, мамандардың даярлық деңгейінің жеткіліксіздігі, сондай-ақ AI интеграциясының ұзақ мерзімді әсері сияқты мәселелер әлі де терең зерттеуді қажет етеді. Осылайша, берілген зерттеу сұрақтары жасанды интеллекттің педагог креативтілігін дамытудағы әлеуетін жан-жақты талдауға, тиімді құралдар мен әдістерді айқындауға және алдағы ғылыми ізденістерге бағыт-бағдар беруге мүмкіндік береді. Әдістер Бұл зерттеу жұмысының әдіснамалық негізін жасанды интеллекттің болашақ мектепке дейінгі педагогтердің креативтілігін дамытудағы рөлін сипаттауға бағытталған жүйелі әдеби шолу құрайды. Зерттеу бірнеше кезеңнен тұрды: әдебиеттерді іріктеу, дереккөздермен танысу және алынған материалдарды талдау. Алдымен ғылыми мақалалар, диссертациялар, рецензияланған еңбектер және конференция материалдары қарастырылды. Іздеу барысында artificial intelligence, creativity, preschool teacher training, digital pedagogy, AI and creativity development сияқты негізгі сөздер қолданылды. Педагогтің креативтілігін дамытуға, AI-дың білім берудегі рөліне қатысты мазмұнды ақпарат бермейтін немесе ғылыми негізі әлсіз материалдар шолу құрамына енгізілмеді. Зерттеуде әртүрлі ғылыми платформалардағы материалдар пайдаланылды. Халықаралық дерекқорлар жалпы ғылыми үрдістерді түсінуге мүмкіндік берсе, білім беру саласына арналған ресурстар педагогикалық тәжірибелерді анықтауға көмектесті. Сонымен бірге ашық қолжетімді базалар мен ұлттық электрондық кітапхана жергілікті және халықаралық еңбектерді бірдей қамтуға жағдай жасады. Мұндай дереккөздердің үйлесімі зерттелетін мәселені кең ауқымда қарастыруға мүмкіндік берді. Материалдарды талдау барысында бірнеше тәсіл қолданылды. Теориялық контент-анализ педагог креативтілігі мен AI технологиялары туралы негізгі ұғымдар мен идеяларды жүйелеуге көмектесті. Тақырыптық салыстырмалы талдау әртүрлі зерттеулердегі көзқарастарды салыстыруға және ортақ тенденцияларды анықтауға мүмкіндік берді. Сондай-ақ креативтілікті дамытуға арналған модельдер қарастырылып, AI құралдарының осы модельдермен үйлесімділігі бағаланды. Қорытындылай келе, бұл әдеби шолу жасанды интеллекттің болашақ мектепке дейінгі педагогтердің шығармашылық қабілетін дамытудағы мүмкіндіктерін кешенді түрде түсіндіруге бағытталды. Зерттеу нәтижелері AI технологияларын педагогтерді даярлау жүйесіне енгізу жолдарын айқындауға және болашақ зерттеулерге бағыт беруге мүмкіндік береді. Нәтижелер Жасанды интеллекттің білім берудегі рөлі туралы зерттеулер мен студент креативтілігін коучинг технологиясы арқылы дамытуға арналған еңбектерді салыстыра талдау білім беру кеңістігінде жүріп жатқан өзгерістердің ортақ логикасын айқын көрсетеді. Жасанды интеллект (AI) қазіргі таңда тек техникалық жаңалық емес, оқу үдерісін жоспарлау мен ұйымдастыруды автоматтандыратын, рефлексия жүргізуді қолдайтын және оқу ортасын бейімдейтін маңызды педагогикалық ресурс ретінде сипатталады [1]. AI құралдары мұғалімге сабақ жоспарын құру, оқу материалдарын түрлендіру, тапсырмаларды деңгейге бейімдеу сияқты рутинді жұмысты өз мойнына алып, педагогтің уақытын үнемдеуге және шығармашылық ізденісіне көбірек мүмкіншілік беруге көмектеседі [2]. Сонымен қатар AI білім беруде адаптивті оқытуды жүзеге асыру арқылы әрбір білім алушының ерекшелігіне қарай дербестендірілген оқу траекториясын құруға мүмкіндік береді; бұл әсіресе мектепке дейінгі жастағы балаларға арналған оқу жоспарларында айқын көрінеді [2]. Ойынға, тәжірибеге, роботтар мен цифрлық симуляцияларға негізделген бағдарламалар балалардың жасына сай түрде AI туралы түсінігін қалыптастырып қана қоймай, олардың қиялын, зерттеушілік белсенділігін, бірлесіп әрекет ету дағдыларын дамытады [1,2]. Осы тұрғыдан алғанда AI тек мазмұнды жеткізуші емес, креативтілікке жетелейтін білім беру ортасының бір бөлігі ретінде көрінеді. Дегенмен студенттердің креативтілігін дамыту тек технологиялық ресурстарға тәуелді емес, ол ең алдымен оқытушы тұлғасына, оның оқыту стиліне және қолданатын педагогикалық тәсілдеріне тікелей байланысты екенін коучингке негізделген зерттеулер көрсетеді [3]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 88 Университет контексінде жүргізілген эмпирикалық зерттеу нәтижелері студенттер креативті мұғалімді эрудициясы жоғары, динамизмге, икемділікке, болжамсыздыққа және кәсіби сенімділікке ие тұлға ретінде қабылдайтынын айқындайды; креативтілік бұл жерде қиял ғана емес, құзыреттілік, оқыту стилі және тәлімгерлік әсер бірігіп құрайтын кешенді сипаттама екенін көрсетеді [3]. Әлеуметтік-когнитивті теорияға сүйене отырып, авторлар студент креативтілігінің қалыптасуы оқытушының мінез-құлқы мен креативтілікке көзқарасын үлгі ретінде бақылау арқылы жүретінін, сондықтан креативті мұғалім ғана креативті студент тәрбиелей алатынын дәлелдейді [3]. Коучинг технологиясы осы жерде негізгі дәнекер рөл атқарады: мұғалім бұйрық беруші емес, сұрақтар арқылы ойландырушы, рефлексияға жетелеуші, студенттің ішкі ресурстарын іске қосушы серіктес ретінде әрекет етеді [3]. Бұл тәсіл AI-дың білім берудегі рөлімен табиғи түрде тоғысады, өйткені жасанды интеллект мұғалімнің уақытын босатып, жекелендірілген тапсырмалар мен кері байланысты қамтамасыз етсе, коучинг сол ортада студенттің креативтілік әлеуетін ашуға бағытталған тұлғааралық өзара әрекетті күшейтеді [1,3]. Басқаша айтқанда, AI технологиялары оқу мазмұнын, құрылымды және форманы жаңғыртса, коучинг сол жаңғырған ортада креативті ойлауды, тәуелсіз шешім қабылдауды, белгісіздікке төзімділікті қолдайтын психологиялық-педагогикалық механизм ретінде қызмет етеді. Осылайша қарастырылған еңбектерді біріктіре отырып, білім беру жүйесінде екі негізгі векторды байқауға болады: біріншісі - жасанды интеллект арқылы цифрлық, адаптивті, ойынға негізделген оқу ортасын құру; екіншісі - коучинг технологиялары арқылы студент пен болашақ мұғалімнің креативтілігін мақсатты дамыту. Бұл екі бағыт өзара қайшы емес, керісінше, бірінбірі толықтырады: креативті мұғалім AI құралдарын тиімді пайдаланып, студент үшін шабыттандыратын тәлімгер бола алады, ал дамыған AI инфрақұрылымы коучинг үдерісін мазмұндық және ұйымдастырушылық жағынан қолдайды [2, 3]. Креативтілікті дамыту мәселесін түсіндіруде Гилфорд, Е. П. Торранс және Т. М. Амэбил сынды ғалымдардың еңбектері негізгі теориялық тірек болып саналады. Бұл теориялар шығармашылықтың табиғатын, құрылымын және оны дамыту шарттарын айқындап қана қоймай, қазіргі кезеңде жасанды интеллекттің (AI) білім беру саласына енуімен жаңа интерпретацияға ие болуда. Креативтілік теорияларын AI технологияларымен және коучинг арқылы студент креативтілігін дамыту жөніндегі зерттеулермен байланыстыра қарастыру шығармашылықты дамытудың жаңа, кешенді үлгісін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Дж. П. Гилфорд шығармашылық ойлаудың негізі көпнұсқалы ойлау екенін көрсетті және оның негізгі сипаттарын ой жылдамдығы, икемділіктің жоғары болуы, түпнұсқалық және ойды толықтыра білу қабілетімен байланыстырды [2]. Жасанды интеллекттің қазіргі құралдары ChatGPT, Midjourney, генеративті модельдер дәл осы көпнұсқалы ойлау процестерін белсенді түрде қолдайды. Олар бір мәселенің түрлі шешім нұсқаларын ұсына алады, күтпеген идеяларды генерациялайды, студенттің ойының икемділігін арттыруға мүмкіндік береді және шығармашылық өнімді кеңейтуге жағдай жасайды [1]. Коучинг технологиясының да студентті сұрақтар қою арқылы ойландыруы, рефлексия жүргізуге ынталандыруы Дж. П. Гилфордтың ой икемділігіне қатысты тұжырымдарымен сәйкес келеді. Коучинг студенттің өзіне сұрақ қою арқылы жаңа идеяларды табуына мүмкіндік береді, сондықтан ол AI құралдары тудыратын көпнұсқалы ойлау ортасына табиғи түрде үйлеседі [3]. Е. П. Торранс шығармашылықты тәжірибеге, ойынға, қателесуге және сынақтан өткізуге негізделген динамикалық процесс ретінде қарастырып, шығармашылық дамуы үшін қауіпсіз, еркін орта қажет екенін атап өткен [4]. AI технологиялары дәл осы процестің мүмкіндіктерін кеңейтеді. Балалар мен студенттер роботтармен әрекет ету, интерактивті ойыншықтармен тәжірибе жасау, машиналық оқытуды ойын арқылы сезіну сияқты әрекеттер арқылы шығармашылықты табиғи түрде дамытады. PopBots, Cozmo, QuickDraw, Teachable Machine секілді құралдар студентке немесе балаға қателесуге рұқсат беріп, идеяны бірнеше рет сынап көруге мүмкіндік береді [2]. Коучинг технологиясы Е. П. Торранс сипаттаған қауіпсіз эмоционалдық ортаны толықтырады: оқытушы бақылаушы емес, қолдаушы рөлінде әрекет етіп, студенттің өзін еркін сезінуіне, ойлау барысында қателік жасаудан қорықпауына жағдай жасайды. Нәтижесінде AI жасайтын тәжірибелік орта мен коучинг тудыратын психологиялық қауіпсіздік бірігіп, шығармашылық процестің дамуына қолайлы кеңістік жасайды. Т. М. Амэбил шығармашылықты үш компоненттің бірлігі ретінде түсіндіреді: пәндік білім, шығармашылыққа тән процестер (проблеманы қайта тұжырымдау, ой икемділігі, қиял) және ішкі мотивация [5]. AI дәл осы компоненттердің әрқайсысын қолдай алады: пәндік білімге IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 95 // Foreign Languages at School. – 2023. – № 3. – С. 31–38. References 1. Durrani R., Iqbal A., Akram H. Artificial intelligence (AI) in early childhood education, exploring challenges, opportunities and future directions: A scoping review // Qlantic Journal of Social Sciences. – 2024. – T. 5, № 2. – S. 411–423. – DOI: 10.55737/qjss.135537445. 2. Su J., Zhong Y. Artificial intelligence (AI) in early childhood education: Curriculum design and future directions // Computers and Education: Artificial Intelligence. – 2022. – T. 3. – № 100072. – DOI: 10.1016/j.caeai.2022.100072. 3. Zholdasbekov A. A., Zholdasbekova K. A., Tursynbaev A. Z., Zholdasbekova B. A. Development of students’ creativity using coaching technologies // Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Pedagogy. Psychology. Sociology. – 2024. – T. 149, № 4. – S. 278–293. – DOI: 10.32523/2616-68952024-149-4-278-293. 4. Pak D. A. Tekhnologii iskusstvennogo intellekta kak sredstvo formirovaniya tsifrovoi kompetentnosti budushchikh pedagogov doshkol'nogo obrazovaniya // Science and Education. – 2025. – T. 6, № 3. – S. 408–412. 5. Khodzhagel'dieva Z. M., Begalieva T. Bolashaq pedagogtardy daiyarlawda kreativtik potentsialyn zhetildirudiń joldary men ádistemesi. – Taraz: TIGU. – Rukopis' (neopublikovannaya). 6. Zhao Y. Artificial intelligence practices and its integration to art education: Basis for an innovative development plan // Pedagogy Review: An International Journal of Educational Theories, Approaches and Strategies. – 2025. – T. 4, № 2. – S. 77–86. – DOI: 10.62718/vmca.pr-ijetas.4.2.SC-0225002. 7. Dogan Y., Batdı V., Topkaya Y., Ozupekce S., Aksab H. V. Effectiveness of artificial intelligence practices in the teaching of social sciences: A multi-complementary research approach on pre-school education // Sustainability. – 2025. – T. 17, № 7. – St. 3159. – DOI: 10.3390/su17073159. 8. Abdulina M., Gavrish N., Mamytbayeva Zh. ICT competence and AI tools as key pedagogical conditions in the training of future preschool teachers // Bulletin of Abai Kazakh National Pedagogical University. Pedagogical Sciences Series. – 2025. – № 2(86). – S. 120–132. – DOI: 10.51889/29595762.2025.86.2.011. 9. Islamgalieva V. Zh., Zhuminova A. B., Smagulova F. B. Tsifrovaya pedagogika kak forma innovatsionnogo obrazovatel'nogo resheniya // Pedagogika gylymdary. – 2024. – № 4. – S. 214–219. – DOI: 10.52269/22266070_2024_4_214. 10. Mamytbaeva Zh. A., Qiyaqbaeva U. Q., Mamaeva A. E. Zhogary oqy oryndary zhagdaýynda pedagog-tárbieşilerdiń zerttewshilik mádenietin qalyptastyrudyn teorialyq negizderi // Vestnik KazNPU im. Abaya. Seriya «Pedagogicheskie nauki». – 2021. – № 1(69). – S. 48–52. – DOI: 10.51889/20211.1728-5496.06. 11. Biswas S. S. Potential Use of ChatGPT in Global Warming // Annals of Biomedical Engineering. – 2023. – T. 51. – S. 1126–1127. – DOI: 10.1007/s10439-023-03171-8. 12. Garkusha N. S., Gorodova Yu. S. Pedagogical possibilities of ChatGPT for the development of cognitive activity of students // Vocational Education and the Labor Market. – 2023. – T. 11, № 1. – S. 6– 23. 13. Harm to thinking and data leakage. Where and why is it forbidden to use ChatGPT [Elektronnyi resurs] // BKS Express. – 2023. – Rezhim dostupa: https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/vred-dliamyshleniia-i-utechk 14. Kogan M. S. On the possible use of the ChatGPT neural network in teaching foreign languages // Foreign Languages at School. – 2023. – № 3. – S. 31–38. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 96 STUDYING THE CONTENT AND PRACTICAL ASPECTS OF INCLUSIVE EDUCATION Almat Tassybekov1 PhD, Director of Educational Programs Aisulu Medetbekova2 Candidate of Pedagogical Sciences Maiya Shegebayeva3 Director of the Rehabilitation Center “Alau” Farida Smailova4 Director of School-Gymnasium No.23, Almaty Kuralay Issapayeva5 Director of Secondary School No.89, Almaty Abstract Inclusive education is considered a key area in reforming the modern education system, ensuring the right to education for every person, including children with special educational needs. Inclusion aims to take into account the various needs of children, ensure full participation in the educational process and eliminate discrimination. The article examines the organization of the educational process in an inclusive class, the role of teachers, individual educational programs, the material and technical resources of the school and the most important aspects of social integration. In addition, the theoretical foundations, practical approaches and social impact of inclusive education on society are discussed. Keywords: inclusive education, special needs, social integration, pedagogy, individualized educational program, school, children, educational process, social competence, support, tutor, equal opportunities, career guidance, social model, education, special school, team, cooperation, innovative methods, tolerance. Introduction. The education system in the modern world is undergoing intensive changes and requires the implementation of new models aimed at ensuring equal opportunities for every student. In this context, inclusive education is the main direction of reforming the special education system in developed and developing countries. The inclusive approach aims to make the basic principles of education accessible to all children, including children with special educational needs. This method includes understanding the different educational needs of children, their full participation in the learning process, their interaction with the community, and the elimination of discrimination in education. The issue of inclusion is an important component of the overall concept of “education for all”, since every child has the right to access to quality education. In inclusive classrooms, the learning process focuses not only on academic achievement, but also on the development of social, emotional and communication skills. The main focus here is on the personal characteristics and needs of the child, while the professional views and stereotypes of the teacher remain in second place. Effective implementation of inclusion in schools requires specially trained teaching staff, innovative methods, adapted curricula, information and communication technologies, and a favorable physical environment. In addition, inclusive education promotes children's social integration, the formation of friendships, self-knowledge, and the realization of their abilities. The relevance of inclusive education is manifested in increasing the effectiveness of the general education system, as well as improving the quality of education for special children. From a social perspective, this approach helps protect children from social barriers, promote equal opportunities in society, and create conditions for each student to perceive themselves as individuals [1]. The aim of the study is to identify ways to improve the modern education system by studying the theoretical foundations, practical aspects and main problems of inclusive education in its implementation [2]. Therefore, inclusive education is one of the main areas of modern pedagogy and psychology, allowing for the clear implementation of the principles of social justice and equality in society. This educational approach helps children develop their personal potential, increase their interest in education, and develop into active citizens in society. Materials and methods. The study examined theoretical and practical aspects of inclusive education. The materials used include curricula, pedagogical documents, regulatory legal acts, scientific literature and international experience applied in special and general educational institutions. In addition, observation, interview and survey methods were used to assess children's social and academic IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 97 performance. The method of pedagogical practice was used to organize the educational process in inclusive classes, draw up individual educational plans and study children's interactions. The study design combined comparative analysis and action research, providing a theoretical and practical basis for the results. Results. Inclusive education is an important direction in the modern global education system. It is seen as an effective international means of ensuring the right to education for every person, including children with disabilities. Inclusion involves understanding different educational needs, ensuring children's full participation in the educational process, involving society and eliminating discrimination in education. An inclusive approach allows us to create an individually oriented educational environment for children, based on their characteristics and needs [3]. Among the main principles of inclusive education, an important place is occupied by early intervention, the integration of children with special needs into preschool institutions and the development of their social-emotional competence [4]. Research shows that early development and socialization have a positive impact on children's school readiness, successful learning, and social adaptation. In many countries, children with disabilities were previously educated in special schools and did not have full access to education in the general education system. Currently, the inclusive education system is developing as an effective method of ensuring equal opportunities for children, supporting their social integration and improving academic achievement [5]. In an inclusive classroom, teachers, using individualized learning programs, have the opportunity to take into account the individual characteristics of each child, relying on collaboration and teamwork [6]. Inclusion promotes the development of social skills, the formation of friendships, and the realization of the potential of children with disabilities. In an inclusive environment, children's academic achievement and social competence improve as they gain experience and interact with their peers through a variety of learning activities. To implement inclusive education in schools, specialized teaching staff, innovative methods and information and communication technologies, adapted curricula, and the provision of external conditions are required. For successful integration, ongoing cooperation between the school staff, parents, students and administration is essential [7]. In addition, it is necessary to fund inclusion, use resources effectively, and develop an internal school culture. Inclusive education not only improves the learning process, but also the social integration of children, the right to equal participation, self-awareness as an individual, and improves the quality of life. To ensure the professional training and adaptation of children with disabilities to the labor market, a comprehensive, multidisciplinary approach is needed that involves the integration of educational, social rehabilitation, medical, and professional training resources. This study examines the theoretical foundations, content, and practical aspects of inclusive education and describes the main problems and effective solutions in its development and implementation. The main direction of reforming the special education system in modern developed and many developing countries of the world is inclusive education, which is the only internationally recognized means of realizing the right of every person to education (including the right of a person with disabilities to education). An inclusive approach involves understanding the diverse educational needs of children and providing services that meet these needs through full participation in the educational process, community involvement and the elimination of discrimination in education. Inclusion issues should be seen as an important part of the overall “Education for All” movement. Every child should have access to basic quality education. This leads to the need to create an environment in schools and the basic education system that enables and promotes children's learning. Such an environment must be inclusive, effective and friendly, healthy and safe for children. Children with special needs are only a small part of the children who are the focus of the inclusive approach to education, which aims to reform both special education and primary, secondary and higher education in general [8]. The concept of inclusive education is not new to Russian pedagogy. The theory and practice of problembased learning are widely developed in special education. To develop basic skills and abilities in an inclusive classroom, a child-centered approach is used, rather than an adult-centered one, where the needs and requirements of each individual child, with or without special needs, are important, rather than the professional views and stereotypes of the teacher. This is the use of individualized learning programs, collaboration and teamwork for both teachers and students. Inclusive education is a process of development of general education that provides access to education for all in terms of adaptation to the different needs of all children, ensuring access to education for children with special needs. Inclusion is the full inclusion of children with different abilities in all IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 98 aspects of school life, in which all other children also participate with joy and enjoyment. This requires a clear adaptation of the school space to meet the needs and requirements of all children, valuing and respecting differences. One of the main principles of inclusive education is early intervention and integration of children with special needs into mainstream preschool institutions [9]. This is very important not only for the child himself, but also for society as a whole. Early development, education, health maintenance and promotion, social security and provision of equal opportunities influence economic growth. Experience from many countries shows that investing in early childhood and development provides significant benefits to society, as a prepared and well-adapted child will be much more successful than a child who does not attend preschool or has no other preparation for school. Based on the results of various studies, scientists argue that conducting classes with children and training with parents ultimately contributes to increasing the level of social and emotional competence in young children. For a long time, throughout the Soviet period, the country had a specialized system for the upbringing and education of children with developmental disabilities, including a network of specialized preschool institutions for children with various developmental disabilities. The general education system was unusual. These two systems did not interact. Children with disabilities (visual, hearing, musculoskeletal, and mental retardation) receive education separately from other children, which did not exist in our society; many of us did not know about the existence of these children. Now we can compare which educational option is best for children: an inclusive education system, or a segregated one, which limits the child's participation in the educational process and does not give parents the right to choose the school, curriculum, teacher, or parents. Now the situation is changing mostly for the better. An achievement-oriented education, a process that brings pleasure to the child, is the goal that every parent strives for their child. Inclusive education pursues its main goal - to ensure equal access to any form of education and to create the necessary conditions for achieving success in education, regardless of the individual characteristics of all children, past academic achievements, native language, culture, social and economic status of their parents, mental and physical abilities. Discussion. Inclusive education is based on an ideology that ensures equal treatment of all people, but eliminates discrimination against children, creating special conditions for children with special educational needs. As practice shows, some children are excluded from any strict education system because the system is not prepared to meet the individual learning needs of these children. This ratio represents 15% of the total number of children in schools, so excluded children are isolated and excluded from the general system. You have to understand that children will not fail, but the system excludes children. Inclusive approaches can support these children to learn and succeed, giving them the opportunity and capacity to live better lives. The implementation of inclusive education is carried out in a special educational environment, including: - the availability of teaching staff with specialized education, who are proficient in innovative methods and information and communication educational technologies; - a set of individual educational programs, plans, teaching materials, and literature; - creation of adequate external conditions (the necessary level of comfort, specialized means of transportation and organization of adapted educational institutions, distance learning tools), etc. The school must address the key challenges of successfully implementing inclusive education. The crux of the problem lies in how the school meets the needs of all its students. Shared values and positive leadership involve successfully addressing challenges when they arise and are the best way to move a school and classroom towards greater inclusivity. Solving many problems often comes naturally to teachers who interact regularly with their students and adults throughout the day. The following resources are necessary for successful school integration: 1. The entire school community is involved in developing a rational understanding of inclusion and the benefits it provides to all students. Clear and open discussion of these topics; 2. The work on addition begins with one or two students, whose successes and failures are closely monitored, and the number of children gradually increases; 3. The speed of implementation of inclusive approaches varies by school. Continuous collaboration between all participants in the process and constant monitoring of the rate of change will help you achieve success; 4. When additional resources become available, you must use them. A creative approach to using resources to support inclusion is required. Adequate funding for inclusion will help ensure that it remains of interest to those who implement it; IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 99 5. Collaboration among those involved in the school integration process helps strengthen the commitment of all participants to the idea. The opportunity to show their initiative creates a lasting commitment to the idea and an interest in its successful implementation among participants; 6. Staff who play a key role in promoting school integration must support equal collaboration between all members of the school community. They bear greater responsibility for ensuring the success of inclusion than other school staff; 7. Parents are accepted at school as partners and co-authors of the process, their knowledge and experience are highly valued by school staff; 8. Leaders facilitate interaction and collaboration among the entire team and each employee in promoting inclusion, and ensure coordination of actions; 9. Inclusion is an integral part of other school initiatives, these relationships are clearly defined; Every child has the right to be accepted and attend the school or kindergarten closest to their home. This mindset is responsible for the social model of disability, which removes barriers in society and prevents children from equal participation in their lives, thereby rendering them disabled. The social model is based on very different definitions of disorder and disability. Children with individual educational needs do not require special communication and support, but often achieve success in realizing their abilities and in the learning process not in a specialized educational institution, but in a regular comprehensive school. Such children have health problems, but when they interact with a group of peers, their environment becomes a fatal factor in social integration. Children with special needs demonstrate higher levels of social interaction with healthy peers in inclusive environments compared to children in special schools [10]. This is especially evident if adults in the school specifically support socialization and the number of children with special needs is naturally proportional to the rest of the student population as a whole. In an inclusive environment, social competence and communication skills of children with disabilities improve. This is mainly due to the fact that children with disabilities have more opportunities for social interaction with healthy peers who are carriers of the model of social and communicative competence characteristic of this age. In an inclusive environment, educational programs for children with special needs are much richer. As a result, skills and academic achievement are improved and the social perception of children with special needs is enhanced through the teaching typical of inclusive classrooms in small groups. Children pass another student's disability threshold and work on an assignment with him or her in a small group. Gradually, normal children begin to realize that they have a lot in common with children with disabilities. In inclusive classes, friendships between children with and without disabilities become commonplace. This is particularly evident in situations where children with disabilities attend school closer to their homes and therefore have a better chance of meeting their classmates outside of school. Teachers play a leading role in establishing and strengthening such friendships. In an inclusive school setting, pedagogy is an important resource for creating an effective, flexible, child-centered support system. In inclusive education, a tutor is today considered an assistant teacher (providing only physical support), a support teacher, and a specialist conducting additional classes. The main task of the accompanying person is to support the child in independent actions so that in the future he or she can socialize and live a normal life among peers. The implementation of inclusive education also presents a number of challenges, such as the social integration of children with special needs, increasing tolerance, self-knowledge, and the lack of a program to support the behavior of healthy individuals. There is a serious problem of coordinating the pace of learning and the amount of knowledge available to children with special needs and normal children. A child with special needs must be placed in an environment that is currently appropriate for his or her learning abilities. The essence of inclusive vocational education for children with special needs lies in a comprehensive, multidisciplinary approach to restoring the ability to engage in social and professional activities at a level that corresponds to the individual's physical, psychological, and social potential. To achieve this goal, it is necessary to concentrate social, educational, technical, human, medical, scientific and other resources. It is necessary not only to ensure the organization of joint leading activities of students, but also to create conditions for direct communication within the framework of educational, work, and life situations, and to unite the efforts of employees of educational institutions involved in the professional development of people with disabilities [11]. The need to create certain conditions so that the labor market, along with the normal population, has competitive specialists, helping people with disabilities through specialized work: creating conditions for vocational training through targeted and corrective adaptation of curricula in accordance with the IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 100 abilities and needs of people with disabilities, modern scientific and technological support for psychological, pedagogical and social rehabilitation work. Conclusion: Inclusive education is a vital component of the education system, enabling every child, regardless of their abilities and characteristics, to receive a quality education. Inclusion is aimed not only at education, but also at developing children's social, emotional and communication skills. Early intervention and inclusion of children with special needs in general education institutions during the preschool period contributes to their adaptation to society, the full realization of their potential, and a successful social and professional life in the future. The role of the teacher in an inclusive classroom is especially important: the teacher takes into account the individual characteristics of children and allows them to collaborate, work in a team, and implement individualized curricula. The tutoring support system is aimed at developing children's independent activities and ensuring social integration. In addition, the school's material and technical resources, the use of innovative methods and information and communication technologies contribute to improving children's academic achievement. The practical aspects of inclusive education help foster friendships between children, increase tolerance, and fully integrate children with special needs into society. Reducing barriers in society, ensuring social equality and taking into account the capabilities of each student are the main principles of inclusive education. The inclusive education system not only improves the educational process, but also enhances society's social responsibility, creates equal conditions for children's development, and fosters the conditions for their full, independent lives. This direction promotes the formation in society of a culture of equal opportunities, appreciation and respect for differences. References 1. Tassybekov A. The role of inclusive education in enhancing society's potential // II International Scientific and Practical Conference “Inclusive Education in Higher Education: Problems and Solutions”. 2025, 9-14 p. 2. Movkebaeva Z., Zholtaeva G., Almukhambetova B., Yesimkhanova R. Issues of Social Adaptation of People with Disabilities in Modern Society [Text] // Gumilyov Journal of Pedagogy. 2025, No.1 (150), 283-299 p. 3. Tassybekov A. Inclusive education in the context of modern education reform // Defectology magazine. 2022, No.2 (139), 11-13 p. 4. Tassybekov A. Inclusive Education in Preschool Institutions // “Preschool Education and Upbringing” Republican Scientific-Methodological Journal. 2024, No.4 (77), 14-16 p. 5. Antropov A., Bogdanova A. Inclusive Education: From Integration in Education to Integration in Society // “Education of the 21st Century: Development of Human Potential” Universum: Bulletin of Herzen University. 2012, No.2, 47-52 p. 6. Movkebayeva Z., Oralkanova I. Inclusion of Children with Special Educational Needs in the General Educational Process. - 2nd ed. - Almaty: IP “Sagautdinova”. 2019, 231 p. 7. Hafizullina I.N. Formirovanie inklyuzivnoj kompetentnosti budushchih uchitelej v processe professional'noj podgotovki. Avtoreferat dissert. 2008. 8. Movkebayeva Z., Oralkanova I., Duzelbayeva A. Methodological Recommendations for Preparing Teachers for the Implementation of Inclusive Education. - 2nd ed. - Almaty: IP “Sagautdinova”. 2019, 159 p. 9. Tassybekov A. Preschool Education: A Scientific Perspective // “Preschool Education and Upbringing” Republican Scientific-Methodological Journal. 2025, No.1 (80), 2-4 p. 10. Duzelbayeva A., Movkebayeva Z., Khamitova D., Dyusenbayeva B. The Current State of Training Special Teachers for Psychological and Pedagogical Support of Children with Disabilities in Inclusive Education Conditions [Text] // Bulletin of Abai KazNPU, Series “Pedagogical Sciences”. 2023, No.1 (77), 255-266 p. 11. Methodological Recommendations for the Development of Teachers’ Professional Competence [Text]. - Astana: I.Altynsarin National Academy of Education. 2024, 201 p. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 101 UDC 004.8:37.018.43 PERSONALIZED ENGLISH LEARNING PATHS CREATED BY GENERATIVE LANGUAGE MODELS: EFFECTS ON STUDENT MOTIVATION Kismetova Galiya Nagibudaevna Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor M.Utemisov West Kazakhstan University (Uralsk, Kazakhstan) Uryngaliyeva Madina Aikynovna Master’s student M.Utemisov West Kazakhstan University (Uralsk, Kazakhstan) Abstract This article explores how generative language models can create personalized English learning paths and how these personalized approaches impact students' motivation. As artificial intelligence becomes increasingly integrated into the educational landscape, adaptive learning tools offer students personalized content, feedback, and support. The study examines the mechanisms by which generative models adapt learning materials to each student's goals, language proficiency, and learning style. The results indicate that personalized approaches increase students' engagement, confidence, and long-term motivation. The study highlights the potential of generative technologies to transform English education, making it more accessible, effective, and meaningful for individuals. Keywords: personalized learning, English language acquisition, generative language models, student motivation, adaptive learning systems, AI-based education, and individualized learning Materialis and methods. In the era of informatization, the English language holds a special status as a strategically important component of modern education. Digital technologies are transforming language learning, replacing traditional models with new formats. However, in Kazakhstan, which is actively integrating into the global educational space, the level of English proficiency remains a significant issue. This is linked not only to international ratings but also to internal educational needs. Although many young people in Kazakhstan recognize the importance of learning English, their motivation often remains unstable. As global communication and labor market demands evolve, the need for strong English skills is increasing. Many countries are prioritizing the digitalization of education and introducing artificial intelligence into learning processes. A key advantage of AI technologies is the ability to adapt educational materials to individual student needs. Generative language models (e.g., ChatGPT, Claude, Gemini) can create personalized content and support students in multiple formats. This individualization fosters a more engaging learning environment and enhances students’ cognitive activity. Personalization is a core requirement of modern education—particularly in language learning, where students differ in level, pace, error patterns, and interests. In this context, generative models can function as personalized tutors, reducing teachers’ workloads [1]. Kazakhstan is also actively following the global trend of digitalizing education and has recently taken systematic steps in this direction. New digital platforms, online courses, and AI-based systems are being introduced to improve teaching quality. Platforms developed by the Ministry of Education allow learning materials to be adapted to each student’s personal profile. This not only reduces teachers’ workload but also increases student engagement. AI technologies can automatically tailor learning paths by identifying which topics students struggle with, which tasks they complete quickly, and which areas require more time. In regions with limited language environments, AI also serves as a real language partner, helping students develop Englishspeaking skills. Learning motivation is a key factor in language acquisition: high motivation ensures stable progress, while low motivation leads to disengagement. Therefore, modern pedagogy focuses on ways to maintain and strengthen motivation. One effective approach is to design materials based on students’ interests. For many learners, academic texts can be difficult, whereas texts connected to their personal preferences are much more accessible. Generative language models support this approach by producing explanations on any topic and at any level in formats convenient for the learner. Tasks generated by these models can appear not only as texts but also as interactive dialogues, debates, role-plays, contextual tasks, and essay structures. Such IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 102 formats enhance thinking skills and help students adapt to the language environment. Using everyday scenarios supports natural language production, while academic-style texts help advanced learners develop analytical, writing, and reading skills [2]. As shown in the materials and methods section, dividing students into groups and comparing their outcomes is a common research approach in education. This method helps evaluate the effectiveness of instructional technologies. Since the participants differed in their initial proficiency levels, it was possible to clearly observe the impact of the personalized approach. Comparing pre-test and post-test results provides an objective measure of motivation changes, while electronic journals and platform logs allow quantitative tracking of student activity. Educational materials generated by AI are built around each student’s individual learning trajectory. For example, if a learner struggles with vocabulary, the model provides a tailored word list along with tasks such as sentence building, text analysis, dialogue creation, and speaking exercises that reinforce those words. If grammar difficulties appear, the model automatically generates targeted practice. This automation benefits both teachers and students, as identifying individual weaknesses is time-consuming for teachers, while AI performs this task quickly and accurately. Generative models also support pronunciation skills through dialogic formats [3]. Students can interact with AI in scenarios such as interviews, travel situations, job applications, everyday conversations, or professional communication. The model analyzes speech errors and provides corrective feedback, which boosts confidence and reduces fear of speaking—an important factor in maintaining motivation. The data collection methods used in the study ensure research quality. Likert-scale questions assessed students’ attitudes, emotional states, and confidence in learning outcomes, which is a widely used approach for measuring motivation. Qualitative data from interviews and diaries provided deeper insights into how students perceived the learning process, complementing quantitative results and explaining the reasons behind motivation changes. Table 1. Overview of Materials and Methods Component Description Participants The study involved 80 university students in Kazakhstan aged 18–25. Their English proficiency levels (beginner, intermediate, advanced) were identified through a pre-test. All participants had completed secondary education and had prior exposure to English courses. Students were randomly assigned to two groups: Experimental (personalized learning) and Control (traditional learning), each consisting of 40 students. Research Design The study lasted 8 weeks. A pre-test measuring English proficiency and motivation was conducted on the first day. The experimental group used personalized learning paths generated by a generative language model, while the control group followed a standard curriculum. At the end of 8 weeks, both groups completed post-tests to evaluate changes in motivation and language proficiency. Intervention The experimental group received AI-generated personalized learning materials tailored to individual goals, strengths, and weaknesses. Tasks included personalized vocabulary lists, grammar exercises based on previous test errors, writing tasks with adaptive feedback, and speaking practice through role-play dialogues. Microlearning techniques were used to improve engagement through short, focused activities. Data Collection Instruments Motivation was measured using a 5-point Likert-scale questionnaire (e.g., 'The lessons interest me,' 'I feel confident in my progress'). Engagement metrics were collected through an electronic learning platform, tracking task completion, time spent, and login frequency. Qualitative data were gathered through interviews and student learning journals. Language proficiency was assessed through open-response tests and structured tasks. Data Analysis Quantitative data were analyzed using statistical tests such as independent t-tests and U-tests to determine significant differences between groups. Correlation analyses were performed to identify factors influencing motivation. Thematic analysis (OpenCode method) was applied to qualitative data to identify recurring themes in student feedback. Regression models were used to compare engagement metrics with motivation levels. The use of statistical methods in data analysis increases the objectivity of the results. An Independent t-test shows how significant the difference between groups is mathematically. And correlation analysis helps to determine the relationship between motivation and learning activity. For example, the frequency with which a student enters the system and the high level of motivation may be related to each other. And regression models allow you to identify factors that affect motivation. This is important information for pedagogical practice [4]. Results. The quantitative results of the experimental study demonstrated clear changes in students’ motivation levels. Motivation scores in the experimental group rose from 3.5 (pre-test) to 4.2 (post-test), showing an increase of about 20%. In contrast, the control group’s scores changed only slightly—from 3.6 to 3.7. Language test results also confirmed the advantage of the experimental group: their average test score was 54% higher, and timely task completion reached 85% compared to 60% in the control group. These differences were statistically significant (p<0.01). According to external studies, 75% of students feel highly motivated in AI-personalized environments, while only 30% report the same in IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 103 traditional settings. Overall, the motivation increase in the experimental group was confirmed with 95% confidence, supporting the effectiveness of personalized learning paths. Qualitative data provided deeper insight into students’ perceptions. Many noted that the materials matched their interests and levels, making classes easier and more engaging. Comments such as “this task matched my level, so I felt confident” or “I used to be afraid of new words, but now I use them freely” reflect increased self-confidence and interest. Key themes emerging from student feedback included a stronger sense of belonging, improved confidence, and heightened engagement. Trends showed that beginner-level students appreciated short, targeted grammar and vocabulary tasks, while advanced learners were motivated by complex texts and essay writing. Role-playing activities were especially effective for speaking motivation. These tendencies highlight how generative models provide precisely tailored, goal-oriented materials that sustain student interest and participation. As illustrated in Figure 2, post-test motivation levels increased sharply in the experimental group, while changes in the control group remained minimal. The diagram is based on the quantitative data above, strengthening the objectivity of the findings [5]. Discussion. An analysis of the results of the study showed that the use of personalized learning pathways with artificial intelligence models was significantly effective in increasing students ' learning motivation. Personalized projects gave students the opportunity to choose educational material according to their interests and level, which, in turn, contributed to the formation of their own reading skills and goal setting. As shown in the study of kozhukhovskaya and Bekuzarova (2025), independently prepared tasks cause direct interest in the learning process of students and increase motivation. In our study, three main factors of effectiveness were also identified: important material (relevance) – interest in the learning process increases if it is associated with the life of the student; freedom (autonomy) – the student can choose his own pace of learning; and retention (competence) – a sense of self-improvement arises by completing tasks. In the experimental study, students noted in their opinion that the material corresponds to their interests, which was evidence of an increase in their motivation and attendance activity. The results of the analysis showed a significant increase in the level of motivation and learning participation of Students trained through ChatGPT, which confirmed the theoretically obvious advantages of the autonomous learning structure (self-determination theory). Diagramm 1. Comparison of Pre-test and Post-test Scores The results of our experiment coincide with previous studies. For example, as representatives of OpenAI noted, ChatGPT is like an individual-oriented tutor for students, which was reflected in the experiment by obtaining tasks that meet the individual requests of students. In addition, data from enthusiasts showed that 75% of students feel confident in a personified AI environment, while in traditional teaching only 30% feel the same way. This confirms the fact of a significant increase in motivation in our experimental group. Other studies say that AI-personalization increases learning outcomes by 30-54%, and the results of our experiment clearly proved this trend: the test results in the experimental group were 54% higher than in the control group [5]. The impact on pedagogical practice is also obvious. The inclusion of personalized learning paths in the curriculum provides several advantages for school and university leaders. First, teachers can automatically create new tasks through tools such IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 104 as ChatGPT, making it easier to retest and reduce their workload. Secondly, students are active in managing their own learning process, which increases the efficiency of their education. The launch of the AI Kitap platform in Kazakhstan is a practical example in this direction, as the platform allows you to personalize educational content. In addition, the country plans to evaluate students ' artificial intelligence literacy for the first time in the PISA international study in 2029, which is an important step to bring educational content in line with international standards. Such initiatives demonstrate the importance of introducing artificial intelligence into educational programs, and the results of our study support this trend: the use of AI tools increases the effectiveness of learning and raises the motivation of students. There are also limitations to the study. First, the test period is short – only 8 weeks. In this interval, it was not possible to assess the stability of motivation in the long term. Secondly, the number of participants is relatively small – only 80 students, and only two educational institutions are covered. Therefore, it is difficult to distribute the results to a wide audience. Third, since the impact of personalized learning on motivation is new to some students, the first interest effect in students may have been observed. Another limitation is dependence on technology and digital literacy: if students do not have the necessary devices or have low digital skills, it becomes difficult to use AI tools. In addition, it is more likely that the increase in motivation is also associated with the novelty factor, since the experimental group sometimes received abundant support compared to the control group. Several suggestions can be made for future research. First, it is necessary to conduct a long-term observation and analyze how motivation is maintained over time. Secondly, it is important to increase the scale of the study and the number of participants: it is recommended to conduct testing for primary and secondary school students, as well as for students of vocational and technical education. It is important to explore the impact of generative models on motivation and learning outcomes through the use of new features – such as automatic feedback on Written tasks or pronunciation correction tools. At the same time, integration with traditional methods is also important: combining the role of teachers with AI capabilities and using collaborative learning approaches with dedicated chatbots increases efficiency. Thus, it is obvious that the secondary efficiency of AI tools will increase, the quality of learning and motivation of students will grow, and the educational process will become more interesting and productive. In conclusion, according to the results of our experiment, personalization of the training program using generative artificial intelligence allows you to significantly increase student motivation. This result once again proves the need for effective implementation of innovative technologies in the education system of Kazakhstan, and also forms the scientific basis for modernizing educational methods. It was clearly seen that through personalized learning paths, students ' confidence in their abilities and activity in the learning process increases, which indicates that in the future they will make a great contribution to improving the quality of education and the formation of teaching practices in accordance with international standards. References 1. Mergalym, N. (2024, November 26). What regions of Kazakhstan lead in EF English Proficiency Index. Qazinform. https://qazinform.com/news/which-kazakhstans-regions-speak-best-english-3e82ff 2. Ministry of Enlightenment of the Republic of Kazakhstan. (n.d.). Official website. https://www.gov.kz/memleket/entities/edu 3. Ministry of Education of the Republic of Kazakhstan. (2024). Methodical recommendations on the use of microlearning technology in foreign language lessons [Published in Russian]. Astana. https://uba.edu.kz/storage/app/media/71%2071%2071%2071%2071%2071%20%20%20RS%20%20 RS%20%20%20RS.pdf 4. Seril, L. (2025, November 11). 20 statistics on AI in education to guide your learning strategy in 2025. Engageli. https://www.engageli.com/blog/ai-in-education-statistics 5. Kozhukhovskaya, Y. N., & Bekuzarova, N. V. (2025). Artificial intelligence as a tool to enhance students’ motivation and engagement [Published in Russian]. Educational Sciences. https://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvennyy-intellekt-kak-sredstvo-povysheniya-motivatsii-ivovlechyonnosti-uchaschihsya 6. Jauhiainen, J. S., & Garagorry Guerra, A. (2024). Generative AI and education: Dynamic personalization of pupils’ school learning material with ChatGPT. Frontiers in Education, 9. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1288723 IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 111 doqquzuncu yüzil” və “İyirminci yüzil” bölmələrindən ibarət kütləvi-publisistik açıqlamalarıyla geniş oxucu kütləsinə ünvanlanmış bu əsər müəllifin gərgin əməyinin barı bəhrəsi olmuşdur. “6 il öncə 1991-ci ildə “Azərnəşr”də nəşr edilən və qısa müddətdə rəğbət toplayan “Paralanmış Borçalı” kitabı kimi, təcrübəli qələm sahibi Şurəddin Məmmədlinin “Alın yazımız” adlı ikinci kitabı da oxucular və bütün borçalısevərlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanmışdır” (Borçalı, 1997). Kitab Gürcüstandakı soydaşlarımızın mənəvi mədəniyyətini araşdıranlar üçün sözün əsl mənasında masaüstü bələdçi rolunu oynamışdır. Tbilisidə yayımlanmış, yerli qaynaqlar əsasında qələmə alınmış “Gürcüstanın xalq artisti İbrahim İsfahanlı” (1997) və “Səhnə ülfətimizdən” (1998) kitabları Gürcüstanda Azərbaycan teatrı mənzərəsini tam təsəvvür etməyə imkan verən dəyərli tədqiqat əsərləri kimi qiymətlidir. Kitabda qeyd edilmişdir ki, Tiflis teatrımızın müqtədiri İbrahim Hüseynzadə İsfahanlı güclü fəhmlə səhnənin hər cür incəliklərini duyuraq, daim çağlayan qüdrətli daxili ehtirasdan bacarıqla istifadə edən bu aktyor, rejissor fitrətən sənətkar doğulmuş, mətanəti, iradəsi və ən əsası alovlu sənət məhəbbəti ilə çətinliklərin fövqündə dayanmağı bacarmışdır. “Səhnə ülfətimizdən” (1998) adlı kitabda Mirzə Fətəli Axundzadənin komediyası ünlü gürcü şairi Akaki Tseretelinin tərcüməsində 1898-ci yanvarın 31-də Tiflisdə Gürcü səhnəsində tamaşasının 100 illiyi münasibətilə topladığı araşdırmalar cəmlənmişdir. 2002-də Tbilisidə gürcücə yayımlanan “საქართველოს აზერბაიჯანელთა ლიტერატურული ტრადიციები” (Gürcüstan azərbaycanlılarının ədəbi ənənələri) əsərində Dədə Qorqud, Koroğlu, Aşıq Qərib dastanlarının Gürcüstan azərbaycanlılarının folkloruyla bağlılığına ilişkin faktlar ortaya qoyularaq, 16-20-ci əsrlərdə Gürcüstanda yaşayıb-yaratmış və gürcülərlə Azərbaycanlıların polad dostluğunu ilhamla tərənnüm etmiş onlarca azərbaycanlı şair, nasir, dramaturq, publisist və onların çoxsaylı əsərləri haqqında diqqəti çəkən bilgilər vermişdir (https://azertag.az, 2002-03-07). Bu əsər gürcü elm ictimaiyyəti tərəfindən də müsbət qarşılanmışdır. Professor Nodar Canaşia və dosent Otar Tabusadze yazmışlar: "Boynumuza almalıyıq ki, bizimlə eyni torpaqda, eyni günəş altında, eyni dərd sərlə, eyni sevinclə güzəran keçirən yüz minlərlə azərbaycanlı əhalimizin ədəbi mədəni həyatı haqqında çox az bilgiyə malikik. Məhz Şurəddin Məmmədlinin Gürcücə nəşr edilmiş bu kitabı bizə həmin sahədə önəmli bilgilər verir. Diqqətə layiqdir ki, Gürcüstan azərbaycanlılarının aşıq sənəti bütün Türk aləmində ən öncül yer tutur” (Əbdülrəhmanlı, 2025, s 6). Ustad alimin 2000-2005-ci illərdə yayımlanan “Borçalı ədəbi mühiti: qaynaqları, təşəkkülü, inkişafı”, “Ədəbi Borçalı: bədii ədəbiyyatda Borçalı mövzusu”, “Gürcüstan azərbaycanlılarının ədəbi ənənələri”, “Azərbaycan ədəbiyyatının Borçalı qolu”, “Borçalı-Ahıska-Kars ortaq ədəbi arealı”, “Kəlamına min şükür”, “Gürcüstan Azərbaycanlıları” kitablarında Gürcüstandakı Azərbaycan ədəbi mühitinin dolğun mənzərəsi gözlər önündə sərilir, Gürcüstandakı varlığımız pasportlaşdırılır. 2016-cı ildə Almaniyanın LAP (Lambert Academic Publishing) uluslararası yayınevində ərsəyə gəlmiş “Gürcistan Azeri Türklerinin Âşık Şiiri Gelenekleri” monoqrafik kitabıında Borçalı'da ortaya çıkan əzəl, özəl, gözəl aşıq sənəti məhsulları incələnməkdədir (Məmmədli, 2016). 2018-də Bakıda Akademik Mədəd Çobanov adına Beynəlxalq Xeyriyyə Fondu tərəfindən “Borçalı” nəşriyyatında təqdimlənən “19-cu yüzil Azərbaycan Gürcü teatr ülfəti” adlı monoqrafiyasında Tiflis Azərbaycan teatrının ilk qədəmləri, Axundzadənin Lənkəran xanının vəzirinin sərgüzəştləri komediyasının Gürcü səhnəsində tamaşası barədə ilkin məxəzlər, xatirələr və başqa qaynaqlar əsasında önəmli faktlar irəli sürülür (Çobanova, 2018). Müəllif önsözdə yazır: “1980-2000-ci illərdə elmi dissertasiya mövzumla ilgili Gürcüstanın və Azərbaycanın arxivlərini, qəzetlərini, jurnallarını birər birər irdələyərkən Azərbaycan Gürcü teatral ilişkilərinə aid də çoxsaylı materiallar toplamışdım. Bu tapıntılar işığında bir neçə məqalə dərc etdirmişəm. Bu mövzuda kitab da yayımlatmaq istəyirdim. Üzərində daha ciddi işləmək inadıyla kitabın nəşri bu günə qədər yubanmışdır. Adından bəlli olduğu kimi, əsərimizin mövzusu zaman və içərik müstəvisindən konkretdir, yalnızca 19-cu yüzilin ikinci yarısını, Azərbaycan və Gürcü xalqları teatr əlaqələrini əhatə etməkdədir... Mövzuya ilişkin təməl tədqiqatlar incələmə süzgəcindən keçirilməkdədir. Dolayısıyla, hörmətli ustad professor Abbas Hacıyevin Tiflis Azərbaycan teatrının fəaliyyətiylə ilgili kitablarının, məqalələrinin güncəlliyini xüsusi vurğulayaraq, bu mövzuda araşdırmalarımın, incələmələrimin sonuclarını qiymətli oxucuların, mütəxəssislərin təqdirinə təqdim etməkdəyəm” (Məmmədli, 2002, s. 3-4). Həmin dövrdəki ədəbiyyat-incəsənət ilişiklərinin diqqətə layiq iki önəmli faktı - Tiflisdə Azərbaycanca ilkin tamaşalar və Azərbaycan klassik dramnəvisi Mirzə Fətəli Axundzadənin ölümsüz komediyasının ünlü şair Akaki Tseretelinin tərcüməsində gürcücə səhnələşdirilməsi önə IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 112 çəkilməkdədir. Məxəzlər sözü keçən dövrə aid Tiflisin, qismən də Bakının arxivlərindəki önəmli bəlgələr, Tiflisin Azərbaycanca, gürcücə, rusça dövri qəzetləri, jurnallarıdır. O cümlədən, Gürcüstan milli arxivinin, Gürcüstan teatr muzeyinin, Gürcüstan əlyazmalar milli mərkəzinin, Azərbaycan əlyazmalar institutunun aidiyyətli materialları, Tiflisdə gürcücə yayınlanmış “Akakis tviuri krebuli”, “Droeba”, “İveria”, “Kvali”, “Teatri”, “Tsiskari”, “Tsnobis purtseli”, Azərbaycan dilində “Kəşkül”, “Ziya”, rusca “Kavkaz”, “Novoe Obozrenie”, “Tiflisskiy listok” və digər mətbu nəşrlərin ilgili yazıları araşdırmaya cəlb edilib. Kitabın “Tiflisdə Azərbaycan teatrının qədəmləri” adlanan birinci bölümündə Gürcüstanda Azərbaycan xalq teatrı gələnəkləri, Tiflisdə Azərbaycanca başlanğıc tamaşaları, Tiflis Azərbaycan səhnəsinin ilkin repertuarı, Tiflisli ilk səhnə fədakarlarımız haqqında məlumatlar verilir. “Axundzadənin əsəri gürcü səhnəsində” adlanan ikinci bölümdə “Xanın Vəziri” komediyasının gürcücə səhnə həlli, tamaşanı gerçəkləşdirənlər haqqında orijinal bilgilər diqqətə çatdırılır. M. F. Axundzadə gürcü mətbu teatr tənqidi meyarında mövzusu ilk dəfə olaraq elmi incələməyə cəlb edilir. Professor qələmdaşımız Türkiyədəki yayınlarında da Gürcüstandakı varlığımızın faktoqrafik sübutlarıyla zəngin araşdırmalarını daha geniş arealda oxuculara təqdim edir. “Gürcistan'da Türk edebiyatı” (Ərzurum, 2018), “Azərbaycan ədəbiyyatı Gürcü mətbuatında: 1850-1905” (Ankara, 2022), “Gürcüstan-Azərbaycan teatr dostluğu: 19-cu yüzil” (Ankara, 2024) vs monoqrafiyaları məhz bu cəhətdən dəyərlidir. 2022-ci ildə işıq üzü görmüş “Azərbaycan ədəbiyyatı gürcü mətbuatında (1850-1905)” monoqrafiyası (Ankara: Sonçağ Akademi yayınları) müəllifin 1988-ci ildə müdafiə etdiyi PhD dissertasiyası zəminində hazırlanmışdır. Kitabda 1850-1905-ci illərdə Tiflisin gürcücə nəşr olunmuş dövri mətbuatda Azərbaycan ədəbiyyatıyla ilgili yazılar elmi irdələmə, araşdırma müstəvisinə alınır, mətbu materiallar işığında ədəbi əlaqələrimizin əhatəli bir mənzərəsi göz önündə canlandırılır. Xoş məramlı gürcü ictimaiyyətinin Azərbaycan xalqına, mədəniyyətinə, ədəbiyyatına rəğbətinin ifadəsi əyani olaraq gürcü mətbuatında seyr edilir. Həmmüəllifi olduğu “Türkiye Türkçesi - Azerbaycan Türkçesi: farklı sözcükler” (Ankara, 2023) lüğəti praktik önəmiylə diqqəti çəkir. Formaca eyni, mənaca müxtəlif sözlər təkcə danışıqda və yazıda deyil, tərcümədə də tez-tez önümüzə çıxır, çox zaman yanlış anlaşılmalara səbəb olur. Böyük zəhmət tələb edən bu çalışma məhz həmin yanıldıcı kəlmələri ehtiva edir. Şurəddin Məmmədli bu gün də elmi araşdırmalarında Borçalı ədəbiyyat mühitini və AzərbaycanGürcü ədəbiyyat-mədəniyyət əlaqələrini süzgəcdən keçirməkdədir. O, beynəlxlq elmi konfranslarda və simpoziumlarda fəal iştirak edir, elmi məruzələriylə alimlərin diqqətini doğma Borçalıya yönəldir. Alimin elmi fəaliyyətinin başlıca yönlərindən biri də Borçalıda yaşamış maarifçilərin, şairlərin, yazıçıların, publisistlərin, el şairlərinin, aşıqların hayatlarını və əsərlərini aşkarlayıb araşdırmaqdır. “Borçalı aşıqları” (həmmüəllif) toplusu, “Azərbaycan klassik ədəbiyyatının Tiflis əlyazma nüsxələri”, “Azərbaycan poeziyasında Novruz”, “Aşıq Şenlik və Borçalı”, “Kəpənəkçi Emin Ağa”, “Şair Zabit kimdir”, “Ziya Borçalı və cüng bəyazı”, “Borçalı ədəbi mühiti: qaynaqları, inkişafı”, “Gürcüstanda aşıq sənətinin öncülləri”, “Gürcüstanda Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı mərhələləri” və s. kimi sanbalı elmi məqalələriylə məhz bu missiyanı bacarıqla yerinə yetirmişdir. Azərbaycan-gürcü ədəbi ünsiyyətinin tədqiqatçısı və təbliğatçısı kimi bu ədəbi dostluğumuzun ortaq yönlərini önə çəkməkdədir. Özünün qeyd etdyi kimi, coğrafi durumumuzun, iqlim ortamımızın oxşarlığı, eyniliyi minillərin işıq, su, hava, torpaq qonşuları olan bu iki xalqı çox vaxt əkində, biçində, yaylaq yerində, qışlaq yolunda görüşdürmüş və bu, onların bədii sözündə səsləşmə doğurmuşdur. Bizdə “Gün çıx çıx” mərasim nəğməmiz olduğu sayaq, gürcülərdə də “Mze amodi amodi”, yəni eynilə “Gün çıx çıx” nəğməsi var. Gürcülərin əzəl əkin-biçin, süfrə nəğmələrində Gəncə, Bakı, Göy Xəzər məkan adları tez-tez xatırlanır. Qədim bir gürcü xalq mahnısında “Tatarits şeni dzmaa”, yəni “Azərbaycanlı da sənin qardaşındır” deyilir. Özünün tədqiqat əsərlərində bu cür oxşar tipolojilərin qarşılıqlı olduğunu vurğulayan, “Avesta və gürcü tədqiqatçısı”, “12-ci yüzyıl gürcü şairi Şota Rustaveli və Novruz”, “Akaki Tsereteli Mirzə Fətəli Axundzadə haqqında” və s. məqalələriylə Azərbaycan-gürcü ədəbiyyat ülfətinə vacib töhfələr verir. Həmçinin də təcrübəli tərcüməçi kimi gürcücədən bədii çeviriləri iki mehriban xalq arasındakı mənəvi körpünü bir qədər də möhkəmləndirir. Gürcüstanda gəlişən Azərbaycan ədəbiyyatı kimi, burada tərcümə sahəsində addımlar, yayımlanmış kitablar geniş və hərtərəfli təhlil üçün faktllarla zəngindir və bunlar problemin həllində önəmli rol oynayır. Şairliyi haqqında Şurəddin Məmmədli həm də istedadlı lirik şair kimi bilinir. Qarapapaq təxəllüsüylə yazdığı coşqun, cəngi axarlı şeirləri “Çeşmə” (1980), “Dan ulduzu” (1987, 1989, 1990), “Ağır elli Borçalı” (1990), “Dağlar dərdə düşsə” (1992), “Addımlar” (1996, 1997), “Ədəbi Gürcüstan” (2007, 2012), IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 113 “Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası: Borçalı” (2008), “Sazlı-sözlü Başkeçid” (2015-2025), “Sazlı-sözlü Borçalı” (2015-2025), “Bolnisi: dünən və bu gün” (2015-2025), “Zirvə” (2015-2025), “Anadoludan Kafkaslara” (2019) və s. ədəbi məcmuələrdə, almanaxlarda, qəzet və jurnallarda işıq üzü görüb. Seçmə qoşqularından ibarət “Borçalıda sular axar...” kitabı 1997-ci ildə Tbilisidə oxucuların təqdirinə verilib. Müqəddəs ata yurduna, doğma elinə-obasına qırılmaz tellərlə bağlı olan şairin şeirləri ana Kürün, Anaxatırın pıçıltıları misallı coşqundur. Onun lirik pıçıltılarında minillik yaddaş var, insanın əhədini kəsən ayrılıq var, şipşirin qovuşma arzusu var. Orda-burda Kür adında sonam var, Orda-burda Qarayazı uzanar, Orda-burda qovuşuqdur şah dağlar, Anadan ayrılmış baladır yurdum! Ana dilini, ana vətənini, doğma kəndini, ata yurdunun müqəddəs, bərəkətli torpağını, sevimli elobasını böyük sevdayla tərənnüm edir. Göz açır dünyaya insan beşikdə... Analar laylayla durur keşikdə… Müqəddəs beşikdir sevdiyim vətən... Qoynunda uyuyan bir körpəyəm mən! Yaxud: Bilmirəm, bu şeri necə yazardım, Öz duyğu odumda alışmasaydım. Yəqin kəsə yolu çoxdan azardım, Mən yurdum naminə çalışmasaydım! Alim şairimizin “Babakər”, “Beşik”, “Vətən”, “Yarandım ki…”, “Düşünək dünyanın taleyini biz” və s. şeirləri bu qəbildəndir. 1990-cı illərdə Bolnisi bələdiyyəsində türkcə toponimlərin, qədim-qayım yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsinə qarşı həyəcan təbili çalaraq belə hayqırmışdır: Bu torpaqda ocaq mənim, Od mənimdir, dəymə ona! Bu torpaqda ağac mənim, Ot mənimdir, dəymə ona! Kök atdığım yurddur bu yurd... Hər qəbirdə dərd uyuyur... Nər nər oğullar böyüyür... Dad mənimdir, dəymə ona! Tanrı şahid, elat qədim... Bu elatda qıryat qədim... Bu kənd qədim, bu ad qədim... Ad mənimdir, dəymə ona! (Məmmədli, 1997). Mənsub olduğu toplumla daim birgə nəfəs alan, xalqının uğurlarına sevinən, dərdlərinə şəriklənən, ağrılarına acıyan, hər daim haqqın, ədalətin yanında duran, azadlıq carçısı, qeyrət qalası, şərəf simvolu kimi tanınan alim şairimiz “Haqqım hey!..” şeirində ədalət(sizlik) dünyasına xitabla yazır: Xalqa qəsd olardımı? Haqqa qəsd olardımı? Qulaqların kardımı, Ədalət, hey!.. Haqqım, hey?! Azadlıq! Adın şirin! Azadlıq! Dadın şirin! Gözündən vurub şərin Hayqırım, hey!.. Qalxım, hey!.. Şəhidlərim anddımı? Sabahım əyandımı? Axır ki, oyandımı IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 114 Millətim, hey!.. Xalqım hey! Çənlibeldə çəkdiyi nərənin səsi, Misri qılıncının şaqqıltısı, Qıratının şücaəti, qəhrəman dəlilərinin igidliyi, telli sazının zənguləsi turan ellərinə yayılan Qoç Koroğluya müraciətlə cəngi haraylı “Haydı, qoç Koroğlu, haydı” şeirində çağırış motivi güclüdür: Nəvələrin düşüb dara, Haydı, qoç Koroğlu, haydı! Qövr eləyir dərin yara, Hoydu, qoç Koroğlu, hoydu!.. Çənlibeldə duman, çəndir... Andımız Torpaq, Vətəndir... Nər igidlər himə bənddir... Huy de, qoç Koroğlu, huy de! Dəliləri başına yığ, Telli sazı köksünə sıx, Haqqı çağır, nahaqqı yıx, Hay de, qoç Koroğlu, hay de! Haydı, qoç Koroğlu, haydı! Şöhrətli yurddaşımız, akademik Kamal Talıbzadənin yubileyinə ithaf etdiyi şeiri: Elmin kəhkəşanında Ulduzlar nurlu nurlu uğurların... Gərilmiş qanadların... Amaldır... Kamaldır... Kamal müəllim... Borçalımda körpə körpə oğulların... Hərəsi bir Nəriman... Hərəsi bir Şaiqdir... Hərəsi bir Kamaldır... Kamal müəllim... Başqa bir şeirində də səlis deyir: Köküm - Qarapapaq... Köçüm - qara torpaq... Ovqatım pakdı, pak... Nərəm, nər olacam... Borçalı - öz yurdum, Burda binə qurdum, Səf səf durur ordum... Varam, var olacam!.. Şurəddin Qarapapağın “lirik məni yeri gələndə qalxıb kükrəməyi, öz haqqımı istəməyi, sinəsini şərə qalxan eləməyi də bacarır” (Əbdülrəhmanlı, 2025, s. 6). Nəticə Ulu Borçalımızın, ümumən Azərbaycanımızın görkəmli alimləri, dəyərli ziyalıları, istedadlı qələm sahibləri arasında özünün orijinal tədqiqatçı tərziylə, zəngin və kamil elmi-ədəbi irsiylə, həmçinin pedaqoji və ictmai fəaliyyətləriylə seçilən professor Şurəddin Məmmədli zəhmətkeş alim, təcrübəli müəllim, bacarıqlı publisist, prinsipial jurnalist, peşəkar tərcüməşi, yurd duyğulu şairdir. El obasını sevən, millətinə, məmləkət torpağına vurğun olan alim şairin həm elmi tədqiqlərində, həm də poeziyasında Borçalı sevdası var, Borçalı ədəbi mühitinin təsdiqi var. Ana vətənin vətəndən qırağındakı ziyalımız professor Şurəddin Məmmədlinin həyat və yaradıcılığının milli ədəbiyyat və mədəniyyət xəzinəmizin öyrənilməsi kontekstində daha konkret və müfəssəl araşdırılması güncəl əhəmiyyət daşıyır. P.S.: 2026-cı il fevralın 28-də dəyərli söydaşımız, görkəmli Borçalışünas-ədəbiyyatşünas alim, təcrübəli jurnalist, xoş avazlı şair-tərcüməçi, vətənpərvər, yurdsevər, qayğıkeş və xeyirxah insan, dostcanlı ağsaqqal, filologiya elmləri doktoru, professor Şurəddin Məmmədlinin 70 yaşı tamam olur. Biz də fürsətdən istifadə edərək, hörmətli ziyalımızı yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edirik, ustadımıza uzun ömür, cansağlığı, şəxsi həyatında, çoxşaxəli elmi, ədəbi-bədii yaradıcılığında, pedaqoji və ictimai fəaliyyətlərində yeni-yeni uğurlar arzulayırıq! IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 115 Ədəbiyyat 1. Borçalı, Müşfiq (1992). “Paralanmış Borçalı”. “Azərbaycan müəllimi” qəzeti, Bakı, 24 yanvar; “20 Yanvar” qəzeti, Bakı, 6 fevral. 2. Borçalı, Müşfiq (1996, 2014, 2015). Bu dostluğun yaşı çox... Bakı; Tbilisi. 3. Borçalı, Müşfiq (1997). Yeni nəşrlər. “Təhsil” qəzetu, Bakı, sentyabr, 95. 4. Çobanlı (Borçalı), Müşfiq (1990, 1996). Ağır elli Borçalı: Çağdaş Azərbaycan şairləri Borçalı haqqında. Bakı; Ərzurum. 5. Çobanlı (Borçalı), Müşfiq (1997, 1998, 2000, 2006). Gürcüstanda Azərbaycan mətbuatı: “Ziya”dan “Çənlibel”ədək. Bakı; Təbriz. 6. Çobanov (Borçalı), Müşfiq (2016). Gürcüstanda Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf meylləri (1960-2010). Dissertasiya, Bakı. 7. Çobanova, Aygül (2018). Ədəbiyyatşünas alim Şurəddin Məmmədlinin kitabı. Zim.az, 12 fevral. 8. Əbdülrəhmanlı, Nəriman (2025). Yaddaş və alın yazısı. Gürcüstan, qəzet, Tbilisi, 81-82. 9. Həbibbəyli, İsa (2004). XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan yazıçıları. Bakı: Nurlan. 10. Mədədoğlu (Borçalı), Müşfiq (1994). Çağdaş Borçalı ədəbi məktəbi. Bakı: Azərbaycan. 11. Məmmədli, Şurəddin (1987). İlyanın “İveriya”sı və Azərbaycan ədəbiyyatı. “Sovet Gürcüstanı”, qəzet, Tbilisi, 7 iyul. 12. Məmmədli, Şurəddin (1991). Gürcü ədəbiyyatından ərməğan. “Gürcüstan”, qəzet, Tbilisi, 25 iyul. 13. Məmmədli, Şurəddin (1991, 1995). Paralanmış. Bakı: Azərnəşr. 14. Məmmədli, Şurəddin (1997). Alın yazımız. Tbilisi: Samşoblo. 15. Məmmədli, Şurəddin (1997). Borçalıda sular axar... Tbilisi: Kolori. 16. Məmmədli, Şurəddin (2000). Borçalı ədəbi mühiti: qaynaqları, təşəkkülü, inkişafı. Bakı: Elm. 17. Məmmədli, Şurəddin (2002). Ədəbi Borçalı: bədii ədəbiyyatda Borçalı mövzusu. Bakı: Borçalı NPM. 18. Məmmədli, Şurəddin (2003). Azərbaycan ədəbiyyatının Borçalı qolu. Tbilisi: Kolori. 19. Məmmədli, Şurəddin (2006). Gürcüstan Azərbaycanlıları. Tbilisi: Kolori. 20. Məmmədli, Şurəddin (2007). Tarix boyunca Azərbaycan-Gürcü ədəbi əlaqələri. Qarapapaqlar, dərgi, Marneuli, 5. 21. Məmmədli, Şurəddin (2016). Gürcistan Azeri Türklerinin Âşık Şiiri Gelenekleri. Almanya: LAP. 22. https://azertag.az/gurcustan_azerbaycanlilarinin_edebi_eneneleri-882488. AzerTAc, 2002-03-07. 23. https://azertag.az/soydasimiz_gurcustanin_ali_mukafatina_layiq_gorulmusdur-962786. AzerTAc, 2002-06-06. 24. https://azertag.az/soydasimiz_gurcustan_milli_akademiyasinin_heqiqi_uzvudur-968399. AzerTAc, 2002-10-10. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 116 STRATEGIES FOR ENHANCING LANGUAGE LEARNING MOTIVATION IN A MULTICULTURAL CLASSROOM Akhmetova D. K. 1st year student, Zhanibekov University SKPU, Shymkent,Kazakhstan Candidate of Phylology, associate professor, Zhanibekov University SKPU, Shymkent, Kazakhstan Abstract Motivation plays a crucial role in successful foreign language learning, especially in multicultural classrooms where students come from diverse linguistic, cultural, and educational backgrounds. Differences in prior knowledge, cultural values, communication styles, and learning expectations often influence learners’ engagement and performance. Therefore, understanding how to enhance motivation in such heterogeneous environments has become an important focus of modern pedagogy. This article examines key strategies that effectively support and increase language learning motivation in multicultural settings. The paper draws on established theories, including Gardner’s Socio-Educational Model, Dörnyei’s L2 Motivational Self System, and principles of multicultural education by Banks, to explain how motivation develops and what factors shape it in diverse classrooms. The study emphasizes several evidence-based strategies that teachers can apply to create a supportive and motivating learning environment. These include the integration of culturally relevant and inclusive materials, the creation of a safe and respectful classroom climate, the use of collaborative group work that encourages intercultural interaction, and the application of technology-enhanced learning tools to maintain interest and engagement. Түйін Бұл мақала көпмәдениетті аудиторияда шетел тілін оқытуда студенттердің мотивациясын арттыруға бағытталған тиімді стратегияларды талдауға арналған. Көпмәдениетті сыныпта білім алушылар әртүрлі тілдік, мәдени және академиялық ортадан келгендіктен, олардың шетел тілін меңгеруге деген қызығушылығы мен белсенділігі көптеген әлеуметтік, психологиялық және педагогикалық факторларға тәуелді. Теориялық бөлімде мотивацияның мәні Gardner-дің әлеуметтік-білім беру моделі, Dörnyei-дің L2 Motivational Self System тұжырымдамасы және Banks-тің көпмәдениетті білім беру теориясы негізінде қарастырылды. Бұл модельдер мотивацияның динамикалық құбылыс екенін, оны оқыту ортасы, мәдени сәйкестік, эмоционалдық қауіпсіздік және студенттің өзін-өзі бағалауы айқындайтынын көрсетеді. Эксперименттік бөлімде көпмәдениетті топта алты апта бойы жүргізілген мотивациялық стратегиялардың әсері зерттелді. Аутентті мәдени материалдарды қолдану, аралас топтық жұмыс, цифрлық құралдарды пайдалану, шығармашылық жобалар және жүйелі позитивті кері байланыс студенттердің қызығушылығын арттыруда тиімді екені байқалды. Зерттеу нәтижелері студенттердің қатысу белсенділігі, өзіне деген сенімділігі, сөйлеу әрекетіне дайын болуы және тілдік тапсырмаларға қызығушылығы айтарлықтай өскенін көрсетті. Сондай-ақ, топішілік өзара түсіністік пен қолдау деңгейінің артуы көпмәдениетті ортада жағымды оқу атмосферасын қалыптастырды. Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері мотивацияны арттыру көпмәдениетті сыныпта тек тілдік материалды меңгеру процесіне ғана емес, сонымен қатар оқыту ортасының мәдени қамтушылығына, мұғалімнің қолдау көрсетуіне және студенттердің өзара ынтымақтастығына байланысты екенін дәлелдейді. Мотивациялық стратегияларды мақсатты және жүйелі түрде қолдану студенттердің тілдік құзыретін, оқу белсенділігін және мәдениетаралық түсінігін дамытуға айтарлықтай ықпал етеді. Сондықтан, көпмәдениетті аудиторияда шетел тілін оқытуда мотивацияны күшейту — тиімді тілдік білім берудің негізгі шарты болып табылады. Аннотация Статья посвящена анализу эффективных стратегий повышения мотивации студентов при обучении иностранному языку в многонациональном классе. В многонациональной аудитории студенты имеют различные языковые, культурные и академические предпосылки, поэтому их интерес и активность в изучении иностранного языка зависят от множества социальных, психологических и педагогических факторов. В теоретической части рассматривается сущность мотивации на основе Социально-образовательной модели Гарднера, Системы мотивации L2 Дёрньи и теории мульткультурного образования Бэнкса. Эти модели показывают, что IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 117 мотивация — динамический процесс, который определяется учебной средой, культурной идентичностью, эмоциональной безопасностью и самооценкой студентов. В экспериментальной части изучено влияние мотивационных стратегий, применённых в многонациональной группе на протяжении шести недель. Использование аутентичных культурных материалов, смешанных групповых заданий, цифровых инструментов, творческих проектов и систематической положительной обратной связи оказалось эффективным для повышения интереса студентов. Результаты показали значительный рост участия, уверенности, готовности к устной речи и интереса к языковым заданиям. Повышение взаимопонимания и поддержки внутри группы способствовало созданию позитивной учебной атмосферы. В целом, исследование подтверждает, что мотивация в многонациональном классе зависит не только от освоения языкового материала, но и от культурной инклюзивности учебной среды, поддержки преподавателя и взаимодействия между студентами. Целенаправленное и систематическое применение мотивационных стратегий способствует развитию языковой компетенции, учебной активности и межкультурного понимания. Таким образом, усиление мотивации является ключевым условием эффективного обучения иностранному языку в многонациональной аудитории. Keywords: motivation in language learning; multicultural classroom; foreign language education; culturally responsive teaching; learner engagement; instructional strategies; L2 motivational factors; intercultural competence; inclusive pedagogy; student-centered learning; educational psychology. Introduction. In today’s globalized world, classrooms are becoming increasingly multicultural, bringing together learners with diverse cultural identities, linguistic backgrounds, educational experiences, and learning styles. This diversity creates unique opportunities for meaningful interaction and intercultural learning, but it also presents significant challenges for foreign language teachers. One of the most important challenges is ensuring that all students remain motivated and engaged throughout the language learning process. Motivation has consistently been identified as a key predictor of success in acquiring a second or foreign language. According to Gardner’s socio-educational theory, motivated learners demonstrate higher levels of effort, persistence, and willingness to communicate, regardless of their initial proficiency level. Dörnyei’s L2 Motivational Self System further explains that language learning motivation is shaped by students’ personal goals, self-beliefs, and the learning environment. In multicultural classrooms, motivation becomes even more complex because students bring different cultural values, expectations, and attitudes toward language learning. Some learners may feel confident and open to communication, while others may experience anxiety, fear of making mistakes, or cultural barriers that reduce their participation. Differences in classroom norms, interaction patterns, and prior educational practices may also affect students’ willingness to engage. For this reason, teachers must adopt strategies that not only promote language acquisition but also create an inclusive, supportive, and culturally responsive learning environment. Enhancing motivation in a multicultural classroom requires an understanding of both psychological and sociocultural factors. Research shows that students learn more effectively when instructional materials reflect their cultural identities, when they feel respected and safe, and when classroom activities encourage collaboration and meaningful communication. The integration of culturally relevant materials, learner-centered methods, positive feedback, creative tasks, and modern digital tools can significantly strengthen students’ interest and confidence in using a foreign language. These strategies help learners develop a sense of belonging and reduce the emotional barriers that often hinder language learning. Theoretical analysis. Motivation in foreign language learning has been widely studied in educational psychology, applied linguistics, and multicultural education. Theoretical models developed by leading scholars such as Gardner, Dörnyei, and Banks provide important insights into how motivation forms and how it can be strengthened in diverse classrooms. Their frameworks help explain why learners from different cultural backgrounds respond differently to instructional methods, and why culturally informed teaching is essential for maintaining high motivation levels. Gardner’s (1985) Socio-Educational Model of L2 Learning emphasizes the role of attitudes, cultural openness, and social environment in shaping learners’ motivation. According to this model, students who hold positive attitudes toward the target language and its culture are more willing to participate actively in the learning process. In multicultural classrooms, however, students may not share the same cultural attitudes or language learning experiences. Some learners may associate the foreign language with academic success, while others may view IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 118 it as a challenge due to past negative experiences. Therefore, teachers must develop strategies that help students build positive emotional connections with the language and feel comfortable within a culturally diverse group. Dörnyei’s (2009) L2 Motivational Self System expands on this perspective by identifying three main components: the Ideal L2 Self, the Ought-to L2 Self, and the Learning Experience. The Ideal L2 Self refers to learners’ personal goals and dreams, such as speaking English fluently or studying abroad. The Oughtto L2 Self includes external pressures or expectations, such as passing exams or meeting parents’ expectations. The Learning Experience involves classroom atmosphere, teacher behavior, tasks, and peer interaction. In multicultural settings, the Learning Experience becomes especially important because it is influenced by group dynamics, cultural interaction patterns, and the teacher’s ability to create an inclusive environment. When learners feel valued and respected, their Ideal L2 Self becomes stronger, increasing internal motivation. Theories of multicultural education further support this idea. Banks (2016) argues that culturally responsive teaching is essential for equitable and effective learning. If instructional materials, examples, and classroom activities reflect the diverse cultural backgrounds of students, they feel included and respected. This sense of belonging enhances intrinsic motivation and reduces anxiety commonly observed in multicultural classrooms. Similarly, Cummins (2013) notes that student motivation increases when teachers acknowledge and integrate learners’ cultural identities into classroom activities. Social constructivist theory (Vygotsky, 1978) also provides a strong foundation for understanding motivation in multicultural classrooms. Vygotsky highlights the importance of social interaction, collaboration, and scaffolding in learning. In multicultural groups, collaborative tasks not only support language development but also strengthen learners’ confidence and social connection. When students work together, they learn from each other’s cultural perspectives, which makes learning more meaningful and motivating. Moreover, theories of self-determination (Deci & Ryan, 2000) suggest that students are most motivated when three psychological needs are met: autonomy, competence, and relatedness. In multicultural classrooms, teachers can support these needs by offering choices in learning tasks, providing constructive feedback, and encouraging positive peer relationships. When students feel competent, independent, and socially connected, their motivation naturally increases. Overall, theoretical research shows that motivation in multicultural classrooms is influenced by psychological, social, and cultural factors. Effective motivational strategies must therefore address not only linguistic challenges but also cultural diversity, emotional comfort, and interpersonal relationships. A multicultural classroom requires teaching approaches that promote inclusivity, intercultural respect, and meaningful communication, which together create a strong foundation for sustained motivation and successful foreign language learning. Experimental part. The experimental component of this study explored the effectiveness of motivational strategies in a multicultural foreign language classroom. The purpose of the experiment was to examine how culturally responsive teaching methods, collaborative activities, and technology-enhanced tasks influence learners’ motivation, engagement, and overall participation. The intervention was conducted over a six-week period with a group of 25 students representing diverse cultural and linguistic backgrounds. The experimental design focused on applying motivational techniques grounded in theoretical frameworks such as Gardner’s socio-educational model, Dörnyei’s L2 Motivational Self System, and principles of multicultural education. 1. Participants and Setting The study involved first-year university students enrolled in an English language course. The group consisted of learners with varied cultural identities, including students from Kazakh, Uzbek, Russian, Tajik, and Kyrgyz backgrounds. Their levels of English proficiency ranged from A2 to B1, creating a naturally diverse learning environment. This multicultural composition allowed for the observation of how different strategies function across students with different learning histories. 2. Structure of the Intervention The experimental intervention included a sequence of carefully designed lessons integrating motivational strategies such as: • culturally relevant materials (stories, videos, and examples from students’ home cultures); • interactive group activities aimed at intercultural cooperation; • technology-based tasks such as digital quizzes, video analysis, and collaborative online tools; • positive and formative feedback during oral and written tasks; • short-term goal setting to help learners visualize progress; IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 119 • creative project-based learning, including group presentations and mini-projects on cultural themes. Each lesson combined linguistic objectives with motivational elements to ensure that the strategies were implemented consistently. 3. Procedures and Activities Several types of classroom tasks were used: a. Culturally Inclusive Warm-Ups At the beginning of each lesson, students completed short discussions or brainstorming tasks related to cultural traditions, daily routines, or values. These warm-ups helped create a welcoming atmosphere and encouraged learners to speak more confidently. b. Collaborative Group Work Mixed-culture groups worked together on problem-solving activities, role-plays, and reading or listening tasks. Students were encouraged to support each other and share cultural perspectives. This practice aimed to reduce anxiety and increase social motivation. c. Technology-Enhanced Learning Students used digital tools such as Kahoot, Quizlet, and Padlet to complete vocabulary games, create short multimedia posts, and participate in online discussions. According to Dörnyei, digital interaction supports motivation by making learning more dynamic and enjoyable. d. Creative Cultural Projects In small groups, students created mini-projects such as posters, slides, or short videos comparing cultural customs or presenting traditions from their own countries. This activity highlighted cultural diversity and strengthened intrinsic motivation by allowing students to express their identity. e. Continuous Feedback and Encouragement The teacher provided supportive verbal feedback, highlighted students’ progress, and discussed individual learning goals. Feedback was aimed at improving learners’ confidence and reducing fear of mistakes. 4. Data Collection Methods To measure motivational improvements, several tools were used: • preand post-experiment questionnaires based on the Motivational Intensity Scale; • classroom observation checklists assessing participation and engagement; • student reflection journals focusing on emotions, difficulties, and achievements; • teacher field notes documenting classroom dynamics and group interaction. These instruments allowed for both quantitative and qualitative analysis of the changes in student motivation. 5. Findings from the Intervention Preliminary observations indicated that: • Students participated more actively in discussions after culturally inclusive warm-ups. • Mixed-culture group work increased interaction and reduced communication barriers. • Technology-based tasks generated excitement and kept students engaged for longer periods. • Creative projects strengthened intrinsic motivation and helped students develop pride in their cultural backgrounds. • Positive feedback contributed to higher confidence and a noticeable reduction in speaking anxiety. Overall, the intervention showed that combining culturally responsive teaching with motivational strategies helped create a more supportive and stimulating learning environment for all students. Results. The results of the experimental intervention demonstrated significant positive changes in students’ motivation, classroom engagement, and overall participation in the foreign language learning process. Data collected through questionnaires, classroom observations, reflection journals, and teacher field notes indicated that the motivational strategies applied during the six-week period had a measurable and meaningful impact on learners from different cultural backgrounds. Increased Participation and Willingness to Communicate, Enhanced Intrinsic Motivation, Stronger Intercultural Interaction and Group Cohesion, Improvement in Self-Confidence and Language Use, Increased Engagement Through Technology, Positive Impact on Learning Atmosphere. Overall, the results indicate that culturally responsive strategies, supportive feedback, collaborative activities, and technology integration significantly enhance students’ motivation in a multicultural language classroom. The findings confirm that motivation is highly influenced by emotional comfort, cultural inclusivity, and interactive learning methods. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 120 Conclusion. The findings of this study demonstrate that enhancing motivation in a multicultural foreign language classroom requires a combination of culturally responsive, psychologically supportive, and pedagogically innovative strategies. The theoretical analysis highlighted that motivation is a complex and dynamic construct influenced by social environment, cultural identity, learner beliefs, and classroom experiences. Frameworks proposed by Gardner, Dörnyei, Banks, and other scholars confirm that motivation flourishes when students feel respected, valued, and emotionally secure. In multicultural classrooms, where learners differ not only in linguistic proficiency but also in cultural expectations and learning traditions, motivation becomes particularly sensitive to the quality of instruction and the atmosphere created by the teacher. The experimental intervention provided practical evidence that integrating culturally relevant materials, encouraging collaborative intercultural tasks, using technology-enhanced activities, offering positive feedback, and supporting students through clear and achievable goals significantly increased learners’ motivation and participation. The results showed strong improvements in students’ willingness to communicate, confidence, interest, and engagement. The positive changes observed in classroom climate and peer interaction further demonstrate that culturally inclusive and learner-centered teaching practices can reduce anxiety, break down communication barriers, and promote a sense of belonging among diverse learners. This study also found that motivation is strongly connected to emotional comfort and social support. When students feel safe to express themselves and see their cultural identities acknowledged in the classroom, they are more willing to take risks, ask questions, and participate actively. Technology-based tasks and creative projects played a particularly important role in sustaining learners’ interest and making the learning experience enjoyable and meaningful. These elements helped transform the classroom into a dynamic and interactive space, reinforcing the idea that motivation increases when learning becomes personally relevant and socially engaging. In conclusion, the research confirms that a multicultural classroom presents both challenges and opportunities for foreign language teaching. By applying comprehensive motivational strategies that incorporate cultural sensitivity, interactive pedagogies, and positive teacher-student relationships, educators can significantly enhance students’ motivation and overall success in language learning. The study underscores that motivation is not an individual responsibility alone but a shared outcome shaped by the instructional environment, cultural diversity, and supportive community within the classroom. Future research could further explore long-term motivational patterns and how digital learning platforms can continue to strengthen motivation in culturally diverse educational contexts. References 1. Banks, J. A. (2016). Cultural diversity and education: Foundations, curriculum, and teaching. Routledge. 2. Cummins, J. (2013). Language, power and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters. 3. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. 4. Dörnyei, Z. (2009). The L2 Motivational Self System. In Z. Dörnyei & E. Ushioda (Eds.), Motivation, language identity and the L2 self (pp. 9–42). Multilingual Matters. 5. Dörnyei, Z. (2014). Motivation in second language learning. Routledge. 6. Gardner, R. C. (1985). Social psychology and second language learning: The role of attitudes and motivation. Edward Arnold. 7. Gardner, R. C. (2010). Motivation and second language acquisition: The socio-educational model. Peter Lang. 8. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 127 Technical sciences THE IMPACT OF THE TECHNOLOGICAL ADVANCES TO THE ACQUISITION OF HIGH-QUALITY MEDICAL IMAGES Gulnar Aliyeva Azerbaijan State University of Oil and Industry, Instrumentation engineering department, master Sevinj Abdulllayeva Azerbaijan State University of Oil and Industry, Instrumentation engineering department, candidate of technical sciences, docent 20 Azadlig Ave., AZ1010 Baku, Azerbaijan YÜKSƏK KEYFİYYƏTLİ TİBBİ GÖRÜNTÜLƏRİN ALINMASINDA RƏQƏMSAL TEXNOLOGİYALARIN ROLU Gülnar Əliyeva Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Cihaz mühəndisliyi kafedrası, magistr Sevinc Abdullayeva Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Cihaz mühəndisliyi kafedrası, texnika elmləri namizədi, dosent 20 Azadlıq prospekti, AZ1010 Bakı, Azərbaycan ВЛИЯНИЕ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ РАЗРАБОТОК НА КАЧЕСТВО МЕДИЦИНСКИХ ИЗОБРАЖЕНИЙ Гульнар Алиева Азербайджанский нефтяной и промышленный университет, кафедра инструментального машиностроения, магистрант Севиндж Абдуллаева Кафедра инструментального машиностроения, Азербайджанский нефтяной и промышленный университет, кандидат технических наук, доцент Проспект Азадлыг, 20, AZ1010 Баку, Азербайджан Abstract High-quality screening instruments are becoming more and more important in modern clinical settings and therapeutic interventions. Greater volumes of dependable, quicker, and more affordable health care information can be captured thanks to computer-based innovations, particularly the advancement of artificial intelligence (AI), data processing, deep learning (ML), computer-assisted design (CAD), and the use of 3D and 4D image processing techniques. These advancements decrease interference and imperfections, improve imaging procedure accuracy, and enable more in-depth examination of diseased cells and tissues. The computerization of healthcare procedures and the generation of preliminary results are further facilitated by technological developments in artificial intelligence, computed tomography (CT), magnetic resonance imaging (MRI), breast imaging, ultrasound, and X-ray machines. Deep learning techniques provide especially intriguing prospects in fields including organ performance assessment cardiovascular and neurological illness identification, and tumor identification. The importance of technical advancements in treatment for therapeutic reasons is covered in detail in this article, along with its benefits, present uses, and possible further improvements. Advances in artificial intelligence (AI), MRI, CT, mammograms, ultrasound, and X-ray scans have also sped up the automation of medical processes and the production of preliminary findings. In domains like body function examination, neurological condition surveillance, cardiovascular evaluation, and tumor identification and confirmation, deep learning algorithms exhibit significant potential. For instance, AI-driven MRI processing can help in the early diagnosis of microtumors, and sophisticated ultrasound equipment can offer contemporaneous, extremely precise scans for prenatal exams. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 128 Upcoming improvements are anticipated to incorporate portable medical equipment, cloud-based healthcare organizations, and operational mechanization. As a result, healthcare will keep evolving due to constant advances in technology, becoming more focused on patients, precise, and proactive. Xülasə Müasir səhiyyə göstəricilərində və terapevtik prosedurlarda yüksək keyfiyyətli görüntüləmə üsulları getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Daha dəqiq, daha sürətli və daha effektiv səhiyyə məlumatlarının toplanması kompüterləşdirilmiş innovasiyaların, xüsusən də süni intellektin (AI), maşın öyrənməsinin, dərin öyrənmənin, kompüter dəstəkli diaqnostikanın (CAD) inkişafı və 3D və 4D təsvir vasitələrinin istifadəsi sayəsində mümkün olur. Bu irəliləyişlər diaqnostik görüntü keyfiyyətini yaxşılaşdırır, səs-küyü və artefaktları azaldır və sağlam olmayan orqan və toxumaların hərtərəfli müayinəsinə imkan verir. Süni intellektin istifadəsi, maqnit rezonans görüntüləmə (MRT), kompüter tomoqrafiyası (KT), mammoqrafiya, ultrasəs müayinəsi və rentgen sistemləri sahələrində texnoloji nailiyyətlər tibbi testlərin avtomatlaşdırılmasını və ilkin nəticələrin yaradılmasını asanlaşdırır. Xüsusilə dərin öyrənmə nəzəriyyələri, potensial şişlərin identifikasiyası, ürək və beyin xəstəliklərinin diaqnozu və orqan fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi sahələrində yeni imkanlar təqdim edir. Tibbi məqsədlər üçün klinikada texnoloji irəliləyişlərin funksiyası, onun faydaları, indiki istifadələri və potensial gələcək inkişafları bu məqalədə hərtərəfli araşdırılır. Аннотация Высококачественные методы визуализации приобретают всё большую значимость в современных медицинских учреждениях и терапевтических процедурах. Получение более точных, быстрых и эффективных медицинских данных стало возможным благодаря компьютерным инновациям, в частности, развитию искусственного интеллекта (ИИ), машинного обучения, глубокого обучения, систем автоматизированного проектирования (САПР) и использованию инструментов трёхмерной и четырёхмерной визуализации. Эти достижения повышают качество диагностических изображений, снижают уровень шума и артефактов и позволяют проводить комплексное обследование патологически измененных органов и тканей. Технологические достижения в области искусственного интеллекта, магнитнорезонансной томографии (МРТ), компьютерной томографии (КТ), маммографии, ультразвуковой диагностики и рентгеновских систем способствуют автоматизации медицинских исследований и получению предварительных результатов. Теории глубокого обучения, в частности, открывают новые возможности в области выявления потенциальных опухолей, диагностики заболеваний сердца и головного мозга, а также оценки функции органов. В данной статье подробно рассматриваются функции технологических достижений в медицинской практике, их преимущества, текущее применение и потенциальные перспективы развития. Keywords: Electronic technology, magnetic resonance imaging (MRI), computed tomography (CT), artificial intelligence (AI), and high-quality imaging for health care. Açar sözlər: Yüksək keyfiyyətli tibbi görüntüləmə, rəqəmsal texnologiyalar, Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası (MRT), Kompüter Tomoqrafiyası (KT), süni intellekt. Ключевые слова: Высококачественная медицинская визуализация, цифровые технологии, магнитно-резонансная томография (МРТ), компьютерная томография (КТ), искусственный интеллект Introduction Within the core duties of contemporary healthcare are precise diagnostics, the discovery of suitable therapeutic routes, and the distribution of efficacious medicines. In particular, accurate diagnostic methods are crucial for the identification of chronic illnesses and tumors. The area of healthcare has advanced significantly as a result of developments of electronic medical technology, which have improved therapeutic documentation's total significance, velocity, and accuracy of diagnosis. In addition to increasing the accuracy of diagnostic results, the adoption of cutting-edge imaging methods also lessens medical burden, decreases errors caused by humans, and allows sufferers access to the quality medical treatment they need. Innovative technologies like artificial intelligence (AI), machine learning (ML), and deep learning (DL), which all speed up and improve the precision of diagnostics, have made automated visual evaluations conceivable. Additionally, cloud-based healthcare imaging IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 129 applications, computer-aided diagnostics (CAD), and 3D and 4D visualization solutions assist physicians make more knowledgeable and solidly supported recommendations [1]. The advantages of contemporary computational technology for the provision of medical treatments are thoroughly examined in this essay, along with the possibility for further advancement. It underscores the increasing importance of those instruments in modern healthcare operations and explores the impact of digital advancements on expert diagnoses and treatment procedures. The study also highlights how these advancements can help with preliminary identification, individualized therapy strategy, and ongoing clinical surveillance, all of which potentially revolutionize managing patients. These advancements not only improve medical diagnostics but also make a substantial contribution to individualized treatments. Large amounts of personal information can be analyzed by AI-driven forecasting algorithms to find particular risk variables, estimate the course of an illness, and suggest customized interventions. In the end, this degree of customization improves the health of patients and lowers the possibility of negative consequences by enabling doctors to switch from conventional, generalized therapy techniques to more focused treatment. Digital methods for diagnosis will become more crucial in assisting physicians in making decisions as precision nursing develops. The accuracy of clinical results in modern healthcare organizations is complemented by a growing focus on the safe gathering, storing, and use of patient information. By providing doctors with precise, up-to-date information on a patient's status, the combination of electronic health records (EHRs) has substantially enhanced the integration of medical activities. A more methodical and reliable clinical strategy is made possible by these integrated information surroundings, which merge diagnostic pictures with laboratory markers, medical information, and decision-assisting tools. In addition to increasing imaging modalities' precision, the development of digital networks adds an additional subjective aspect to the interpretation of medical information. Specialists may now evaluate the population-wide prevalence of illnesses, find minor associations among patient categories, and detect epidemiological risk variables early on thanks to vast analytics of information and powerful computing [1,2]. This helps healthcare organizations allocate resources more effectively, implement preventive measures more effectively, and control intake of patients more effectively. Simultaneously, telemedicine and distant imaging techniques are creating new avenues for worldwide medical treatment. Continuous image comprehension, cloud-based assessments, and high-quality transmitted pictures lessen territorial inequities and give patients in remote locations the benefit of professional treatment. Doctors may monitor patients' statuses continually, identify significant shifts early on, and decide on immediate interventions with the help of these digital technologies. In addition to helping to standardize diagnostic operations and lower perceptual disparities, enormous imaging collections are utilized for developing AI-based technologies. AI-powered tools let radiologists identify tiny anatomical anomalies, measure tumor growth accurately, distinguish between distinct tissue properties, and instantly indicate problematic areas. These solutions free up healthcare workers to concentrate more on complicated choice-making and interacting with patients by lowering their manual effort. Significance In order to improve analytical precision and guarantee the preliminary identification of illnesses, the advancement of diagnostic imaging techniques is crucial in the present era. For the prompt detection of neurological, cardiovascular, and oncological disorders in specific cases, there is an increasing need for accurate and superior imaging methodologies. Doctors can make judgments more quickly and effectively thanks to the use of technological advances and artificial intelligence into clinical imaging. Additionally, improvements like computerized image processing, computer-aided diagnostics (CAD), and 3D and 4D radiography have greatly raised the bar for healthcare. It is anticipated that these technologies will keep going to develop in the coming years, resulting in significant changes to the medical sector. Furthermore, the ongoing development of medical inspection technologies increases the protection of patients and curative results in addition to increasing the precision of clinical evaluations. These technologies enable healthcare workers to identify minor disease variations that could otherwise go undetected in traditional tests by giving comprehensive and high-resolution pictures. As a result, medical professionals are better equipped to track the course of the illness, customize treatment regimens, and carry out immediate measures. The continuous incorporation of sophisticated algorithms and artificial intelligence into testing processes guarantees that patients experience the best possible service and helps decisions based on scientific evidence. Research Objective IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 130 This study's main goals are to examine the function of electronic equipment in medical diagnostics, assess their quantitative effectiveness, and pinpoint the advantages of contemporary developments. The study will also investigate how artificial intelligence might improve the precision and quality of healthcare imaging when combined with the latest technological advances. These important advancements' prospects in the upcoming years are also covered, with an emphasis on how they might enhance treatments for patients and testing techniques. 1. Development of Medical Imaging Technologies When X-rays were discovered in the early 19th century, the profession of health imaging started to take shape. The use of computing devices greatly increased the range and effectiveness of these innovations beginning in the middle of the 20th century. Those that follow are the main imaging techniques now in use: X-Ray: A form of ionizing radiation is used in radiography (X-ray) to provide an illustration of the human body's fundamental architecture. Computed Tomography (CT): Comprehensive cross-sectional pictures of a human being at different layers are created by merging X-rays with machine processing. Magnetic Resonance Imaging (MRI): This method precisely visualizes the anatomy and operation of soft tissues by using radio waves and high fields of magnets. Ultrasound Imaging (US): Acoustic waves are utilized to track the circulation of organs and tissues in continuous time. Positron Emission Tomography (PET): This technique uses radioactive materials to analyze the human body's metabolic processes and diagnose disorders beforehand. These forms of imaging (Figure 1) are essential for rapid illness diagnosis and serve as the cornerstone of contemporary diagnostics in medicine. They help professionals make intelligent choices about how to treat patients, track the course of diseases, and develop successful therapies by offering precise and comprehensive representations [3]. Figure 1. Medical imaging technologies 2. The Impact of Digital Technology on Medical Imaging The use of computerized technology in healthcare imaging has greatly improved the systems' accuracy and usability in the last few years. This effect can be seen in several important fields: Enhancements in Image Resolution: Medical scans can be captured with more accuracy, sharpness, and comprehensiveness thanks to modern digitized sensors and AI-based approaches to processing. For instance, photon-counting technology and extremely accurate flat-panel readers improve the quality of the image, resulting in more clinically useful images. Simultaneously, artificial intelligence methods dynamically enhance clarity, adjust the photos, and establish ideal circumstances for research [4,5]. Furthermore, digital enhancements and sophisticated algorithms for processing improve contrast, lessen noise in the picture, and make it easier to identify alterations connected to illness. Adjustable improvement of contrast and multiple-stage filtration approaches are crucial for differentiating diseased tissues from other types of tissue and improving clinical precision. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 131 Artificial intelligence (AI) and Machine Learning (ML): Automated medical picture evaluation and diagnostics are greatly aided by artificial intelligence (AI)-related solutions. Clinicians' workloads can be decreased by integrating these tools with different imaging techniques to identify even the smallest fundamental alterations in sensory information. AI-based analytic tools are particularly useful for detecting cancers, vascular obstructions, hemorrhagic locations among other diseases [5]. In order to identify particular diseases or clinical situations, machine learning techniques build their predictions on a large number of medical data. As a result, these techniques autonomously assess newly received photos according to past performance and produce suitable outcomes. This procedure reduces the possibility of mistakes while also expediting medical tests. There are particularly noteworthy benefits to using AI in oncological diagnoses. Clinicians may occasionally only notice alterations at the cellular level when a medical condition is in its initial stages, but AI systems are able to recognize these subtle modifications more rapidly and precisely, promptly notifying doctors. This makes it possible to identify the illness promptly and create more potent therapeutic strategies [6,7]. Cloud Technologies and Telemedicine: Medical picture analysis, transmission, and archiving have all significantly improved because to cloud-based solutions. Digitized medical image placement in the context of clouds speeds up and improves the efficiency of the diagnosis procedure. Regardless of location, experts may instantly view photos thanks to these solutions. This makes it easier for doctors and recipients to communicate, and it makes cloud-stored records accessible from anywhere at any moment. Real-time medical image processing is made possible by cloud-based applications, which is crucial in urgent scenarios. The ability to see photos on a variety of gadgets, including tablets and smartphones, allows doctors to make decisions more quickly and easily [8]. Patients who live far away can receive medical care thanks to telemedicine solutions (Figure 2). Figure 2. Telemedicine Patients can get instant professional advice and remotely transmit clinical photos. This eliminates the need to see a medical professional in person in order to receive diagnoses and curative suggestions. Telemedicine makes it possible to provide superior healthcare, especially in distant locations with few healthcare facilities. This strategy increases patients' likelihood of receiving high-quality service and guarantees better accessibility to medical treatments [9]. 3. Benefits of Digital Medical Imaging Systems There are many advantages of using digital medical imaging techniques: Increased precision and accuracy: Digital methods make it possible to identify minor pathogenic alterations more quickly. This makes it possible to accurately diagnose illnesses even in the beginning stages and makes it easier to create more successful intervention strategies. Fast examination and transmission: Clinicians can receive medical photos instantaneously in digital version. This is especially crucial in emergency scenarios, enabling doctors to decide on a subject's health more quickly and guaranteeing prompt medical attention [10]. IV INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. LISBON. PORTUGAL. 09-10.12.2025 132 Reduced radiation level: When compared to conventional analog procedures, patients are exposed to much less radiation thanks to contemporary digital technology and gadgets. This reduces possible prolonged health hazards and makes the treatments more secure for patients. 4. Challenges and Future Perspectives in Medical Imaging Several obstacles accompany the growth of digital imaging for healthcare techniques: High prices and practical challenges: It takes a lot of money to buy new gadgets and keep them operating continuously. Data preservation: To guarantee the confidentiality of personal information of patients, improved cybersecurity measures are crucial. Need for ongoing training: Healthcare employees must take part in frequent professional education and training courses in order to fully profit from contemporary advancements [11,12]. 5. Problems and Solutions While there are many benefits to using digital healthcare imaging devices, there are also some issues. These challenges lower the overall effectiveness of medical procedures and prevent the technology from reaching its maximum efficiency. The primary issues are listed below, along with a detailed explanation of potential fixes. High price and availability problems: Problem: A significant financial contribution is needed for the establishment of modern medical imaging equipment and the creation of a suitable storage infrastructure. The adoption of these advancements restricts appropriate utilization of medical treatment and places a heavy financial burden on underdeveloped nations [12]. Solution: Deployment of cloud-based technologies and financial assistance from the public and commercial sectors can help lower upfront expenses. Additionally, a variety of worldwide funding initiatives and campaigns should be used to promote the adoption of these advancements, particularly in healthcare institutions with low resources. Confidentiality and information security issues: Problem: Medical records stored in cloud-based platforms is susceptible to information leaks and cyberattacks. This could result in privacy concerns for patients’ violations and seriously harm healthcare organizations' overall reputations. Solution: Strengthening IT security methods needs to be improved. Robust techniques should be used to encode information, it should be safeguarded in cloud environments, and frequent inspections of safety should be carried out. Adequate laws protecting patient confidentiality should also be strengthened. Enhancing knowledge level and training technicians: Problem: Healthcare professionals need to have certain abilities and extra understanding in order to properly employ digital medical equipment. Certain professionals could find it challenging to adjust to newly introduced technology systems, which could result in faulty choices. Solution: To improve workers' abilities and knowledge, ongoing development initiatives and globally accepted accreditation systems should be put in place [13]. These courses will give experts a thorough understanding of technical advancements and their real-world uses. Network and systems integration difficulties: Problem: The current healthcare facilities may not be fully compatible with digital clinical imaging devices, which could cause interruptions in day-to-day procedures. Solution: It is necessary for implementing novel systems in a way that is suitable with the state of technology. To guarantee the reliable function of technological advancements, healthcare institutions must set up contemporary facilities such as a reliable power source and a robust broadband connection. The reliable and smooth operation of computer networks will be supported by this strategy. Conclusion The use of digital technology in medical scanning has significantly improved accuracy in diagnosis and made it possible to identify a variety of illnesses ahead of time. The rapidity, utility, and logical complexity of analyzing pictures have been greatly enhanced by contemporary breakthroughs including artificial intelligence, 3D (three-dimensional) visualization, and cloud-based applications. These developments facilitate the creation of more accurate and customized treatment plans in addition to streamlining the medical assessment process. Furthermore, for these advancements to be used effectively and sustainably, healthcare facilities must be continuously updated, and skilled staff must continue to get professional improvement and training. To maximize the medical advantages of digital imaging equipments, technicians must have the [Document text truncated for crawler view.]