IJRO ISHI YURITUVIDA ISHTIROK ETUVCHI SHAXSLAR VA ULARNING HUQUQIY HOLATI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 851 IJRO ISHI YURITUVIDA ISHTIROK ETUVCHI SHAXSLAR VA ULARNING HUQUQIY HOLATI Davlatov Akmal Samiyevich Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi Magistratura fakulteti tinglovchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.18022676 Annotatsiya. Mazkur maqolada ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar tushunchasi, ularning huquqiy holati, amaldagi qonunchilikda mavjud muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqot faqat normativ-huquqiy hujjatlar, ilmiy adabiyotlar va muallifning shaxsiy tahliliga asoslanadi. Hech qanday tajriba, kuzatuv yoki intervyular qo‘llanilmaydi. Natijada ijro ishi samaradorligini oshirishga qaratilgan huquqiy va tashkiliy yechimlar taklif etiladi. Kalit so‘zlar: ijro ishi yurituvi, ijro hujjati, ijro harakatlari, ishtirok etuvchi shaxslar, huquqiy holat, davlat ijrochisi. Аннотация. В данной статье анализируется концепция лиц, участвующих в исполнительном производстве, их правовой статус, существующие проблемы в действующем законодательстве и пути их устранения. Исследование основано исключительно на нормативно-правовых актах, научной литературе и личном анализе автора. Эксперименты, наблюдения или интервью не использовались. В результате предлагаются правовые и организационные решения для повышения эффективности исполнительного производства. Ключевые слова: исполнительное производство, исполнительный документ, исполнительные действия, участвующие лица, правовой статус, государственный исполнительный орган. Abstract. This article analyzes the concept of persons participating in the enforcement proceedings, their legal status, existing problems in the current legislation and ways to eliminate them. The study is based only on regulatory legal acts, scientific literature and the author's personal analysis. No experiments, observations or interviews are used. As a result, legal and organizational solutions are proposed to increase the efficiency of enforcement proceedings. Keywords: enforcement proceedings, enforcement document, enforcement actions, participating persons, legal status, state enforcement officer. KIRISH Ijro ishi yurituvi fuqarolik, iqtisodiy va ma’muriy sudlovda qabul qilingan qarorlarning real hayotda bajarilishini ta’minlovchi muhim huquqiy mexanizm hisoblanadi. Sud qarorining qonuniy kuchga kirishi uning o‘z-o‘zidan bajarilishini anglatmaydi, balki maxsus vakolatli organlar va shaxslar tomonidan majburiy ijro etilishi zarur. Shu bois ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holatini aniqlash, ularning vakolatlari, majburiyatlari va javobgarligini aniq belgilash huquq ustuvorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi [1]. Amaliyotda ijro harakatlarining cho‘zilishi, taraflar huquqlarining yetarli darajada himoya qilinmasligi, davlat ijrochisining vakolatlari bilan bog‘liq bahsli holatlar uchrab turadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 852 Ushbu maqolaning maqsadi ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar tizimini ilmiy tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqot metodologik jihatdan normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish, qiyosiy-huquqiy yondashuv hamda mantiqiy tahlil usullariga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida”gi Qonuni, Fuqarolik protsessual kodeksi, Iqtisodiy protsessual kodeks normalari asosiy manba bo‘lib xizmat qildi [2]. Shuningdek, Rossiya Federatsiyasi va ayrim xorijiy davlatlar tajribasi qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqildi [5], [8]. O‘zbek va rus olimlarining ijro ishi institutiga bag‘ishlangan ilmiy ishlari tahlil qilinib, undagi nazariy yondashuvlar umumlashtirildi [3], [6]. Xorijiy manbalarda ijro jarayonida taraflar huquqlarini muvozanatlash, ijro organlarining mustaqilligi masalalari yoritilgan bo‘lib, bu yondashuvlar milliy tizim bilan solishtirildi [9], [10]. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar doirasini aniq belgilash va ularning protsessual maqomini mustahkamlash umumiy muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. NATIJALAR VA MUHOKAMA Ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holatini chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mazkur institut sud qarorlarining real ijrosini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar bir nechta asosiy toifalarga ajratiladi: majburiy ijroni bevosita amalga oshiruvchi davlat ijrochisi; ijro hujjatidan manfaatdor bo‘lgan undiruvchi; majburiyat yuklatilgan qarzdor; shuningdek, ijro jarayonida yordamchi vazifani bajaruvchi shaxslar. Ushbu subyektlarning huquq va majburiyatlari o‘rtasidagi muvozanat ijro jarayonining qonuniyligi, adolatliligi va samaradorligini belgilaydi. Davlat ijrochisi ijro ishi yurituvida markaziy subyekt bo‘lib, uning huquqiy maqomi keng vakolatlar bilan tavsiflanadi. U ijro hujjatini qabul qilish, ijro harakatlarini belgilash va amalga oshirish, majburiy ijro choralarini qo‘llash hamda ijro jarayonini yakunlash huquqiga ega. Shu bilan birga, ushbu vakolatlarning samarali va qonuniy qo‘llanilishi davlat ijrochisining mas’uliyati, kasbiy tayyorgarligi va xolisligiga bevosita bog‘liq. Amaliyotda esa ayrim hollarda vakolatlarning yetarlicha aniqlashtirilmaganligi yoki nazorat mexanizmlarining sustligi sababli taraflar huquqlarining cheklanishi kuzatiladi. Quyida ijro ishi yurituvida asosiy ishtirok etuvchi shaxslar, ularning huquqlari va majburiyatlari umumlashtirilgan holda keltiriladi. 1-jadval. Ijro ishi yurituvida asosiy ishtirok etuvchi shaxslar, ularning huquqlari va majburiyatlari Ishtirok etuvchi shaxs Asosiy huquqlari Asosiy majburiyatlari Davlat ijrochisi Ijro harakatlarini amalga oshirish; majburiy ijro choralarini qo‘llash; qarorlar qabul qilish Qonuniylikni ta’minlash; xolis va adolatli harakat qilish; taraflar huquqlarini himoya qilish Undiruvchi Ijro harakatlarida ishtirok etish; axborot olish; ijrochi harakatlaridan shikoyat qilish Qonuniy talablarni bajarish; ijroga to‘sqinlik qilmaslik ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 853 Qarzdor E’tiroz bildirish; shikoyat kiritish; huquqlarini himoya qilish Ijro hujjatini belgilangan tartibda bajarish Yordamchi shaxslar O‘z vakolatlari doirasida ishtirok etish Ijro jarayoniga qonuniy ko‘maklashish 1-jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, huquq va majburiyatlarning normativ jihatdan belgilanganligi huquqiy aniqlikni ta’minlaydi. Biroq ayrim normalarning umumiy ifodalanishi ijro jarayonida turli talqinlarga sabab bo‘lib, ayniqsa undiruvchi va qarzdor manfaatlari to‘qnashgan holatlarda nizoli vaziyatlarni yuzaga keltiradi. Bu esa ijro jarayonining cho‘zilishiga va sud qarorlarining o‘z vaqtida bajarilmasligiga olib keladi. Ijro ishi yurituvida uchraydigan muammolarni tizimli tahlil qilish ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq huquqiy va tashkiliy choralarni ishlab chiqish imkonini beradi. Quyidagi jadvalda eng dolzarb muammolar va ularning ehtimoliy yechimlari keltirilgan. 2-jadval. Ijro ishi yurituvidagi asosiy muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari Muammo Mazmuni Taklif etilayotgan yechim Ijro harakatlarining cho‘zilishi Protsessual muddatlarning noaniqligi va ish yuklamasining ko‘pligi Qat’iy muddatlarni belgilash va ijro jarayonini raqamlashtirish Vakolatlar suiiste’moli Nazorat mexanizmlarining yetarli emasligi Nazorat va javobgarlik tizimini kuchaytirish Taraflar huquqlarining yetarli ta’minlanmasligi Huquqiy savodxonlik va axborot yetishmasligi Huquqiy axborot va maslahat tizimini rivojlantirish Qarzdorlarning ijrodan bo‘yin tovlashi Majburiy choralar samaradorligining pastligi Moliyaviy va tashkiliy sanksiyalarni takomillashtirish 2-jadval asosida olib borilgan muhokama shuni ko‘rsatadiki, ijro tizimidagi muammolar asosan huquqiy normalarning amaliyotda to‘liq ishlamasligi bilan bog‘liq. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ijro organlarining institutsional mustaqilligi, shaffoflik va raqamli texnologiyalardan foydalanish ijro samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Shu bois, milliy ijro tizimini rivojlantirishda ushbu yondashuvlarni bosqichma-bosqich joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holatini baholashda ularning o‘zaro protsessual munosabatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Xususan, davlat ijrochisi bilan undiruvchi va qarzdor o‘rtasidagi munosabatlar faqat bo‘ysunuv xarakteriga ega bo‘lmay, balki huquqiy muvozanat tamoyiliga asoslanishi lozim. Amaliyotda bu muvozanatning buzilishi, ya’ni ijrochi tashabbusining haddan tashqari ustunligi yoki aksincha, taraflarning asossiz aralashuvi ijro jarayonining samaradorligini pasaytiradi. Shu bois ijro ishi yurituvida protsessual kafolatlarni kuchaytirish, shikoyat qilish mexanizmlarining real ishlashini ta’minlash hamda qaror qabul qilishda asoslantirish talablarini qat’iylashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv ijro jarayonida ishtirok etuvchi barcha shaxslarning huquqiy holatini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 854 Shuningdek, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holati ijro tizimining institutsional rivojlanish darajasi bilan chambarchas bog‘liq. Raqamlashtirish, ochiqlik va hisobdorlik tamoyillarining bosqichma-bosqich joriy etilishi davlat ijrochisi faoliyatining shaffofligini oshiradi hamda undiruvchi va qarzdor huquqlarining samarali himoyasini ta’minlaydi. Mualliflik tahliliga ko‘ra, normativ-huquqiy asoslar yetarli bo‘lsa-da, ularning amaliy qo‘llanishida yagona standartlarning yo‘qligi ijro jarayonida turli talqinlar va nizolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar huquqiy holatini takomillashtirish faqat qonunchilikni o‘zgartirish bilangina cheklanmay, balki tashkiliy va uslubiy mexanizmlarni rivojlantirishni ham talab etadi. Ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ularning huquq va majburiyatlari o‘rtasidagi nisbat ko‘pincha amaliyotda teng darajada ta’minlanmaydi. Ayniqsa, undiruvchi manfaatlarining ustuvor qo‘yilishi yoki qarzdorning protsessual huquqlari yetarli darajada tushuntirilmasligi ijro jarayonida ziddiyatli holatlarni keltirib chiqaradi. Bu esa ijro hujjatlarining o‘z vaqtida va to‘liq bajarilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holatini aniq va batafsil tartibga solish, ularning protsessual maqomini tushunarli shaklda belgilash ijro tizimi samaradorligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Bundan tashqari, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy holati ustidan nazorat mexanizmlarining samaradorligi ham muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Amaldagi tartibga ko‘ra, davlat ijrochisi faoliyati ustidan sud va idoraviy nazorat mavjud bo‘lsa-da, bu mexanizmlar har doim ham real natija bermaydi. Natijada ayrim hollarda ijro harakatlarining asossiz cho‘zilishi yoki protsessual xatolarga yo‘l qo‘yilishi kuzatiladi. Mualliflik tahliliga ko‘ra, nazoratning ochiq va tizimli shakllarini joriy etish, shuningdek, ishtirok etuvchi shaxslarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan samarali kafolatlarni kuchaytirish ijro ishi yurituvida huquqiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, ijro ishi yurituvida ishtirok etuvchi shaxslar va ularning huquqiy holati sud-huquq tizimining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mavjud muammolar asosan normativ-huquqiy tartibga solishning yetarli darajada aniqlashtirilmaganligi va amaliy mexanizmlarning sustligi bilan bog‘liq. Ularni bartaraf etish uchun qonunchilikni takomillashtirish, davlat ijrochilarining javobgarligini oshirish hamda taraflarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish zarur. Bu esa sud qarorlarining o‘z vaqtida va to‘liq ijro etilishini ta’minlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2023. — 128 b. 2. O‘zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahrir). — Toshkent: Adolat, 2022. — 64 b. 3. Rahmonov A.A. Ijro ishi yurituvi nazariyasi va amaliyoti: darslik. — Toshkent: Adolat, 2020. — 256 b. 4. Karimov B.X. Sud hujjatlarini majburiy ijro etishning huquqiy asoslari: monografiya. — Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2019. — 198 b. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 855 5. Федеральный закон Российской Федерации «Об исполнительном производстве» от 02.10.2007 № 229-ФЗ (в ред. 2021 г.). — М.: Проспект, 2021. — 112 с. 6. Смирнов В.М. Исполнительное производство в гражданском процессе: учебное пособие. — М.: Норма, 2020. — 240 с. 7. Худайбердиев Д.Р. Суд ижросининг самарадорлигини ошириш масалалари // Ўзбекистон ҳуқуқшунослиги. — 2021. — № 3. — Б. 45–52. 8. Zuckerman A. Z. Civil Procedure. — Oxford: Oxford University Press, 2019. — 860 p. 9. Van Rhee C. H. Enforcement of Civil Court Judgments in Europe. — Cambridge: Cambridge University Press, 2020. — 420 p. 10. Hess B. European Civil Procedure Law. — München: C.H. Beck, 2021. — 650 p.