ФУҚАРОЛИК СУДЛАРИДА ЭР ВА ХОТИННИНГ УМУМИЙ МОЛ-МУЛКИНИ БЎЛИШДА НИКОҲ ШАРТНОМАСИНИНГ АҲАМИЯТИ

SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 104 ФУҚАРОЛИК СУДЛАРИДА ЭР ВА ХОТИННИНГ УМУМИЙ МОЛМУЛКИНИ БЎЛИШДА НИКОҲ ШАРТНОМАСИНИНГ АҲАМИЯТИ Одил судлов академияси мустақил изланувчиси Халмуратова Шахназа Ибрагимовна Аннотация: Ушбу мақолада фуқаролик судларида эр ва хотиннинг умумий мулкини бўлишда никоҳ шартномасининг ҳуқуқий аҳамияти таҳлил қилинади. Муаллиф никоҳ шартномаси орқали мулкий муносабатларни тартибга солишнинг афзалликлари, унинг суд жараёнини соддалаштиришдаги роли ва тарафларнинг мулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги ўрнини ёритиб берган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси ва суд амалиёти асосида никоҳ шартномасини қўллашнинг ўзига хос хусусиятлари ва мавжуд муаммолар ўрганилган. Калит сўзлар: Никоҳ шартномаси, умумий мулк, фуқаролик судлари, мулкни бўлиш, эр-хотин ҳуқуқлари, Оила кодекси, шартномавий режим, мулкий низо. Жамият ривожланиб бориши билан оилавий муносабатларнинг ҳуқуқий тартибга солиниши, хусусан, эр ва хотиннинг мулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масаласи устувор аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистон Республикасида амалга оширилаётган ҳуқуқий ислоҳотлар доирасида хотин-қизлар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқлилигини таъминлаш, оила мустаҳкамлигини асраш ҳамда низоли вазиятларни олдиндан бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Фуқаролик судларида кўрилаётган оилавий низоларнинг салмоқли қисми айнан умумий мол-мулкни бўлиш билан боғлиқ эканлиги, соҳада шартномавий муносабатларни ривожлантириш зарурлигини кўрсатади. Замонавий фуқаролик жамиятида оилавий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар, хусусан, никоҳдан ажратиш, алимент ундириш ва умумий SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 105 мол-мулкни бўлиш билан боғлиқ ишлар суд амалиётида энг кўп учрайдиган тоифалардан бири бўлиб қолмоқда. Статистик маълумотлар ва суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, эр ва хотин ўртасидаги мулкий низолар нафақат моддий, балки чуқур психологик зиддиятларни ҳам юзага келтиради. Бундай вазиятда никоҳ шартномаси институти мулкий муносабатларни олдиндан тартибга солувчи ва низоларни минималлаштирувчи энг самарали ҳуқуқий механизм сифатида намоён бўлади. Никоҳ шартномасининг қиёсий-ҳуқуқий таҳлили: Хориж тажрибаси Никоҳ шартномасининг мазмуни ва кўлами турли ҳуқуқий тизимларда турлича ифодаланади. Бу эса миллий қонунчиликни такомиллаштиришда муҳим манба бўлиб хизмат қилади.  Россия Федерацияси: Оила кодексининг 40-моддасига биноан, никоҳ шартномаси фақат мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгилаш билан чекланади. Бу Ўзбекистон моделига энг яқин ёндашувдир.  АҚШ: Америка ҳуқуқ тизимида никоҳ шартномаси (prenuptial agreement) анча кенг қамровли бўлиб, унда ҳатто вафот этган тақдирда мулкни тасарруф этиш ва шахсий номулкий характердаги шартлар ҳам белгиланиши мумкин.  Испания ва Италия: Испанияда ушбу шартномага васиятнома элементларини киритишга рухсат берилса, Италияда учинчи шахслар, хусусан, кредиторлар олдидаги мажбуриятлар ҳам тартибга солинади.  Беларус ва Украина: Бу давлатлар тажрибаси биз учун диққатга сазовор. Беларусда болалар тарбияси, алимент миқдори ва ажрашгандан кейин бола билан кўришиш тартибини ҳам никоҳ шартномасига киритиш мумкин. Қозоғистон ва Украинада эса болаларнинг мулкий ҳуқуқлари алоҳида банд сифатида киритилади.  Франция: Франция қонунчилиги никоҳда туғилмаган болани тан олиш каби мулкка оид бўлмаган муҳим юридик фактларни ҳам шартнома предметига айлантириш имконини беради. SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 106 Миллий қонунчилик ва суд амалиётининг долзарб масалалари Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 29-моддасида никоҳ шартномасига фақат мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятларни белгиловчи келишув сифатида таъриф берилган. Бу эса амалиётда қатор чекланишларни келтириб чиқармоқда. Олий суд Пленумининг 2023 йил 20 февралдаги 3-сонли қарори 9бандида қатъий белгиланганидек, агар эр-хотин ўртасида никоҳ шартномаси мавжуд бўлмаса, суд мулкни бўлишда Оила кодексининг 5-бобидаги "қонуний режим" (тенг улушлар принципи) асосида иш кўради. Аммо амалиётда низолар фақат кўчмас мулк ёки автомашина билан чекланмайди. Никоҳдан ажралиш жараёнида қуйидаги масалалар ҳуқуқий бўшлиқ бўлиб қолмоқда: 1. Тўй сарполари ва совғалар: Бу мулкларнинг тақдири шартномада кўрсатилмаса, судда узоқ давом этувчи исботлаш жараёнларини талаб қилади. 2. Шахсий номулкий ҳуқуқлар: Болалар тарбияси, уларнинг таълими ёки уй ҳайвонларига қараш тартиби каби масалаларнинг шартномага киритилмаслиги, низоларнинг "занжирли" тарзда давом этишига сабаб бўлади. Ўзбекистон оила ҳуқуқида никоҳ шартномаси институтини такомиллаштириш мақсадида қуйидагилар таклиф этилади:  Биринчидан, Оила кодексига никоҳ шартномасининг предметини кенгайтирувчи нормаларни киритиш лозим. Бунда нафақат мулкий, балки болаларнинг таъминоти ва тарбиясига оид айрим келишувларни (Беларус ва Украина тажрибасидек) киритиш имкониятини яратиш мақсадга мувофиқ.  Иккинчидан, судларда мулкий низоларни кўришда никоҳ шартномасининг мавжудлигини мажбурий тартибда аниқлаш ва шартнома шартлари инсон ҳуқуқларига зид бўлмаган тақдирда, унга сўзсиз риоя қилиш амалиётини кучайтириш лозим. SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 107  Учинчидан, аҳоли ўртасида никоҳ шартномаси "ишончсизлик белгиси" эмас, балки "ҳуқуқий маданият ва келажак кафолати" эканлиги ҳақидаги тарғиботни кучайтириш зарур. Хулоса қилиб айтганда, никоҳ шартномаси — бу фуқаролик судларидаги юкламани камайтирувчи, оилавий муносабатлар тугатилганда тарафларнинг шаъни ва мулкий манфаатларини ҳимоя қилувчи энг маданиятли ҳуқуқий воситадир. ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР Оилавий низоларнинг суд тартибида ҳал этилиши нафақат ҳуқуқий, балки жиддий ижтимоий-иқтисодий оқибатларга олиб келади. Тадқиқот шуни кўрсатадики, никоҳ шартномасининг мавжуд эмаслиги тарафлар учун қуйидаги қийинчиликларни юзага келтиради: 1. Моддий харажатларнинг юқорилиги: Масалан, фарзанд билан учрашиш вақтини белгилаш ёки мулкни бўлиш бўйича даъво киритилганда, фуқаролар базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) муайян бараварида давлат божи тўлаши, адвокат хизматидан фойдаланиши ва транспорт харажатларини қоплаши лозим. Никоҳ шартномаси орқали бу масалалар олдиндан ҳал этилса, ушбу сарф-харажатлар кескин камаяди. 2. Психологик босим ва болалар манфаати: Суд жараёнларининг узоқ давом этиши натижасида энг кўп зарар кўрадиган томон — вояга етмаган фарзандлардир. Низоли муҳит ва ота-она ўртасидаги совуқчилик боланинг руҳиятига салбий таъсир кўрсатади. Никоҳ шартномаси доирасида болаларнинг таъминоти ва тарбиясига оид масалаларнинг келишиб олиниши "бола манфаатлари устуворлиги" тамойилини амалда таъминлайди. ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР Олиб борилган тадқиқот ва хориж тажрибаси таҳлили асосида қуйидаги хулосаларга келинди: SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 108  Қонунчиликни такомиллаштириш: Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси ва Олий суд Пленумининг тегишли қарорларида никоҳ шартномасининг мазмунини кенгайтириш, унга нафақат мулкий, балки болалар тарбияси ва ажралишдан кейинги ўзаро муносабатларга оид диспозитив нормаларни киритиш лозим.  Суд ишлари сифатини ошириш: Никоҳ шартномасининг оммалашиши фуқаролик судларида иш ҳажмини камайтиришга, низосиз ишларнинг олдини олишга ва натижада судьяларнинг мураккаб ишлар устида сифатли ишлашига имкон беради.  Ижтимоий самарадорлик: Хориж тажрибасидаги қулай ва вақтни тежайдиган нормаларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш, фуқароларнинг ҳам моддий, ҳам маънавий жиҳатдан эзилишининг олдини олади. Якуний фикр сифатида айтиш мумкинми, никоҳ шартномаси — бу шунчаки мулк тақсимоти эмас, балки оилавий муносабатлар инқирозга юз тутганда инсонийликни сақлаб қолиш ва вояга етмаган болалар ҳуқуқларини кафолатлашнинг энг маданиятли воситасидир. МИЛЛИЙ ҚОНУНЧИЛИК ВА СУД АМАЛИЁТИДА НИКОҲ ШАРТНОМАСИНИНГ ТАЛҚИНИ Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конституцияси 76моддасида оила жамиятнинг асосий бўғини эканлиги ва у давлат муҳофазасида бўлиши мустаҳкамланган. Бироқ, оилавий муносабатлар тугатилганда, яъни низо вужудга келганда, ушбу муҳофазани таъминлашнинг энг мақбул йўли — тарафларнинг иродасини ифода этувчи келишувлар ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 29-моддаси ва Олий суд Пленумининг 2023 йил 20 февралдаги 3-сонли қарори ўртасидаги узвий боғлиқликни таҳлил қилсак, қуйидаги хулосага келамиз: Агар никоҳ шартномаси мавжуд бўлса, суд мол-мулкни бўлишда Оила кодексининг 23- SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 109 моддасидаги "умумий мулкнинг тенг улушлилик" тамойилидан четлашиши шарт. Суд амалиётида кўпинча никоҳ шартномасининг айрим бандлари "тарафлардан бирини ўта ноқулай аҳволга солиб қўяди" деган асос билан бекор қилиниши кузатилади. Бу эса никоҳ шартномасининг барқарорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Россия Федерацияси Оила кодекси ва А.М. Ямщикованинг илмий изланишларида таъкидланганидек, шартномавий эркинлик чегараларини аниқ белгилаш, судлар томонидан шартнома шартларини ўзбошимчалик билан талқин қилишнинг олдини олади. Мақолада кўтарилган энг муҳим масалалардан бири — бу процессуал харажатлар ва вақт омилидир. Давлат божи харажатлари: Пленум қарорига мувофиқ, мулкни бўлишда даъво баҳосидан келиб чиқиб давлат божи тўланади. Бу кўпинча тарафлар учун катта моддий юқ ҳисобланади.  Инстанциялар оворагарчилиги: Никоҳ шартномаси бўлмаган тақдирда, мулкнинг қайси маблағлар ҳисобига олинганини исботлаш учун суд иши чўзилиши мумкин. Тақдим этилган маълумотлардан кўринадики, Беларус ёки Украинадан фарқли ўлароқ, Ўзбекистон оила қонунчилигида никоҳ шартномасига номулкий характердаги шартларни (бола билан кўришиш, алимент миқдорини келишилган ҳолда ошириш ва ҳ.з.) киритиш имконияти чекланган. Бу эса: 1. Ота-она ўртасидаги низонинг бола руҳиятига таъсирини кучайтиради. 2. Судда алимент ва бола тарбияси бўйича алоҳида-алоҳида даъволар кўпайишига олиб келади. Юқоридаги манбаларни ўрганиш асосида миллий қонунчиликни такомиллаштириш бўйича қуйидаги таклифларни илгари сурамиз: SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM Vol. 3 No. 6 (2025) 110  Оила кодексига ўзгартириш: Никоҳ шартномасининг мазмунини тартибга солувчи нормаларга "болаларнинг таъминоти ва тарбиясига оид мулкий ва у билан боғлиқ номулкий шартларни" киритиш ҳуқуқини қўшиш.  Пленум қарорини тўлдириш: Судлар томонидан никоҳ шартномасини ҳақиқий эмас деб топишда "ўта ноқулай аҳвол" тушунчасига аниқ ва тор доирадаги мезонларни белгилаб бериш.  Ихтиёрийликни рағбатлантириш: Никоҳ шартномасини тузган шахслар учун келгусида судга мурожаат қилганда давлат божи миқдорини камайтириш ёки имтиёзлар бериш механизмини кўриб чиқиш. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ: 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2023 й. 2. Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси. – Тошкент: “Адолат” миллий ҳуқуқий ахборот маркази, 2022 й. 3. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг Қарори. “Судлар томонидан эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”. 2023 йил 20 февраль, 3-сонли. 4. Семейный кодекс Российской Федерации [от 29.12.1995 N 223ФЗ: принят ГД ФС РФ 08.12.1995: по состоянию на 2024 г.]. 5. Ямщикова А. М. Содержание брачного договора в России и зарубежных странах // Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление. – Ростов-на-Дону: Ростовский государственный экономический университет (РИНХ), 2021. 6. Антокольская М. В. Семейное право: Учебник. – М.: Юристъ, 2010. – 432 с. (Хориж тажрибаси ва қиёсий таҳлил қисми учун). 7. Оила ҳуқуқи: Дарслик / Масъул муҳаррир ю.ф.д., проф. О. Оқюлов. – Тошкент: ТДЮУ нашриёти, 2020. – 272 б.