BODOM QISHDA GULLADI" HIKOYASIDA PSIXOLOGIZM VA XARAKTERLARARO KONFLIKT TAHLILI

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 82 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18021319 BODOM QISHDA GULLADI" HIKOYASIDA PSIXOLOGIZM VA XARAKTERLARARO KONFLIKT TAHLILI Nomozova Madina Bekmirzayevna Termiz davlat dniversiteti magistratura bo‘limi, tillarni o‘qitish va o‘zbek filologiyasi fakulteti, o‘zbek adabiyothsinsoligi ta’lim yo‘nalishi talabasi ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada Shukur Xolmirzayevning "Bodom qishda gulladi" hikoyasi misolida ruhiy realizm va xarakterlararo konflikt tahlil qilinadi. Asarda ijtimoiy jihatdan oddiy bo‘lgan Nosirjonning beg’ubor insoniy his-tuyg’ulari kasalxona palatasi muhitidagi kinoya va istehzo bilan to‘qnashuvi o‘rganiladi. Tadqiqot Nosirjonning ruhiy uyg’onishi, boshqa qahramonlarning etik mas’uliyatsizligi va hikoyachining falsafiy kuzatuvi orqali yozuvchining badiiy mahoratini ochib berishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Shukur Xolmirzayev, psixologizm, konflikt, Nosirjon, "kichik odam", kinoya, Xubbijamol, realizm. АННОТАЦИЯ В данной научной статье анализируется психологический реализм и межличностный конфликт на примере рассказа Шукура Холмирзаева «Миндаль расцвел зимой». В работе исследуется столкновение чистых человеческих чувств социально простого героя Носиржона с цинизмом и иронией больничной палаты. Исследование направлено на раскрытие художественного мастерства писателя через анализ духовного пробуждения Носиржона, этической ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 83 безответственности других персонажей и философского наблюдения рассказчика. Ключевые слова: Шукур Холмирзаев, психологизм, конфликт, Носиржон, «маленький человек», ирония, Хуббижамол, реализм. ABSTRACT This scientific article analyzes psychological realism and interpersonal conflict based on Shukur Xolmirzayev’s short story "The Almond Bloomed in Winter." The paper explores the clash between the pure human emotions of the socially humble protagonist, Nosirjon, and the cynicism and irony present in the hospital ward environment. The study aims to reveal the author’s artistic mastery by analyzing Nosirjon’s spiritual awakening, the ethical irresponsibility of the other characters, and the philosophical observation of the narrator. Key words: Shukur Xolmirzayev, psychologism, conflict, Nosirjon, "small man", irony, Khubbijamol, realism. KIRSH Mavzuning dolzarbligi Shukur Xolmirzayev (1940–2005) o‘zbek nasrida XX asrning ikkinchi yarmidagi ruhiy realizm maktabining yorqin namoyandasi sifatida adabiy jarayonning keskin burilish nuqtasida turgan ijodkordir. Uning prozasini ajratib turuvchi asosiy jihat — Abdulla Qahhor asos solgan ijtimoiy-axloqiy muammolarni ko‘tarish an’analarini chuqur psixologik tahlil bilan boyitib, milliy xarakterlarning tahlil darajasini yangi bosqichga olib chiqqanidir [2. 15-b.]. Xolmirzayev siyosiy doktrinalardan xoli bo‘lib, o‘z e’tiborini bevosita inson qalbi tubiga, uning ichki ziddiyatlari va mehrga bo‘lgan sof ehtiyojiga qaratadi. Fakt: "Bodom qishda gulladi" hikoyasi muallifning inson ruhiy olamini eng nozik jihatlari bilan tasvirlash mahoratini yaqqol namoyish etuvchi badiiy tadqiqotdir. Asarning g’oyaviy dolzarbligi shundaki, unda ijtimoiy jihatdan himoyasiz bo‘lgan ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 84 Nosirjonning oddiy mehnati (kurerlik) va beshinchi sinfda o‘qishni tashlab ketganligi [1. 8-b.] bilan uning beg’ubor insoniy his-tuyg’ularga bo‘lgan intilishi o‘rtasidagi ziddiyat ochiladi. Uning yagona yengilligi – kasalxona hamshirasi Xubbijamolning shirin so‘zlarini ("eshonim") [1. 20-b.] chin muhabbat e’tirofi deb qabul qilishi fojia ildizlarini tashkil etadi. Bu hikoya shunchaki kasallik tarixi emas, balki sotsial etik mas’uliyatsizlikning inson taqdiriga ta’sirini aks ettiruvchi oyna vazifasini o‘taydi. Tadqiqot ob’ekti Tadqiqotning bevosita ob’ekti — Shukur Xolmirzayevning "Bodom qishda gulladi" hikoyasi [1] matni, asardagi bosh qahramon Nosirjon va uning kasalxona palatasida boshqa personajlar bilan o‘zaro munosabatlari jarayonida yuzaga kelgan ruhiy-axloqiy ziddiyatlar hamda ularning badiiy yechimi. Maqolaning maqsadi va vazifalari Maqolaning asosiy maqsadi "Bodom qishda gulladi" hikoyasi misolida Shukur Xolmirzayevning badiiy uslubidagi psixologik tahlil mahoratini tahlil qilish hamda insoniy ehtiyojlar va atrof-muhitdagi loqaydlik o‘rtasidagi xarakterlararo konfliktning g’oyaviy-estetik yukini ochib berishdan iboratdir. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: a. Nosirjon obrazi orqali o‘zbek adabiyotidagi "kichik odam" tipajining [4. 58-b.] o‘ziga xos talqinini va uning Xubbijamol bilan muloqotdagi ruhiy uyg’onish jarayonini psixologik jihatdan o‘rganish. b. Kasalxona palatasi muhitida aks etgan sotsial-etik ziddiyat (Nosirjonning sof tuyg’usi va hamxonalar kinoyasi) mohiyatini ochish, bu orqali **"hazilning fojia"**ga aylanish sabablarini ko‘rsatish. d. Asardagi hikoyachining (adib) kuzatuvchi pozitsiyasi, uning o‘zini "shafqatsiz" kuzatuvchi sifatida baholashi [1. 26-b.] falsafasining asar psixologizmiga ta’sirini aniqlash va asar tuzilmasidagi rolini baholash. e. Asardagi badiiy-ramziy tafsilotlar (Stendalning "Qizil va qora" romani, Usmon Nosir she’rlari) tahlili orqali muallifning muhabbat va hayot ma’nosi haqidagi g’oyaviy xulosasiga yetish. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 85 Tadqiqot usullari Maqola vazifalarini amalga oshirishda ilmiy adabiyotshunoslikning quyidagi usullari tizimli ravishda qo‘llaniladi: Psixologik tahlil usuli: Bu Nosirjonning ichki monologlari, uning harakatlaridagi o‘zgarishlar va ruhiy holatlari sabablarini chuqur o‘rganishga asos bo‘ladi. Qiyosiy-tipologik tahlil usuli: Nosirjonning adabiyotdagi "kichik odam" tipajlari bilan o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash, shu orqali milliy xarakterning universal mohiyatini ochish. Badiiy-kontekstual tahlil usuli: Asardagi barcha badiiy tafsilotlar, ramziy obrazlar va iqtiboslar muallifning g’oyaviy niyati nuqtai nazaridan chuqur tahlil qilinadi. ASOSIY QISM 1. Nosirjon obrazi — Ijtimoiy tabaqalanishning badiiy ifodasi Shukur Xolmirzayev asarda Nosirjon obrazini yaratishda klassik rus adabiyoti an’analariga xos bo‘lgan, ammo milliy ruh bilan sug’orilgan "kichik odam" tipajiga tayangan [4. 58-b.]. Yozuvchi bu qahramonni birinchi navbatda tashqi ko‘rinishi va ijtimoiy mavqei orqali aniq cheklab qo‘yadi. Uning tashqi ko‘rinishi (kalta-kalta barmoqlari, “maymunga o‘xshash qiyofasi”) [1. 7-b.] va savodsizligi (beshinchi sinfni tashlab ketgani) [1. 8-b.] Nosirjonning jamiyat iyerarxiyasidagi o‘rnini ko‘rsatadi. U bor-yo‘g’i kurer, ya’ni shahar idoralarida xat tashuvchi, ijtimoiy jihatdan eng oddiy mehnatni bajaruvchi inson. Bu tashqi soddalik va ijtimoiy pastlik, aslida, uning ichki sof insoniyligi va beg’uborligiga qarama-qarshi qo‘yiladi. Adib bu ziddiyat orqali o‘quvchini tashqi qobiqdan ko‘ra insonning ruhiy mohiyatiga e’tibor qaratishga undaydi. Bu uslub Xolmirzayevning ruhiy realizmga sodiqligini yana bir bor isbotlaydi. Nosirjonning ruhiy olami uning oddiy yumushlaridan oladigan qoniqish tuyg’usi orqali ochiladi. Uning o‘zi hamkasblariga "adashganlarga yo‘l ko‘rsatishdan o‘zgacha zavq olishini" [1. 10-b.] faxr bilan aytishi uning moddiy boylikdan ko‘ra ma’naviy qadrlarga moyilligini ko‘rsatadi. Bu holat yozuvchining unga bergan eng yuksak ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 86 bahosi bo‘lib, u Nosirjonni turmush qiyinchiliklariga qaramay, mehr-shafqat va yordamga chanqoq milliy xarakter egasi sifatida ko‘rsatadi. Uning shoir Rafiqiyni ko‘rgani haqida gapirib, o‘zini ziyoli hamrohlari darajasida his qilishga intilishi [1. 12b.] uning ijtimoiy statusini oshirish emas, balki ma’naviy e’tirofga bo‘lgan tabiiy ehtiyojini ifodalaydi. Demak, "kichik odam" bu hikoyada nafaqat sotsial, balki ruhiy jihatdan ham yuksaklikka intiluvchi obrazdir. Qahramon ruhiyatidagi tub burilish Xubbijamolning kirib kelishi bilan boshlanadi. Bu uchrashuv Nosirjonning sof ehtiyojlari uchun katalizator rolini o‘ynaydi. Xubbijamolning shunchaki hamdardlik, yumshoqlik va odatdagidek "eshonim", "sevgilim" kabi beg’araz so‘zlari [1. 20-b.], Nosirjonning muhabbatga bo‘lgan sof ochligini uyg’otadi. Bu lahzadan boshlab Nosirjonning butun hayot tarzi o‘zgaradi. Uning “kiprik qoqmay chiqilgan tunlari” [1. 22-b.] va Xubbijamolni kutib, eshikka termulib qolishlari [1. 23-b.] uning ruhiy uyg’onishini va ayni paytda o‘ziga nisbatan kulgilarni chin deb qabul qilgan fojiasining boshlanishini ifodalaydi. Xolmirzayev bu jarayonni tasvirlash orqali oddiy odamning qalbida muhabbatning qanday qilib, atrof-muhit ta’sirida ruhiy halokatga olib kelishini ko‘rsatadi. 2. Muhitning Kinoyasi va "Hazilning fojiasi" "Bodom qishda gulladi" hikoyasidagi asosiy xarakterlararo konflikt Nosirjonning beg’ubor ruhiyati va uni o‘rab turgan kasalxona palatasining kinoyali muhiti o‘rtasidagi to‘qnashuv orqali yuzaga chiqadi. Adib palata muhitini oddiy sog’liqni saqlash muassasasi sifatida emas, balki jamiyatning barcha tabaqalari (Injener, Montyor, Militsiya kapitani, Tilshunos va adibning o‘zi) jamlangan miniatyura modeli [3] sifatida ko‘rsatadi. Bu obrazlar ijtimoiy jihatdan Nosirjondan yuqori tursada, kasallik tufayli yuzaga kelgan ruhiy charchoq va zerikish ularning axloqiy mezonlarini susaytiradi. Ular o‘zlaridan soddaroq inson hisoblanmish Nosirjonning ruhiy uyg’onishini o‘zlariga "ermakbop voqea" [1. 24-b.] deb bilishadi. Konflikt aynan shu nuqtada — **sotsial tanamus (sinizm)**ning begunohlikka qarshi ishlatilishi orqali boshlanadi. Palatadagi bemorlar Nosirjonning Xubbijamolga ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 87 bo‘lgan sof hislarini, Montyor Eshim boshchiligida istehzo bilan olqishlashadi. Eshim montyorning doimiy takrorlanadigan "Obbo eshon-e! Oshiqi beqaror!" [1. 26-b.] kabi so‘zlari shunchaki hazil emas, balki Nosirjonning ruhiyatiga tushadigan og’riqli sanchiqdir. Bu istehzo Nosirjonning sof tuyg’ularini masxara qilish orqali, uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini va atrof-muhitga bo‘lgan sodda iymonini so‘ndirishga qaratilgan bo‘ladi. Adib, hikoyachi pozitsiyasidan turib, bu "hazil"ning naqadar shafqatsiz ekanini tahlil qiladi. Nosirjonning fojiasi shundaki, uning samimiy tabiati bu kinoyani anglashga qodir emas. U Xubbijamolning har bir so‘zini, hamxonalarning har bir olqishini o‘zining muhabbatga erishganligining chin e’tirofi deb qabul qiladi. Bu "hazilning fojiasi" bevosita yozuvchining etik xulosasiga yetaklaydi: ijtimoiy mavqe qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, insonning ruhiy olami muqaddasdir va uning ustidan kulishning oqibatlari og’ir bo‘ladi. Xolmirzayev bu konflikt orqali jamiyatning o‘z a’zolariga nisbatan ko‘rsatadigan loqaydligi va mas’uliyatsizligini qoralaydi. Nosirjon obrazi orqali adib mehr-shafqatga muhtoj bo‘lgan har bir inson oldida turgan etik majburiyatni eslatadi. 3. Hikoya Nuqtasi (Pov) va Badiiy Psixologizm "Bodom qishda gulladi" hikoyasining psixologik teranligi va falsafiy yuki bevosita hikoya nuqtasi (Point of View) orqali ta’minlanadi. Asarda voqealar "adib" (yozuvchi) nuqtai nazaridan hikoya qilinadi. Bu obraz ham palata muhitining bir a’zosi, ham ayni vaqtda yuz berayotgan ruhiy jarayonlarni mas’uliyat bilan kuzatuvchi uchinchi shaxs vazifasini o‘taydi. Hikoyachi o‘zining bu kuzatuvchi pozitsiyasini o‘ziga xos "shafqatsizlik" [1. 26-b.] deb ataydi. Bu so‘z o‘quvchiga hikoyachining ruhiy azob chekishi yoki qahramonning taqdiriga befarq qolishi emas, balki yozuvchiga xos bo‘lgan — haqiqatni, hatto uning eng og’riqli tomonini ham tavsiflashga intilish — majburiyatni anglatadi. Hikoyachining bu dual pozitsiyasi (kuzatuvchi va o‘rtanuvchi) adibga Nosirjonning ruhiy olamiga eng chuqur kirish imkoniyatini yaratadi. Xolmirzayevning badiiy psixologizmi aynan shu yerdan boshlanadi: u qahramonning ichki ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 88 kechinmalarini to‘g’ridan-to‘g’ri bayon qilmaydi, balki uning harakatlari (uyqusiz tunlar, eshikka tikilish) [1. 23-b.] va tashqi taassurotlarga reaksiyasi orqali ochib beradi. Nosirjon kabi sodda odamning qalbida muhabbatning qanday katta o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi — ruhiy uyg’onishdan to fojiaviy umidsizlikka qadar bo‘lgan jarayon yozuvchining ehtiyotkor tahlili orqali o‘quvchiga yetkaziladi. Shuningdek, Xolmirzayev asar g’oyaviy yukini oshirish uchun badiiy tafsilotlar va **adabiy alluziyalar (ramzlar)**dan mohirlik bilan foydalanadi. Palatada injener Ziganshinning Stendalning "Qizil va qora" asarini [1. 28-b.] o‘qishi va muhokama qilishi bejiz emas. Stendal romani ambitsiya va yuksak sevgi fojiasini tasvirlaydi. Bu Nosirjonning na ambitsiya, na yuqori maqsadga ega bo‘lmagan, faqat sof insiniy mehrga chanqoq bo‘lgan muhabbatiga qarama-qarshi qo‘yiladi. Shu bilan birga, Nosirjonning o‘z navbatida Usmon Nosir she’rlarini [1. 31-b.] sevib eshitishi uning ruhiyatida mavjud bo‘lgan, ammo ijtimoiy muhit tomonidan qabul qilinmagan sof sevgi ruhini ramziy jihatdan tasdiqlaydi. Mana shu kontrastlar orqali hikoya oddiy kasalxona voqeasidan ko‘tarilib, insoniy qadriyatlar va ijtimoiy adolatsizlik haqidagi falsafiy umumlashtirishga aylanadi. XULOSA Mazkur maqolada Shukur Xolmirzayevning "Bodom qishda gulladi" hikoyasi misolida qo‘llagan psixologizm uslubi va undagi xarakterlararo etik konflikt ilmiynazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yozuvchi tashqi ko‘rinishi va ijtimoiy mavqei oddiy bo‘lgan Nosirjon obrazi orqali adabiyotdagi "kichik odam" tipajini yangicha psixologik teranlik bilan boyitgan. Nosirjonning beg’ubor ruhidagi muhabbatga bo‘lgan sof ehtiyoj uning turmushidan kelib chiqadigan barcha ziddiyatlardan yuqori turishi isbotlandi. Tahlillar natijasida aniqlandiki, hikoyadagi asosiy konflikt kasalxona palatasi shaklidagi jamiyat modelida yuzaga kelgan. Bu yerda yuqori ijtimoiy tabaqa vakillarining (Injener, Montyor) zerikishdan yuzaga kelgan kinoyali istehzo va ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 89 tanamusi bevosita Nosirjonning ruhiy olamiga yo‘naltirilgan etik fojiani keltirib chiqardi. Yozuvchi bu konfliktni hikoyachining "shafqatsiz" kuzatuvchi pozitsiyasi orqali boshqaradi va badiiy alluziyalar (Stendal, Usmon Nosir) yordamida asarning falsafiy yukini oshiradi. Xolmirzayevning ushbu hikoyasi o‘zbek nasriga ruhiy realizmning yangi qirralarini olib kirdi, insoniylikning eng sodda namunasini sotsial loqaydlik fonida tasvirlash orqali uning ahamiyatini ko‘rsatdi. Asarning g’oyaviy qiymati shundaki, u o‘quvchini tashqi ko‘rinish va ijtimoiy darajadan qat’i nazar, har bir insonga mehrshafqat nazari bilan qarashga chorlaydi. Keyingi tadqiqotlar uchun taklif sifatida hikoyaning yakuniy, eng muhim ramziy tafsiloti — "Bodom qishda gulladi" iborasini chuqur g’oyaviy tahlil qilish tavsiya etiladi. Ushbu metafora orqali Nosirjonning ruhiy uyg’onishi fojiasi, ya’ni uning sof tuyg’usining o‘z vaqtida emas, balki bevaqt (qishda) ochilib, nobud bo‘lishi kabi chuqur ma’nolarni o‘rganish, Xolmirzayev ijodidagi insonparvarlik falsafasini yanada to‘liqroq ochib beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Xolmirzayev Sh. Bodom qishda gulladi (hikoya). // Ziyouz.com. – URL: https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/shukur-xolmirzayev-19402005/shukur-xolmirzayev-bodom-qishda-gulladi-hikoya (Murojaat sanasi: 30.11.2025). 2.Qo‘chqorov M. Shukur Xolmirzayev nasrining badiiy-psixologik talqini. – Toshkent: Fan, 2018. – 210 b. 3.Normatov U. O‘zbek nasri va psixologik tahlil muammolari. – Toshkent: Sharq, 2022. – 320 b. 4.Karimov E. Adabiyotda "kichik odam" muammosi va uning zamonaviy talqini. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2019. – 188 b.