XYA VARIEGATA (LATREILLE 1809)NÍŃ BIOEKOLOGIYASÍ

324 XYA VARIEGATA (LATREILLE 1809)NÍŃ BIOEKOLOGIYASÍ Begjanov M.K. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq màmleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18031112 Annotaciya: Bul maqalada Ferǵana oypatlıǵında tarqalǵan tuwrıqanatlı nasekomalardan Xya variegata túriniń úyrenilgen aymaqta tarqalıw ózgesheligi, morfologiyası, biologiyası, ekologiyası, azıqlanıwı, populyaciya tıǵızlıǵı hàm onıń jasaw shàryatına tàsir etip atırǵan faktorlar úyrenilgen. Klyuch ózler: Nasekoma, Xya variegata, túr, populyaciya, entomofag, tàbiyat, biotop, biogeotsenoz, biologiya, ekologiya, toǵay, suw, eremobiont. Abstract: This article examines the distribution characteristics, morphology, biology, ecology, feeding habits, population density, and factors affecting the living conditions of Xya variegata, a species of orthopteran insect found in the Fergana Valley, within the studied area. Key words: Insecta, Xya variegata, species, population, entomophage, nature, biotope, biogeocenosis, biology, ecology, forest, water, eremobiont. Kirisiw. Tuwrıqanatlı nasekomalar tàbiyatta hàr qıylı biotoplarda jasawǵa iykemlesken bolıp, jer júzinde júdà keń tarqalǵan. Olar biogeotsenozdıń tiri komponentlerinen biri esaplanıp, azıqlıq shınjırında, xalıq xojalıǵında úlken àhmiyetke iye. Sebebi tuwrıqanatlı nasekomalardıń bir qatar túrleri awıl-xojalıq eginleri, jaylawlardaǵı ot-shóplerge kúshli zıyan jetkizedi, sonıń menen ózleride basqa haywanlar, kópshilik omırtqasız hàm omırtqalı haywanlar ushın bahalı azıq esaplanadı. Hàtteki bulardıń ishinde Tettigonidae tuqımlasınıń wàkilleri paydalı entomofaglar esaplanadı [2,5,6]. Biraq sońǵı waqıtları jerlerdiń ózlestiriliwi, toǵaylardıń shabılıwı, batpaqlıqlardıń qurıtılıwı hàm suw rejiminiń buzılıwı aqıbetinde kópshilik haywanlar, sonıń ishinde tuwrıqanatlı nasekomalardıń da ekologiyalıq jasaw màkanınıń qısqarıwına alıp kelmekte. Izzertlew materialları hàm usılları. Xya variegata túrin izertlew ushın materiallardı jıynaw jumısları 2018-2025 jılar dawamında bàhàr, jaz, gúz màwsimlerinde Ferǵana oypatlıǵıda alıp barıldı. Izertlewler dawamında úyrenilgen aymaqtan jàmi 1000 ǵa jaqın populyaciyası toplandı hàm onıń bioekologiyası úyrenildi. Materiallardı jıynawda standart entomologiyalıq usıllar qollanıldı [1]. Jıynalǵan nasekoma túrin anıqlawda «Саранчовые Казахстана, Средней Азии и сопредельных территорий» anıqlaǵıshınan paydalanıldı [4], Izertlew nàtiyjeleri. Xya variegata túrin izertlew ushın àdebiy (Чильдебаев, 2013) hàm ilimiy (Бекузин, 1968) dereklerde jazılǵan ekologiyalıq maǵlıwmatlarına 325 súyengen halda Namangan wàlayatınan Andijan wàlayatına óter jerde (Balıqshı rayonı) Qara dàryanıń jaǵasındaǵı ızǵar qumlı jerden tawdıq (07.07.2018. N 40055.097` E 071049.801`). Ulıwma entomologiyalıq metodlardan [1], paydalanǵan halda, entomologiyalıq tutqısh arqalı 1 saat dawamında bul túrdiń 120-150 ge jaqın individin usladıq. Populyaciya tıǵızlıǵı jaz màwsiminde júdà joqarı boladı. Biologiyası. Dàrya jaǵalarında suwǵa jaqın qumlı jerlerde, aldıńǵı ayaqları hàm jaǵları jàrdeminde kishkene tesiksheler payda etken halda qumdı qazıp jasırın tirishilik tàrizin keshiredi. Ashıq substratta júdà hàreketsheń, qumnıń ızǵarlı jerlerinde bir jerden ekinshi jerge tez ótedi. Tropikalıq hàm subtropikalıq jerlerde jàmi 100 ge jaqın túri belgili bolıp, júdà keń tarqalǵan [2,6]. Sırtqı kórinisinen kishkene ayıwǵa uqsaydı. Denesi kishkene, biraz jalpayǵan, bası jalpaq dúmpeshikli, tóbe hàm mańlay qosılıp ketken, awız aǵzaları bolsa aldıǵa qaray sozılǵan. Antennaları 10 segmentten ibarat. Denesiniń sırtqı tàrepinen kóp muǵdarda jabısqaq suyıqlıq ajıralıp shıǵadı. Ayaqları qısqa. Aldıńǵı ayaqları kúshli, qalıń hàm qısqa tırnaqları menen qulaq esitpeytin halda qumdı qazadı, Tırnaq barlıq ayaqlarında bar, artqı ayaqlarınıń san bólimi juwanlasqan, kishi baltır bólimi jińishkelengen, taban bólimi bolsa ayaǵın jıynap turǵan waqtında nayzaǵa uqsaydı. Artqı ayaqları, kishi baltırı tàrepinen tabanınıń ushına qaray truba sıyaqlı formada bolıp, kórinisi tsikloptıń denesin (shiysha sıyaqlı) esletedi hàm artqı ayaqları arqalı kúshli tegis sekiredi. Erkek hàm urǵashılarınıń qarın tàrepi 9-10 tergitten ibarat [2,6]. Denesiniń reńi qara reńde bolıp, jıltıraq, uzınlıǵı 4-7 mm (1-súwret). Erkek hàm urǵashıları sırtqı kórinisinen júdà uqsas, biraq urǵashıları biraz úlkenirek. 1-súwret. Xya variegata (Latreille 1809), mikroskop arqalı túsirilgen original súwret. 326 Xya variegate larda dawıs hàm esitiw organları joq [3]. Substrat betinde erkeklerinde titireytuǵın signallar anıqlanǵan bolıp, olar bir-biri menen tuwrıdantuwrı baylanısqan. Urǵashılarında signallar anıqlanbaǵan. Erkekleri signalların urǵashılarına júdà jaqın aralıqta, eki usıl menen shıǵaradı: soqqı hàm súykeniw. Substrat boylap artqı ayaqlarınıń dizeleriniń dawıslı soqqıları urǵashılarına jaqınlasqanda erkeklerinde gúzetiledi. Bunday signallardı erkeleri urǵashılarına 30-51 sekuntlı tàkirarlaw dàwirge iye bolǵan 3-12 soqqılı etip shıǵaradı [3]. Suw menen baylanıslı tàrizde, hàr túrli úlkenliktegi jastaǵıları lichinkaların jaqsı júziwge úyretedi. Juplasıwı jaz ayında ótedi, er jetkenleri (imago) hàm lichinkaları qıslaydı. Azıqlanıwı. Kishkene nasekomalar hàm topıraqtaǵı qurtlar menen azıqlanatuǵın jırtqısh nasekoma [6]. Ekologiyası. Tirishilik tàrizine qaray eremobiont (ashıq maydanlarda ızǵar topıraq beti menen baylanıslı) dep qarawımız múmkin. Bul túr kishi qàwip astında, hàtteki jawınnıń sebelewinende jasırınadı. Sonday-aq, úlkemizde suw rejiminiń azayıp barıwı bul túrdiń jasaw shàrayatına hàm poptslyaciyasına sezilerli dàrejede tàsir kórsetpekte. Juwmaq. Xya variegatanıń dàrya hàm kóller jaǵasındaǵı ızǵarlı qumlı ortalıqta jasawın espaqa alǵan halda, búgingi kúnde Respublikamızda suw resursınıń azayıp barıwına baylanıslı ràwishte bunday jasaw màkanı kishireyip baratırǵan haywan túrlerin qorǵaw hàm olardı saqlap qalıw úlken àhmiyetke iye. Paydalanılǵan àdebiyatlar dizimi: 1. Бей-Биенко Г.Я. Руководство по учету саранчовых // Ленинград, 1932. - 195 с. 2. Бекузин А.А. К изучению фауны прямокрылых насекомых (Orthopteroidea) горного Чирчикского района // Науч. труды Ташк. ун-та, – Ташкент, 1968, – вып. 334. – С. 91-103. 3. Бенедиктов А.А. Акустические сигналы триперста Xya variegata (Latreille, 1809) (Orthoptera: Tridactyloidea) // Russian Entomological Journal. - Москва, 2012. - 21(3). - С. 307-308. 4. 4. Сергеева Т.П., Бинтяй А.А., Лазарь А.С. Сообщества прямокрылых (Orthoptera) переходных зон экологически различающихся рядов биогеоценозов заповедных территорий // Изучение и реабилитация экосистем «Экологический вестник»: научнопрактический журнал. - Москва, 2017. - № 2 (40). - С. 34-42. 5. Медетов М. Ж., Нуржанов А. А., Холматов Б. Р., Халиллаев Ў. А., Нуржанов Ф. А, Мирзаева Г. С. Жануби-Ғарбий қизилқум тўғриқанотли ҳашаротлари (Insecta:Orthoptera) фаунаси ва экологияси // ЎзМЎХабарлари. Тошкент, 2018. -№3/1. –С.18-21. 6. Чильдебаев М.К., Казенас В.Л. «Прямокрылые». – Алматы, 2013. - 305 с.