XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025

Scientific advances and innovative approaches Proceedings of the XX International Scientific and Practical Conference 11-12 December 2025 Tokyo. Japan 2025 UDC 001.1 BBC 1 XX International Scientific and Practical Conference «Scientific advances and innovative approaches», December 11-12, 2025, Tokyo. Japan. 246 p. ISBN 978-92-44514-69-6 DOI https://doi.org/10.5281/zenodo.17954829 Publisher: «World of Conferences» Main organization: Editor: Tarmo Vesik Layout: Asko Laar The conference materials are in the public domain under the CC BY-NC 4.0 International license. The publisher is not responsible for the materials published in the collection. All materials are provided in the author's edition and express the personal position of the participant of the conference. The sample of the citation for publication is: Fedorov Denis Vladimirovich CHINESE MULTINATIONAL CORPORATIONS IN THE GLOBAL INVESTMENT MARKET // Scientific advances and innovative approaches. Proceedings of the XX International Scientific and Practical Conference. Tokyo, Japan. 2025. Pp. 25-27. URL: https://conference-w.com/ Contact information Website: https://conference-w.com/ E-mail: [email protected] Content Agricultural sciences Humay Babayeva THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF IRRIGATION SYSTEMS IN AGRICULTURE 6 Biological sciences Eleonora Gabrilyants BIOTECHNOLOGICAL POTENTIAL OF LACTIC ACID BACTERIA IN CAMEL MILK CHEESE PRODUCTION 9 Chemical sciences Nurshat Mukhiddin, Nurgali Akylbekov, Nurbol Appazov PRODUCTION OF SILICA GEL FROM AMORPHOUS SILICON DIOXIDE OBTAINED FROM RICE HUSK 12 Economic sciences Haciyeva Nushabə Aslan, Məmmədov Kənan Afəq PRESENTATION OF SEGMENT REPORTING IN INTERNATIONAL STANDARDS (IFRS 8) 18 Khumar Kazimova STRUCTURAL DEFICIENCIES IN MANAGEMENT AT HEALTHCARE INSTITUTIONS 23 Assylbekova Diana Daniyarkyzy, Kazmukhametova A.A. NEW TAX CODE OF KAZAKHSTAN: VAT RATE INCREASE TO 16%, BENEFITS AND REGISTRATION THRESHOLD 28 Valiyeva Firuza CHANGES IN FINANCIAL MANAGEMENT STRATEGIES OF ENTERPRISES IN THE POST-COVID-19 PERIOD 32 Mammadli Layla THE PROBLEM OF EFFICIENCY IN THE MANAGEMENT OF HEALTH PROGRAMS FOR CHILDREN 39 Historical sciences Ellada Khayrullah gizi Zargarova, Murad Nizami oglu Humbatov, Shabnam Javidan gizi Rashidli, Khadija Zaur gizi Salimova, Sona Semur gizi Hasanova, Afsana Səhliyar gizi Bashirova, Imran Ramazan oglu Aliyev, Sərvana Elnur gizi Zeynalova, Khadija Famil gizi Valiyeva, Gumral Afghan gizi Hasanova GEOGRAPHICAL DIPLOMACY AND ORATORY: THE POWER OF WORDS IN INTERNATIONAL RELATIONS 44 Journalism Sura Seyid THE ROLE OF THE NEWSPAPER “SHARG GAPISI” IN THE STUDY OF THE HISTORY OF AZERBAIJANI LITERATURE 55 Medical sciences Arman Khozhayev, Akmerey Bekturova, Amina Bizhanova, Nuraiym Shanbay, Ingkar Burkhanova, Nurlym Nessipbay, Dana Izteleu, Diyana Bekzatova, Togzhan Kassen, Evelina Kim, Timur Kulgildinov, Aruzhan Issak CUTANEOUS MELANOMA: CURRENT STATE OF THE PROBLEM 59 Shokhrukh Ziyavaddinov SURGICAL TIMING AND NEUROLOGICAL RECOVERY IN NON-SPECIFIC SPONDYLITIS 68 Pedagogical sciences Bazarova Dinara Askarovna, Mirkenova Gulmira Kubenovna, Oryntayeva Nazerke Yedilevna, Aubakir Zhazira Omirbayevna FORMATION OF LINGUOCULTURAL COMPETENCE VIA THE CASE-STUDY METHOD 71 Bekzhigitova Aruzhan Kydyrbekkyzy, Uzakbayeva S.A. THE POSSIBILITIES OF USING MULTIMEDIA TECHNOLOGIES IN TEACHING ENGLISH TO SCHOOL STUDENTS 77 Issa Laila Eldarkyzy, Uzakbaeva Sahipzhamal Askarovna THE POSSIBILITY OF USING ROLE-PLAYING GAMES IN TEACHING FOREIGN LANGUAGES TO PRIMARY SCHOOL STUDENTS 80 Mukhametkarim Aidana Karimovna, Uzakbayeva Sahipzhamal Askarovna POSSIBILITIES OF PROJECT-BASED LEARNING IN DEVELOPING SPEECH COMPETENCE OF 5TH GRADE STUDENTS 84 Pakhiza·Jumahali METHODOLOGY OF TEACHING IT TERMINOLOGY IN KAZAKH AND CHINESE EDUCATIONAL CONTEXTS 88 Rustemova Karashash Zhorabekovna, Abdimanapova Perizat Bakhytovna, Mazhit Zhamilya Batykkyzy, Nurmakhanova Asel Kasenovna SOLVING PROBLEMS IN ORGANIZING THE PEDAGOGICAL ACTIVITIES OF A TEACHER 92 Rustemova Karashash Zhorabekovna, Abdimanapova Perizat Bakhytovna, Shinikulova Gulnur Nurbekovna, Mazhit Zhamilya Batykkyzy SOME PROBLEMS IN THE ORGANIZATION OF THE PEDAGOGICAL ACTIVITIES OF A TEACHER 96 Mazhit Zhamilya Batykkyzy, Rustemova Karashash Zhorabekovna, Abdimanapova Perizat Bakhytovna, Shinikulova Gulnur Nurbekovna INNOVATIVE APPROACHES TO TEACHING MATHEMATICAL DISCIPLINES FOR ENGINEERING STUDENTS 98 Abdikul Zhenis Muratbekkyzy, Uzakbaeva S.A. POTENTIAL USES OF CREATIVE ACTIVITIES IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING 101 Bayanov Bekzat Boranbekuly, Uzakbayeva S.A. THE POSSIBILITIES OF USING DIDACTIC GAMES IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS’ FOREIGN LANGUAGE LESSONS 104 Turlybekova Inkar Altynbekovna THE USE OF EDUCATIONAL ONLINE TOOLS IN THE FORMATION OF LANGUAGE COMPETENCE 107 Zaurbek Aliya, Uzakbaeva S.A. THE POSSIBILITIES OF INFORMATION AND COMMUNICATION TECHNOLOGIES IN SENIOR CLASSES FOREIGN LANGUAGE TEACHING 111 Tanatova A.D. THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN TEACHING AND LEARNING OF STUDENTS 114 Pharmaceutical sciences Zhassur Taganov, Kaldanai Kozhanova, Serzhan Mombekov, Dmitriy Berillo PROSPECTS OF PHARMACEUTICAL DEVELOPMENT OF TOPICAL HYDROGELS CONTAINING LACTOBACILLUS CULTURES: REVIEW 118 Philological sciences Armiya Sezim Aibekkyzy, Ospanova Bikesh Revovna MODERN EDUCATION: THE ROLE AND EFFECTIVENESS OF HYBRID AND ONLINE METHODS AFTER THE PANDEMIC 123 Sebastian Drăgulănescu A BRIEF APOLOGIA FOR THE CLASICOROMANTIC ROMANIAN WRITER MIHAI EMINESCU 127 Hasanova Jamala Fazil DIFFERENCES IN USAGE IN EVERYDAY SPEECH IN AZERBAIJANI AND ENGLISH PHRASEOLOGY 132 Leyla Karimova Fizuli ELECTRONIC FORMS OF FOREIGN LANGUAGE TEACHING AS A MEANS OF IMPROVING THE EFFECTIVENESS OF FOREIGN LANGUAGE LEARNING 135 Sevinc Ahmadova Islam qizi THE CONCEPT OF HOMELAND AND MOTIFS OF HOMELAND LOSS IN WEST AZERBAIJANI FOLKLORE 139 Timur Kurmanaliyev CHALLENGES OF INTEGRATING PODCASTS INTO EFL TEACHING 143 Mayisa Garashova THE INFLUENCE OF SOCIAL MEDIA ON LANGUAGE CHANGE 147 Physical sciences Antonov Alexander Alexandrovich TIME TRAVELS IS ALREADY POSSIBLE FOR PEOPLE ON EARTH 150 Sociological sciences Jalə Əliyeva SOCIAL-PSYCHOLOGICAL DIFFICULTIES IN AN ISOLATED EDUCATIONAL ENVIRONMENT AND THE ROLE OF SOCIAL WORK IN THEIR RESOLUTION 168 Tsvigun Artem PROBLEMS OF SOCIAL PROTECTION OF CHILDREN WITH DISABILITIES IN UKRAINE 174 Technical sciences Shaudenbaev Nurmuxamed ANALYSIS OF THE IMPACT OF RADIO ENVIRONMENT ON COMMUNICATION RELIABILITY IN NEXT-GENERATION MOBILE NETWORKS 178 Telgarina Kuralay, Baimurzin Bakhtiyar, Bimurzin Assanali, Ainur Tursumbayeva A MACHINE LEARNING APPROACH TO STEAM GAME PRICE PREDICTION 180 Günel Aliyeva, Mammadov Yaqub THE ESSENCE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE-BASED ANALYTICAL SYSTEMS 189 Aysun Mammadli, Yaseman Isfandiyar Huseynova COMPARATIVE ANALYSIS OF FEATURE SELECTION ALGORITHMS IN SPEECH RECOGNITION 193 Aysun Ganbarova METHODOLOGY FOR CONSTRUCTING DISCRETE EVENT MODELS 198 Fatma Bagirova Kenan qizi ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND COMPUTER MODELLING IN DIGITAL CONTROL: NEW APPROACHES 202 Konul Aliyeva CHANCE OR CALCULATED RISK? IN LIFE THE SCIENCE OF COINCIDENCES 207 Rustamov Erbol Nasimovich, Muhamediyeva Dilnoz Tulkunovna ALGORITHMS FOR CONSTRUCTING AND USING PRODUCTION KNOWLEDGE IN INTELLIGENT SYSTEMS 211 Rustamov Erbol Nasimovich, Muhamediyeva Dilnoz Tulkunovna, Vasiyeva Dilfuza INFORMATION BASIS OF KNOWLEDGE AND FORMALIZATION OF SUBJECT DOMAIN 214 Suleyman Abbas Mammadov, Huseyn Zahir Gasimov THE ROLE OF PRIORITY SERVICE COMPUTER NETWORKS IN ENTERPRISE ASSETS MANAGEMENT 217 Sultanov Ulugbek Akhmedovich STATUS OF USE AND DEVELOPMENT PROSPECTS FOR LASER SATELLITE COMMUNICATIONS 223 Nozima Abidova SCIENTIFIC, RESEARCH AND REGULATORY ASPECTS OF PROTECTING THE RT-70 RADIO TELESCOPE OF THE SUFFA MPAO IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN THE 1-300 GHz RANGE 243 XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 6 Agricultural sciences THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF IRRIGATION SYSTEMS IN AGRICULTURE Humay Babayeva Master's student, Department of Irrigation and Ecology Engineering, Nakhchivan State University Major: Irrigation Systems ORCID: 0009-0006-9158-9026 MELİORASİYA SİSTEMLƏRİNİN KƏND TƏSƏRRÜFATINDA ROLU VƏ ƏHƏMİYYƏTİ Babayeva Humay Naxçıvan Dövlət Universitetinin Meliorasiya və Ekologiya mühəndisliyi kafedrasının magistrantı “Meliorasiya sistemləri” ixtisası ORCİD: 0009-0006-9158-9026 Abstract The establishment and application of land reclamation systems for the formation of sustainable agricultural crops is one of the current problems of our time.Land reclamation is of irreplaceable importane not only for the soil,but also for the infrastructure of agriculture in general,ensuring food security and protecting ecosystems.Through these systems,it is possible to regulate the water and air regime of the soil,increase its fertility, and create optimal conditions for the normal development of plants.Land reclamation measures such as irrigation drainage,preventing soil erosion,and draining wetlands play an important role in increasing agricultural productivity and preventing soil degradation.Indicators on the soil-water balance,irrigation regimes,and the impact of drainage systems were carried out using comparison and evaluation methods.It should be noted that properly designed and managed land reclamation systems reduce the effects of water shortages resulting from climate and that high productivity cannot be achieved without irrigation further increases the importance of land reclamation systems.For this reason, the efficent operation of land reclamation systems is considered one of the main conditions for the sustainable development of agriculture.Research conducted on this topic shows that properly constructed and managed land reclamation systems are one of the main keys to efficiency in agriculture. Xülasə Davamlı kənd təsərrüfatı bitkilərinin formalaşdırılması üçün meliorasiya sistemlərinin qurulması və tətbiqi günümüzün aktual problemlərindəndir. Meliorasiya yanlız torpağın deyil, ümumilikdə kənd təsərrüfatının infrastrukturunda, qida təhlükəsizliyinin təminində və ekosistemlərin qorunmasında əvəzlunmaz əhəmiyyət kəsb edir. Bu sistemlər vasitəsilə torpağın su və hava rejimini tənzimləmək,münbitliyinin artırılması,bitkilərin normal inkişaf etməsi üçün optimal şərait yaradır.Suvarma, drenaj, torpaq eroziyasının qarşısını almaq bataqlaşdırılmış sahələrin qurudulması kimi meliorativ tədbirlər kənd təsərrüfatının məhsuldarlığının yüksəldilməsində,torpaqların deqradasiyasının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.Torpaq-su balansına,suvarma rejimlərinə,drenaj sistemlərinin təsirinə dair göstəricilər müqayisə və qiymətləndirmə metodları vasitəsilə aparılmışdır.Qeyd etmək lazımdır ki,düzgün layihələndirilmiş və idarə olunan meliorasiya sistemləri iqlim dəyişmələri nəticəsində yaranan su çatışmazlığının təsirlərini azaldır və kənd təsərrüfatı sahələrinin davamlı istifadəsini dəstəkləyir. Ölkəmizin bəzi ərazilərinin quraq iqlimə malik olması, suvarma olmadan yüksək məhsuldarlığa nail olunmaması meliorasiya sistemlərinin əhəmiyyətini daha da artırır. Bu səbəbdən, meliorasiya sistemlərinin səmərəli fəaliyyəti kənd təsərrüfatının davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirilir.Bu mövzuda aparılan tədqiqatlar göstərir ki, düzgün qurulmuş və idarə olunan meliorasiya sistemləri kənd təsərrüfatında səmərəliliyin əsas açarlarından biridir. Keywords: drainage, erosion processes, climate change, land reclamation systems, land reclamation measures Açar sözlər: drenaj, eroziya prosesləri, iqlim dəyişikliyi, meliorasiya sistemləri, meliorativ tədbirlər XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 7 Giriş Meliorasiya-torpağın fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırmaq,su rejimini tənzimləmək və əkin sahələrinin məhsuldar vəziyyətini qorumaq məqsədilə həyata keçirilən mühəndis-texniki tədbirlər kompleksidir.Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması torpaq və su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması ilə birbaşa əlaqəlidir.İqlim dəyişmələrinin sürətləndiyi,su ehtiyatlarının azaldığı və torpaqların deqradasiyası kimi problemlərin artdığı bir şəraitdə meliorasiya sistemləri həlledici rol oynayır.XX əsrin ortalarından etibarən ölkədə suvarma infrastrukturu inkişaf etdirilmiş,böyük kanallar,kollektor-drenaj şəbəkələri,su anbarları və nasos stansiyalar qurulmuş, xüsusilədə Kür-Araz ovalığında geniş meliorasiya layihələri həyata keçirilmişdir.Suvarma və drenaj şəbəkələrinin qurulması,şoranlaşmanın qarşısının alınması,eroziyanın azaldılması və torpaq münbitliyinin yüksəldilməsi prosesləri kənd təsərrüfatı istehsalının davamlı inkişafını təmin edir.Ölkəmizdə müxtəlif iqlim qurşaqlarının mövcud olması su ehtiyatlarının bölgələr üzrə qeyri-bərabər paylanmasına gətirib çıxardır ki, bu da meliorasiya sistemlərinin əhəmiyyətini daha da artırır. Effektiv suvarma və drenaj şəbəkələrinin qurulması həm məhsuldarlığın yüksəldilməsinə, həm də torpaqların şoranlaşma və bataqlaşma kimi mənfi təsirlərdən qorunmasına şərait yaradır. Bu baxımdan meliorasiya sistemləri yalnız infrastruktur layihəsi deyil,həm də ölkənin aqrar siyasətinin strateji elementi kimi çıxış edir. Əsas hissə Meliorasiya sistemləri kənd təsərrüfatında təbii resurslarının qorunması,torpaq münbitliyinin artırılması və ümumi dayanıqlığın təmin edilməsi üçün həyata keçirilən mühüm tədbirlər sistemidir.Bu sistemlər torpaq və su ehtiyatlarının səmərəli idarə edilməsinə, əkin sahələrinin məhsuldarlığının artırılmasına və kənd təsərrüfatı istehsalının sabitliyinin təmin olunmasına xidmət edir.Kənd təsərrüfatının əsas tərkib hissələrindən biridə suvarma şəbəkələridir.Suvarma torpaqda rütubət balansını tənzimləyir,bitkilərin vegetasiya dövrü boyunca suya olan tələbatını ödəyir,torpaq strukturunu yaxşılaşdırır və məhsuldarlığın artmasına şərait yaradır.Xüsusilə arid və yarımarid iqlim zonalarında məhsuldarlığın artırılmasında həlledici rol oynayır.Suvarma sistemləri su israfını azaldır, torpağın strukturunu qoruyur və mineral maddələrin bitki köklərinə daha yaxşı daşınmasına şərait yaradır.Müasir damcılı və yağmurlama suvarma texnologiyaları suyun daha qənaətcil istifadəsini təmin etməklə, həm də ekoloji tarazlığın qorunmasına töhfə verir.(2015) Meliorasiya sistemlərinin digər vacib istiqaməti drenaj və şoranlaşmaya qarşı mübarizə tədbirləridir.Yüksək yeraltı sular, torpağın şoranlaşması və bataqlaşması kənd təsərrüfatı sahələrində bitkilərin inkişafını zəiflədir, məhsuldarlığı kəskin azaldır. Drenaj şəbəkələri artıq suları torpaqdan uzaqlaşdıraraq onun havalanmasını, bioloji aktivliyini və mexaniki quruluşunu yaxşılaşdırır.Suvarma kanallarında aparılan düzgün su rejimi,drenajın səmərəli fəaliyyəti ilə yuyulma tədbirləri nəticəsində torpağın duzluluq səviyyəsini aşağı salır.Bu proses torpağın fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinin yaxşılaşdırılmasını təmin edir, onun münbitliyini artırır və əvvəl istifadəyə yararsız olan ərazilərin kənd təsərrüfatı dövriyyəsinə qaytarılmasına şərait yaradır.Şoranlaşmış torpaqların bərpası həmçinin torpağın mikroorqanizmlərlə zənginləşdirilməsi və onun bioloji məhsuldarlığının artırılması ilə birləşdirilə bilər.Torpağa üzvi və mineral gübrələrin verilməsi, münbit qatın bərpası və torpaq qatının strukturunun yaxşılaşdırılmasını və məhsulun keyfiyyətini yüksəldir.Şoranlaşmanın qarşısının alınması torpaq münbitliyinin uzunmüddətli qorunmasını təmin edir və kənd təsərrüfatı dövriyyəsində olan sahələrin genişlənməsinə şərait yaradır.Bundan əlavə, meliorasiya tədbirləri eroziyaya qarşı mübarizədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Dağətəyi və meyilli ərazilərdə torpağın yuyulması kənd təsərrüfatı üçün böyük itkilərə səbəb olur. Terraslaşdırma, qoruyucu meşə zolaqlarının salınması, suötürücü kanalların yaradılması kimi meliorasiya tədbirləri torpağın qorunmasına və uzunmüddətli istifadəsinə imkan yaradır.Bütün bu tədbirlər bir araya gəldikdə, kənd təsərrüfatı üçün əlverişli torpaq şəraiti yaradılır, məhsuldarlıq artır və iqtisadi səmərəlilik yüksəlir.Eyni zamanda, şoranlaşmış torpaqların bərpası ekologiyanın qorunmasına da töhfə verir,çünki torpaq resurslarının davamlı istifadəsi təbii sərvətlərin qorunmasını təmin edir. Müasir texnologiyalar meliorasiya sahəsində idarəetməni əsaslı şəkildə yeniləyir və daha yüksək səmərəlilik əldə etməyə imkan verir.Son illərdə tətbiq olunan sensor əsaslı suvarma sistemləri torpağın real vaxtda rütubət göstəricilərini ölçərək suvarmanı avtomatik təmizləyir.Bu texnologiya həm suya qənaət edir,həm də bitkilərin su stressini minimuma endirir.Damcı-suvarma sistemləri isə suyun birbaşa kök zonası boyunca verilməsi ilə su itkisini əhəmiiyətli dərəcədə azaldır və torpağın eroziyaya uğrama riskini azaldır.Meliorasiya sahəsində GPS və dron monitorinqinin tətbiqi də mühüm rol oynayır.Dron vasitəsilə sahələrin aerofoto çəkilişi aparılır,torpaq rütubəti,şoranlıq səviyyəsi və bitki örtüyündəki dəyişikliklər barədə dəqiq məlumat toplanılır.Bu məlumatlar xüsusi porqram təminatında analiz edilir və idarəetmə qərarlarının daha düzgün verilməsinə şərait yaradır.Eyni zamanda, rəqəmsal xəritələmə və coğrafi informasiya sistemləri(CİS) torpaq-su ehtiyatlarının bölgü planlarının hazırlanmasını asanlaşdırır, riskli zonaların müəyyən edilərək vaxtında meliorativ tədbirlər görülməsini təmin edir.Avtomatlaşdırılmış drenaj idarəetmə sistemləri XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 8 isə torpaqdakı su səviyyəsini daim nəzarətdə saxlayır.Bu sistemlər suyun artıq hissəsini vaxtında xaric edərək kök sisteminin zədələnməsinin qarşısını alır, həmçinin torpağın strukturunun pozulmasına imkan vermir.Bütün bu yeniliklər meliorasiyanın yalnız ənənəvi mühəndislik tədbirlərindən ibarət olmadığını, həm də müasir rəqəmsal texnologiyalarla inteqrasiya olunmuş xüsusi bir idarəetmə sahəsinə çevrildiyini göstərir.Nəticədə kənd təsərrüfatı istehsalı daha sabit resurslardan istifadə isə daha qənaətli olur. Meliorasiya sistemləri yalnız torpaq və su resurslarının qorunması ilə məhdudlaşmır, həm də kənd təsərrüfatı istehsalının sosial və iqtisadi tərəflərinə birbaşa təsir göstərir.Torpağın münbitliyinin artırılması və suvarma imkanlarının yaxşılaşdırılması kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmini yüksəldir ki, bu da fermerlərin gəlirlərinin artmasına səbəb olur.Sosial baxımdan, meliorasiya sistemləri kənd əhalisinin həyat səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir.Suvarma və drenaj işlərinin yaxşı təşkili nəticəsində əkin sahələri artdıqca, fermerlərin məhsul istehsalında müstəqilliyi və sosial rifahı yüksəlir.Eyni zamanda, kənd yerlərində infrastrukturun yaxşılaşdırılması(kanallar,su anbarları,suvarma şəbəkələri) cəmiyyət üçün əlavə sosial fayda yaradır və kənd təsərrüfatı sahəsində əmək fəaliyyətini stimullaşdırır.Ekoloji və iqtisadi faydalar birləşərək, meliorasiya sistemlərini həm kənd təsərrüfatı, həm də milli iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyətli layihələrə çevirir.Torpağın və su ehtiyatlarının davamlı istifadəsi,məhsuldarlığın artması və kənd əhalisinin gəlirlərinin yüksəlməsi nəticəsində regionlarda inkişaf və sosial sabitlik təmin olunur. (2020) Nəticə Meliorasiya sistemləri kənd təsərrüfatında istehsal prosesinin dayanıqlığını və məhsuldarlığını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Torpaq və su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, düzgün suvarma və drenaj tədbirlərinin tətbiqi əkin sahələrində optimal rütubət rejimi yaradır və bitkilərin sağlam inkişafını dəstəkləyir. Bu sistemlər yalnız məhsulun həcmini artırmaqla kifayətlənmir ,həm də torpağın keyfiyyətinin qorunmasına, şoranlaşma və bataqlaşma kimi mənfi proseslərin qarşısının alınmasına xidmət edir.Kənd təsərrüfatının iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşdırılması baxımından da meliorasiya tədbirləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.Ümumilikdə,meliorasiya sistemlərinin inkişafı aqrar sektorun rəqabət qabiliyyətini artırır,ərzaq təhlükəsizliyinin təmininə töhfə verir və kənd yerlərində sosial-iqtisadi sabitliyin formalaşmasına şərait yaradır.Buna görə də bu sahəyə qoyulan investisiyalar uzunmüddətli və strateji əhəmiyyət daşıyır.Meliorasiya sistemləri yalnız suvarma və drenaj məsələlərini həll edən texniki sahə deyil,həm də ölkənin aqrar siyasətinin əsas dayaqlarından biridir.Onun səmərəli təşkili həm torpaq ehtiyatlarının qorunması, həm aqrar istehsalın gücləndirilməsi , həm də ekoloji tarazlığın saxlanması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Ədəbiyyat siyahısı 1. Ağayev, F. ”Azərbaycan kənd təsərrüfatında meliorasiya tədbirlərinin səmərəliliyi”.Aqrar Elm, 2021. 2. Dinar, A., Zilberman, D.The Economics and Management of Water and Drainage in Agriculture.Kluwer Academic Publishers, 1991. 3. Əliyev, A. Aqrar meliorasiya sistemləri.Bakı: Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti, 2017. 4. FAO. Irrigation and Drainage Paper No.56:Crop Evapotranspiration.Rome, 1998. 5. FAO. Sustainable Land and Water Management Practices. Rome, 2017. 6. FAO. Water for Sustainable Food and Agriculture. 2020. 7. Həsənov, Ş. Meliorasiya və Su Təsərrüfatı. Bakı: ADPU Nəşriyyatı, 2018. 8. Hillel, D. Environmental Soil Physics. Academic Press, 1998. 9. Kazımov, V. Torpaqşünaslıq və meliorasiya.Bakı:Təhsil Nəşriyyatı, 2015. 10. Məmmədov, Q. Hüseynov, E.Suvarma və drenaj sistemləri. Gəncə:ADAU Nəşriyyatı, 2019. 11. Quliyev, R. Torpaqların meliorasiyası və münbitliyinin artırılması. Bakı:Elm və Təhsil, 2020. 12. World Bank. Irrigation, Drainage and Water Resources for Agriculture. Washington, 2019. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 15 Pic .3. Filtered silica gel Pic. 4. IR spectrum of silicon dioxide (SiO2) The obtained IR spectrum is characterized by typical absorption bands corresponding to the structure of amorphous silica in Figure 4. The observed peaks are consistent with the data given in the literature for plantderived SiO2, including silica from rice husk ash. The region of 3600-3200 cm-1 is the -O-H stretching vibrations. A broad and intense band is observed in this range. It corresponds to the stretching vibrations of hydroxyl groups (Si-OH), adsorbed water bound by hydrogen bonds. The width and extension of the band confirm the hydrophilic surface of amorphous SiO2. The region of 1650-1630 cm-1 is the deformation vibrations of water molecules. The peak in the region of about 1630-1650 cm-1 is characteristic of the H-O-H stretching vibrations of physically adsorbed water. This indicates that silica has a high specific surface area and the presence of cavities that retain moisture. Si-O-Si main region (1200-800 cm-1). This is the main diagnostic region for silica, ~1100-1080 cm-1 - asymmetric stretching vibrations of the Si-O-Si bridging bonds, ~ 800 cm-1 - symmetric 500750100012501500175020002500300035004000 1/cm -0.015 0 0.015 0.03 0.045 0.06 Abs 3647.39 3612.67 3566.38 3523.95 3502.73 3460.30 3446.79 3419.79 3392.79 3361.93 3336.85 3327.21 3309.85 3277.06 3257.77 3219.19 3190.26 2310.72 1749.44 1716.65 1683.86 1622.13 1543.05 1516.05 1508.33 1489.05 1473.621456.26 1417.68 688.59 617.22 574.79 516.92 501.49 FTIR Measurement XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 16 stretching vibrations of the Si-O-Si, 450 cm-1 - Si-O-Si deformation vibrations (rocking vibrations). These bands prove the presence of an amorphous tetrahedral silicon-oxygen lattice. The 950-970 cm-1 range corresponds to the peak Si-O-H stretching vibrations of the -Si-OH (silanol groups) at about 950 cm-1. This band indicates that the structure is not fully condensed, which is characteristic of amorphous materials and is a typical feature of SiO2 obtained from biomaterials. The region of 600-400 cm-1 is a low-frequency deformation oscillation, the peaks in this region are associated with deformation movements of the Si-O-Si framework and are characteristic of amorphous silica. An increase in intensity in this range indicates the disorder of the SiO2 structure. Pic. 5. IR spectrum of silica gel (amorphous SiO2·nH2O) The IR spectrum of the studied sample shows a typical set of absorption bands corresponding to the structure of hydrated amorphous silica - silica gel in Figure 5. The spectrum is characterized by broad bands in the O-H region and intense vibrations of Si-O-Si bonds, which indicate the presence of a branched silicate network and a significant amount of adsorbed water. The 3700-3000 cm-1 band is the -O-H valence vibrations (Si-OH and water). In this range, a broad and intense band consisting of several maxima is observed: ≈ 36703620 cm-1 - isolated silanol groups Si-OH; ≈ 3500-3300 cm-1 - valence vibrations of bound and adsorbed water, the presence of many small peaks indicates the high porosity of silica gel, the inhomogeneous structure of the surface. This is a characteristic feature of silica gel, as it contains a large amount of hydroxyl groups and structurally bound water. The band around 1640-1650 cm-1 is the deformation vibrations of water (δ H-O-H). The peak in this range is associated with the deformation movements of water molecules trapped in the pores of silica gel. It confirms the high sorption capacity of the material and the presence of physically adsorbed moisture. The main region of 1250-800 cm-1 is the -Si-O-Si vibrations. The main diagnostic range for this silica gel is: ~1100-1080 cm-1 are the asymmetric valence vibrations of the Si-O-Si bridging bonds. The intense and broad peak confirms the amorphous structure of silica, ~950-970 cm-1 are the vibrations of Si-OH (silanol groups). This peak is clearly visible for silica gel, because of the high concentration of OH-groups on its surface. ~800 cm-1 Si-O-Si symmetric stretching vibrations. The 500-450 cm-1 band is Si-O-Si deformation vibrations. In this region, low-frequency deformation vibrations of the silicate framework are usually observed, with clearly visible peaks around ≈ 450-480 cm-1, which are characteristic of amorphous silica. In addition, the peak observed in the range ≈ 430-440 cm-1 is believed to be associated with transverse deformation vibrations of the silicate framework. CONCLUSIONS The study revealed the possibility of obtaining silica gel based on rice husk and using it as an effective adsorbent for drying gases and their mixtures. 500750100012501500175020002500300035004000 1/cm 0 0.015 0.03 0.045 0.06 0.075 Abs 3647.39 3566.38 2397.52 2378.232310.72 1992.47 1843.95 1824.66 1749.44 1716.65 1699.29 1683.86 1668.43 1595.13 1543.05 1508.33 1489.05 1473.621456.26 1417.68 1317.38 1186.22 1122.57 1041.56 987.55 850.61 781.17 669.30 617.22 580.57 516.92 486.06 443.63 418.55 FTIR Measurement XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 17 Due to the high content of amorphous silicon dioxide in rice husk, this material is an environmentally friendly and inexpensive source of raw materials. The adsorption properties of the obtained silica gel were evaluated in laboratory conditions and it was shown that it can be used for effective drying of natural gases, air and other gas mixtures. The adsorption properties of the silica obtained after preliminary purification and acid treatment of rice husk were at a high level. The IR spectrum of silica gel clearly revealed its structural features, including the fact that the presence of hydroxyl groups and Si-O-Si bonds all increase the efficiency of adsorption processes. In conclusion, the spectrum shows absorption bands characteristic of amorphous silica, including a broad OH band in the region of about 3500 cm-1, deformation vibrations of water near 1630 cm-1, intense Si-O-Si bands in the range of 1200-450 cm-1, and the presence of silanol groups in the region of about 950 cm-1. Thus, the IR spectrum confirms the presence of amorphous SiO2, which fully corresponds to the structure of silica isolated from rice husk ash. In addition, the spectrum of silica gel is characterized by the following features: a broad O-H band located in the range of 3700-3000 cm-1 indicates a high content of water and silanol groups; deformation vibrations of water molecules in the region of ≈1640 cm-1; intense Si-O-Si bands in the range of 1200-800 cm-1; A peak characteristic of Si-OH at ≈950 cm-1; low-frequency Si-O-Si vibrations in the region of 500-450 cm-1. Thus, the presented IR spectrum fully corresponds to the structure of amorphous hydrated silica - silica gel. It is characterized by high porosity, a large number of hydroxyl groups and the ability to intensively sorb water. This study reveals the possibility of using rice husk as an environmentally friendly and effective raw material, contributing to its widespread use in various technological processes, such as gas drying. The high chemical stability and adsorption properties of silica gel allow it to be effectively used in various industrial processes, which in turn contributes to the development of waste-free technologies and improvement of the environmental situation. References 1. U. Kalapathy, Proctor A., Shultz J. A simple method for production of pure silica from rice hull ash // Bioresource Technology. – 2000. – Vol.73. – P.257–262. https://doi.org/10.1016/S0960-8524(99)00127-3 2. P.N.Babaso, Sharanagouda H. Rice husk and its applications: Review. // Int. J. Curr. Microbiol. Appl. Sci. – 2017. – Vol. 6, №10. – P. 1144–1156. https://doi.org/10.20546/ijcmas.2017.610.138 3. N. Yalçin, Sevinç V. Studies on silica obtained from rice husk // Ceramics International. – 2001. – Vol.27. – P.219–224. https://doi.org/10.1016/S0272-8842(00)00064-1 4.V.P. Della, Kühn I., Hotza D. Rice husk ash as an alternative source for active silica production // Materials Letters. – 2002. – Vol.57. – P.818–821. https://doi.org/10.1016/S0167-577X(02)00879-0 5. B.S.Krishna, Murty D.S.R., Prakash B.S.J. Synthesis of silica gel from rice husk ash and study of its adsorption characteristics // Journal of Chemical Technology and Biotechnology. – 2009. – Vol.84. – P.1191– 1198. https://doi.org/10.1002/jctb. 6. D.Prasetyoko, Irawan C., Ramli Z., Nur H. Synthesis of mesoporous silica from rice husk ash using sol–gel method // Indonesian Journal of Chemistry. – 2006. – Vol.6, №1. – P.89–94. https://doi.org/10.22146/ijc.21640 7. S.F.Sulaiman, Hashim R., Sulaiman O., Nadhari W.N.A.W. Production of silica gel from rice husk ash // BioResources. – 2011. – Vol.6, №4. – P.4497–4508. https://ojs.cnr.ncsu.edu/index.php/BioRes/article/view/2152 8. M. Saeed, Ishaq M., Seo Y. Green synthesis of mesoporous silica from rice husk for environmental applications // Microporous and Mesoporous Materials. – 2021. – Vol.323. – Article 111246. https://doi.org/10.1016/j.micromeso.2021.111246 9. S.Elkholy, Elnagar M. Effect of nano-silica produced from rice husk on cement composites // Construction and Building Materials. – 2023. – Vol.381. – Article 131306. https://doi.org/10.1016/j.conbuildmat.2023.131306 10. G.Gakuru, Makama G., Mbarawa M. Synthesis and characterization of silica gel from rice husk ash // Journal of Materials Science Research. – 2014. – Vol.3, №4. – P.16–22. https://doi.org/10.5539/jmsr.v3n4p16 XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 18 Economic sciences PRESENTATION OF SEGMENT REPORTING IN INTERNATIONAL STANDARDS (IFRS 8) Haciyeva Nushabə Aslan Məmmədov Kənan Afəq SEGMENT HESABATLATLARININ BEYNƏLXALQ STANDARTLARINDA ƏKS OLUNMASI(IFRS 8) Haciyeva Nushabə Aslan Məmmədov Kənan Afəq BMHS 8-in dərc edilməsi beynəlxalq səviyyədə seqment hesabatlılığının təkamülündə əhəmiyyətli bir mərhələ təşkil etdi və təkcə tənzimləyici arxitekturada deyil, həm də korporativ açıqlama fəlsəfəsində paradiqmatik dəyişiklikləri əks etdirdi. Standartın əsas məğzi 1-ci bənddə ifadə olunur: "Təşkilat maliyyə hesabatlarının istifadəçilərinə məşğul olduğu biznes fəaliyyətinin və fəaliyyət göstərdiyi iqtisadi mühitin təbiətini və maliyyə təsirlərini qiymətləndirməyə imkan vermək üçün məlumatları müzakirə etməlidir." Bu formul seqmentləşdirilmiş hesabatlılığın əsas məqsədini ümumiləşdirir: informasiya asimmetriyasını azaltmaq və investisiya və kredit qərarlarının keyfiyyətini artırmaq üçün xarici istifadəçilərə müəssisə haqqında daha ətraflı məlumat vermək. Standartla müəyyən edilmiş əhatə dairəsinə (2-ci bənd) borc və ya kapital alətləri bazarda ticarət edilən və ya bu cür alətlər buraxmaq niyyətində olan qurumlar, eləcə də onların konsolidasiya edilmiş maliyyə hesabatları daxildir. Bu tərif standartın kapital bazarları üçün şəffaflıq mexanizmi kimi təbiətini gücləndirir, baxmayaraq ki, özəl və ya siyahıya alınmamış qurumlar könüllü olaraq seqmentləşdirilmiş açıqlama təcrübələrini tətbiq edə bilərlər. 5-ci bəndə əsasən "əməliyyat seqmenti"nin tərifi üç kümülatif elementi özündə birləşdirir: (a) gəlirlərin yarana biləcəyi və xərclərin çəkilə biləcəyi iqtisadi fəaliyyətləri həyata keçirən bir komponentdir; (b) onun nəticələri resursların bölüşdürülməsi və fəaliyyətin qiymətləndirilməsi üçün baş əməliyyat qərarı qəbul edən şəxs (CODM) tərəfindən vaxtaşırı nəzərdən keçirilir; (c) ayrı-ayrı maliyyə məlumatlarının mövcud olduğu yer. Bu tərif şirkətin daxili idarəetmə əməliyyatları ilə xarici hesabat arasındakı əlaqəni vurğulayır - yəni seqment hesabatları rəhbərliyin özü tərəfindən istifadə edilən hesabat çərçivəsini əks etdirməlidir. Standart həmçinin hesabat verilə bilən seqmentlərin müəyyən edilməsi üçün kəmiyyət meyarlarını müəyyən edir: müəssisə gəlir, mənfəət və ya zərər və ya aktivlər üçün hədləri aşan (adətən seqmentlərin ümumi məbləğinin 10%-i) və ya digər hallarda əhəmiyyətli hesab edilən hər bir seqmenti ayrıca hesabat verməlidir.Bundan əlavə, minimum əhatə dairəsi qaydası mövcuddur: müəyyən edilmiş seqmentlər tərəfindən bildirilən ümumi xarici gəlir müəssisənin ümumi gəlirinin 75%-dən azdırsa, həmin həddə çatana qədər əlavə seqmentlər daxil edilməlidir. Meyarların bu kombinasiyası müəssisənin müvafiq fəaliyyətlərinin əksəriyyətinin seqmentləşdirilmiş hesabatlarda əks olunmasını təmin etməyə və əhəmiyyətli buraxılma riskini azaltmağa çalışır. Standartın digər vacib aspekti seqmentlərin aqreqasiyasının mümkünlüyüdür: iki və ya daha çox əməliyyat seqmenti çox oxşar iqtisadi xüsusiyyətlərə (məhsulların/xidmətlərin təbiəti, paylama metodları, müştəri növü, tənzimləyici mühit) malik olduqda və bu cür aqreqasiya standartın əsas prinsipinə uyğundursa, birləşdirilə bilər. Bu çeviklik həddindən artıq parçalanmış açıqlamaların çoxluğundan qaçınmaq məqsədi daşıyır, lakin rəhbərliyə və auditorlara aqreqasiyanın əsaslandırılmasını sənədləşdirmək və aqreqasiyanın məlumatın faydalılığına xələl gətirməməsini təmin etmək məsuliyyətini qoyur. Ölçmə və uzlaşdırma ilə bağlı olaraq, BMHS 8, seqment ölçülərinin rəhbərliyin qərar qəbul etmək üçün daxili olaraq istifadə etdiyi ölçülərə uyğun olmasını tələb edir, hətta bu ölçülər konsolidasiya edilmiş maliyyə hesabatlarında təqdim edilənlərdən fərqli olsa belə. Standart həmçinin 28-ci bəndə uyğun olaraq hesabat verilə bilən seqment cəmləri ilə müəssisənin məcmu məbləğləri (məsələn, ümumi gəlir, ümumi aktivlər) arasında uzlaşdırma tələb edir. Bu uzlaşdırma tələbi açıqlamaların etibarlılığını artırır və xarici istifadəçilərə daxili və xarici məlumatlar arasındakı fərqləri anlamağa imkan verir. BMHS 8-ə dair tənqidi bir düşüncə göstərir ki, bu, seqmentləşdirilmiş məlumatların aktuallığını və faydalılığını artırsa da, eyni zamanda çətinliklər yaradıb. Biznes və coğrafi seqmentləri müəyyən edən keçmiş BMHS 14-ün göstərişli yanaşmasının idarəetməyə yönəlmiş yanaşma ilə əvəz edilməsi idarəetmə uçotu və maliyyə uçotu arasında uyğunluğu gücləndirib, lakin müəssisələr və yurisdiksiyalar arasında müqayisəni XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 19 əhəmiyyətli dərəcədə azaltıb. Empirik tədqiqatlar bildirilən seqmentlərin sayında və növündə, eləcə də uzlaşdırmaların təfərrüatlılığı və ardıcıllığı səviyyəsində əhəmiyyətli dəyişiklikləri müəyyən edir. "Seqment nəticələri" üçün vahid ölçünün olmaması və daxili tənzimlənmiş göstəricilərin (qeyri-GAAP ölçüləri) artan istifadəsinin müqayisəni zəiflədir və rəhbərliyin "seqment hesabat seçimi" və ya "qazancın idarə edilməsi" riskini artıra bilər. Standart həmçinin birdən çox seqmenti olmayan və ya birdən çox seqmentləşdirməməyi seçən müəssisələr üçün "müəssisə miqyasında" açıqlama tələb edir. Bu açıqlamalara məhsul və xidmətlər üzrə gəlir, coğrafi ərazi üzrə gəlir və iri müştərilərdən əldə edilən gəlir daxildir. Bu açıqlamalar hədəflənmiş məlumatları tamamlayır və xarici istifadəçilərə müəssisənin əməliyyat və risk strukturu haqqında əlavə məlumat verir. 8 saylı MHBS-yə dair düşüncələr tədqiqat və gələcək təkmilləşdirmə sahələrini də müəyyən etmişdir. Məsələn, bir çox tədqiqatçı kəmiyyət hədlərinin (10%/75%) bütün qurumlar, xüsusən də yüksək dərəcədə şaxələnmiş qruplar və ya kiçik coğrafi seqmentlərə malik qurumlar üçün uyğun olub-olmadığını və standartın seqmentlər üzrə performans metriklərinin daha çox standartlaşdırılmasını tələb edib-etmədiyini şübhə altına alır. Həmçinin, standartın zəif korporativ idarəetmə kontekstində və ya güclü hesabatlar hazırlamaq imkanlarının məhdud olduğu inkişaf etməkdə olan bazarlarda seqmentləşdirilmiş hesabatların nəticələrini ətraflı şəkildə həll etmədiyi təklif olunur. Kommersiya şirkətləri üzrə magistr dissertasiyası kontekstində bu standartın empirik təhlilə daxil edilməsi bir neçə ölçüyə diqqət yetirməyi tələb edir: birincisi, nümunə şirkətlərin 8 saylı MHBS-nin əhatə dairəsinə (və ya yerli/qəbul edilmiş ekvivalentinə) daxil olub-olmadığını yoxlamaq və hansı seqmentlərin əslində hesabat verildiyini müəyyən etmək; ikincisi, daxili hesabat (CODM-ə) və xarici hesabatlar (maliyyə hesabatlarında) arasında uyğunluğun araşdırılması — mühasibat uçotu siyasətlərinin və izahlı qeydlərin təhlili vasitəsilə; Üçüncüsü, qurumun hesabat verilmiş və ümumiləşdirilmiş seqmentləri arasında uzlaşmanın keyfiyyətini qiymətləndirmək; və nəhayət, seqmentləşdirmənin kapital dəyəri, mənfəət dəyişkənliyi və bazar dəyəri kimi performans dəyişənlərinə təsirini və bu təsirin müxtəlif yurisdiksiyalardakı və ya idarəetmə yetkinlik səviyyələrindəki şirkətlər arasında necə dəyişə biləcəyini araşdırın. Beləliklə, IFRS 8 seqmentləşdirilmiş açıqlamanı müəssisənin idarəetmə perspektivi və daxili təcrübələri ilə uyğunlaşdırdığı və xarici istifadəçilər üçün faydalılığını artırdığı üçün seqment uçotu sahəsində əhəmiyyətli bir inkişaf təmsil edir. Bununla belə, müqayisəlilik, ardıcıllıq və informasiya manipulyasiyası potensialı baxımından da əhəmiyyətli çətinliklər yaradır. Bu standartı qlobal kontekstdə və kommersiya şirkətlərinin öyrənilməsində əks etdirmək magistr səviyyəsində akademik tədqiqatlar üçün uyğun olan zəngin nəzəri və praktik platforma yaradır. Bir çox iri şirkətlər müxtəlif malları istehsal edir, geniş sahədə xidmətlər göstərir, hansı ki, bu özünün texniki səviyyəsinə görə, rentabellik və digər şərtlərə görə fərqlənir. Bundan başqa, müxtəlif coğrafi regionlarda malların, məhsulların, iş, xidmətlərin satışı həyata keçirilir, hansı ki, həmçinin özünün xüsusiyyətləri (sorğu, istehlakçıların gəlirləri, sosial-iqtisadi səviyyə və digər şərtlər) vardır. Bu xüsusiyyətlər haqqında informasiyalar maliyyə hesabatı istifadəçiləri üçün xeyli maraq doğurur, belə ki, o imkan verir: - müəssisəni keçən fəaliyyətinin nəticəsini yaxşı başa düşməyə; - müəssisənin riskini və mənfəətini düzgün qiymətləndirməyə; - gələcəkdə müəssisə ilə münasibətdə daha əsaslandırılmış qərarlar qəbul edilməsinə imkan verir. Bununla əlaqədar seqment hesabatının formalaşdırılmasına tələbat meydana gəlir, bunun köməyi ilə hər bir biznes seqmentinin keyfiyyətini qiymətləndirmək olar. Seqment hesabatının təhlilində istifadə olunan əsas anlayışları nəzərdən keçirək. Seqment (lat. seqmentum) nə üçün və ya parça hissəsidir deməkdir. Bu anlayış mühasibat uçotuna uyğun olaraq o cəhətdən istifadə olunur ki, müəssisə fəaliyyətinin ayrı-ayrı hissələri (seqmentləri)) haqqında məlumatları mühasibat hesabatında ayrılıqda açıqlamaq lazımdır. Belə hissələr (seqmentlər) müxtəlif malların, işlərin, xidmətlərin istehsalı və satışı haqqında məlumatlar yaxud müxtəlif regionlarda bir mal növünün satışı haqqında məlumatlar ola bilər. Seqment hesabatı - müəssisə fəaliyyətinin ayrı-ayrı seqmentlər üzrə informasiyalarını açıqlayan hesabatdır. Standartı tərtib edənlər və maliyyə uçotu proseslərinə cəlb olunmuş digər şəxslər (məsələn, maliyyə analitikləri) tez-tez “informasiya nə qədər çoxdursa, qərar qəbuletmə prosesi üçün bir o qədər yaxşıdır” prinsipindən çıxış edirlər. Hazırkı fəsildə olan standartları məhz bu prinsip birləşdirir. Onlar balans hesabatında, mənfəət və zərərlər haqda hesabatda olan informasiyadan üstəlik əlavə informasiya təqdim edilməsi qaydasını reqlamentləşdirir. Nəzərdən keçirilən problemlər dairəsinə seqment hesabatı (MHBS 8), hesabat tarixindən sonrakı hadisələr barədə informasiya təqdim edilməsi, satış üçün saxlanılan dövriyyədənkənar aktivlər və dayandırılan fəaliyyət barədə informasiyanın açıqlanması (MHBS 5), səhmə mənfəətin müəyyən edilməsi və aralıq maliyyə hesabatı kimi məsələlər daxil edilmişdir. MHBS 8-də, həmçinin XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 20 , hazırkı fəsildə təhlil edilir, çünki o, ilk növbədə maliyyə hesabatında açıqlanan informasiyanın müqayisəliliyinin təmin olunmasına və onun ardıcıl olaraq təqdim edilməsinə səmtləşdirilmişdir. Müqayisə olunan və ardıcıl şərh edilmiş informasiya yüksək keyfiyyətilə fərqləndiyi və qərarların qəbulu prosesini yüngülləşdirdiyi üçün, MHBS 8-də, həmçinin , indiki fəslə daxil edilmişdir. Seqment hesabatının tərtib edilməsinin məqsədi: Bu suala cavab verməkdən ötrü əvvəlcə seqment hesabatının təqdim edilməsinin əhəmiyyəti və məqsədlərini müəyyən edək. Şirkətin balans hesabatı mənfəət və zərərlər haqqında hesabatı satış, xərclər, aktivlər və öhdəliklər barədə vahid ümumiləşdirilmiş informasiyanı açıqlamağa imkan verir. Əsasən bir sahədə işləyən şirkətlər, məsələn “Kür” üçün nəticələrinin şirkətin mənfəət və zərərlər haqqında hesabatında açıqlanan fəaliyyətinin riskləri və qeyri-müəyyənlikləri, konkret sahə üçün xarakterik olan xüsusi risklər və qeyrimüəyyənliklərlə bağlıdır. Bu halda kənar səhmdarlar şirkətin gələcək nəticələrini keçmiş ilin nəticələrinin və təsərrüfat fəaliyyətinin cari nəticələrinin qiymətləndirilməsi əsasında , həmçinin , həmin şirkətin işlədiyi sahənin gələcək inkişaf perspektivlərinə əsasən proqnozlaşdırmaq iqtidarındadırlar. Lakin praktikada şirkətlər, məsələn, idman ləvazimatları və geyimləri istehsal edən, öz məhsullarını müxtəlif alıcılıq qabiliyyəti səviyyəsinə malik olan bir çox dünya bazarlarında satan Nike və Adidas kimi şirkətlər, əksər hallarda çoxlu malların satışı ilə məşğul olur, bir neçə sahələrdə və müxtəlif regional bazarlarda işləyir. Yaxud, həm aviasiyada, həm də mehmanxana biznesində aktiv işləyən Skandinaviya səviyyəli SAS qrupu kimi şirkətləri göstərmək olar. Həmin şirkətlərin yaxud qrupların korporativ riski, birincisi, müxtəlif mal qrupları ilə bağlı spesifik risklərdən və ikincisi, onların təşkil olunduğu konkret bazarların spesifik risklərindən asılıdır. Müəyyən məhsulun istehsalı, ya müəyyən xidmət növlərinin göstərilməsi, yaxud konkret bazarla bağlı risklər və qeyri-müəyyənlik arasında müsbət, yaxud mənfi korrelyasiya mövcud ola bilər. Ayrıayrı seqmentlər üzrə risklər və nəticələr arasında müsbət korrelyasiya olduğu halda, bütövlüksə şirkətin riski artır və korporasiyanın fəaliyyətinin nəticələri sabit olmayacaqdır. Bu səbəbdən, çoxprofilli şirkətlərin və çoxmillətli korporasiyaların gələcək fəaliyyətinin nəticələrinin proqnozlaşdırılması üçün müxtəlif mal və xidmət qrupları, yaxud ayrı-ayrı regional bazarlar üzrə fəaliyyət nəticələri barədə informasiya lazımdır. Ayrı-ayrı mal qrupları və müxtəlif bazarlar üzrə maliyyə informasiyasının təqdim edilməsi seqment hesabatı adını almışdır. Seqment hesabatı MHBS 8-ün müddəaları əsasında tənzimlənir Standartın giriş hissəsində deyildiyi kimi, onun əsas məqsədi əsas maliyyə hesabatında (qrupun balans hesabatı, mənfəət və zərərlər haqqında hesabatı nəzərdə tutulur) olduğundan daha geniş informasiya vermək yolu ilə şirkətin fəaliyyətinin perspektivləri və riskləri barədə qərarların qəbul edilməsi prosesində maliyyə hesabatının istifadəçilərinə köməklik göstərməkdən ibarətdir. Hər bir seqment üzrə fəaliyyətin nəticələri barədə informasiya, hər bir seqmentdə istifadə olunan kapital barədə məlumatlarla birlikdə təqdim edilir. Seqmentlər üzrə verilən informasiya daha geiş olduğuna görə o, maliyyə hesabatını oxuyan şəxsə şirkətin təmsil olunduğu müxtəlif seqment bazarlarında onun fəaliyyətindən alınmış maliyyə nəticəsini təhlil etməyə imkan verir. Bu baxımdan, seqment informasiyası maliyyə hesabatında açıqlanan mühüm uçot informasiyasına əlavə kimi qəbul edilir. Müxtəlif seqmentlərə əmtəə bazarları (təsərrüfat seqmentləri) və coğrafi bazarlar (coğrafi seqmentlər) nöqteyi-nəzərindən baxmaq olar. Şirkətlər, öz növbəsində , seqment informasiyasını açıqlamağa tələsmir, çünki o, strateji əhəmiyyətə malikdir. Seqmentlər üzrə məlumatlar investorlar üçün nəinki informasiyanın qiymətliliyini artırır, həm də qərarların qəbul edilməsi prosesində rəqabət aparanlara çox yararlı ola bilir. Seqmentlər üzrə informasiyanın açıqlanması şirkətlər tərəfindən xüsusi informasiyanın açıqlanması kimi qəbul olunduğu üçün onlar yalnız qiyməti az olan informasiya verməyə cəhd edir. Analitiklər seqmentlər üzrə informasiyanın açıqlanmasının keyfiyyətinin aşağı olduğunu və qeyri-adekvatlığını daim tənqid edirdilər. Şirkətlər isə biznesin dəyəri, yaxud ayrı-ayrı seqmentlərin rentabelliyi barədə məlumatların verilməsindən şirkətlərin götürdüyü faydanın informasiyanı toplamaqda rəqiblərə edilən köməklikdən olan itkiləri ödəmədiyini təsdiqləyərək geri çəkilmirdi. Seqment informasiyasının təqdim edilməsinə münasibətdə tələblərin yolverilən çeviklik dərəcəsi keçən əsrin 80-cı və 90-cı illərində standartları işləyib hazırlayanların diqqət mərkəzində olmuşdur (Fields,LYS and Vincent, 2001), 90-cı illərin ortalarında Amerika FASB-ı seqment üzrə açıqlanan informasiyanın təqdim edilməsi prinsiplərinin, şirkətin daxili hesabatının təşkili prinsiplərinə mütləq uyğunlaşdırılmasını təsbit etmiş yeni standartlarda MHBSK oxşar yanaşma seçdi. Yeni standartların başlıca uğuru onların haqqında ayrıca informasiya verilməsini zəruri edən seqmentlərin müəyyən edilməsinə imkan verməsindədir. MHBS 8-ün məzmununun müzakirəsinə keçməzdən əvvəl xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, MHBS 8-ün tətbiqi pay, yaxud borc qiymətli kağızları açıq bazarda dövriyyədə olan şirkətlər, həmçinin açıq bazarda dövriyyə üçün pay və borc qiymətli kağızlar buraxmağa hazırlaşan şirkətlər üçün məcburidir (MHBS 8, paraqraf 3). Hesabatda seqmentlər üzrə informasiyanın təqdim edilməsi, MHBS-ə əsasən məcburi olmayan , XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 21 belə informasiyanı könüllü əsasda təqdim edən şirkətlər də, həmçinin , MHBS 8-ün qaydalarına əməl etməlidir. Bu qaydalara uyğun olaraq kommersiya təşkilatları (kredit təşkilatından başqa) seqment hesabatını formalaşdırmalıdır, əgər aşağıdakı şərtlərdən birini yerinə yetirirsə göstərilən şərt məcburidir: - təşkilatlar yaxud assosiasiyalar icmal mühasibat hesabatının tərtibçiləridir; - təşkilatlar müxtəlif fəaliyyət növlərini həyata keçirir, yaxud texnoloji prosesə, istehlakçı qrupuna, satış üsuluna və s. görə fərqlənən, malları istehsal edir; - təşkilatlar müxtəlif coğrafi regionlarda öz fəaliyyətini həyata keçirir. 12//2000 ilə MUQ tələbləri kiçik sahibkarlıq subyektlərində geniş yayılmışdır. Həmin normativ aktda aşağıdakı anlayışlar müəyyən edilmişdir: ▄ seqmentə görə informasiya – təşkilatın müəyyən olunmuş göstəricilər siyahısı olan mühasibat hesabatının təqdim edilməsi nəticəsində müəyyən təsərrüfat şəraitində təşkilatın fəaliyyət hissəsini açıqlayan, informasiya; ▄ əməliyyat seqmenti – müəyyən malların istehsalı, müəyyən işlərin yerinə yetirilməsi, müəyyən xidmətlərin göstərilməsi yaxud eyni qrup mallar, işlər, xidmətlərə görə təşkilatın fəaliyyət hissəsidir, hansı ki, riskləri və faydaları digər təsərrüfat seqmentlərinin riskləri və faydalarından fərqlənən şirkətin xüsusi olaraq ayrılan komponentidir. ▄ coğrafi seqment – konkret iqtisadi mühitdə məhsul istehsalı, yaxud xidmətlərin göstərilməsi ilə məşğul olan, riskləri və faydaları digər təsərrüfat seqmentlərinin riskləri və faydalarından fərqlənən şirkətin xüsusi olaraq, seçilən komponentidir. ▄ Seqment hesabatı - ayrılıqda əməliyyat yaxud coğrafi seqment haqqında informasiyalar – mühasibat hesabatında yaxud icmal mühasibat hesabatında açıqlama üçün vacibdir. Seqment hesabatının tərtib edilməsi qaydasına aşağıdakı mərhələlər daxil edilir: 1) Seqment hesabatının müəyyən edilməsi; 2) Müəssisənin uçot siyasətinin metodlar sistemi və meyarlarına uyğun olaraq seqment hesabatının formatı və məzmununun seçilməsi; 3) Maliyyə və idarəetmə uçotunun registrlərindən seqment hesabatı üzrə informasiyaların toplanması və ümumiləşdirilməsi; 4) Seqment üzrə informasiyanın verilməsini tənzimləyən, normativ sənədlərə uyğun hesabatın seqmentlərinin birinci və ikinci formatı üzrə informasiyaların açıqlamaları. Müxtəlif seqmentlər təşkilat və idarəetmə strukturundan asılı olaraq müəssisələr tərəfindən müstəqil surətdə həyata keçirilir, icmal mühasibat hesabatında seqmentlərin siyahısı müəssisənin özü tərəfindən müəyyənləşdirilir. Seqment hesabatının ayrılması zamanı risklərin aşağıdakı növlərinə diqqət yetirilir: - ümumiqtisadi; - valyuta; - kredit; - qiymət; - siyasi. Əməliyyat seqmenti üzrə informasiyalar ayrılan zaman bir neçə növ malları , işləri, xidmətləri aşağıdakı əlamətlərin hamısı üzrə yaxud əksəriyyəti üzrə oxşarlıq zamanı bir qrupda (seqmentdə) birləşdirmək olar: - malların, işlərin, xidmətlərin təyinatı; - malların istehsalı, işlərin yerinə yetirilməsi, xidmətlərin göstərilməsi prosesi; - malların, işlərin, xidmətlərin istehlakçısı (alıcısı); - satış metodu; - müəssisə fəaliyyətinin idarəetmə sistemi (əgər münasibdirsə). Coğrafi seqment üzrə informasiyaların çıxarılması zamanı nəzərə almaq lazımdır: - müəssisənin fəaliyyət göstərdiyi bölgədə dövlətin iqtisadi və siyasi sistemini müəyyən şərtlərin uyğunluğu; Müxtəlif coğrafi bölgələrdə həyata keçirilən, fəaliyyətdə dayanıqlıq (sabitlik) əlaqələrin mövcud olması; - fəaliyyətin eyniliyi; - müəyyən coğrafi bölgələrdə müəssisə fəaliyyətinə xas olan , risklər; - valyuta nəzarəti qaydasının ümumiliyi; - müəyyən coğrafi bölgədə müəssisə fəaliyyəti ilə əlaqədar, valyuta riski. Coğrafi seqment ayrıla bilər: 1) müəyyən dövlət yaxud bir neçə dövlət regionu üzrə ; 2) aktivlərin yerləşdiyi (fəaliyyətin aparıldığı) yer üzrə yaxud satış bazarının yerləşdiyi (istehlakçının , alıcının) yer üzrə. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 22 Qayda üzrə birinciyə nisbətən ikinci meyar tez-tez istifadə olunur. Hesabat seqmentinin tanınması üçün aşağıdakı tələbləri yerinə yetirmək lazımdır: 1) xarici alıcılara satışdan seqmentin aldığı gəlirin əhəmiyyətli hissəsi; 2) xarici alıcılarla satışdan gəlir və digər seqment əməliyyatlarından olan gəlir ümumi gəlir məbləğinin 10 %-dən az olmayan hissəsini təşkil edir; 3) seqmentin maliyyə nəticəsi (mənfəət yaxud zərəri) bütün seqmentlərin maliyyə nəticəsinin 10 %-dən az olmayan hissəsini təşkil edir; 4) həmin seqmentin aktivləri bütün seqmentlərin aktivlərinin 10 %-dən az olmamalıdır; 5) müəssisə gəlirinin 75 %-dən az olmayan hissəsi hesabat seqmentinə daxil edilir. 2, 3 və 4 bəndləri birləşdirmək , eyni zamanda bütünlüklə birinci və beşinci tələblərə riayət edilməlidir. Seqment üzrə mühasibat hesabatını formalaşdıran zaman seqmentlərə ilkin və təkrar informasiyanı seçmək lazımdır. Əgər şirkətin riskləri və mənfəət normaları başlıca olaraq istehsal olunan mallardakı və göstərilən xidmətlərdəki fərqlərdən asılıdırsa, seqment informasiyasının təqdim edilməsi üçün onun ilkin formatı təsərrüfat seqmentləri olmalıdır, bu zaman ikinci informasiya coğrafi əlamət üzrə verilir. Eynilə, əgər şirkətin riskləri və mənfəət normaları, əsasən o faktdan asılı olsa ki, o müxtəlif ölkələrdə, yaxud müxtəlif coğrafi zonalarda işləyir, onun ilkin formatı coğrafi seqmentlər olacaqdır, bu zaman ikinci informasiya müvafiq mallar və xidmət qrupları üçün veriləcəkdir. Beləliklə, seqmentin ilkin formatının seçilməsi şirkətin qərarından asılıdır, çünki idarəetmə hesabatının daxili sistemini o müstəqil surətdə müəyyən edir. Seqmentlərin hansı kateqoriyasının ilkin, hansının isə ikinci formatı kimi müəyyən edilməsi barədə informasiya hesabata qeydlərdə açıqlanır. Hesabat seqmenti üzrə ilkin informasiyanın tərkibində hesabat seqmentinə aid olan aşağıdakı göstəricilər açıqlanır: - satışdan daxil olan gəlirin ümumi həcmi; - maliyyə nəticələri (mənfəət yaxud zərər); - seqmentlərin aktivlərinin ümumi balans həcmi; - hesabat seqmentlərinin öhdəliklərinin ümumi həcmi; -seqmentin əsas vəsaitləri və qeyri-maddi aktivlərin kapital qoyuluşunun ümumi həcmi; - tətbiq olunan seqmentlərin əsas vəsaitlərinin və qeyri-maddi aktivlər üzrə amortizasiya ayırmalarının ümumi həcmi; - seqmentlərin asılı və törəmə cəmiyyətlərində məcmu xalis mənfəətin xüsusi çəkisi; - asılı və törəmə cəmiyyətinə, habelə birgə fəaliyyətə qoyuluşların ümumi həcmi. Əgər ikinci informasiya tanınırsa coğrafi seqment üzrə informasiyadır və hesabatda aşağıdakı göstəricilər açıqlanır: - satış bazarının yerləşdiyi yer üzrə seçilmiş , coğrafi regionlar nöqteyi-nəzərindən xarici alıcılara satışdan olan gəlirin həcmi; - aktivlərin yerləşdiyi yer üzrə seqment hesabatının aktivlərinin balans həcmi; - aktivlərin yerləşdiyi yer üzrə əsas vəsaitlər və qeyri-maddi aktivlərə qoyulan kapital qoyuluşlarının həcmi. Əgər ikinci tanınırsa əməliyyat seqmenti üzrə informasiya mühasibat hesabatında aşağıdakı göstəricilər əks etdirilməlidir: - xarici alıcılara satışdan daxil olan gəlir; - aktivlərin balans həcmi; - əsas vəsaitlər və qeyri-maddi aktivlərə qoyulan kapital qoyuluşlarının həcmi. Seqment hesabatının məzmunu və formalaşdırılması xüsusiyyətlərini bilmək onun təhlilinin düzgün metodikasının qurulmasını təmin edir, təhlilin tərkibində iki iri hissəni ayırmaq məqsədəuyğundur. 1) Müəssisələrin fəaliyyətinin əməliyyat seqmenti nöqteyi-nəzərdən hesabat informasiyalarının təhlili; 2) Müəssisələr fəaliyyətinin coğrafi seqment nöqteyi-nəzərdən hesabat informasiyalarının təhlili; XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 23 STRUCTURAL DEFICIENCIES IN MANAGEMENT AT HEALTHCARE INSTITUTIONS Khumar Kazimova Postgraduate student, Nakhchivan State University ORCID ID: 0009-0009-4040-1718 SƏHİYYƏ MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ İDARƏETMƏNİN STRUKTUR ÇATIŞMAZLIQLARI Xumar Kazımova Naxçıvan Dövlət Universiteti magistratura tələbəsi ORCİD İD: 0009-0009-4040-1718 Abstract Structural deficiencies in the management of healthcare institutions create significant challenges in ensuring the efficient organization of services, optimal allocation of resources, and protection of public health. The study shows that unclear distribution of authority and responsibility, delays in decision-making, and weak coordination between management levels directly affect performance outcomes. In many healthcare facilities, fragmentation of key management functions such as planning, financial management, and human resource policy leads to resource loss and a decline in service quality. Limited implementation of information systems, weak digital monitoring mechanisms, and deficiencies in the integration of medical data contribute to the weakening of the link between clinical and administrative management. This complicates the timely and accurate execution of both treatment processes and administrative decisions. The study further indicates that inconsistencies between normative-legal requirements and actual operational mechanisms restrict the development of long-term strategic plans within the management structure.As a result, it is determined that addressing structural deficiencies requires professionalization of management, implementation of unified and integrated information systems, transparent management of financial and human resources, and strengthening coordination between clinical and administrative leadership. These reforms can contribute significantly to optimizing the performance of healthcare institutions, improving service quality, and enhancing population health. Xülasə Səhiyyə müəssisələrində idarəetmənin struktur çatışmazlıqları xidmətlərin səmərəli təşkili, resursların optimal bölüşdürülməsi və əhali sağlamlığının qorunması baxımından ciddi çətinliklər yaradır. Tədqiqat göstərir ki, mövcud idarəetmə modellərində səlahiyyət və məsuliyyət bölgüsünün qeyri-dəqiq müəyyən edilməsi, qərarvermə prosesinin ləngiməsi və idarəetmə səviyyələri arasında koordinasiyanın zəifliyi fəaliyyətin nəticələrinə birbaşa təsir edir. Bir çox səhiyyə müəssisələrində planlaşdırma, maliyyə idarəetməsi və kadr siyasəti kimi əsas idarəetmə funksiyalarının fragmentasiya olunması resurs itkisinə və xidmət keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olur. İnformasiya sistemlərinin məhdud tətbiqi, rəqəmsal nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi və tibbi məlumatların inteqrasiyasındakı çatışmazlıqlar klinik və inzibati idarəetmə arasında əlaqənin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Bu isə həm müalicə prosesinin, həm də idarəetmə qərarlarının vaxtında və düzgün həyata keçirilməsini çətinləşdirir. Tədqiqat həmçinin göstərir ki, idarəetmə strukturunda normativ-hüquqi tələblərlə real fəaliyyət mexanizmləri arasında uyğunsuzluq uzunmüddətli inkişaf strategiyalarının formalaşdırılmasını məhdudlaşdırır. Nəticə olaraq müəyyən edilir ki, struktur çatışmazlıqlarının aradan qaldırılması üçün idarəetmənin peşəkarlaşdırılması, vahid inteqrasiya olunmuş informasiya sistemlərinin tətbiqi, maliyyə və kadr resurslarının şəffaf idarə edilməsi, eləcə də klinik və inzibati rəhbərlik arasında əlaqələndirmənin gücləndirilməsi vacibdir. Bu islahatlar səhiyyə müəssisələrinin fəaliyyətinin optimallaşdırılmasına, xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və əhali sağlamlığının yaxşılaşdırılmasına mühüm töhfə verə bilər. Keywords: Healthcare institutions, management structure, structural deficiencies, healthcare policy, efficient resource management, decision-making process, digital management, service quality. Açar sözlər: Səhiyyə müəssisələri, idarəetmə strukturu, struktur çatışmazlıqları, səhiyyə siyasəti, resursların səmərəli idarə olunması, qərarvermə prosesi, rəqəmsal idarəetmə, xidmət keyfiyyəti. Giriş. Səhiyyə müəssisələrinin idarə olunması müasir cəmiyyətlərdə sosial rifahın, insan kapitalının və iqtisadi inkişafın əsas təməllərindən biri hesab olunur. Tibbi xidmətlərə olan tələbatın artması, xəstəliklərin strukturunda baş verən dəyişikliklər, xroniki xəstəliklərin çoxalması, əhali yaşlanması və səhiyyə xərclərinin yüksəlməsi idarəetmə sisteminə yeni tələblər irəli sürür. Belə şəraitdə səhiyyə müəssisələrinin idarəetmə XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 24 strukturlarının effektiv qurulması təkcə təşkilati-texniki məsələ deyil, həm də milli səhiyyə siyasətinin strateji prioritetlərindən biri kimi çıxış edir. İdarəetmə strukturundakı çatışmazlıqlar yalnız klinik xidmətlərin səviyyəsini deyil, həm də resurslardan istifadəni, maliyyə davamlılığını, işçi heyətinin motivasiyasını və əhali sağlamlığının ümumi göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədə bilər. Səhiyyə müəssisələrində struktur problemlərinin yaranması çoxfaktorludur və əsasən idarəetmənin mərkəzləşmə səviyyəsi, hüquqi-normativ baza, resurs təminatı, rəhbərliyin idarəetmə kompetensiyaları və təşkilati mədəniyyətlə sıx əlaqəlidir. Bir sıra müəssisələrdə vəzifə öhdəliklərinin dəqiq müəyyən olunmaması, rəhbər vəzifələr arasında səlahiyyətlərin üst-üstə düşməsi və ya ziddiyyət təşkil etməsi idarəetmə prosesində qeyri-müəyyənlik yaradır. Belə uyğunsuzluqlar qərarvermənin gecikməsi, əməli fəaliyyətin koordinasiyasının pozulması və xidmətlərin keyfiyyətində fərqliliklər ilə nəticələnir. Eyni zamanda klinik rəhbərliklə inzibati rəhbərlik arasında əlaqələndirmənin zəif olması səhiyyə müəssisələrinin strateji inkişaf planlarının icrasına mane olur. Hazırkı dövrdə səhiyyə müəssisələrinin idarəetmə strukturlarında rast gəlinən problemlərdən biri də informasiya sistemlərinin fragmentasiya olunmasıdır. Rəqəmsal idarəetmə alətlərinin tam tətbiq edilməməsi, elektron səhiyyə sistemlərinin məhdud integrasiyası və məlumat axınının səmərəsiz təşkil olunması idarəetmənin operativliyini aşağı salır. Məlumatların natamam və ya gecikmiş şəkildə ötürülməsi tibbi xidmətin keyfiyyətinə, resurs planlaşdırmasına və performans qiymətləndirməsinə mənfi təsir göstərir. Bu, xüsusilə böyük xəstəxanalar, tədqiqat klinikaları və çoxşaxəli səhiyyə müəssisələri üçün daha ciddi nəticələr doğura bilir. Eyni zamanda maliyyə idarəetməsində şəffaflığın və hesabatlılığın məhdud olması, büdcə planlaşdırılmasının elmi əsaslara söykənməməsi və resurs bölgüsündə qeyri-bərabərlik struktur problemləri daha da dərinləşdirir. Kadr idarəetməsində peşəkar təlim sisteminin zəifliyi, həkim və orta tibb personalının iş yükü balansının pozulması, motivasiya mexanizmlərinin yetərsiz olması da idarəetmə strukturunda transformasiya ehtiyacını artırır. Bu giriş bölməsi tədqiqatın aktuallığını, zəruriliyini və elmi əsaslarını müəyyən edir. Məqalənin məqsədi səhiyyə müəssisələrində idarəetmə strukturunda mövcud olan çatışmazlıqları kompleks şəkildə araşdırmaq, problemlərin çoxsəviyyəli səbəblərini təhlil etmək və beynəlxalq yanaşmalara əsaslanan optimal idarəetmə modelləri üzrə tövsiyələr irəli sürməkdir. Tədqiqat həm nəzəri, həm də tətbiqi əhəmiyyət daşıyır və səhiyyə müəssisələrinin modern idarəetmə modelinə keçidi üçün elmi əsaslı yanaşma yaratmağı hədəfləyir. Əsas hissə.. İdarəetmə Strukturunun Konseptual Təhlili Səhiyyə müəssisələrinin idarəetmə strukturu, təşkilatın məqsədlərinə çatmasını təmin edən səlahiyyət, məsuliyyət və resurs bölgüsünün sistemli təşkili kimi nəzərdən keçirilir. Effektiv idarəetmə strukturu yalnız xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə deyil, həm də maliyyə, insan və texniki resursların optimal istifadəsinə birbaşa təsir göstərir. Təcrübə göstərir ki, strukturun normativ-hüquqi tələblərlə real fəaliyyət arasında uyğunsuzluğu geniş yayılmış problemdir. Bu uyğunsuzluq idarəetmə funksiyalarının düzgün koordinasiya olunmaması, səlahiyyətlərin üst-üstə düşməsi, məsuliyyətin qeyri-dəqiq müəyyən olunması və qərarvermə proseslərinin gecikməsi ilə müşahidə olunur. Müasir idarəetmə nəzəriyyələrinə əsasən, səhiyyə müəssisələrində səmərəli struktur mərkəzləşmə və decentralizasiyanın balanslı tətbiqindən asılıdır. Tam mərkəzləşdirilmiş struktur qərarverməni yavaşladır və müəssisənin innovativ imkanlarını məhdudlaşdırır. Əksinə, həddindən artıq decentralizasiya resursların dağılmasına, məsuliyyətin qeyri-bərabər paylanmasına və əməliyyat koordinasiyasının zəifləməsinə səbəb olur. Bu səbəbdən idarəetmə strukturunun konseptual dizaynı müəssisənin effektiv fəaliyyətinin əsas prediktorlarından biridir. 2. Qərarvermə Mexanizmlərinin Çatışmazlıqları Səhiyyə müəssisələrində qərarvermə prosesinin səmərəliliyi idarəetmə strukturunun əsas göstəricilərindən biridir. Qərarvermənin gecikməsi və ya yanlış istiqamətdə aparılması əməliyyat səmərəliliyini, resursların istifadəsini və xidmət keyfiyyətini birbaşa təsir edir. Praktikada qərarvermə mexanizmlərinin çatışmazlığı bir neçə formada özünü göstərir: 1. Vəzifə və səlahiyyətlərin qeyri-dəqiq bölgüsü: Rəhbər vəzifələr arasında məsuliyyətin üst-üstə düşməsi və ya qarışıq olması qərarvermənin yubanmasına və müəssisə daxilində anlaşılmazlıqlara gətirib çıxarır. 2. Informasiyanın gecikmiş ötürülməsi: Tibbi və inzibati məlumatların zamanında təqdim edilməməsi rəhbərliyin düzgün qərarlar qəbul etməsini əngəlləyir. 3. Prioritetlərin düzgün müəyyən edilməməsi: Kliniki və inzibati qərarların prioritetləri arasında ziddiyyətlər xidmətin koordinasiyasını çətinləşdirir. Beynəlxalq təcrübədə göstərilir ki, səhiyyə müəssisələrində qərarvermənin optimallaşdırılması üçün vahid informasiya sistemləri, mərkəzləşdirilmiş qərarvermə protokolları və effektiv kommunikasiya kanalları XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 31 7. Finance.kz (Kapital.kz). (2025, July 18). President approved the new Tax Code: VAT increases to 16%. https://finance.kz/news/prezident-kazahstana-utverdil-novyy-nalogovyy-kodeks-nds-povyshaetsya-do16 8. Kazinform. (2025, July 15). Prime Minister explained the need to raise the VAT rate. https://www.inform.kz/ru/premer-ministr-razyasnil-neobhodimost-povisheniya-stavki-nds-dd76ab XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 32 CHANGES IN FINANCIAL MANAGEMENT STRATEGIES OF ENTERPRISES IN THE POSTCOVID-19 PERIOD Valiyeva Firuza Nakhchivan State University, Faculty of Economics, Master’s Student Nakhchivan, Azerbaijan ORCID: https://orcid.org/0009-0002-7442-8897 COVID-19 SONRASI DÖVRDƏ MÜƏSSİSƏLƏRİN MALİYYƏ İDARƏÇİLİYİ STRATEGİYALARINDA DƏYİŞİKLİKLƏR Vəliyeva Firuzə Naxçıvan Dövlət Universiteti, İqtisadiyyat fakültəsi, magistrant Naxçıvan, Azərbaycan ORCİD: https://orcid.org/0009-0002-7442-8897 Abstract The COVID-19 pandemic has altered the structural dynamics of the global economic environment, necessitating a reconfiguration of enterprises’ financial management strategies. The prolonged uncertainty caused by the pandemic, sharp fluctuations in cash flows, operational shutdown risks, and the vulnerability of supply chains have compelled enterprises to develop financial models that are more flexible, analytically driven, and enriched with sustainable development principles. Existing scientific literature considers the postpandemic period as a new macroeconomic transformation phase for enterprises, where financial management is not only a mechanism ensuring operational efficiency but also a key determinant of strategic resilience. Studies from the OECD, IMF, World Bank, as well as international academic research, indicate that postpandemic financial management is characterized by strengthened liquidity reserves, agile budgeting, adoption of digital financial technologies, updated risk mapping, and integration of ESG principles. This article scientifically analyzes the reasons for changes in enterprises’ financial management strategies in the post-COVID19 period, the new models and methodologies applied, and synthesizes the results of current research to define the essence of post-pandemic financial management. Xülasə COVID-19 pandemiyası qlobal iqtisadi mühitin struktur dinamikasını dəyişdirərək müəssisələrin maliyyə idarəçiliyi strategiyalarının yenidən formalaşdırılmasını zəruri etmişdir. Pandemiyanın yaratdığı uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik şəraiti, pul axınındakı kəskin dalğalanmalar, fəaliyyətin dayandırılması riskləri və tədarük zəncirlərinin həssaslığı müəssisələri daha elastik, analitik yanaşmaya əsaslanan və davamlı inkişaf prinsipləri ilə zənginləşdirilmiş maliyyə modelləri qurmağa vadar etmişdir. Mövcud elmi ədəbiyyat pandemiya sonrası dövrü müəssisələr üçün yeni makroiqtisadi transformasiya mərhələsi kimi qiymətləndirir; burada maliyyə idarəçiliyi təkcə əməliyyat səmərəliliyini təmin edən mexanizm deyil, həm də strateji dayanıqlılığın əsas determinantına çevrilmişdir. OECD, IMF, Dünya Bankı, eləcə də beynəlxalq akademik tədqiqatlar göstərir ki, pandemiya sonrası maliyyə idarəçiliyi likvidlik ehtiyatlarının gücləndirilməsi, çevik büdcələşdirmə, rəqəmsal maliyyə texnologiyalarının tətbiqi, risk xəritələrinin yenilənməsi və ESG prinsiplərinin inteqrasiyası ilə xarakterizə olunur. Bu məqalədə COVID-19 sonrası dövrdə müəssisələrin maliyyə idarəetmə strategiyalarının dəyişmə səbəbləri, tətbiq olunan yeni model və metodologiyalar elmi əsaslarla təhlil edilir, mövcud tədqiqatların nəticələri ümumiləşdirilərək pandemiya sonrası maliyyə idarəçiliyinin mahiyyəti müəyyənləşdirilir. Keywords: COVID-19, financial management, liquidity strategy, digital transformation, ESG, risk management. Açar sözlər: COVID-19, maliyyə idarəçiliyi, likvidlik strategiyası, rəqəmsal transformasiya, ESG, risk menecmenti. INTRODUCTION In the history of the global economic system, there has been almost no event as wide-ranging and as deeply influential on the financial behavior of enterprises as the COVID-19 pandemic. The macroeconomic uncertainty created by the pandemic, restrictions on economic activity, the suspension of production and service processes, the changing structure of the consumer market, and fluctuations observed in financial markets XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 33 exposed enterprises to significant shortcomings within their existing financial management systems. Traditional financial planning models—annual budgets, fixed capital structures, and medium-term investment forecasts—lost their flexibility under pandemic conditions and struggled to adapt to rapidly changing realities. The developments demonstrated that, in order to safeguard the financial resilience of enterprises, not only the level of profit but also the degree of risk preparedness, liquidity buffers, operational analytics, and the availability of scenario-based planning methods play a crucial role. COVID-19 also revealed more clearly the potential of the digital economy and accelerated digital transformation in the financial sphere. These changes have become a fundamental stage of transformation not only for mitigating the effects of the crisis but also for ensuring the long-term competitiveness of enterprises. The main purpose of this article is to analyze, within a scientific context, the new strategies that define the essence of financial management in the post-COVID-19 period, to identify the structural changes brought about by the pandemic, and to present the theoretical framework of the post-pandemic financial model. GİRİŞ Qlobal iqtisadi sistemin tarixində COVID-19 pandemiyası qədər genişmiqyaslı, eyni zamanda müəssisələrin maliyyə davranışlarına bu qədər dərin təsir göstərən hadisə demək olar ki, olmamışdır. Pandemiyanın yaratdığı makroiqtisadi qeyri-müəyyənlik, iqtisadi fəaliyyətin məhdudlaşdırılması, istehsal və xidmət proseslərinin dayanması, istehlak bazarının dəyişən strukturu və maliyyə bazarlarında müşahidə edilən dalğalanmalar müəssisələri mövcud maliyyə idarəçiliyi sisteminin ciddi çatışmazlıqları ilə üz-üzə qoymuşdur. Ənənəvi maliyyə planlaşdırması modelləri – illik büdcə, sabit kapital strukturu, orta müddətli investisiya proqnozları – pandemiya şəraitində çevikliyini itirərək sürətlə dəyişən reallıqlara uyğunlaşmaqda çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Baş verən proseslər göstərdi ki, müəssisələrin maliyyə dayanıqlılığını qorumaq üçün təkcə mənfəətin səviyyəsi deyil, həm də riskə hazırlıq dərəcəsi, likvidlik tamponları, operativ analitika və ssenari əsaslı planlaşdırma metodlarının mövcudluğu mühüm əhəmiyyət kəsb edir. COVID-19 eyni zamanda rəqəmsal iqtisadiyyatın potensialını daha aydın şəkildə ortaya çıxarmış və maliyyə sahəsində rəqəmsal transformasiyanı sürətləndirmişdir. Bu dəyişikliklər təkcə böhranın təsirlərini azaltmaq üçün deyil, həmçinin müəssisələrin uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətini təmin etmək baxımından əsaslı transformasiya mərhələsinə çevrilmişdir. Bu məqalənin əsas məqsədi COVID-19 sonrası dövrdə maliyyə idarəçiliyinin mahiyyətini formalaşdıran yeni strategiyaları elmi kontekstdə təhlil etmək, pandemiyanın yaratdığı struktur dəyişikliklərini müəyyənləşdirmək və post-pandemiya maliyyə modelinin nəzəri çərçivəsini təqdim etməkdir. MAIN PART The COVID-19 pandemic, penetrating all layers of the global economic system, has led to a structural and substantive reconfiguration of corporate financial management (McKinsey & Company, 2021). In the early stages of the pandemic, the main challenges faced by enterprises—declines in production capacity, contraction of demand, disruption of cash flows, breakdown of logistics networks, and difficulties in workforce management—put traditional financial management mechanisms to a serious test (International Monetary Fund [IMF], 2022). As a result, enterprises, particularly those in the real sector, perceived the crisis not merely as a short-term financial disruption but as a transformative stage requiring strategic vision and fundamentally altering financial behavior (Deloitte, 2021). Contemporary research indicates that, in the post-pandemic period, financial management has evolved from being a mere mechanism for resource allocation into a key determinant of enterprise resilience, competitiveness, and agility (Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD], 2021). One of the most critical components of financial management in the post–COVID-19 era has been the restructuring of liquidity strategies (McKinsey & Company, 2021). The primary reason hundreds of enterprises ceased operations during the pandemic was not declining revenues but the shortage of liquid assets (IMF, 2022). This demonstrated once again that cash-flow management is more important than profit (OECD, 2021). Accordingly, in the post-pandemic environment, companies prioritized increasing cash reserves, expanding emergency financing channels, restructuring short-term liabilities, and improving cash-flow forecasting (Deloitte, 2021). The widespread liquidity crisis also showed that enterprises must include a “liquidity buffer” in their strategic plans and apply risk-oriented management to preserve it (Kaplan, 2022). Another major structural change brought to financial management by the pandemic is the adoption of agile budgeting. Due to its static nature, the traditional annual budgeting model proved ineffective in rapidly changing pandemic conditions (PwC, 2021). Although enterprises continue to develop long-term plans, these plans now require real-time adjustments. Consequently, agile budgeting—updated monthly or quarterly—and scenario-based budgeting have become priority approaches (McKinsey & Company, 2021). A further factor shaping the transformation of post-pandemic financial management is the development of a new framework for risk management (Kaplan, 2022). Before the pandemic, risk management primarily focused on financial XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 34 risks such as interest rate, currency, and credit risk. After the pandemic, however, the concept of risk became multidimensional (Deloitte, 2021). Enterprises now include epidemiological, workforce, supply chain, cybersecurity, reputational, and social risks in their risk maps (OECD, 2021). Thus, risk management has become an integral part of both strategic planning and daily financial decision-making. The pandemic also accelerated the digitalization of the financial sector (PwC, 2021). Digital technologies—including automation of financial operations, real-time analytics, electronic payment systems, cloudbased accounting, and artificial intelligence tools—have laid the foundation for a new stage in financial management (Deloitte, 2021). At the same time, digital tools enabled the creation of new operational mechanisms during extraordinary situations such as the pandemic (PwC, 2021).nThe importance of ESG (Environmental, Social, Governance) principles has also sharply increased in the international business environment due to the impact of the pandemic (United Nations Conference on Trade and Development [UNCTAD], 2022). Investors and international funds now demand not only financial stability but also environmental responsibility, social welfare, and transparent corporate governance from enterprises (OECD, 2021). ESG principles have become part of the new strategic framework of financial management, affecting capital structure, investment decisions, corporate policies, and partnership strategies (McKinsey & Company, 2021). Another factor defining the changing nature of financial management in the post–COVID-19 period is the re-optimization of capital structure (IMF, 2022). During the pandemic, access to external financial resources became more challenging, credit conditions tightened, and borrowing risks increased (OECD, 2021). Consequently, enterprises began prioritizing internal financial resources, additional capital generated through operational efficiency, cost optimization, and debt reduction (McKinsey & Company, 2021). Collectively, these developments demonstrate that post–COVID-19 financial management is not merely a consequence of the crisis but also an indication of a new financial paradigm (Deloitte, 2021; Kaplan, 2022). Financial management has transformed into a complex process combining analytical thinking, agility, technology-driven decision-making, and multidimensional risk management. This forms the foundation of strategic advantage for enterprises in the post-pandemic period (OECD, 2021; PwC, 2021). ƏSAS HİSSƏ COVID-19 pandemiyası qlobal iqtisadi sistemin bütün təbəqələrinə nüfuz etməklə müəssisələrin maliyyə idarəçiliyinin struktur və məzmun olaraq yenidən qurulmasına səbəb olmuşdur (McKinsey & Company, 2021). Pandemiyanın ilk mərhələlərində müəssisələr qarşısında yaranan əsas çətinliklər – istehsal tutumunun azalması, tələbin daralması, pul axınının dayanması, logistika əlaqələrinin pozulması, həmçinin işçi qüvvəsinin idarə edilməsində çətinliklər – maliyyə idarəçiliyi mexanizmlərinin ənənəvi strukturlarını ciddi sınağa çəkmişdir (IMF, 2022). Bu səbəbdən müəssisələr, xüsusilə də real sektor subyektləri, böhranı yalnız qısamüddətli maliyyə çətinliyi kimi deyil, həm də maliyyə davranışlarını köklü şəkildə dəyişdirən və strateji baxış tələb edən transformasiya mərhələsi kimi qəbul etmişdir (Deloitte, 2021). Müasir tədqiqatlar göstərir ki, pandemiya sonrası dövrdə maliyyə idarəçiliyi təkcə resurslarla işləmə mexanizmi deyil, müəssisənin dayanıqlığının, rəqabət qabiliyyətinin və çevikliyinin mühüm determinantına çevrilmişdir (OECD, 2021). COVID-19 sonrası dövrdə maliyyə idarəetməsinin ən mühüm istiqamətlərindən biri likvidlik strategiyalarının yenidən qurulması olmuşdur (McKinsey & Company, 2021). Pandemiya dövründə yüzlərlə müəssisənin fəaliyyətini dayandırmasının əsas səbəbi gəlirlərin azalması deyil, likvid vəsait qıtlığı olmuşdur (IMF, 2022). Bu, o deməkdir ki, pandemiya müəssisələrə bir daha göstərdi: pul axınının idarə edilməsi mənfəətdən daha vacibdir (OECD, 2021). Bu səbəbdən post-pandemiya dövründə müəssisələr nağd vəsait ehtiyatlarının artırılmasına, təcili maliyyələşmə kanallarının genişləndirilməsinə, qısa müddətli borcların yenidən tənzimlənməsinə və pul axınının proqnozlaşdırılmasına xüsusi önəm vermişdir (Deloitte, 2021). Həmçinin genişmiqyaslı likvidlik böhranı göstərdi ki, müəssisələr öz strateji planlarında “likvidlik tamponu” yaratmalı və bu tamponu itirməmək üçün risk yönümlü idarəetmə tətbiq etməlidirlər (Kaplan, 2022). Pandemiyanın maliyyə idarəçiliyinə gətirdiyi digər struktur dəyişiklik çevik büdcələşdirmə sistemidir. Ənənəvi illik büdcələşdirmə modeli statik mahiyyət daşıdığı üçün sürətlə dəyişən pandemiya reallığında aktual və funksional ola bilməmişdir (PwC, 2021). Müasir dövrdə müəssisələr uzunmüddətli planlar hazırlasa da, bu planlar real vaxt rejimində düzəlişlər tələb edir. Bunun nəticəsində çevik, yəni ay-ay və ya rüb-rüb yenilənən büdcə sistemi formalaşmış, ssenarilərə əsaslanan büdcələşdirmə modeli prioritetə çevrilmişdir (McKinsey & Company, 2021). Post-pandemiya dövründə maliyyə idarəçiliyinin transformasiyasına təsir edən amillərdən biri də risk menecmentinin yeni çərçivədə formalaşdırılmasıdır (Kaplan, 2022). Əgər pandemiyadan əvvəl risk menecmenti daha çox maliyyə riskləri – faiz riskləri, valyuta riskləri, kredit riski – üzərində qurulurdusa, pandemiyadan sonra risk anlayışı çoxölçülü xarakter almışdır (Deloitte, 2021). Müəssisələr artıq epidemioloji riskləri, kadr risklərini, “supply chain” risklərini, rəqəmsal hücum risklərini, reputasiya və sosial riskləri də öz risk xəritələrinə daxil edir (OECD, 2021). Beləliklə, risk menecmenti həm strateji planlaşdırmanın, həm də gündəlik maliyyə davranışlarının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Pandemiya həm də maliyyə sferasının XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 35 rəqəmsallaşmasını kəskin sürətləndirmişdir (PwC, 2021). Rəqəmsal texnologiyalar maliyyə əməliyyatlarının avtomatlaşdırılması, real vaxt analitikası, elektron ödəniş sistemləri, bulud əsaslı mühasibatlıq və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi ilə maliyyə idarəçiliyində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur (Deloitte, 2021). Eyni zamanda, rəqəmsal alətlərin tətbiqi pandemiya kimi fövqəladə hallarda yeni fəaliyyət mexanizmlərinin qurulmasını mümkün etmişdir (PwC, 2021). Pandemiyanın təsiri ilə beynəlxalq biznes mühitində ESG (Environmental, Social, Governance) prinsiplərinin əhəmiyyəti kəskin artmışdır (UNCTAD, 2022). Artıq investorlar və beynəlxalq fondlar müəssisələrdən yalnız maliyyə sabitliyi deyil, həm də ekoloji məsuliyyət, sosial rifah və şəffaf korporativ idarəetmə tələb edirlər (OECD, 2021). ESG prinsipləri maliyyə idarəçiliyinin yeni strateji çərçivəsinə daxil olmuş və kapital strukturu, investisiya qərarları, korporativ siyasətlər və tərəfdaşlıq strategiyalarına birbaşa təsir göstərmişdir (McKinsey & Company, 2021). COVID-19 sonrası dövrdə maliyyə idarəçiliyinin dəyişən mahiyyətini müəyyənləşdirən əsas faktorlardan biri də kapital strukturunun yenidən optimallaşdırılmasıdır (IMF, 2022). Pandemiya dövründə xarici maliyyə resurslarına çıxış çətinləşmiş, kredit şərtləri sərtləşmiş və borclanma riskləri artmışdır (OECD, 2021). Bu səbəbdən müəssisələr daxili maliyyə mənbələrinə, əməliyyat səmərəliliyi hesabına yaradılan əlavə kapitala, xərclərin optimallaşdırılmasına və borc yükünün azaldılmasına üstünlük verməyə başlamışdır (McKinsey & Company, 2021). Bu proseslərin hamısı birlikdə göstərir ki, COVID-19 sonrası müəssisələrin maliyyə idarəçiliyi yalnız böhranın nəticəsi deyil, həm də yeni maliyyə paradigmasının formalaşmasının göstəricisidir (Deloitte, 2021; Kaplan, 2022). Artıq maliyyə idarəçiliyi analitik düşüncə, çeviklik, texnologiya əsaslı qərarvermə və risklərin çoxölçülü idarə edilməsini özündə birləşdirən kompleks prosesə çevrilmişdir. Bu isə post-pandemiya dövründə müəssisələrin strateji üstünlüyünün əsasını təşkil edir (OECD, 2021; PwC, 2021). MATERIALS AND METHODS The scientific and methodological framework of the study was based on a multi-level analysis system, employing a wide range of methods to objectively assess the nature of transformations in financial management before and after the pandemic. Firstly, annual reports, analyses reflecting global trends, and special studies on the impacts of the pandemic prepared by international economic institutions – OECD, IMF, World Bank, UNCTAD – as well as by reputable consulting firms – McKinsey, Deloitte, PwC, KPMG – were systematically reviewed. These documents enabled a comparative analysis of the global financial system’s overall landscape, post-crisis adaptation processes, and strategic recommendations for enterprises. The methodological framework applied several key approaches: 1. Comparative-analytical method – by comparing preand post-pandemic financial strategies, structural changes were identified. 2. Historical-economic method – changes in enterprises’ risk models were studied based on global crises (the 2008 financial crisis, the 2020 pandemic). 3. Systematic analysis – all components of financial management (liquidity, risk, budgeting, digitalization, ESG) were evaluated in an interconnected manner. 4. Scientific generalization – based on analyzed facts and theoretical approaches, the new financial paradigm emerging after COVID-19 was summarized. 5. Structural-functional approach – the changes in each function of the financial management model under pandemic conditions were examined. The combination of methods enhanced both the theoretical and practical value of the study and ensured that the results obtained were objective and scientifically grounded. MATERİAL VƏ METOD Tədqiqatın elmi-metodoloji çərçivəsi çoxpilləli analiz sisteminə əsaslanmış, maliyyə idarəçiliyində pandemiya öncəsi və sonrası dövrlərdə baş verən transformasiyaların mahiyyətini obyektiv şəkildə qiymətləndirmək üçün müxtəlif metodlardan geniş istifadə olunmuşdur. İlk olaraq, beynəlxalq iqtisadi institutların – OECD, IMF, Dünya Bankı, UNCTAD, həmçinin nüfuzlu konsaltinq şirkətlərinin – McKinsey, Deloitte, PwC, KPMG tərəfindən hazırlanmış illik hesabatlar, qlobal trendləri əks etdirən təhlillər və pandemiyanın təsirlərinə dair xüsusi araşdırmalar sistemli şəkildə öyrənilmişdir. Bu sənədlər qlobal maliyyə sisteminin ümumi mənzərəsini, böhran sonrası adaptasiya proseslərini və müəssisələrə yönəlik strateji təklifləri müqayisəli şəkildə təhlil etməyə imkan vermişdir. Metodoloji çərçivədə bir neçə əsas yanaşma tətbiq edilmişdir: 1. Müqayisəli-analitik metod – pandemiya öncəsi və sonrası maliyyə strategiyaları müqayisə edilərək dəyişikliklərin struktur səviyyəsi müəyyən edilmişdir. 2. Tarixi-iqtisadi metod – qlobal böhranlar (2008 maliyyə böhranı, 2020 pandemiyası) əsasında müəssisələrin risk modellərindəki dəyişikliklər araşdırılmışdır. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 36 3. Sistemli təhlil – maliyyə idarəetməsinin bütün komponentləri (likvidlik, risk, büdcə, rəqəmsallaşma, ESG) bir-birinə bağlı şəkildə qiymətləndirilmişdir. 4. Elmi ümumiləşdirmə – analiz edilən faktlar və nəzəri yanaşmalar əsasında COVID-19 sonrası formalaşan yeni maliyyə paradiqması ümumiləşdirilmişdir. 5. Struktur-funksional yanaşma – maliyyə idarəetmə modelinin hər bir funksiyasının pandemiya şəraitində necə dəyişdiyi araşdırılmışdır. Metodların kombinasiyası tədqiqatın həm nəzəri, həm də praktiki dəyərini artırmış, əldə olunan nəticələrin obyektiv və elmi əsaslı olmasını təmin etmişdir. DISCUSSION Extensive analytical research shows that the COVID-19 pandemic has been not merely an extraordinary event for the global economic system but also a strategic turning point that fundamentally altered management mechanisms. Post-pandemic financial management in enterprises has begun to take shape around a new model characterized by agility, digitalization, risk orientation, and sustainability. Firstly, the pandemic demonstrated that risks do not originate solely from the economic sphere. Social, technological, epidemiological, and even geopolitical events can directly affect financial stability. Consequently, risk management is no longer limited to credit and interest rate risks; multi-dimensional risks, such as supply chain disruptions, workforce shortages, digital system failures, cybersecurity threats, and changes in consumer behavior, are now considered. In the new era, risk management has become an integral component of all strategic financial decisions. Moreover, the budgeting and forecasting system, a key determinant of enterprise performance, has undergone significant renewal. The pandemic showed that the fixed annual budget model, used for many years, is weak in terms of agility and cannot respond to rapidly changing economic conditions. Scenario-based models – preparing parallel budgets for optimistic, realistic, and pessimistic scenarios – have become widely applied. This method enables enterprises to develop more predictable financial plans for both shortand longterm periods. Another important area influenced by the pandemic is the strengthening of digital financial management. Enterprises have turned to technologies such as digital payment systems, automated accounting, cloud-based data storage, online auditing, and AI-driven financial analytics to maintain operations. Digital transformation not only improves operational efficiency but also enhances the accuracy of financial decisions, accelerates information access, and reduces human resource burdens. Additionally, ESG (Environmental, Social, and Corporate Governance) principles have become one of the key criteria in global financial markets. This requires enterprises to report not only on economic profit but also on social and environmental impacts. Enterprises operating in accordance with ESG principles have lower risk profiles and significantly increased investment opportunities. Overall, the discussions indicate that in the post-pandemic period, the success of financial management is no longer determined solely by traditional accounting indicators. Key factors for success include analytical capabilities, agile management models, digital solutions, multi-dimensional risk assessment, updated investment and liquidity policies, and ESG compliance. This new model enhances enterprises’ resilience to crises and ensures the sustainable formation of future strategic development. MÜZAKİRƏ Aparılan geniş analitik araşdırma göstərir ki, COVID-19 pandemiyası dünya iqtisadi sistemi üçün sadəcə fövqəladə vəziyyət deyil, həm də idarəetmə mexanizmlərinin mahiyyətini dəyişən strateji dönüş nöqtəsi olmuşdur. Müəssisələrin maliyyə idarəçiliyi pandemiya sonrası dövrdə çevik, rəqəmsal, risk-yönümlü və dayanıqlılıq əsaslı yeni model üzərində formalaşmağa başlamışdır. Əvvəla, pandemiya müəssisələrə göstərdi ki, risklər yalnız iqtisadi sferadan qaynaqlanmır. Sosial, texnoloji, epidemioloji və hətta geosiyasi hadisələr də maliyyə sabitliyinə birbaşa təsir edə bilir. Bu səbəbdən risk menecmenti daha əvvəlki kimi yalnız kredit riski və faiz riski ilə məhdudlaşmır; artıq tədarük zəncirinin pozulması, kadr çatışmazlığı, rəqəmsal sistemlərin çöküş riski, kiber təhlükəsizlik, istehlak davranışlarının dəyişməsi kimi çoxölçülü risklər nəzərə alınır. Yeni dövrdə risklərin idarə olunması bütün strateji maliyyə qərarlarının tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Digər tərəfdən, müəssisələrin fəaliyyət səmərəliliyini müəyyən edən əsas komponentlərdən biri olan büdcə planlaşdırılması və proqnozlaşdırma sistemi də köklü şəkildə yenilənmişdir. Pandemiya göstərdi ki, uzun illərdir istifadə edilən sabit illik büdcə modeli çeviklik baxımından zəifdir və sürətlə dəyişən iqtisadi situasiyaya cavab vermir. Bu səbəbdən ssenari əsaslı modellər – optimist, realist və pessimist variantlar üzrə paralel büdcələrin hazırlanması – geniş tətbiq edilən əsas yanaşmalardan birinə çevrilmişdir. Bu metod müəssisələrə həm qısa, həm də uzunmüddətli dövrdə daha proqnozlaşdırıla bilən maliyyə planları qurmağa şərait yaradır. Pandemiyanın təsir göstərdiyi başqa mühüm sahə rəqəmsal maliyyə menecmentinin güclənməsi olmuşdur. Müəssisələr fəaliyyətlərini davam etdirmək üçün rəqəmsal ödəniş sistemləri, avtomatlaşdırılmış XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 37 mühasibatlıq, bulud əsaslı məlumat saxlanması, onlayn audit və süni intellektlə aparılan maliyyə analitikası kimi texnologiyalara müraciət etmişdir. Rəqəmsal transformasiya təkcə operativlik yaratmır, həm də maliyyə qərarlarının doğruluğunu artırır, məlumatın əldə olunmasını sürətləndirir və insan resursu yükünü azaldır. Bundan əlavə, pandemiya sonrası dövrdə ESG (Ətraf mühit, Sosial məsuliyyət və Korporativ idarəetmə) prinsipləri qlobal maliyyə bazarlarının əsas meyarlarından birinə çevrilmişdir. Bu da müəssisələrin yalnız iqtisadi mənfəət deyil, sosial və ekoloji təsirlər barədə də hesabatlı olmasını tələb edir. ESG prinsiplərinə uyğun fəaliyyət göstərən müəssisələrin risk profili daha aşağı olur və investisiya cəlb etmək imkanları əhəmiyyətli dərəcədə artır. Ümumilikdə, müzakirələr göstərir ki, post-pandemiya dövründə maliyyə idarəetməsinin uğuru artıq ənənəvi mühasibatlıq göstəricilərinə söykənmir. Uğuru müəyyən edən əsas faktorlar — analitik bacarıqlar, çevik idarəetmə modeli, rəqəmsal həllərdən istifadə, çoxşaxəli risklərin ölçülməsi, investisiya və likvidlik siyasətinin yenilənməsi, ESG-yə uyğunlaşma kimi geniş spektrli yanaşmalardır. Bu yeni model həm müəssisələrin böhranlara qarşı dayanıqlığını artırır, həm də gələcək strateji inkişafın daha davamlı şəkildə qurulmasını təmin edir. CONCLUSION The COVID-19 pandemic should be regarded not only as a short-term crisis for modern economic systems but also as a transformative event leading to deep and lasting changes in the structure of enterprise financial management. Economic uncertainty, market instability, supply chain disruptions, and liquidity shortages caused by the pandemic have clearly demonstrated that traditional financial management models long applied by enterprises are insufficient in terms of resilience. Thus, the post-COVID-19 period represents a phase in which a new financial management paradigm is being formed. Firstly, the pandemic has changed enterprises’ approach to liquidity management. If before the pandemic, liquidity was considered only one of the general indicators of financial stability, in the new era it has become a core component of a “crisis-resilient strategy.” Enterprises have recognized that increasing cash buffers, optimizing short-term liabilities, creating flexible credit lines, and intensively monitoring cash flows are essential conditions for long-term financial security. Liquidity has thus become not only an accounting metric but also a central element of strategic planning. Secondly, the establishment of an agile budgeting system has been a crucial development. Under pandemic conditions, the traditional annual budgeting model became entirely ineffective, forcing enterprises to adopt more realistic, operational, and adaptive approaches. Scenario-based budgeting emerged as a primary methodological innovation in post-pandemic financial management. Preparing parallel budgets for various economic scenarios, updating budgets monthly and quarterly, and integrating risk factors into cost and revenue forecasts allow enterprises to respond more quickly to market changes. This budgeting model not only enables more accurate planning but also enhances flexibility under crisis conditions. Thirdly, the restructuring of risk management has been another critical direction. The pandemic revealed that risks are no longer solely financial or economic; social, technological, epidemiological, and geopolitical factors also significantly affect financial stability. Consequently, the concept of a risk map has expanded, and multi-dimensional risk mechanisms are now considered. Risk management has transformed into a dynamic system that is continuously monitored, updated, and integrated into all financial decisions to ensure operational continuity. Fourthly, ESG (Environmental, Social, and Corporate Governance) principles have taken a prominent place in enterprise financial strategies in the post-pandemic period. Global economic shocks have driven investors and financial institutions to favor more resilient enterprises. Companies that operate according to ESG principles can attract more capital, have lower risk profiles, and increase competitiveness in international markets. This shows that ESG principles are not merely a mechanism of social responsibility but a direct component of financial resilience. Overall, extensive analysis indicates that the future development and competitiveness of enterprises in the post-COVID-19 period will largely depend on how effectively and professionally this new financial management model is implemented. The changes triggered by the pandemic are not temporary but long-lasting, defining the strategic essence of modern financial management. Enterprises must accept that crises are inevitable and prepare their financial systems to withstand such uncertainties. Thus, the COVID-19 pandemic has not only entered history as a global crisis but also acted as a key catalyst for deep, structural, and fundamental changes in financial management. The emerging new financial paradigm provides enterprises with more dynamic, agile, and resilient growth opportunities. The level of preparedness for future economic shocks will be determined by the proper implementation of these strategies, making them one of the main factors shaping enterprises’ long-term development trajectory. NƏTİCƏ XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 38 COVID-19 pandemiyası müasir iqtisadi sistemlər üçün yalnız qısamüddətli böhran deyil, həm də müəssisələrin maliyyə idarəçiliyi strukturunda dərin və davamlı dəyişikliklərə səbəb olan transformativ hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Pandemiyanın yaratdığı iqtisadi qeyri-müəyyənlik, bazarların qeyri-sabitliyi, tədarük zəncirlərinin pozulması və likvidlik çatışmazlıqları müəssisələrin uzun illərdir tətbiq etdikləri ənənəvi maliyyə idarəetmə modellərinin dayanıqlılıq baxımından yetərli olmadığını açıq şəkildə göstərmişdir. Bu baxımdan COVID-19 sonrası dövr maliyyə idarəçiliyinin yeni paradiqmasının formalaşdığı bir mərhələ kimi çıxış edir. İlk növbədə, pandemiya müəssisələrin likvidlik idarəçiliyinə yanaşmasını dəyişdirmişdir. Əgər pandemiyadan əvvəl likvidlik yalnız maliyyə sabitliyinin ümumi indikatorlarından biri hesab edilirdisə, yeni dövrdə likvidlik “böhranlara davamlılıq strategiyasının” əsas komponentinə çevrilmişdir. Müəssisələr nağd vəsait tamponlarının artırılmasının, qısamüddətli öhdəliklərin optimallaşdırılmasının, çevik kredit xətlərinin yaradılmasının və pul axınının intensiv monitorinqinin uzunmüddətli maliyyə təhlükəsizliyinin əsas şərti olduğunu qəbul etmişdir. Bu o deməkdir ki, likvidlik artıq yalnız mühasibatlıq göstəricisi deyil, strateji planlaşdırmanın mərkəzi elementidir. İkinci mühüm nəticə çevik büdcələşdirmə sisteminin formalaşmasıdır. Pandemiya şəraitində ənənəvi illik büdcələşdirmə modeli tam şəkildə funksiyasını itirmiş və müəssisələri daha real, operativ və adaptiv yanaşmalara keçməyə məcbur etmişdir. Ssenari əsaslı büdcələşdirmə post-pandemiya dövrünün maliyyə idarəçiliyində əsas metodoloji yenilik kimi meydana çıxmışdır. Müxtəlif iqtisadi ssenarilər üzrə paralel büdcələrin hazırlanması, büdcənin aylar və rüblər üzrə yenilənməsi, risk amillərinin xərc və gəlir proqnozlarına inteqrasiyası müəssisələrin bazardakı dəyişikliklərə daha sürətli reaksiya verməsini təmin edir. Bu büdcə modeli müəssisələrə təkcə daha düzgün planlama imkanı yaratmır, həm də onların böhran şəraitində çeviklik dərəcəsini artırır. Üçüncü mühüm istiqamət risk menecmentinin yenidən qurulmasıdır. Pandemiya göstərdi ki, risklər artıq yalnız maliyyə və iqtisadi xarakter daşımır; sosial, texnoloji, epidemioloji və geosiyasi amillər də müəssisələrin maliyyə sabitliyinə ciddi təsir göstərir. Bu səbəbdən risk xəritəsi anlayışı genişlənmiş və risklərin çoxölçülü təsir mexanizmləri nəzərə alınmağa başlanmışdır. Müəssisələrin fəaliyyət dayanıqlığının qorunması üçün risk menecmenti yalnız müəyyən riskləri qeyd edən bir sənəd deyil, daimi monitorinq olunan, yenilənən və bütün maliyyə qərarlarına inteqrasiya edilən dinamik sistemə çevrilmişdir. Dördüncü vacib istiqamət post-pandemiya dövründə ESG (Ətraf mühit, Sosial məsuliyyət və Korporativ idarəetmə) prinsiplərinin müəssisələrin maliyyə strategiyalarında mühüm yer tutmasıdır. Dünyada baş verən iqtisadi şoklar investorları və maliyyə qurumlarını daha dayanıqlı müəssisələrə üstünlük verməyə sövq etmişdir. ESG-yə uyğun fəaliyyət göstərən müəssisələr daha çox kapital cəlb edə bilir, risk profili aşağı olur və beynəlxalq bazarlarda rəqabət qabiliyyətləri artır. Bu isə göstərir ki, ESG prinsipləri sadəcə sosial məsuliyyət mexanizmi deyil, maliyyə dayanıqlığının birbaşa komponentidir. Ümumi olaraq aparılan geniş təhlil göstərir ki, COVID-19 sonrası dövrdə müəssisələrin gələcək inkişafı və rəqabətqabiliyyətliliyi məhz bu yeni maliyyə idarəetmə modelinin nə dərəcədə səmərəli və peşəkar şəkildə tətbiq olunmasından asılı olacaqdır. Pandemiyanın yaratdığı dəyişikliklər qısamüddətli deyil, davamlı xarakter daşıyır və bu xarakter müasir maliyyə idarəetməsinin strateji mahiyyətini müəyyən edir. Müəssisələr böhranların qaçılmaz olduğunu qəbul etməli və maliyyə sistemlərini belə qeyri-müəyyənliklərə hazırlıqlı hala gətirməlidirlər. Beləliklə, COVID-19 pandemiyası yalnız qlobal böhran kimi tarixə düşməmiş, eyni zamanda maliyyə idarəçiliyi sahəsində dərin, struktur və fundamental dəyişikliklərin əsas katalizatorlarından biri olmuşdur. Formalaşan yeni maliyyə paradiqması müəssisələrə daha dinamik, daha çevik və daha dayanıqlı inkişaf imkanı yaradır. Gələcək iqtisadi şoklara qarşı hazırlıq səviyyəsi məhz bu strategiyaların düzgün tətbiqi ilə müəyyən olunacaq və bu da müəssisələrin uzunmüddətli inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri kimi çıxış edəcəkdir. Ədəbiyyat 1. OECD. Financial Resilience in the Post-COVID Era. (2021) 1. 2 .IMF. Global Financial Stability Report. (2022) 2. McKinsey & Company. Reinventing Corporate Finance After COVID-19. (2021) 3. Deloitte. Financial Strategy Transformation in the New Normal. (2021) 4. PwC. Digital Finance and Future of Business Models. (2021) 5. UNCTAD. World Economic Recovery Report. (2022) 6. Kaplan, R. Risk Governance in Turbulent Times. (2022) XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 39 THE PROBLEM OF EFFICIENCY IN THE MANAGEMENT OF HEALTH PROGRAMS FOR CHILDREN Mammadli Layla Master, Nakchivan State University ORCID İD: 0009-0004-0376-4169 UŞAQLARA YÖNƏLİK SƏHİYYƏ PROQRAMLARININ İDARƏÇİLİYİNDƏ EFFEKTİVLİK PROBLEMİ Məmmədli Leyla Magistr, Naxçıvan Dövlət Universiteti ORCID ID: 0009-0004-0376-4169 Abstract This article examines the role and potential of a value-based service model in the management of health programs for children. The relevance of the topic lies in the fact that the traditional management systems, which are mainly based on the number of services, are giving way to a new model that is result-oriented, combining economic and clinical efficiency. The value-based approach, in addition to ensuring equitable access to health services for children, creates conditions for reducing health costs and improving long-term health indicators. The purpose of the study is to analyze the potential for the implementation of a value-based service model, and the tasks are to assess the current state of management, increase the effectiveness of programs and develop practical recommendations. The object of the study is the management systems of health programs for children, and the subject is the management approaches applied in these programs. The study will combine quantitative and qualitative methods to evaluate the results and analyze the long-term impact of the programs. The main problems observed in the implementation of health programs for children - lack of coordination, uneven distribution of resources and weak monitoring mechanisms - were analyzed during the study. Modern management approaches show that in order to solve these problems, it is important to apply the principles of value-based management at the stages of planning, implementation and evaluation of services. As a result, increasing the effectiveness of health programs for children is possible not only through the quality of medical interventions, but also by renewing the management system of these services and focusing on results. Continuous research in this direction can contribute to the adoption of scientifically based decisions in the formation of health policy. Xülasə Bu məqalədə uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarə edilməsində dəyərə əsaslanan xidmət modelinin rolu və tətbiq imkanları araşdırılmışdır. Mövzunun aktuallığı ondan ibarətdir ki, ənənəvi idarəetmə sistemlərinin əsasən xidmət sayına əsaslanan yanaşması yerini nəticəyə yönəlmiş, iqtisadi və klinik səmərəliliyi birləşdirən yeni modelə verməkdədir. Dəyərə əsaslanan yanaşma uşaqların sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışını təmin etməklə yanaşı, səhiyyə xərclərinin azaldılmasına və uzunmüddətli sağlamlıq göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasına şərait yaradır. Araşdırmanın məqsədi dəyərə əsaslanan xidmət modelinin tətbiq imkanlarını təhlil etmək, vəzifələri isə idarəetmənin mövcud vəziyyətini qiymətləndirmək, proqramların effektivliyini artırmaq və praktiki tövsiyələr hazırlamaqdan ibarətdir. Tədqiqatın obyekti uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarəetmə sistemləri, subyekti isə bu proqramlarda tətbiq olunan idarəetmə yanaşmalarıdır. Tədqiqat zamanı kəmiyyət və keyfiyyət metodları birləşdirilərək nəticələr qiymətləndiriləcək və proqramların uzunmüddətli təsiri təhlil olunacaq. Tədqiqat zamanı uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının icrasında müşahidə olunan əsas problemlər – koordinasiya çatışmazlığı, resursların qeyri-bərabər bölgüsü və nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi kimi amillər təhlil edilmişdir. Müasir idarəetmə yanaşmaları göstərir ki, bu problemlərin həlli üçün xidmətlərin planlaşdırılması, icrası və qiymətləndirilməsi mərhələlərində dəyərə əsaslanan idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi vacibdir. Nəticə etibarilə, uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının səmərəliliyinin artırılması yalnız tibbi müdaxilələrin keyfiyyəti ilə deyil, bu xidmətlərin idarəetmə sisteminin yenilənməsi və nəticəyə yönəlməsi ilə mümkündür. Bu istiqamətdə aparılacaq davamlı tədqiqatlar səhiyyə siyasətinin formalaşmasında elmi əsaslı qərarların qəbuluna töhfə verə bilər. Keywords: children; health management; base model; effectiveness of programs; access to health services XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 40 Açar sözlər: uşaqlar; səhiyyə idarəçiliyi; dəyərə əsaslanan model; proqramların effektivliyi; sağlamlıq xidmətlərinə çıxış Giriş Uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarə olunması müasir dövrdə ictimai sağlamlığın qorunması və sosial rifahın möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Cəmiyyətin gələcəyi uşaqların fiziki, psixoloji və sosial rifahından asılı olduğu üçün bu istiqamətdə həyata keçirilən proqramların məqsədyönlü və davamlı idarə olunması strateji zərurətə çevrilib. Mövzunun aktuallığı ondan ibarətdir ki, bir çox ölkələrdə olduğu kimi, yerli səhiyyə sistemində də uşaqlara yönəlik proqramların səmərəli icrası resurs çatışmazlığı, koordinasiya zəifliyi və nəzarət mexanizmlərinin qeyri-kafiliyi ilə məhdudlaşır. Bu amillər uşaqların sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışını çətinləşdirir, profilaktik tədbirlərin davamlılığını zəiflədir və nəticədə səhiyyə sisteminin uzunmüddətli təsir gücünü azaldır. Son illərdə səhiyyə idarəçiliyində ön plana çıxan dəyərə əsaslanan xidmət modeli bu problemlərin həlli üçün yeni istiqamət kimi qiymətləndirilir (Porter & Teisberg, 2006). Bu model xidmətlərin effektivliyini prosedurların sayına görə deyil, əlavə edilən nəticələrin dəyərinə əsasən qiymətləndirir. Belə yanaşma uşaqların sağlamlıq vəziyyətini yaxşılaşdırmaqla yanaşı, səhiyyə resurslarının daha səmərəli istifadəsinə, təkrarlanan müalicələrin azalmasına və sistemin ümumi xərclərinin optimallaşmasına şərait yaradır (Smith et al., 2018). Araşdırmanın məqsədi uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarə edilməsində dəyərə əsaslanan xidmət modelinin tətbiq imkanlarını müəyyənləşdirmək və bu yanaşmanın praktik təsir mexanizmlərini təhlil etməkdir. Tədqiqatın əsas hədəfi idarəetmə prosesində effektivliyi artırmaq, mövcud mexanizmlərdə olan boşluqları üzə çıxarmaq və uşaqların sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışını təmin edən yeni idarəetmə prinsipləri formalaşdırmaqdır. Eyni zamanda məqsəd səhiyyə siyasətində nəticəyə əsaslanan qərarların qəbuluna elmi dəstək vermək, uşaq sağlamlığının uzunmüddətli inkişaf göstəricilərini yüksəltmək və profilaktik tədbirlərin davamlılığını gücləndirməkdən ibarətdir. Araşdırmanın vəzifələri: 1. Uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarəetmə sisteminin mövcud vəziyyətini təhlil etmək; 2. Dəyərə əsaslanan xidmət modelinin prinsiplərini və tətbiq imkanlarını müəyyənləşdirmək; 3. Uşaqların sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışını təmin edən idarəetmə mexanizmlərini araşdırmaq; 4. Proqramların effektivliyini artırmaq üçün praktiki və elmi əsaslı tövsiyələr hazırlamaq; 5. Əldə edilmiş nəticələri səhiyyə siyasətinin formalaşmasında istifadə etmək. Tədqiqatın obyekti uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarəetmə sistemləri, subyekti isə bu proqramlarda tətbiq olunan idarəetmə yanaşmaları və qərarvermə mexanizmləridir. Müxtəlif ölkələrdə aparılan tədqiqatlar dəyərə əsaslanan xidmət modelinin səhiyyə sistemlərinin effektivliyini artırdığını, xidmət keyfiyyətini yüksəltdiyini və resurs istifadəsində optimallıq yaratdığını göstərir (Porter & Teisberg, 2006; López et al., 2020). Profilaktik tədbirlərin uşaqların uzunmüddətli sağlamlıq göstəricilərinə təsiri də araşdırmalarda sübut edilmişdir (Smith et al., 2018). Araşdırma zamanı kəmiyyət və keyfiyyət metodlarının kombinasiyasından istifadə ediləcək. Statistiki təhlil vasitəsilə uşaqlara yönəlik proqramların nəticələri və xidmət göstəriciləri müqayisə ediləcək, eyni zamanda səhiyyə idarəçiləri və mütəxəssislərlə aparılan müsahibələr vasitəsilə mövcud idarəetmə təcrübələri dəyərləndiriləcək. Nəticələrin analizi əsasında dəyərə əsaslanan xidmət modelinin uşaqlara yönəlik proqramlarda tətbiqinə dair praktik və elmi əsaslandırılmış tövsiyələr hazırlanacaq. Əsas hissə 1. Uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarəçiliyində mövcud vəziyyətin təhlili. Uşaqlara yönəlik səhiyyə proqramlarının idarə olunması müasir səhiyyə siyasətində strateji əhəmiyyətə malikdir. Dünyanın bir çox ölkəsində, o cümlədən Azərbaycanda, uşaqların sağlamlığı üçün nəzərdə tutulmuş dövlət proqramları həyatakeçirilir. Bu proqramlar müxtəlif səviyyələrdə – milli və yerli – koordinasiya olunur, lakin resursların bölgüsü və nəzarət mexanizmləri çox vaxt yetərli olmur (Smith et al., 2018).Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, proqramların icrasında əsas çətinliklərdən biri resurs çatışmazlığıdır. Maliyyə dəstəyi qeyri-bərabərdir, bəzən müəyyən bölgələrdə proqramların həyata keçirilməsi üçün zəruri tibbi avadanlıqlar və materiallar çatışmır. Bu, uşaqların səhiyyə xidmətlərinə bərabər çıxışını çətinləşdirir və proqramların uzunmüddətli təsirini zəiflədir (López, Martínez, & Gómez, 2020).Digər bir problem koordinasiya və məlumat mübadiləsinin zəif olmasıdır. Dövlət və qeyri-dövlət təşkilatları arasında əməkdaşlıq kifayət qədər sistemləşdirilməyib. Proqramların monitorinqi və qiymətləndirilməsi də yetərincə aparılmır, nəticədə xidmət keyfiyyəti ilə bağlı məlumatlar qeyri-kafidir.Həmçinin, səhiyyə işçilərinin ixtisas səviyyəsi və motivasiyası proqramların icrasında fərqlilik yaradır. Təcrübəli və ixtisaslı kadrların məhdudluğu xidmət keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Bu səbəbdən proqramların məqsəd yönümlü və davamlı icrasını təmin etmək üçün idarəetmə sistemlərinin gücləndirilməsi vacibdir. Resurs çatışmazlığı və maliyyə dəstəyi XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 47 Ultimately, geopolitical factors—borders, climate, natural resources, and strategic locations—profoundly shape states’ diplomatic activities and foreign policies (Mackinder, 1904; Nicolson, 1969). Throughout history and in the modern international relations system, these factors have played a determinant role in diplomatic decision-making. While geopolitics increases competition among states, it simultaneously underscores the necessity of peaceful resolution and international cooperation. [2] Psychological Impact of Diplomatic Speeches and Audience Management Communication lies at the foundation of diplomatic activity, serving as the main tool for shaping public opinion in international relations. Every speech delivered and every official statement made can influence the establishment of new partnerships, the reduction of existing tensions, and the orientation of certain political goals. Diplomacy is not only about persuading the other side; it also encompasses the subtleties of how a message is expressed and the method by which it is conveyed. Diplomatic speeches hold special significance on international platforms. These texts aim to present complex and sensitive messages in a manner that is both understandable and effective. Every expression used in such material must be precise, purposeful, and appropriate for the audience so that the message is both convincing and correctly understood. [8] Diplomacy is not limited to negotiations and treaties; it is also a factor that determines how a country is perceived by the world. Governments strategically use media, public speeches, and cultural exchanges to shape and preserve their global image. These tools enable them to express their viewpoints, eliminate misconceptions, and shift discussions from problems toward solutions. Leaders use these speeches to set the tone of international relations, clarify their countries’ positions on key issues, and gain support. Some speeches can even influence the course of history. For example, speeches delivered by world leaders at the UN, addressing global challenges, require special attention and strategic planning—every sentence must be clear, purposeful, and aligned with national interests. [8] Throughout history, leaders who influenced global events and shaped international relations have been recognized for their emotional and impactful diplomatic speeches. They are capable of convincing audiences with a single statement, gathering support, and motivating partners to act. These leaders also possess the ability to build trust, inspire confidence through speech, and influence the decisions of opposing parties. [9. p. 8] According to Manu’s theory, diplomatic mastery consists of the ability to prevent war and strengthen peace. A diplomat must provide his state with information about the intentions and plans of foreign rulers. In doing so, he protects his country from threats. A diplomat must be principled, well-educated in various fields, and capable of gaining people’s sympathy. He must be able to perceive the plans of foreign rulers not only from their words and actions but even from their gestures and facial expressions. A diplomat should be loyal in fulfilling his duties, honest, skillful, with a good memory, eloquent, composed, and aware of when and where to act. The more complex issues of international life should first be resolved through diplomatic means [10. p. 11]. The preparation of a diplomatic speech involves extensive research, consultations with policy experts, and numerous revisions. The goal is to ensure that the message is both appealing and accurately delivered without causing misunderstanding. Experienced writers can transform complex diplomatic objectives into clear and persuasive speeches that resonate with a global audience. Effective communication enables diplomats to convey their messages powerfully and convincingly, as in international politics, how something is said is just as important as what is said. Thus, professionally prepared diplomatic texts, public relations materials, and speeches are indispensable tools in shaping international relations. [8] Differeces in Political Culture and Oratory Styles Across Regions Political culture can be defined as the sum of a society’s values, beliefs, experiences, and sentiments related to politics. This culture shapes not only the content of politics but also the ways in which politics is conducted, debated, and communicated to the public. Political oratory style is the most visible expression of this internal culture. Different combinations of historical, social, economic, and cultural factors have created distinct political cultures and their inseparable oratory styles in various regions of the world. This section examines three regions—North America (particularly the United States), Western Europe, and East Asia (the Confucian cultural sphere)—and analyzes the relationship between political culture and oratory style in each. The political culture of the United States is built on the ideals of self-governance, individual freedom, equal opportunity, and pragmatism. Politics revolves not so much around specific ideologies as around the embodiment and interpretation of a general national “creed”—the “American Dream.” Samuel P. Huntington notes that the source of America’s political inconsistency lies in the gap between this universal creed (freedom, equality, individualism, republicanism) and the difficulties in its implementation. [11. S, 14–16] This situation requires politicians not only to govern but also to passionately promote these values and connect them with their personal life stories. As a result, the oratory style in the United States is marked by three main features. First, it is based on strong emotional pathos. Speeches aim to appeal to the audience’s emotions, evoking feelings of hope, pride, XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 48 fear, or despair. For this purpose, personal and family stories, metaphors, repetitive simple slogans (sound bites), and symbolic imagery are widely used. Second, the style is built around the display of personal charisma. The politician presents himself as the voice of the people—an ordinary person, yet a leader capable of fulfilling shared aspirations. Third, the style is fully adapted to mediocracy. The rules of television and social media determine the length, pace, body language, and even prioritization of topics. Direct and sometimes sharp competition and criticism during debates are culturally acceptable and expected. The political cultures of China, Japan, South Korea, and Singapore have been deeply shaped by Confucian philosophy. This tradition centers on social harmony, a sense of duty toward family and the state, respect (especially for elders and leaders), education, and moral exemplarity. Political leadership is seen not only as governance but also as moral and ethical guidance. Lucian Pye notes that, unlike the Western individual-centered understanding of “power,” in Asia (particularly in Confucian culture) power is understood in the context of interdependence, duty, and a network of relationships. [12. S. 20–47] Open conflict and confrontation are strictly discouraged, as they disrupt social harmony. The political oratory style in East Asian countries differs significantly from Western patterns. First, logos (logic) and ethos (credibility) are prioritized over pathos (emotion). Speeches are structured around factual information, statistical data, logical arguments, and ideological principles. Emotional appeals and personal stories play a smaller role. Second, oratory is a tool for pluralistic discussion and consensus-building. Parliamentary speeches are often addressed not to rival parties but to the general public, the citizen, or the “common good.” Argumentation is valued more than personal confrontation. Third, the style is more formal, composed, and program-oriented. Theatricality and excessive simplification are not considered signs of professionalism. Speeches focus on clearly expressing positions, analyzing issues, and proposing structured solutions. Thus, the European model of oratory primarily aims to build agreement, construct arguments, and lay the foundation for collective decision-making. The close relationship between regional political culture and oratory style clearly demonstrates that political communication is not universal but deeply dependent on cultural context. While the U.S. model is built on personal performance and emotional appeal, the Western European model prioritizes ideological rationality and pluralistic debate, whereas the East Asian model emphasizes collective harmony and indirect expression. These differences are logical outcomes of each society’s historical trajectory, social structure, and value system. [13] In the modern era, globalization and digital media have led to the mutual influence of these styles and have created some common features (e.g., the short formats used on social media). However, deep cultural codes and fundamental expectations remain unchanged. Understanding and correctly interpreting the style of a politician from another region is essential for successful international cooperation, trade negotiations, and cross-cultural dialogue. Use of Speech Strategies and Rhetorical Tactics in Negotiation Processes Jalaladdin Rumi says: "A person speaks only to the extent that the listener can understand." For the other side to better grasp the topic, or for us to convey information with the desired clarity and quality, correct and clear speech is of great importance. Whether in personal or professional communication, directing a conversation toward the outcome we desire and succeeding in negotiation processes requires effective speech strategies. For this reason, political leaders always pay special attention to oratory skills and the art of rhetoric in their speeches. The words we speak carry great power—they influence masses, change perceptions, and can even manipulate people. Rhetoric, as the art of persuasion that makes all of this possible, has demonstrated its significance for centuries. [14] The art of rhetoric originated in Ancient Greece. Aristotle’s Rhetoric is built upon three famous concepts: Ethos, Pathos, and Logos. [14] • Ethos. The word “ethics” derives from ethos and represents the initial impression of the speaker. Aristotle concluded in his renowned Rhetoric that a person’s character is the easiest means of persuasion. [15] • Pathos. This refers to the emotional impact the speaker has on the audience. The most effective orators aim to reach both the minds and hearts of people. However, presenters often forget the emotional aspect, resulting in dry and ineffective speeches. The best way to create emotional influence before an audience is through storytelling. Stories enable us to convey the topic in a clearer and more comprehensible way. [15] • Logos. In modern terms, this represents intellectual reasoning. Statistical data, facts, and scientifically grounded arguments are essential for a successful speech. [15] Rhetoric built upon the triad of character–emotion–logic is considered one of the most successful methods in any negotiation process. [14] Alongside rhetoric, other elements are also crucial in persuasion: • Body language. Research shows that in face-to-face communication, words account for 7%, tone of voice for 30%, and body language for 63%. While standing at a podium or on a stage, the best tactic regarding XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 49 body language is to remain relaxed. If the speaker appears natural and calm, this naturally influences the audience as well. Proper use of gestures and facial expressions enhances professionalism during communication. [14] • Eye contact. It is said that sometimes the eyes touch more deeply than hands. To make conversations memorable, eye contact must be established correctly—looking directly into the eyes of the interlocutor demonstrates sincerity and truthfulness. Otherwise, frequently avoiding eye contact may create doubt about our honesty. [16] • Tone of voice. Especially in face-to-face communication, tone of voice is considered extremely important. A confident, balanced tone—neither too soft nor too harsh—is most appropriate. [16] Finally, Lucretius states: “Express eternal things with mortal words.” Using these techniques during negotiations adds strength and lasting impact to our speech. Speech Culture and Standards of Diplomatic Language in International Organizations (UN, NATO, PACE, OSCE) International organizations play an essential role in shaping global politics and diplomatic relations. The diplomatic language and speech culture used within these organizations are crucial for establishing effective dialogue among member states. Diplomatic language serves to preserve positive relations and ensure mutual understanding between countries. This section examines speech culture and diplomatic language standards in organizations such as the United Nations (UN), NATO, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE), and the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). In the United Nations, diplomatic language is based on long-established diplomatic traditions. The language used is primarily neutral and formal. Speeches made in various UN bodies (such as the Advisory Committee, Security Council, etc.) must adhere to high ethical standards, aiming to resolve disputes among member states. Each speech must show respect for the positions of different countries and avoid taking sides in conflicts. [17] Although member states may have divergent political interests, a neutral tone is consistently used in all speeches at the UN, ensuring fairness in conflict resolution. Speeches typically follow a formal structure, and personal or informal expressions are minimal. In accordance with diplomatic norms, sharp expressions or accusations must be avoided during debates. NATO, which deals with military and political cooperation, follows a diplomatic protocol that differs somewhat from that of the UN [18]. Here, considering the organization’s security-focused goals and the differing approaches of member states to defense issues, both language and protocol gain greater importance. Speeches and discussions in NATO are conducted with strict formality, and the language used must reflect this seriousness. When security and military matters are addressed, specific military terminology is often employed to avoid any ambiguity. In discussions among NATO member states, speeches focus not only on national interests but also on ensuring collective security. The Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) focuses primarily on legal and diplomatic matters within international relations. Diplomatic language in PACE aims to prevent any party from being insulted or disrespected. Speeches are often based on legal reasoning, with objectivity as a central principle. Issues discussed in PACE are addressed from a neutral, legal perspective, without taking sides. Diplomatic language is shaped in accordance with legal and legislative approaches, creating grounds for legal understanding between parties. [21] The OSCE addresses issues of security and democracy in Europe and the Caucasus, and diplomatic language plays a major role within its discussions. [20] Speeches in the OSCE often focus on resolving conflicts or addressing human rights issues. Because debates frequently concern regional security or sensitive social matters, diplomatic language must be used with great care. Speeches—especially in OSCE observation missions—are delivered in a balanced and impartial manner. Maintaining high standards of diplomatic language and speech culture in international organizations helps regulate relations between states and fosters positive cooperation. Proper application of diplomatic language and speech culture in organizations such as the UN, NATO, PACE, and OSCE plays a pivotal role in ensuring peace and justice in global politics. These organizations demonstrate how language functions as a tool in international diplomacy and how each one applies its own protocol standards within its unique operational framework. [19] Soft power – In international relations, power is traditionally defined and evaluated in hard terms that are easily measurable, often understood in the context of military and economic strength. Hard power is applied in the form of coercion. Unlike the coercive nature of hard power, soft power describes the use of foreign policy and persuasion. The concept was created by Joseph Nye in 1990. Joseph Nye identified three main sources of soft power. In his view, the pillars of soft power are: • Political values • Foreign policy XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 50 • Culture However, within these three categories, “the individual sources of soft power are multifaceted and diverse. Soft power is a form of political authority. It includes the ability to shape the preferences of others through appeal and attraction." The main characteristic of soft power is non-violence, and its currency is culture, political values, and foreign policy. Military intervention or tools such as economic sanctions are not used here. [22] Mediator’s speech – In the mediation process, this refers to the neutral, guiding and constructive speaking style the mediator uses during communication with the parties. Such speech helps manage emotions, reveal interests rather than positions, and find common solutions. It has several key features: • Neutrality: the mediator does not defend either side’s position and remains balanced. • Clarity: avoids complex expressions and uses simple, understandable sentences. • Empathy: acknowledges the feelings of the parties and helps calm tensions. • Open-ended questions: asks questions that require broader answers. • Affirmative and supportive language: shows that the mediator correctly understands the parties’ statements. [23] Language strategies for creating compromise – In modern linguistics, political communication is considered a type of speech activity aimed at promoting certain ideas, influencing the emotions of a country’s citizens and calling them to political action to gain public approval, as well as enabling decision-making in contexts where multiple ideas exist. Political communication covers a wide range of oral and written texts. Studies in linguistic literature devoted to euphemisms in political language and public verbal communication demonstrate that political euphemisms are actively used, because they help maintain a balance between two opposing tendencies: the main purpose of political communication (evaluation, propaganda, persuasion) and the requirement of legal and cultural correctness in modern society. [24] Formation of Geograhical Narratives: Techniques of State Self-Presentation States emphasize their geographical position and resources to present themselves and construct certain narratives. These narratives strengthen a country’s international image and help shape national identity among citizens. State image – a political, cultural and communicative form that determines how a country is perceived in the international arena. In the modern global system, not only military and political power but also a state's international self-presentation carries significant importance [25, p.55]. States use various communication channels to shape their image internationally. These include official diplomatic activity, cooperation with international organizations, positive representation in global media, promotion of cultural and artistic projects, and the presentation of sports, tourism and economic initiatives. These elements collectively determine how a state presents itself to external audiences. Historical and geographical arguments in diplomacy serve as tools for strengthening states’ international positions and defending their strategic interests. By presenting their historical heritage, past events, cultural and ethnic characteristics in diplomatic discourse, states can use these as arguments in the international arena. This is particularly important for territorial claims, border disputes, geopolitical cooperation, and economic projects. [25, p.15] Geographical arguments emphasize states’ strategic positions, transit routes, ports and resource potential, thereby increasing opportunities for regional and global cooperation. Such arguments also play an important role in security issues and the implementation of energy projects. When presenting historical–geographical arguments, states ensure that information is systematic and scientifically grounded. These arguments are not only factual evidence but also an integral part of state strategy for enhancing international prestige, strengthening positions, and achieving strategic goals. Using such arguments is essential for diplomatic success and maintaining regional balance in modern international relations. Information warfare has become a tool for achieving strategic advantage for modern states and nonstate actors, and geographical language plays a special role in this process. This is not merely the transmission of facts but an effort to shape audience perceptions and influence international opinion [27]. States present historical and geographical arguments, border and territorial issues, and cultural heritage using carefully chosen terms and descriptions to support their positions under international law and strengthen national identity and loyalty among domestic audiences [25, p.131]. Geographical language is not limited to words and descriptions; maps, visual graphics, information about resource distribution and strategic infrastructure also form part of this language. It provides states with strategic advantages in diplomatic negotiations, international debates and information warfare. In information conflicts, geographical language protects state interests and weakens rivals’ influence. [26] Oratory Performance in Press Confernces and International Debates XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 51 Oratory performance demonstrated in press conferences and international debates is considered one of the main directions of diplomatic communication. Statements made on such platforms are not only explanations of positions but also tools for managing audiences and presenting political or social messages in an appropriate framework. Every sentence expressed by a speaker can influence international public opinion, change the course of events, and shape attitudes toward various issues. Therefore, individuals speaking before the press must display psychological stability, strategic thinking and communicative flexibility. Oratory is a primary tool of diplomacy and often determines the success of negotiations. How information is delivered — its tone and supporting arguments — directly affects the audience’s response. [28] Diplomatic debate rules play an important role in ensuring mutual understanding, reducing tensions, and presenting positions constructively in international relations. The essence of these rules lies in respecting opposing arguments, avoiding emotional reactions, and presenting speech in a structured, precise and balanced manner. The value of the words chosen by the speaker in diplomatic debates can determine the outcome of a dispute. Therefore, tone, logical sequence and psychological contact are of particular importance. In diplomacy, the power of speech often equals political outcomes, as a single idea can build partnerships or create conflict. Thus, speeches delivered at the international level are thoroughly analyzed beforehand, appropriate terminology is selected, and the audience is considered in the shaping of the message. In debates involving multiple cultures, a neutral and respectful style is essential. [29] The Q&A session is considered one of the most challenging parts of oratory performance. Questions in debates or press conferences may be unexpected, provocative, or distracting. The speaker must be able to maintain their position and strategically redirect the question. Common methods include: • Bridging – creating a transition from the question to the main message • Reframing – altering the meaning of the question to place it in a more constructive context These methods allow the speaker to maintain strategic control without succumbing to emotional pressure. Additionally, skillful handling of Q&A sessions plays an important role in psychological management of the audience; a well-constructed answer can calm listeners, clarify the topic, and display the speaker’s professionalism. In international press conferences, this ability is considered an essential communication component. [30, p.11] Managing speech before the media is one of the most difficult and responsible aspects of oratory. Every expression voiced in the media environment has the potential to spread globally; therefore, the speaker must maintain full control. Emotional reactions, rushed statements or inaccurate information can harm professional credibility. Thus, speech must be simple, clear and content-wise precise. Professional speakers use the “fact–explanation–conclusion” model and keep the audience’s focus on the main message. Body language, tone, pauses and rhythm significantly influence audience reactions. Correct behavior before the media preserves the speaker’s personal image and strengthens the credibility of the institution represented. Therefore, oratory performance is not only about transferring information but also about shaping public opinion. [28] In conclusion, oratory performance in press conferences and international debates requires a combination of psychological, communicative and diplomatic skills. Mastering diplomatic debate rules enables balanced communication with the audience; Q&A mastery helps maintain position in difficult situations; and media speech management ensures accurate and professional delivery of information. When these skills come together, the speaker emerges as a credible, persuasive and professional figure on international platforms. Thus, oratory is not merely a speaking ability but a form of strategic thinking and psychological management. THE IMPORTANCE OF ORATORY IN DIGITAL DIPLOMACY IN THE MODERN ERA: PUBLIC SPEAKING ON SOCIAL MEDIA In the 21st century, the development of information and communication technologies has radically changed the way states conduct their foreign and domestic policy. [31] Social media and other digital platforms have become not only communication tools but also key instruments for shaping states’ international reputation, carrying out public diplomacy, and implementing soft power strategies. This article examines state communication strategies on digital platforms, online speech management during moments of crisis, and the concept of digital soft power — that is, “digital oratory.” XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 52 State Communication Strategies on Digital Platforms - [32] Digital diplomacy is defined as the practice of states conducting diplomatic and public policy activities through the internet and social media. This approach allows states to reach large audiences quickly, shape public opinion, and strengthen their position in international relations. [33] Whereas traditional diplomacy relied on formal negotiations and documentation, digital diplomacy is characterized by public communication, the direction of online messages, and social media campaigns. In this context, states must consider both their own citizens and foreign audiences when preparing communication strategies. [36] Digital diplomacy refers to states using the internet and social media to conduct public diplomacy, information policy and communication. For example, in Azerbaijan, digital government services, online information flows, and citizen–state communication channels are expanding within the process of “digitalization.” By using these platforms, states can: • Deliver direct messages to broad audiences — both domestically and internationally. • Convey foreign policy directions, diplomatic positions and national interests to the public. • Conduct “reporting diplomacy” — forming diplomatic discourse through press statements, official posts and online pages. • Establish interactive communication with citizens through digital government services and communication channels, thereby strengthening public diplomacy. Thus, digital platforms have become strategic tools that democratize, expand and accelerate public diplomacy for states. [31] Digital platforms play a critical role in enabling states to maintain communication with the public during moments of crisis. [32] Social media diplomacy (Twiplomacy) provides state officials with the opportunity to deliver messages quickly and effectively. [34] However, this approach also carries risks such as disinformation, misinterpretation and manipulation of information. Therefore, online speech management — the ability of state representatives to communicate clearly, professionally and persuasively — is indispensable during crises. [36] Digital diplomacy is not limited to peace and diplomatic agendas; in moments of crisis, financial distress or other emotional/political tension, social media and online platforms are critical communication channels for the state. For example, government institutions and official bodies can use social media to inform citizens, address concerns (crises, financial difficulties, social problems), and mitigate public anxiety. Such online speech management — through clear, professional and convincing messages — is vital for preserving public trust and shaping the country’s image. From the example of Azerbaijan: the implementation of digital development strategies, the activity of state–citizen communication channels, and digital government services all enhance the state’s online speech and communication capabilities. At the same time, issues such as information security, disinformation, reliability and proper construction of communication strategy become more critical during crises. It is important that the state manages its media policy and online communication channels by considering these risks. Soft Power and Digital Oratory [35] Soft power refers to a state’s ability to exert influence not through force or coercion, but through culture, ideas and attractiveness. In the digital era, the concept of soft power expands through the internet and social media. [31] “Digital oratory” refers to a state’s ability to communicate effectively online and convincingly present its culture and values to the audience. This approach allows states to influence large audiences with limited resources and is an effective tool for engaging the younger generation. [36] Soft power — the strategy of a state gaining influence through values, ideas, attractiveness and communication rather than force — in the digital age transforms into digital soft power, implemented through effective use of online platforms. Through social media, the internet and digital media, states can spread their culture, values and national strategic narratives to broad audiences and shape their international image. Digital diplomacy accelerates this process. “Digital oratory” refers to the ability of the state (or diplomats) to communicate online with clear, persuasive and purpose-driven speech. Social media posts, video messages and interactive communication on official pages fall under digital oratory. Thus, when digital diplomacy + digital oratory + soft power converge, a state’s relationship with domestic and international audiences, its image and diplomatic communication strategy reach a new level. Conclusion The synthesis of geographical diplomacy and oratory provides an important theoretical framework for understanding the essence of modern international relations. While geographical positions, natural resources XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 53 and strategic locations determine states’ foreign policy priorities, the presentation of these factors to the international community is reinforced by the power of diplomatic speech. Today, states strengthen their political positions and build more effective regional and global cooperation mechanisms by explaining their geographical advantages and security challenges through appropriate communication strategies. Oratory skills, diplomatic discourse and media communication tools have become the main instruments that bring geographical realities onto the international agenda. In the future, global competition is expected to intensify around geographical zones such as the Arctic, Eurasia, water resources and energy routes. Under such circumstances, it will be crucial for states not only to manage geographical power factors effectively but also to convey them to international audiences through strategic speeches. Thus, the synthesis of geographical diplomacy and oratory is projected to become one of the most significant indicators of states’ foreign policy effectiveness in the coming period. References 1. Əliyeva R. - COĞRAFİYA VƏ DİPLOMATİYA: SƏRHƏDLƏRİN SİYASƏTƏ TƏSİR DAİRƏSİ – History of Science Journal – S, 85 2. Dalby, S. (2009). Geopolitics: A Very Short Introduction. Oxford University Press – S,152 3. Harris, P. (2009). The New Geopolitics of Energy. Palgrave Macmillan – S, 320 4. Kissinger, H. (2014). World Order. Penguin Press – S,368 5. Mahan, A. T. (2003). The Influence of Sea Power upon History, 1660-1783. Dover Publications – S, 284 6. Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company – S, 496 7. Brzezinski, Z. (1997). The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives – S, 336 8. Məmmədov C. Diplomatik psixologiya https://www.scribd.com/document/213950890/Diplomatikpsixologiya 9. https://moderndiplomacy.eu/2025/03/05/the-power-of-strategic-communication-in-diplomacy/ 10. Sadıxov F.Diplomatiya və diplomatik xidmət - https://lib.dia.edu.az/Resources/OpenFile?name=ffc244e4-fb5e-4d4f-88fe-681dd24e02237B878741.pdf#toolbar=0 11. Huntington, Samuel P. (1981). Amerika Siyasəti: Uyğunsuzluq Vədi. 12. Pye, Lucian W. (1985). Asiya Gücü və Siyasəti: Səlahiyyətin Mədəni Ölçüləri. 13. Almond, Gabriel A., & Verba, Sidney. (1963). Vətəndaş Mədəniyyəti: Beş Millətdə Siyasi Münasibətlər və Demokratiya. 14. "Sizinle sohbet etmeyi sevecekler" - https://youtu.be/7aUECUdA_5A?si=QRy19JRGrS8rCJ8r 15. "Ritorika sənəti nədir? – coaching.az |" https://coaching.az/ritorika-s%C9%99n%C9%99tin%C9%99dir/ 16. Ritorika : Azərbaycan Tibb Universiteti - https://share.google/bt11fhgp87loD1vFr 17. Kissinger, Henry. World Order: Reflections on the Character of Nations and the Course of History. Penguin Press, 2014. 18. United Nations. The United Nations Handbook on Multilateral Diplomacy. United Nations, 2019. 19. Adler-Nissen, Rebecca. The Diplomacy of the European Union: The Politics of International Negotiation. Routledge, 2014. 20. Gowland, David. Diplomatic Language and Protocol: The Essentials of Effective Communication in International Relations. Cambridge University Press, 2015. 21. NATO Public Diplomacy Division. NATO’s Diplomacy and Its Use of Language: Understanding NATO’s Communication Style. NATO, 2016 22. softpower30.comhttps://softpower30.com - Soft nədir? 23. Sozluk.az ✓ https://sozluk.az - Mediator Nədir? Mediasiya Prosesi və Üstünlükləri 24. https://3filologiyameseleleri.com/ 25. Agnew, J. (2003). Geopolitics: Re-visioning World Politics. Routledge. - Coğrafi mövqelərin və dövlət siyasətinin analizi; diplomatiyada coğrafiyanın rolu.- https://psi318.cankaya.edu.tr/uploads/files/Agnew%20-%20Revisioning.pdf 26. O Tuathail, G. (1996). Critical Geopolitics: The Politics of Writing Global Space. Routledge. - Dövlətlərin coğrafi narativlərini formalaşdırmaq və self-presentation texnikaları. https://www.staff.ncl.ac.uk/nick.megoran/pdf/Critical%20Geopolitics%[email protected] 27. Smith, A. D. (2000). Nationalism and Modernism. Routledge. - Tarixi və mədəni irsin dövlətlərin beynəlxalq təqdimatında rolu. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 54 https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781134923342_A24419076/preview9781134923342_A24419076.pdf 28. Məmmədov C. Diplomatik psixologiya. https://www.scribd.com/document/213950890/Diplomatik-psixologiya 29. Modern Diplomacy. The Power of Strategic Communication in Diplomacy. https://moderndiplomacy.eu/2025/03/05/the-power-of-strategic-communication-in-diplomacy/ 30. Sadıxov F. Diplomatiya və diplomatik xidmət. - https://lib.dia.edu.az/Resources/OpenFile?name=ffc244e4-fb5e-4d4f-88fe-681dd24e0223-7B878741.pdf 31. AJSSHR (2024). Digital Diplomacy in the Age of Social Media: Challenges and Opportunities for Crisis Communication. African Journal of Social Sciences and Humanities Research, 7(3). https://abjournals.org/ajsshr/wpcontent/uploads/sites/9/journal/published_paper/volume-7/issue-3/AJSSHR_0TOOED5F.pdf 32. APA Journal (2024). Digital Diplomacy: Overview of the Main Directions. https://journal.apa.kz/index.php/path/article/view/149/127 33. USC Public Diplomacy (2024). Journal Articles on Digital Diplomacy. https://uscpublicdiplomacy.org/pdin_monitor_article/journal-articles-digital-diplomacy 34. RULB (2024). Specific Characteristics of Digital Diplomacy Discourse.https://rulb.org/en/archive/8-56-2024-august/10.60797/RULB.2024.56.18 35. Bulpolit (2024). The Concept of Soft Power in the Theory of International Relations. https://journal.apa.kz/index.php/path/article/view/82 36. https://special.azertag.az/az/xeber/3487679?utm XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 55 Journalism THE ROLE OF THE NEWSPAPER “SHARG GAPISI” IN THE STUDY OF THE HISTORY OF AZERBAIJANI LITERATURE Sura Seyid Doctor of philosophy in philology, associate professor Nakhchivan State University https://orcid.org/0000-0002-5628-0959 Abstract The formation and developmental path of the press in the Autonomous Republic of Nakhchivan, an indivisible part of Azerbaijan has not been the subject of a separate scientific research up to now. Meanwhile in order to visualize a full picture of the Azerbaijani press, there is a serious need in the study and generalization of the valuable mass media that operate in the regions and enjoy traditions peculiar to them. From this point of view, the article has a particular relevance and great significance. First of all, the presented work is the foremost scientific research work dedicated to the newspaper Sharg Gapisi, which has made a 104-year developmental path, and enjoys a particular place, profile and traditions in the history of the Azerbaijani press. Also, the study of the merits of the newspaper Sharg Gapisi related to the literary community, the formation of the creative forces and the development of literature here acquire relevance as a factor increasing the scientific significance of the article. For the first time in the research history of the Azerbaijani press has extensively studied the issues related to the publication history of the newspaper Sharg Gapisi and its impact on the literary community. Keywords: media, press, journalism, Nakhchivan, Sharq qapisi, literature “If you have to write something, don’t dip your pen into some three-copeck-worth ink, dip it into your heart and write with its blood. Then your word will count, and reach the honest souls. Otherwise, it will lack any effect and is wasted”. Ismayil bey Gaspirali Nakhchivan, an indivisible part of Azerbaijan, enjoys an ancient and grand history. This land rich in resources both under and above ground has always attracted the attention of both the East and West, and been one of the rich, centuries-old cultural hearths of Azerbaijan. The pride of the land of Nakhchivan, world-known scholar, Academician Isa Habibbeyli expressed his thoughts about Nakhchivan in the book The Literary Zenith as follows, “Nakhchivan, which is associated with the most promote periods of the mankind known to history and great secular events, and has left a deep trace in the tales of different Oriental peoples, is also one of the earliest cultural centres, besides being one of the ancient cities of Azerbaijan. Here the ideas of enlightenment appropriate to their peculiar time have set wide roots; valuable works of literature, architecture, music have been created, and different fields of science have been established” (6, p.3-4). Alongside with patronizing numerous literary figures, this land has been the battle scene in the struggle fought against foreign invaders by Koroghlu and his brave warrior Eyvaz, later by Shah Ismayil Khatai, who demonstrated legendary heroism. Although repeatedly this grand land with dark clouds over its head has lost its flamboyance by being exposed to the foreign invaders’ domination, it managed to maintain its grandeur and survived. Candidate of Philological Sciences, Associate Professor Husein Hashimli, one of the outstanding scholars of the Autonomous Republic wrote in one of his interviews published in the supplement Gamigaya, “Literature is the people’s moral passport, the mirror of its life. Literature is ‘humanism’. As long as there is mankind, literature will exist” (8). If compared with the other regions of Azerbaijan, Nakhchivan can be considered one of the biggest centres of literary and cultural community in history. Nakhchivan’s being one of the ancient human settlements, its ties with folklore, its station at the juncture of Eastern and Western cultures, its borders with Iran and Turkey and its being the capital of Azerbaijan in different periods of history are cited as the main factors preconditioning that community. The literary sources suggest that the literary community in Nakhchivan was established in the XIII century. And Nasraddin Tusi is considered the mightiest man of art of that century. In the subsequent periods there XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 56 were many noteworthy features in the creative activities of Sheikh Naimi, Abdulla Nakhchivani and Baba Nematulla Nakhchivani, Mirza Sadig Ordubadi, Hatam bey Ordubadi, Ibrahim Nasiri, Abdurrazag bey Dunbyuli, Kosajanli Allahverdi and other men of art and literature. The XIX century is a stage distinguished by its ideational and esthetic achievements in the artistic cultural history of Azerbaijan. Like in the ancient and medieval centuries, again poetry used to enjoy the leading status in the XIX century Azerbaijani literature, which had developed on the basis of the secure traditions of the classic legacy, at the same time is a particular phenomenon for its literary quality, rich in new, original literary forms and genres. Among the outstanding XIX century men of art one can mention, the patronizees of the land of Nakhchivan - Heyran khanum, Gonchabeyim, Haji agha Faghir Ordubadi, Mahammad Taghi Sidgi, as well as Mahammad bey Ashyg who was originally from Shusha, but lived in Ordubad to the last days of his life, Gudsi Vanandi and others. The standard-bearer of the early XX-century Azerbaijani literature Jalil Mammadguluzadeh, the author of the interesting stories Eynali bey Sultanov, the outstanding satirical poet Aligulu Gamkusar, the encyclopedic scholar Mahammad agha Shakhtakhtli, the outstanding founder of the national romanticism Husein Javid, the author of the historical novels Mammad Said Ordubadi are the unique personalities this ancient land gave to the Azerbaijani history, culture and science. Writer-journalist Akif Akhundov characterized the profile of the Azerbaijani literature in the early XX century in one of his articles as follows, “One can call the years of 1900-1920 ‘the period of Renaissance’ of the Nakhchivan literary community. The creative activity of the poets and writers, who worked in these years, had a decisive impact on the rise and formation of the literary community of the subsequent periods” (1). After the establishment of the Soviet power in Azerbaijan in the twenties of the XX century the social and cultural scene in Azerbaijan including its indivisible part Nakhchivan started to acquire a new form and content under the communist ideology. Among the young poets Ali, Mahbus, Sheikh Mahammad Rasizadeh, Molla Mahmud Chakar Nakhchivani tried to get tuned to the new period and began to continue their activities on the basis of the contrastive concepts like ‘oldness’ and ‘novelty’. Hundreds of intellects, who wouldn’t obey the rules of the new system, were persecuted and arrested, some of them were exiled and some turned to emigration. Professor Yavuz Akhundlu described the literary community of that period as follows, “One could feel also an allusive attitude to the period in separate works by some men of letters who had not deserted the Motherland. However, soon ‘the irrelevant voices’ were stilled, and consequently, the formulation of a monotonous literature commenced” (2, p.13). Favouring the literary forces praising the socialist system, and wide advocacy of their works were among the main requirements of the period. And initiating the newspaper publication gave an impetus to the realization of these requirements. Press is the indicator of the national development, the written chronicle of history, the structure forming the public opinion. The concept ‘a newspaper genre’, which preceded television, radio, internet and other informative means among the mass media according to their formation history, has maintained its status up today and developed to the demands of the period, by updating. After Azerbaijan gained its independence, considerable progress has been made in journalism, like in all the spheres. The conditions facilitating freedoms of speech and press in the country have provided wide opportunities for the development of journalism and the study of the press history. The Azerbaijani journalism, which acquired a new form and content back in the period when great leader Heydar Aliyev was at the head of Azerbaijan, has identified new guidelines for its activities, and entered a new stage in its development following President Ilham Aliyev’s Decree on the Social and Economic Development in the Regions. The Nakhchivan press, which has a particular status in the history of Azerbaijani journalism, is distinguished by its almost-centennial history and rich traditions. With the appearance of Sharg Gapisi, our regional press, which started under the titles Communist, Nakhrespublika, Javanlar Hayati and futher Fugara Sesi following the establishment of the Soviet power, has acquired a new form and content, and managed to maintain its existence up to our modern period. In his evaluation of the Nakhchivan press and literary community, Academician Mammadjafar Jafarov wrote, “The intellects of Nakhchivan have great merits in the achievements in all the spheres of science, literature and art in Azerbaijan. Such is the case also in the field of press. The founders of Shargi-rus and great Molla Nasraddin, which make the outstanding pages of our press, reached their perfection in this land. Nakhchivan has contributed immortal gems to our dramaturgy and poetry. The authors of Sharg Gapisi are writing the chronicle of the new period while faithfully protecting the legacy of our predecessors, who were grand men of art. The newspaper does a lot in the development of science, culture and literature” (5). XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 63 genes, an angiogenesis risk signature was created. The authors developed a nomogram and examined the sensitivity of antineoplastic medications to help the proposed risk model's clinical applicability. The risk model developed by ARGs revealed that the prognosis for the two groups was significantly different. The predictive risk score was negatively connected with memory B cells, activated memory CD4 + T cells, M1 macrophages, and CD8 + T cells, and favorably correlated with dendritic cells, mast cells, and neutrophils. These findings offer fresh perspectives on prognostic evaluation and imply that ARG modulation is implicated in SKCM. Potential medications for the treatment of individuals with various SKCM subtypes were predicted by drug sensitivity analysis. Kashani-Sabet M. et al. [12] in their study note that therapy for advanced melanoma has transformed during the past decade, but early detection and prognostic assessment of cutaneous melanoma remain paramount goals. Best practices for screening and use of pigmented lesion evaluation tools and gene expression profile (GEP) testing in cutaneous melanoma remain to be defined. Case scenarios were interrogated using a modified Delphi consensus method. Melanoma panelists (n = 60) were invited to vote on hypothetical scenarios via an emailed survey (n = 42), which was followed by a consensus conference (n = 51) that reviewed the literature and the rationale for survey answers. Panelists participated in a follow-up survey for final recommendations on the scenarios (n = 45). The panelists reached consensus (≥70% agreement) in supporting a riskstratified approach to melanoma screening in clinical settings and public screening events, screening personnel recommendations (self/partner, primary care provider, general dermatologist, and pigmented lesion expert), screening intervals, and acceptable appointment wait times. Participants also reached consensus that visual and dermoscopic examination are sufficient for evaluation and follow-up of melanocytic skin lesions deemed innocuous. The panelists reached consensus on interpreting reflectance confocal microscopy and some but not all results from epidermal tape stripping, but they did not reach consensus on use of certain pigmented lesion evaluation tools, such as electrical impedance spectroscopy. Regarding GEP scores, the panelists reached consensus that a low-risk prognostic GEP score should not outweigh concerning histologic features when selecting patients to undergo sentinel lymph node biopsy but did not reach consensus on imaging recommendations in the setting of a high-risk prognostic GEP score and low-risk histology and/or negative nodal status. In conclusion, the authors note that for this consensus statement, panelists reached consensus on aspects of a risk-stratified approach to melanoma screening and follow-up as well as use of visual examination and dermoscopy. These findings support a practical approach to diagnosing and evaluating cutaneous melanoma. Panelists did not reach consensus on a clearly defined role for GEP testing in clinical decision-making, citing the need for additional studies to establish the clinical use of existing GEP assays. As noted by Dinnes J. et al. [13], melanoma has one of the fastest rising incidence rates of any cancer. It accounts for a small percentage of skin cancer cases but is responsible for the majority of skin cancer deaths. History‐taking and visual inspection of a suspicious lesion by a clinician is usually the first in a series of ‘tests’ to diagnose skin cancer. Establishing the accuracy of visual inspection alone is critical to understating the potential contribution of additional tests to assist in the diagnosis of melanoma. The aim of the study was to determine the diagnostic accuracy of visual inspection for the detection of cutaneous invasive melanoma and atypical intraepidermal melanocytic variants in adults with limited prior testing and in those referred for further evaluation of a suspicious lesion. Studies were separated according to whether the diagnosis was recorded face‐to‐face (in‐person) or based on remote (image‐based) assessment. The authors undertook a comprehensive search of the following databases from inception up to August 2016: CENTRAL; CINAHL; CPCI; Zetoc; Science Citation Index; US National Institutes of Health Ongoing Trials Register; NIHR Clinical Research Network Portfolio Database; and the World Health Organization International Clinical Trials Registry Platform. Selection criteria included test accuracy studies of any design that evaluated visual inspection in adults with lesions suspicious for melanoma, compared with a reference standard of either histological confirmation or clinical follow‐up. Our colleagues excluded studies reporting data for ‘clinical diagnosis’ where dermoscopy may or may not have been used. Two review authors independently extracted all data using a standardized data extraction and quality assessment form (based on QUADAS-2). The investigators contacted authors of included studies that lacked information related to the target condition or diagnostic threshold, and they estimated pooled sensitivities and specificities by algorithm and threshold using a bivariate hierarchical model. In doing so, they examined the influence of: face-to-face test interpretation; use of a specifically developed algorithm to assist in diagnosis; and observer expertise. Forty-nine publications were included, reporting on a total of 51 study cohorts with 34,351 lesions (including 2,499 cases), providing 134 data sets for visual inspection. Across almost all study quality domains, most study reports provided insufficient information to allow judgment of risk of bias, while three of the four domains rated concerns about the applicability of study results as “high”. Selective recruitment of participants, lack of detail regarding the threshold for deciding a positive test result, and lack of detail on observer experience were particularly problematic. Attempts to analyse studies by XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 64 degree of prior testing were hampered by a lack of relevant information and by the restricted inclusion of lesions selected for biopsy or excision. Accuracy was generally much higher for in‐person diagnosis compared to image‐based evaluations [(relative diagnostic odds ratio of 8.54, 95% confidence interval (CI) 2.89 to 25.3, P < 0.001)]. Meta‐analysis of in‐person evaluations that could be clearly placed on the clinical pathway showed a general trade‐off between sensitivity and specificity, with the highest sensitivity (92.4%, 95% CI 26.2% to 99.8%) and lowest specificity (79.7%, 95% CI 73.7% to 84.7%) observed in participants with limited prior testing (n = 3 datasets). Summary sensitivities were lower for those referred for specialist assessment but with much higher specificities (e.g. sensitivity 76.7%, 95% CI 61.7% to 87.1%) and specificity 95.7%, 95% CI 89.7% to 98.3%) for lesions selected for excision, n = 8 datasets). These differences may be related to differences in the spectrum of included lesions, differences in the definition of a positive test result, or to variations in observer expertise. The researchers did not find clear evidence that accuracy is improved by the use of any algorithm to assist diagnosis in all settings. Attempts to examine the effect of observer expertise in melanoma diagnosis were hindered due to poor reporting. Based on the conducted research, the authors conclude that visual inspection is a fundamental component of the assessment of a suspicious skin lesion; however, the evidence suggests that melanomas will be missed if visual inspection is used on its own. The evidence to support its accuracy in the range of settings in which it is used is flawed and very poorly reported. Although published algorithms do not appear to improve accuracy, there is insufficient evidence to suggest that the ‘no algorithm’ approach should be preferred in all settings. Despite the volume of research evaluating visual inspection, further prospective evaluation of the potential added value of using established algorithms according to the prior testing or diagnostic difficulty of lesions may be warranted [13]. The same group of authors conducted a parallel study to the previous one on the use of dermatoscopy with and without visual inspection for the diagnosis of melanoma in adults [14]. As the researchers note although history-taking and visual inspection of a suspicious lesion by a clinician are usually the first in a series of 'tests' to diagnose skin cancer, dermoscopy has become an important tool to assist diagnosis by specialist clinicians and is increasingly used in primary care settings. Dermoscopy is a magnification technique using visible light that allows more detailed examination of the skin compared to examination by the naked eye alone. Establishing the additive value of dermoscopy over and above visual inspection alone across a range of observers and settings is critical to understanding its contribution for the diagnosis of melanoma and to future understanding of the potential role of the growing number of other high-resolution image analysis techniques. The aim of the work was to determine the diagnostic accuracy of dermoscopy alone, or when added to visual inspection of a skin lesion, for the detection of cutaneous invasive melanoma and atypical intraepidermal melanocytic variants in adults. The authors separated studies according to whether the diagnosis was recorded face-to-face (in-person), or based on remote (image-based), assessment. Our colleagues included a total of 104 study publications reporting on 103 study cohorts with 42,788 lesions (including 5700 cases), providing 354 datasets for dermoscopy. The risk of bias was mainly low for the index test and reference standard domains and mainly high or unclear for participant selection and participant flow. Concerns regarding the applicability of study findings were largely scored as 'high' concern in three of four domains assessed. Selective participant recruitment, lack of reproducibility of diagnostic thresholds and lack of detail on observer expertise were particularly problematic. The accuracy of dermoscopy for the detection of invasive melanoma or atypical intraepidermal melanocytic variants was reported in 86 datasets; 26 for evaluations conducted in person (dermoscopy added to visual inspection), and 60 for image-based evaluations (diagnosis based on interpretation of dermoscopic images). Analyses of studies by prior testing revealed no obvious effect on accuracy; analyses were hampered by the lack of studies in primary care, lack of relevant information and the restricted inclusion of lesions selected for biopsy or excision. Accuracy was higher for in-person diagnosis compared to image-based evaluations (relative diagnostic odds ratio (RDOR) 4.6, 95% CI 2.4 to 9.0; P < 0.001). Authors compared accuracy for (a), in-person evaluations of dermoscopy (26 evaluations; 23,169 lesions and 1664 melanomas),versus visual inspection alone (13 evaluations; 6740 lesions and 459 melanomas), and for (b), image-based evaluations of dermoscopy (60 evaluations; 13,475 lesions and 2851 melanomas), versus image-based visual inspection (11 evaluations; 1740 lesions and 305 melanomas). For both comparisons, meta-analysis found dermoscopy to be more accurate than visual inspection alone, with RDORs of (a), 4.7 (95% CI 3.0 to 7.5; P < 0.001), and (b), 5.6 (95% CI 3.7 to 8.5; P < 0.001). For a), the predicted difference in sensitivity at a fixed specificity of 80% was 16% (95% CI 8% to 23%; 92% for dermoscopy + visual inspection versus 76% for visual inspection), and predicted difference in specificity at a fixed sensitivity of 80% was 20% (95% CI 7% to 33%; 95% for dermoscopy + visual inspection versus 75% for visual inspection). For b) the predicted differences in sensitivity was 34% (95% CI 24% to 46%; 81% for dermoscopy versus 47% for visual inspection), at a fixed specificity of 80%, and predicted difference in XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 65 specificity was 40% (95% CI 27% to 57%; 82% for dermoscopy versus 42% for visual inspection), at a fixed sensitivity of 80%.Using the median prevalence of disease in each set of studies ((a), 12% for in-person and (b), 24% for image-based), for a hypothetical population of 1000 lesions, an increase in sensitivity of (a), 16% (in-person), and (b), 34% (image-based), from using dermoscopy at a fixed specificity of 80% equates to a reduction in the number of melanomas missed of (a), 19 and (b), 81 with (a), 176 and (b), 152 false positive results. An increase in specificity of (a), 20% (in-person), and (b), 40% (image-based), at a fixed sensitivity of 80% equates to a reduction in the number of unnecessary excisions from using dermoscopy of (a), 176 and (b), 304 with (a), 24 and (b), 48 melanomas missed. The use of a named or published algorithm to assist dermoscopy interpretation (as opposed to no reported algorithm or reported use of pattern analysis), had no significant impact on accuracy either for in-person (RDOR 1.4, 95% CI 0.34 to 5.6; P = 0.17), or image-based (RDOR 1.4, 95% CI 0.60 to 3.3; P = 0.22), evaluations. This result was supported by subgroup analysis according to algorithm used. The researchers observed higher accuracy for observers reported as having high experience and for those classed as 'expert consultants' in comparison to those considered to have less experience in dermoscopy, particularly for image-based evaluations. Evidence for the effect of dermoscopy training on test accuracy was very limited but suggested associated improvements in sensitivity. In summary, the authors emphasize that despite the observed limitations in the evidence base, dermoscopy is a valuable tool to support the visual inspection of a suspicious skin lesion for the detection of melanoma and atypical intraepidermal melanocytic variants, particularly in referred populations and in the hands of experienced users. Data to support its use in primary care are limited, however, it may assist in triaging suspicious lesions for urgent referral when employed by suitably trained clinicians. Formal algorithms may be of most use for dermoscopy training purposes and for less expert observers, however reliable data comparing approaches using dermoscopy in person are lacking [14]. The above data clearly demonstrate that melanoma remains an important cancer control and public health problem worldwide. Now, as for our country. The incidence of skin melanoma in the Kazakhstan in 2023 was 1.8 per 100 thousand population, which in absolute numbers was 352 people with a growth rate of 2.7% compared to the previous year (in 2022 - 1.7 per 100 thousand population and 336 people, respectively), taking 21st place in the ranking, as in the previous year. The proportion of cases with a diagnosis established for the first time in life, recorded by oncology organizations was 1.0%. At the same time, 144 men fell ill (proportion - 0.9%, 17th place in the ranking), women - 208 (proportion - 1.0%, 18th place in the ranking) [15]. The incidence of skin melanoma is higher than the national average in 7 regions of the country: East Kazakhstan - 5.6 (the highest rate); Pavlodar - 3.3; the city of Almaty - 3.1; Kostanay and Karaganda - 2.9; North Kazakhstan - 2.6 and West Kazakhstan - 2.2. Akmola region is on par with the national average. The rate is lower in the remaining 12 regions: Turkestan - 0.3 (the lowest rate); Ulytau - 0.5; Atyrau - 0.6; the city of Shymkent - 0.7; Kyzylorda and the city of Astana - 0.8; Zhetysu - 1.0; Aktobe - 1.1; Abay - 1.3; Almaty and Mangistau - 1.4 and Zhambyl regions - 1.6 per 100 thousand population. In the structure of causes of death of persons of both sexes from this disease, it ranks 20th (in 2022 - 21st place), amounting, as a year earlier, to 0.7%, and in absolute numbers - 88 people (38 men and 50 women). The regions with the mortality rate from skin melanoma above the national average (0.4 per 100 thousand population) include: East Kazakhstan - 1.2 (maximum level); Abay - 1.0; Almaty, Karaganda and North Kazakhstan - 0.8; Zhetysu - 0.7; Akmola - 0.6; Mangistau and the city of Almaty - 0.5. Kostanay region is on par with the national average. The lowest rates are noted: in Kyzylorda and Ulytau - 0.0; Aktobe, Turkestan and the city of Astana - 0.1; the city of Shymkent - 0.2; Atyrau, Zhambyl, Pavlodar and West Kazakhstan regions - 0.3 per 100 thousand population [15]. At the same time, the one-year mortality rate was 10.1% (in 2022 - 7.6%). The ratio between one-year mortality and neglect (stage IV) also increased compared to the previous year and was 1.4 (in 2022 - 1.1). Let us remind you that the farthest from 1 is the worst ratio between the indicators of one-year mortality and neglect. This nosological form of malignant neoplasms, despite belonging to the most aggressive types of malignant tumors, showed one of the lowest ratios of one-year mortality and neglect of cancer (stage IV), taking 17th place in this indicator along with lung cancer, with an average national indicator of 1.5. During larger-scale preventive examinations of the population, significantly more patients with malignant neoplasms were actively identified than in 2022. This is 25,193 patients against 23,623 patients identified in 2022, +6.6%. This is due to the further abatement of the epidemiological situation with coronavirus and the increased availability of preventive care for the population. The proportion of patients identified during medical examinations increased from 62.0% to 62.4% of the total number of patients identified during the year. It should also be noted that during preventive examinations in 2023, skin melanoma can be attributed to one of the most actively detected tumors among all cancer localizations - 72.7% (74.3% - in 2022). XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 66 Also, despite the fact that skin melanoma belongs to visually accessible localizations in 2023, the proportion of this form of malignant tumors detected in the early stages (0, I-II stages) of the disease slightly decreased from 88.4 to 87.6% [15]. The regions where the proportion of patients with stages I-II skin melanoma is above the national average (84.9%) include the following regions: Ulytau and Astana city - 100.0%; Zhambyl - 94.7%; Almaty city - 92.5%; Mangistau - 90.9%; Almaty - 90.5%; Shymkent city – 88.9% and Abay – 87.5%. The lowest rates of early diagnosis were recorded in Aktobe region – 70.0% (the lowest level); Zhetysu region and Turkestan region – 71.4%; Atyrau region – 75.0; East Kazakhstan region and North Kazakhstan region – 76.9%; Akmola region – 78.6%; West Kazakhstan region – 80.0%; Karaganda region – 81.8%; Kyzylorda region and Kostanay region – 83.3%; Pavlodar region – 84.0%. As for morphological verification of diagnosis, the national average was 94.8%. Moreover, 100% verification of this formidable disease was noted in all regions except three - these are Kyzylorda region (only 16.7%), the city of Almaty (83.6%) and Akmola region (85.7%). The proportion of stage IV skin melanoma among all nosological forms of malignant neoplasms was 6.4%, occupying the 19th rank place for this indicator. The proportion of stage IV was higher than the national average in 10 regions of the country: North Kazakhstan - 15.4% (maximum level); Zhetysu - 14.3%; West Kazakhstan - 13.3%; Abay - 12.5%; Karaganda - 12.1%; Aktobe - 10.0%; Mangistau - 9.1%; Kostanay - 8.3%; East Kazakhstan - 7.7% and Akmola - 7.1%. The share of stage IV was lower than the national average in the remaining 10 regions of the country, of which no terminal stage of the disease was detected in 7 regions (Atyrau, Zhambyl, Kyzylorda, Turkestan, Ulytau, as well as the cities of Astana and Shymkent); the city of Almaty - 3.0%; Pavlodar - 4.0% and Almaty - 4.8% [15]. One cannot ignore such an important clinical aspect as the coverage of patients with a first-time diagnosis of skin melanoma in the Republic of Kazakhstan with special treatment. At the end of 2023, the absolute number of people who completed specialized treatment was 201 people, continuing treatment - 115 patients. The following results were obtained in percentage terms by methods and types of treatment. 70.6% of patients received surgical treatment only, 14.9% received complex treatment, 3.0% received combined treatment, 3.0% received drug treatment only, and 2.0% received radiation treatment only. Now, regarding the survival rate of patients. Statistical data on patients diagnosed with malignant neoplasms, who have been under observation for 5 years or more, and continue to be observed in 2023, showed that the number of patients under observation by oncological organizations of Kazakhstan for over five years continued to grow and at the end of 2023 amounted to 117,616 people, with an increase of 6.2% (2022 - 110,790 people, + 6.6%) (form No. 7). The proportion of this category of patients or five-year survival rate for malignant neoplasms with an upward trend is 55.4% (55.3% in 2022). As for skin melanoma, 2,758 people, or 13.9 per 100 thousand of the population, were under observation at the end of 2023. At the end of 2022, there were 2,689 patients and 13.8 per 100 thousand population, respectively. At the same time, the mortality rate of the observed contingents was 3.2% in 2023 and 3.4% in 2022. The five-year survival rate of patients with skin melanoma was 60.8% in 2023 and 60.5% in 2022 [15]. Summarizing the above data, we can conclude that, being the "Queen of tumors" and referring to visually accessible localizations, skin melanoma continues to be a serious problem of modern clinical oncology, since, despite the efforts taken, the prognosis regarding the growth in the coming years of incidence and mortality from this type of malignant tumors is disappointing. All this requires both oncologists and, first of all, primary health care providers to increase the level of cancer alertness, inform the population about early symptoms that may indicate this pathology or the onset of proliferative changes and carry out other high-tech preventive and diagnostic measures. Knowledge of the mechanisms of development and progression of skin melanoma, modern methods of diagnosis and prognosis of the course of this aggressive disease allow us to hope for effective results in the prevention and treatment of this pathology. An epidemiological assessment of the situation with skin melanoma in our country shows that there are sometimes significant differences between regions not only in incidence rates, but also in the parameters of early diagnosis and mortality from this pathology. At the same time, it should be noted that skin melanoma can be classified as one of the most actively detected tumors among all cancer localizations during preventive examinations with a significant increase compared to the previous year. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 67 References 1 Hartman R.I., Lin J.Y. Cutaneous Melanoma-A Review in Detection, Staging, and Management. Hematol Oncol Clin North Am. 2019 Feb;33(1):25-38. doi: 10.1016/j.hoc.2018.09.005. 2 Long G.V., Swetter S.M., Menzies A.M. et al. Cutaneous melanoma. Lancet. 2023 Aug 5;402(10400):485-502. doi: 10.1016/S0140-6736(23)00821-8. 3 Strashilov S., Yordanov A. Aetiology and Pathogenesis of Cutaneous Melanoma: Current Concepts and Advances. Int J Mol Sci. 2021 Jun 15;22(12):6395. doi: 10.3390/ijms22126395. 4 Klinicheskij protokol diagnostiki i lechenija melanomy kozhi - Odobren Ob#edinennoj komissiej po kachestvu medicinskih uslug Ministerstva zdravoohranenija Respubliki Kazahstan ot «12» nojabrja 2020 goda. – Protokol №121. – 54 s (In Russ.). 5. Trocchia M., Ventrici A., Modestino L., Cristinziano L., Ferrara A.L., Palestra F., Loffredo S., Capone M., Madonna G., Romanelli M., Ascierto P.A., Galdiero M.R. Innate Immune Cells in Melanoma: Implications for Immunotherapy. Int J Mol Sci. 2024 Aug 5;25(15):8523. doi: 10.3390/ijms25158523. 6 Siegel R.L., Giaquinto A.N., Jemal A. Cancer statistics, 2024. CA Cancer J. Clin. 2024;74:12-49. doi: 10.3322/caac.21820. 7 Elder D.E., Bastian B.C., Cree I.A. et al. The 2018 World Health Organization Classification of Cutaneous, Mucosal, and Uveal Melanoma: Detailed Analysis of 9 Distinct Subtypes Defined by Their Evolutionary Pathway. Arch Pathol Lab Med. 2020 Apr;144(4):500-522. doi: 10.5858/arpa.2019-0561-RA. 8 Arnold M., Singh D., Laversanne M. et al. Global Burden of Cutaneous Melanoma in 2020 and Projections to 2040. JAMA Dermatol. 2022 May 1;158(5):495-503. doi: 10.1001/jamadermatol.2022.0160. 9 Roufas C., Georgakopoulos-Soares I., Zaravinos A. Distinct genomic features across cytolytic subgroups in skin melanoma. Cancer Immunol Immunother. 2021 Nov;70(11):3137-3154. doi: 10.1007/s00262021-02918-3. 10 Georgoulias G., Zaravinos A. Genomic landscape of the immunogenicity regulation in skin melanomas with diverse tumor mutation burden. Front Immunol. 2022 Oct 28;13:1006665. doi: 10.3389/fimmu.2022.1006665 11 Li J., Ren H., Huai H., Li J., Xie P., Li X. The evaluation of tumor microenvironment infiltration and the identification of angiogenesis-related subgroups in skin cutaneous melanoma. J Cancer Res Clin Oncol. 2023 Aug;149(10):7259-7273. doi: 10.1007/s00432-023-04680-8. 12 Kashani-Sabet M., Leachman S.A., Stein J.A., Arbiser J.L., Berry E.G., Celebi J.T., Curiel-Lewandrowski C., Ferris L.K., Grant-Kels J.M., Grossman D., Kulkarni R.P., Marchetti M.A., Nelson K.C., Polsky D., Seiverling E.V., Swetter S.M., Tsao H., Verdieck-Devlaeminck A., Wei M.L., Bar A., Bartlett E.K., Bolognia J.L., Bowles T.L., Cha K.B., Chu E.Y., Hartman R.I., Hawryluk E.B., Jampel R.M., Karapetyan L., Kheterpal M., Lawson D.H., Leming P.D., Liebman T.N., Ming M.E., Sahni D., Savory S.A., Shaikh S.S., Sober A.J., Sondak V.K., Spaccarelli N., Usatine R.P., Venna S., Kirkwood J.M. Early Detection and Prognostic Assessment of Cutaneous Melanoma: Consensus on Optimal Practice and the Role of Gene Expression Profile Testing. JAMA Dermatol. 2023 May 1;159(5):545-553. doi: 10.1001/jamadermatol.2023.0127. 13 Dinnes J., Deeks J.J., Grainge M.J., Chuchu N., Ferrante di Ruffano L., Matin R.N., Thomson D.R., Wong K.Y., Aldridge R.B., Abbott R., Fawzy M., Bayliss S.E., Takwoingi Y., Davenport C., Godfrey K., Walter F.M., Williams H.C.; Cochrane Skin Cancer Diagnostic Test Accuracy Group. Visual inspection for diagnosing cutaneous melanoma in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Dec 4;12(12):CD013194. doi: 10.1002/14651858.CD013194. 14 Dinnes J., Deeks J.J., Chuchu N., Ferrante di Ruffano L., Matin R.N., Thomson D.R., Wong K.Y., Aldridge R.B., Abbott R., Fawzy M., Bayliss S.E., Grainge M.J., Takwoingi Y., Davenport C., Godfrey K., Walter F.M., Williams H.C.; Cochrane Skin Cancer Diagnostic Test Accuracy Group. Dermoscopy, with and without visual inspection, for diagnosing melanoma in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Dec 4;12(12):CD011902. doi: 10.1002/14651858.CD011902. 15 Kaidarova D.R., Shatkovskaya O.V., Ongarbayev B.T., Zhylkaidarova A.Zh., Seisenbayeva G.T., Lavrentyeva I.K., Sagi M.S. Indicators of the oncology service of the Republic of Kazakhstan, 2023: statistical and analytical materials – Almaty: KIOR JSC, 2024. – 410 p. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 68 SURGICAL TIMING AND NEUROLOGICAL RECOVERY IN NON-SPECIFIC SPONDYLITIS Shokhrukh Ziyavaddinov Head of Neurosurgery Department, National Medical Center, Tashkent, Uzbekistan To anyone who has been dealt with spinal infections in a crowded neurosurgical unit, the uneven, sometimes deceptive path of non-specific spondylitis is a well-known problem. Patients arrive with changes in pain, fever or gait, and the severity of disease frequently reveals itself only after being evaluated via MRI. Vertebral destruction, disc involvement and epidural spread, in combination create a burden both mechanical and neurological, with the delay in surgery potentially allowing such processes to progress. Still, doctors are split on how quickly surgery should be brought on after diagnoses are made. Several reputable papers indicate early surgical management results in a better course of a medical career. Several reputable papers indicate early surgical management results in a better course of a medical career. Fehlings and colleagues showed in their research that modest delays in the decompression of neural structures can affect long-term neurological recovery [1]. Choi et al found that the timing of surgical intervention in infectious spondylodiscitis is associated with faster systemic resolution and fewer complications [2]. Rajasekaran et al emphasized that spinal infections may develop structurally and conservative intervention cannot effectively contain these, causing deformity and instability [3]. However, there are very few direct comparisons of the early vs delayed surgery in non-specific spondylitis, with especially detailed MRI profile being used. The purpose of this study was to determine whether early surgery affects neurological and infectious outcomes, as well as to discuss how the radiologic changes that arise from delayed treatment are related to clinical deterioration. After a long day of clinical practice, we suspected that timing — perhaps even the timing of surgery itself — could trump the specifics of the choice of procedure. This article explains that observation in detail. This retrospective study examined 58 adults with surgical management for non-specific spondylitis between January 2023 and December 2024. In each case, diagnosis was made through clinical assessment, laboratory findings and MRI. Patients were classified as having received surgical treatment at two different times. Early operated indicated those operated within 72 hr of the diagnostic MRI, whereas delayed operative performed beyond 72 hours. This cutoff reflects the pragmatic criticism of recent researches indicating prolonged neural compression in benign states may deteriorate neurological outcomes [1]. MRI was computed following a standard spinal protocol comprised of sagittal and axial sequences (T1, T2, and STIR) with contrast imaging. Experienced radiologists and treating neurosurgeons jointly assessed these studies. Attention was given to such aspects of epidural extension, abscess presence and configuration, vertebral collapse degree and posterior support structural involvement. Modic type changes were also reported. Patients with delayed surgery underwent repeat imaging in rare instances, adding to understanding of progression of disease. Neurological function was assessed in all patients with motor strength measurement, sensory evaluation and gait assessment measured based on ambulation readiness. Improvement was defined as any ongoing functional improvement achieved on further examination. We monitored infectious control with serial CRP measurements and time to CRP normalization, which was the main indication of systemic response. Standard statistical analysis was used for comparison of two groups. Continuous data for hospitalization length and CRP normalization time were tested by independent samples t and categorical data for neurological improvement was checked by chi square test, and categorical data for response to treatment was calculated using logistic regression. Multiple logistic regression analysis was performed to investigate predictors for neurological recovery, encompassing clinical and radiological variables. The approach is similar to that used in pre-existing comparative studies between spinal infection [4]. Early and delayed surgery groups exhibited similar age, baseline neurological status and inflammatory burden on presentation. The average age of the cohort participants was 53 years, and the prevalence of male patients was marginally higher. Approximately one third of patients presented with neurologic deficits at admission. Baseline MRI showed just under one quarter of patients had epidural abscesses whereas Modic Type 1 changes were common, occurring in over half of the cohort. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 69 A pattern was evident when comparing neurological recovery Figure 1. Almost three quarters of patients in the early surgery group shown evident neurological improvement, and fewer than half of those in the delayed group were of similar effect. Such differences are consistent with concerns that prolonged neurological compression may have negative functional consequences [1]. Figure 1. Comparison the proportion of patients who experienced neurological improvement following surgical treatment for non-specific spondylitis. Infectious control also favored early surgery. CRP levels declined quicker among early-stage surgery patients. Often this had to be normalized within about eleven days, whereas in patients for delayed surgery more than twenty on average required longer on average Figure 2. This prolonged inflammatory course was associated with prolonged antibiotic treatment and a higher probability of having secondary infectious complications, findings that parallel those of Choi and colleagues [2]. Figure 2. The average number of days required for C-reactive protein (CRP) normalization in the early versus delayed surgery groups. Patients undergoing early surgery showed rapid reduction of systemic inflammation, with CRP normalizing in approximately 11 days. Radiological follow up was another method of studying the processes of the disease. Of the delayed surgery patients undergoing interval imaging, over half exhibited measurable progression of epidural material, and nearly half showed additional vertebral collapse or posterior element involvement. These structural changes were significantly related to suboptimal neurological recovery and longer hospitalization, consistent with the idea that structural instability appears to worsen in cases where infection is left unchecked [3]. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 70 Subsequent observations were consistent with the previous data indicating structural instability was higher in spine as part of the disease presentation following prolonged hospitalization. It is reported that delayed surgery patients were hospitalized nearly two times longer than patients treated at an earlier stage. These disparities highlight the clinical significance of disease progression, and align with previous reports of early stabilisation preventing deformity and expediting recovery [4]. Considered along with prior work, the results of this study support patients in earlier surgical intervention in infection of the spine. The improvement that early surgery produces in neurological results, faster infection control and less hospitalization is also clearly advantageous. Fehlings et al. suggested that early decompression can relieve secondary neural injury mechanisms, and our results bear this out with more robust neurological recovery among those in the early surgery cohort [1]. A more rapid decline of CRP levels in early surgery patients is consistent with the findings of Choi and coworkers, observing comparable benefits in infectious spondylodiscitis [2]. It is in line with what Rajasekaran and colleagues worry of, also about the rapid and deleterious impact of spinal infections on vertebral integrity and biomechanical stability and structural progression observed in delayed surgery patients [3]. Our analysis contributes to these data by linking radiological decay to clinical deteriorative events, showing that even small delays can give rise to measurable anatomical worsening. A clinical relevance of this evolution was discovered due to reduced chronological continuity, with patients with interval deterioration having inferior neurological recovery and prolonged hospitalization. Kandziora et al. stressed the importance of early stabilization in avoiding deformity and re-establishing spinal alignment [4]. Our results support this perspective as a delayed surgical correction can make the biomechanical compromise which complicates the recovery. Compared to earlier studies, there remained a focus on radiological progression with an importance for outcome, which is what the current work does significantly differently. While numerous authors have examined early versus late surgery, few have investigated repeat MRI findings in delayed patients or even related these changes directly with clinical endpoints. The multimodal neurological assessment employed for our study is relatively more fine grained, measuring a difference that may be lost in large, binarized indices. All of these factors together make the paper particularly important for clinicians who will depend on MRI values and subtle clinical markers in the course of treatment-related decisions. Early surgical intervention within the first seventy-two hours following diagnosis is advantageous for people with non-specific spondylitis. Those who were treated early had better neurological outcomes, more rapid normalization of inflammatory markers and were left in hospital for shorter periods of time. Delayed surgery not only minimized the likelihood of neurological recovery, it allowed the radiologic course of disease to advance, complicating treatment. These results indicate a clinical approach where MRI severity and early progression inform treatment and surgical decision making. References 1. Choi, S. H., Lee, S., Kim, W., & Choi, J. (2017). Early versus delayed surgery in patients with infectious spondylodiscitis. Spine Journal, 17(9), 1255–1262. https://doi.org/10.1016/j.spinee.2017.04.018 2. Fehlings, M. G., Vaccaro, A., Wilson, J. R., Singh, A., Wijdicks, E. F. M., Harrop, J. S., ... & Dvorak, M. F. (2012). Early versus delayed decompression for traumatic spinal cord injury. Journal of Neurosurgery: Spine, 16(3), 1–10. https://doi.org/10.3171/2012.11.SPINE12395 3. Kandziora, F., Pflugmacher, R., Schäfer, J., & Scholz, M. (2014). Surgical treatment of spondylodiscitis. Der Orthopäde, 43(6), 535–546. https://doi.org/10.1007/s00132-014-3052-6 4. Mavrogenis, A. F., Igoumenou, V., Doxani, C., & Papagelopoulos, P. J. (2012). Spinal infections: Diagnosis and management. Clinical Orthopaedics and Related Research, 470(6), 1966–1980. https://doi.org/10.1007/s11999-012-2265-8 5. Rajasekaran, S., Soundararajan, D. C., Shetty, A. P., & Kanna, R. M. (2018). Spinal infections: Classification, principles of management and surgical strategies. Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 13(1), 124. https://doi.org/10.1186/s13018-018-0839-8 XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 71 Pedagogical sciences FORMATION OF LINGUOCULTURAL COMPETENCE VIA THE CASE-STUDY METHOD Bazarova Dinara Askarovna Master of Philology, Senior Lecturer at the Department of State and Foreign Languages, Almaty Technological University, Republic of Kazakhstan Mirkenova Gulmira Kubenovna Master of Pedagogy, Senior Lecturer at the Department of State and Foreign Languages, Almaty Technological University, Republic of Kazakhstan Oryntayeva Nazerke Yedilevna Master of Pedagogical, Sciences Assistant at the Department of State and Foreign Languages, Almaty Technological University, Republic of Kazakhstan Aubakir Zhazira Omirbayevna Master of Pedagogical Sciences, Lecturer of Department of State and foreign Languages, Almaty Technological University, Republic of Kazakhstan, Abstract Increasing the effectiveness of intercultural communication through the competence based approach is an extremely complex and essential task of modern professional higher education. This study sets out to explore the impact of the case study method on the enhancement of the linguocultural competence of future teachers of a foreign language. This article presents the results of an experiment on the implementation of the developed set of exercises based on the interactive case-study method and examines the effectiveness of this method for increasing the level of linguocultural competence as a body of knowledge about cultural values acquired by linguistic personality. The research method is a two stage survey with the experimental and control groups. The sam ple involved 44 senior undergraduate students of M.Utemisov West Kazakhstan University majoring in Educational program “6B01705 Foreign Language: Two Foreign Languages” at Specialized Professional Foreign Language classes. Through the survey among future foreign language teachers, the features of their perception of linguocultural competence and the method used for its development were revealed.According to the participants of the experimental group, the case study method was shown to significantly improve the intercultural and communicative and, in particular, the linguocultural competence of students, especially in comparison with the discussion of the authentic text read in the control group. The conclusions of the authors contribute to the development of active teaching methods in vocational education, focused on the formation of linguocultural competence. The materials of the article will be useful for teachers of English for specificpurposes in the sphere of professional higher education. Аннотация Повышение эффективности межкультурной коммуникации на основе компетентностного подхода является чрезвычайно сложной и актуальной задачей современной профессиональной высшей школы. В данном исследовании ставится задача изучить влияние метода кейс-стади на повышение лингвокультурологической компетентности будущих учителей иностранного языка. В статье представлены результаты эксперимента по внедрению разработанного комплекса упражнений на основе интерактивного метода кейс-стади и исследуется эффективность данного метода для повышения уровня владения лингвокультурологической компетенциией как совокупности знаний о культурных ценностях, приобретенных языковой личностью. Метод исследования представляет собой двухэтапное анкетирование, которое проводилось с экспериментальной и контрольной группами. В выборке исследования приняли участие 44 студента Западно-Казахстанского университета имени М. Утемисова, обучающихся на четвертом курсе бакалавриата по образовательной программе «6B01705 -Иностранный язык: два иностранных языка» в рамках преподавания дисциплины “Специализированный профессиональный иностранный язык». С помощью анкетирования среди будущих преподавателей иностранного языка были выявлены особенности восприятия ими лингво культурологической компетенции и уровня ее сформированности посредством метода кейс-стади, а также необходимость используемого метода XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 72 для развития компетенции. В результате исследования было показано, что по мнению участников экспериментальной группы, метод кейс-стади может значительно улучшить межкультурно-коммуникативную и, в частности, лингво культурологическую компетентность студентов, особенно по сравнению с обсуждением прочитанного аутентичного текста в контрольной группе. Выводы авторов способствуют развитию активных методов обучения в профессиональном образовании, ориентированных на формирование лингво культурологической компетенции. Материалы статьи будут полезны преподавателям английского языка для конкретных целей в сфере профессионального высшего образования. Keywords: competence based approach, intercultural communicative competence, linguocultural competence, case study method, educational technology, foreign language teaching, pedagogical education, higher education. Ключевые слова: компетентностный подход, межкультурно-коммуникативная компетенция, лингвокультурологическая компетенция, метод кейс-стади,образовательная технология. Basic provisions The competence based approach corresponds to the general concept of the educational standard adopted in most developed countries and is focused on establishing a connection between higher education and the requirements of the external environment and forming an active set of professional competencies in a future specialist [1]. Currently, much attention is paid to the study of the features of the formation of intercultural and communicative competence. Linguocultural competence is an integral part of intercultural and communicative competencealong with sociocultural, conceptual, cognitive, personality oriented and communicative competences [2]. It forms a linguocultural reflection of the national linguistic consciousness and mentality and is understood as a body of knowledge about cultural values acquired by a linguistic personality. The interdependence of language and culture serves as a crucial factor in teaching foreign languages [3], as culture plays a crucial role in acquiring the pragmatic competence of students studying English as a foreign language [4] Introduction Although there have been numerous studies into the effectiveness and features of the application of various methods for the formation and development of intercultural and communicative competence, only a few recent studies in the sphere of language education have focused on linguocultural competence as a constituent of intercultural communicative competence. Thus, in the investigation of the criteria for the linguocultural competence of future professional philologists, the importance of the conceptual approach for the formation of the value linguocultural identity of students is emphasized [5]. In the analysis of the features of the development of linguocultural competence of future professional translators, the methods of its formation through the teaching of foreign literature at the university are considered [6]. In spite of the importance of linguocultural competence highlighted by researchers as a necessary component of the professional readiness of a university gradu ate, the methodological aspect of its formation and development remains little studied. Moreover, scant attention has been paid to the use of active learning strategies such as the case study method in order to form and develop linguocultural competence. Yet, many researchers note the need for introducing the case-study method into the practice of higher education. According to S. S. Kunanbayeva [2], this method is designed to improve skills and gain professional experience, since it contributes to the development of the ability to solve problems that arise in professional activities that require future professionals to be able to act in non standard situations, promptly and creatively put forward optimal constructive solutions, and be effective action in times of crisis. In addition, by using the case-study method it is possible to apply theoretical knowledge to solving practical problems, promote the development of research skills and independent thinking [7]. The purpose of this article is to analyze the effectiveness of the case study method as an active learning strategy for improving the level of linguocultural competence of future teachers of a foreign language. With the help of a questionnaire designed for this study, the features of the perception of linguocultural competence by students and the method used for its development are revealed. Materials and methods This article presents the results of an experiment during which a set of exercises was introduced for the formation of linguocultural competence based on the case study method. The study sample involved 24 students of M. Utemisov West Kazakhstan University, who were in the fourth year of undergraduate studies with a major in two foreign languages (experimental group). Their level of English language proficiency was XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 79 Moreover, multimedia-based English language teaching requires teachers experienced in using multimedia technologies. A real challenge is the increasing workload and the prolonged preparation required for lessons. Therefore, teachers must be well-prepared to work with new technologies and actively use them in teaching English. The use of multimedia presentations is possible at all stages of English language learning. With their interactive properties, presentations allow teachers to successfully adapt material and increase the effectiveness of instruction. Bright and colorful images on the screen generate interest and engagement among students, which printed materials cannot provide. Moreover, presentations solve the problem of visual aids: previously, teachers had to search for ways to obtain visual materials, but now they can simply display the required item on the screen. Presentations can be used an unlimited number of times. Students can also use presentations when responding, for example, during homework or project presentations. During the lesson, teachers can use authentic artistic and educational films. Teachers select material according to students’ proficiency levels, can create tasks based on the video, and successfully integrate them into lessons. Watching films increases motivation to learn a foreign language, provides exposure to “live” authentic speech, and allows students to imitate the pronunciation of words spoken by the video characters. The global Internet offers vast opportunities for learning English. Internet resources enable the rapid transmission of data over long distances—for example, a student can communicate with a friend in another country in English, and students have access to various sources of information. Students can easily participate in worldwide quizzes, Olympiads, and conferences held online. They also have the opportunity to communicate with native speakers via programs like Skype. Interacting with native speakers helps develop communicative competence, which is the primary goal of foreign language education. In addition to the multimedia tools mentioned above, educational programs operating online are becoming increasingly popular. These programs are comprehensive and incorporate all types of multimedia, which makes them one of the most popular forms of multimedia technology today. Conclusion Thus, multimedia technologies significantly increase students’ motivation and make the learning process easier and more understandable. Students can independently study the language and become familiar with grammar rules and vocabulary in a clear and visual format. Interactivity enhances students’ interest in learning English. References 1. Fleta, B. M., Sabater, C. P., Salom, L. G., Guillot, C. P., Monreal, C. S., & Turney, E. Evaluating multimedia programs for language learning: A case study. Cambridge: Cambridge University Press. 463 p. 2. Shturba, Y. Yu. (2012). Teaching a foreign language through new information technologies. Philological Sciences, (7(18)), 222–225. 3. Kiselev, G. M. (2014). Information technologies in pedagogical education: A textbook for bachelors. Moscow: Dashkov & Co. 304 p. 4. Fedotova, E. L. (2018). Information technologies in science and education: A textbook. Moscow: Forum. 256 p. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 80 THE POSSIBILITY OF USING ROLE-PLAYING GAMES IN TEACHING FOREIGN LANGUAGES TO PRIMARY SCHOOL STUDENTS Issa Laila Eldarkyzy Bachelor’s Degree Student, Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages,Almaty,Kazakhstan, Uzakbaeva Sahipzhamal Askarovna Doctor of Pedagogic sciences,Professor, Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages,Almaty,Kazakhstan Abstract This article examines the use of role-playing games in English lesson, which effectively engage students and also contribute to the development of their communicative competence. Keywords: game, role-playing games, game activity, communicative competence, foreign language, creative independence, intellectual ability At the modern stage of the development of innovative technologies in foreign language teaching, the issue of students’ interest in the learning process and their real participation in various activities during the lesson or practical class becomes particularly relevant. It refers to meaningful interaction between the student and the teacher, and among the students themselves, as well as the full disclosure and development of learners’ individual qualities. Learning a foreign language contributes to the formation of creative independence, since this subject allows the use of creative tasks and exercises that require students to work independently and teach them to use language to express their thoughts in different types of speech activity. In foreign language teaching, games play an important role. A game activates students’ desire to communicate with each other and with a teacher, creates conditions of equality in communication and destroys the traditional barrier between teacher and learner. Games also help shy students overcome insecurity, since each participant receives a role and must be an active partner in verbal communication. Through games, students develop essential communicative skills such as starting a conversation, maintaining it, interrupting a partner, agreeing or disagreeing with opinion at the right moment, listening actively, asking clarifying questions and etc.[1]. The use of games in the classroom is driven by several reasons. First, the traditional lesson format is often monotonous and repetitive. Every day the same sequence is repeated: checking homework,questioning, explaining new material and series of exercises to practice it. Such uniformity becomes one of the main reasons for the decrease in students’motivation. It is necessary to enliven and diversity the lesson through the introduction of active teaching methods. One of such method is the game. Second, it should be noted that the beginning of foreign language learning is a difficult and responsible period. Students need to master essential elements not only of their native language but also of the foreign one. Before starting school, children are mainly engaged in play. During learning process, they begin to acquire academic activity: memorizing learning material, formulating tasks of different types. All academic activity is based on the student’s voluntary efforts. The child must do what he or she does not always want to do. They must consciously control their behavior, stay focused during the lesson and avoid distractions. It should be emphasized that the change of activity types does not occur naturally or at the students’ will, but are introduced by adults. One of the methods that reduces the adaptation difficulties associated with this transition is the educational game, which may take many forms:story-based and role-playing games, improvisational games, fantasy games,etc. Third,these types of activities help teachers develop students’ creative activity: they stimulate imagination and contribute to the development of each child’s artistic abilities. The use of game-based teaching methods, as an interesting and effective approach to organizing students’ classroom activity, helps teachers solve important methodological tasks. The use of a game makes the lesson more engaging and enjoyable. As S.A.Shmakova notes, game-based activity not only organizes communication in the target language but also brings it closer to natural communication. In any other type of activity person does not demonstrate such manifestations of intellectual abilities as in a game[2]. The reason for the increased interest in various types of games today is, first of all, the departure from traditional forms and methods of teaching. It should also be noted that, despite relatively high motivation, XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 81 students often experience a decline in cognitive interest in foreign language learning.This phenomenon occurs because students face difficulties that may seem insurmountable. Game-based activity, as a method that stimulates learning and cognitive processes, allows the use of all levels of knowledge acquisition. The experience of many specialists shows that without game-based methods, the retention of foreign vocabulary is less effective and requires excessive mental effort, which is undesirable. A game introduced into the learning process as one of the instructional techniques, should be engaging, accessible, dynamic and should support the accumulation of new language material as well as the reinforcement of previously acquired knowledge. The use of games in foreign language lessons helps the teacher reveal each student’s personal potential and positive qualities (diligence, activity, independence, initiative, ability to collaborate,etc.) and also helps maintain and strengthen learning motivation[3]. Foreign language teaching can and must ensure the achievement of practical, educational, instructional and developmental goals, which are closely interconnected. The practical goal remains primary, while the educational, instructional and developmental goals are achieved in the process of mastering the language through active cognitive and communicative activity. Thus, one of the leading trends in modern methods of teaching foreign languages is the search for such teaching methods that most fully correspond to the stated objectives.To implement these objectives, we propose a set of role-playing games that contribute to the development of students' communicative and cognitive abilities in the process of learning a foreign language, using English as an example. Preparation for a Role-playing Game To ensure successful role-playing games, careful preparation is carried out: 1. Defining the scenario: a storyline that will be interesting for children is selected. For example, if the topic “Shopping” is being studied, students may be offered to act out a scene in a store. Children can take on the the roles of buyers and sellers and role cards with useful phrases are distributed, such as “How much is this?” or “Can I help you?”. 2. Introducing new vocabulary: before the game starts, key vocabulary and phrases needed for the scenario are discussed. Visual aids are used to introduce vocabulary and the meanings of the words are explained. Game elements are also incorporated, such as picture cards showing different items. 3. Grouping: the class is divided into small groups of 4-5 students. This allows each child to take part in the activity and reduces the stress associated with performing in front of the whole class. The Role-Playing Process After the preparation, we move on to the role-playing activity itself: 1. Role distribution: each group receives its role: one group becomes buyers, another the sellers.Students are given time to discuss and plan their dialogues using the prepared material. 2. Acting out the scenes: then the game begins. Groups take turns coming to the “stage” to perform their scenes. We carefully observe the process and help the children when necessary,guiding students in using English in context Example: in a group performing a store scene, one child approaches the “seller” and asks, “Excuse me, how much is this toy?”. The seller replies: “It is 10 dollars. Would you like to buy it?”. We see how students begin to use a variety of phrases and expressions. 3. Feedback: after each performance, a short discussion is conducted. We highlight what went well, which phrases were used successfully and what could be improved.This helps students reflect on their experience and identify key learning points. Examples of Role-Playing activities Role-playing tasks can vary depending on the lesson topic. Below are some examples used in English lessons. 1. Birthday party: students act out the process of preparing for a birthday celebration. One child plays the birthday person, while others act as guests. They exchange gifts, discuss party plans and learn to express wishes and preferences. Useful phrases: - “What do you want for your birthday?” - “I would like a bicycle.” 2. Restaurant Visit: students practice ordering food and discussing the menu. One child is the waiter and the others are customers. This helps them master common restaurant expressions. Useful phrases: - “Can I take your order?” XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 82 - “I would like a pizza, please.” 3. Doctor’s Visit: students perform a scene in which one child visits the doctor. This helps them learn basic medical vocabulary and how to describe symptoms. Useful phrases: - “I have a headache.” - “Let me check your temperature.” 4. Circus: students work in pairs. One plays the trainer and the other plays an animal. The trainer says who the animal is and what it can do, the “animal” demonstrates the action. Then they switch roles. Useful phrases: - “It is a monkey. It likes bananas. It can jump.” - (jump). 5. Pantomime: one volunteer goes to the board and silently acts out an action (e.g., related to the topic “Household chores”), the others guess and name it in English. For example: - “Lena is washing up.” - “Petya is doing the laundry.” - “Ann is ironing her clothes.” 6. At the store: students act out a “seller – customer” diologue in pairs. Example dialogue: - Good afternoon. Can I help you? - Yes. Tell me, please, how much do these apples cost? - Five pounds for a kilo. - Give me one, please. Thank you. - Have a nice day! Example of Games in Primary School English Lessons Game «Telegraph» Materials: telegraph operator’s cap, small hammer. Description of the game: the telegraph operator ( the teacher plays this role at first) taps the hammer on table one, two or three times and ask students to guess which word was “sent” over the telephone. Children name one-, twoor three-syllable words. To narrow the direction of the word search, the teacher announces a topic for the telegrams before the game starts: “Vegetables”, “Fruits”, “Animals”, etc. Another version of the game is also possible: the children name a word and the telegraph operator taps out the number of syllables – “sending” the telegram. Game «Postman» Materials: envelopes with object pictures inside, a postman’s cap and bag. Description of the game: the postman walks along the “streets” of the classroom delivering “letters” – envelopes with object pictures inside. The student who receives an envelope takes out the picture, pronounces the name of the object syllable by syllable and identifies the number of syllables. Variant 1: object pictures are glued to the envelopes. A student can receive a “letter” only if they correctly pronounce the name of the object in syllables. Variant 2: to receive a letter, the student must identify the stressed syllable in the word shown on the picture. Development of Soft skills Role-playing games also contribute to the development of various soft skills that will be important for students in the future: 1. Teamwork: children learn to work in groups, listen to each other’s opinions and make joint decisions. These skills will be useful for their future learning and socialization. 2. Communication: the ability to clearly express one’s thoughts and listen to others is key to successful interaction. Role-playing games help children build confidence in using a foreign language. 3. Critical thinking: while deciding how to respond in different situations, children develop analytical skills and learn to make decisions. Thus, the use of various types of role-playing games in foreign language lessons in primary school activates the learning process, increases students’ motivation and contributes to the development of communicative and linguo-cultural competence. Referenсes 1. Arutyunov Yu.S., Uhin Yu.Yu. Igrovaya deyatel’nost’ v uchebnom processe. – M., 2013.,-250p. 2. SHmakova S.A. Igra uchashchihsya – fenomen kul’tury. – M., 1996.,-197p. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 83 3. Suvorova N. Interaktivnoe obuchenie: novye podhody. – M., 2005.,-210. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 84 POSSIBILITIES OF PROJECT-BASED LEARNING IN DEVELOPING SPEECH COMPETENCE OF 5TH GRADE STUDENTS Mukhametkarim Aidana Karimovna Bachelor’s Degree Student, Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages, Almaty, Kazakhstan, Uzakbayeva Sahipzhamal Askarovna Doctor of Pedagogic Sciences, Professor, Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages, Almaty, Kazakhstan, Abstract The article examines the essence and content of project – based activity and proposes the use of a creative project aimed at developing the speech skills of 5th – grade students in the process of learning a foreign language. Keywords: project – based learning, project work, creative project, foreign language, communicative competence, speech competence. Today, project – based learning as an educational space of modern education is considered one of the most important and promising processes, through which students become more active and initiative – driven in the learning process, develop creative personalities, and acquire sociocultural experience and teamwork skills. At the same time, teacher who do not always fully accept project – based learning as one of the effective teaching methods also gain their own dividends in the form of increased student interest in their subject. Project – based learning is one of modern education, which once again highlights the priority of project activities. Project – based learning is recognized as the most effective process for developing communicative competencies, as the project method makes it possible, with minimal resources, to create activity conditions that are as close as possible to real – life situations for the formation of students’ competencies [1]. The competencies a student should possess upon finishing school include, first and foremost, strong communication, which implies communicative responsiveness, persuasive argumentation, well – structured speech, and so on. Teamwork skills, the ability to present a bright and convincing presentation with well – grounded arguments – these are all priority components of modern school education. Based on this, the topic of students’ participation in project – based learning is highly relevant today. Since, 5th - grade students, according to their age characteristics, have difficulty independently formulating a problem and proposing hypotheses, the role of the teacher becomes essential. The teacher acts from the position of support, co – participation, and joint activity. Meanwhile, at the different stages of project – based learning, the teacher’s role may vary significantly, as during the project process 5th – grade students rediscover the surrounding world and the algorithms for understanding it. It is precisely project – based learning that allows students to form their worldview and develop new ways of interacting with society. Accordingly, the student, from being an observer in project – based learning, shifts to the position of an active participant in the project process and becomes a subject of its successful outcome. Therefore, it is quite logical to assert that project-based learning is one of the most effective methods in modern school education. In various publications be domestic scholars (N.V. Matyash, E.S. Polat, T.A. Lopatukhina, and others), it has been confirmed that project – based learning is creative in nature and has close connections with other types of activities – communicative, play – based, and creative. V.V. Simonenko views project – based learning as an activity whose foundation is cognitive and practical work. The result produced by these types of project activities is a product that contains subjective (objective) novelty [2]. In the didactic concept, project – based learning is viewed as a planned activity aimed at achieving specific goals and step – by – step planning of one’s actions to obtain the desired results. Here, it is appropriate to recall Dale Carnegie’s words: “There is only one way to get anybody to do anything. And that is by making other person want to do it” [3]. Project-based learning is considered one priority component of a unified system of constructive and effective education. Since this possible method of organizing the educational process is based on learners’ creative aspirations, it stimulates certain actions, such as analysis and synthesis. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 85 Project – based learning is not a set of various activities or an action plan; it is highly effective algorithm for developing competencies. This is precisely because it makes it possible to creative conditions for the development of learners’ competencies while requiring fewer resources. Project – based learning also includes various concepts of teaching and learning methods that help solve existing problems through independent procedures carried out by learners, accompanied by the presentation of the results from these procedures [1]. As a pedagogical technology, project – based learning contains a combination of research, inquiry – based, and problem – solving methods simultaneously, all of which relate to creativity. In this process, the teacher must be ready to accept students’ independent creative decisions and allow them to take responsibility for their choices. It is precisely students’ creativity that contributes to the emergence of numerous projects, diverse both in form and in methods and techniques of implementation. The diverse project forms contribute to the development of students’ creative abilities, which undoubtedly confirms the state’s interest in an energetic and highly educated future generation that will serve as its foundation. When analyzing the theoretical foundations of project – based learning and the implementation results in the educational process, it must be acknowledged that projects provide opportunities for developing new directions in teaching and contribute to creating additional prospects for solving specific pedagogical tasks [4]. At the same time, the effective application of project-based learning requires proper control over the characteristics for a particular subject and, accordingly, the specific features of the projects being implemented. The development of both curricular and extracurricular projects involves creating important external incentives by the teacher – for example, the opportunity to present project results to a large audience or various types of encouragement. Naturally, it also requires allocating a significant amount of time for both students and teachers. The key features in project-based learning lie in the presence of a strict action algorithm. Work on project is built on independence and on a very careful selection of appropriate materials, as well as the development of an effective multilevel tasks system, which, accordingly, requires a high level of teacher professionalism. Projects can be: practice – oriented, research – based, informational, creative, and role–playing. These may include mini – projects (completed within one lesson), short-term projects (requiring 4 – 6 lessons), weekly projects (carried out in groups during project week), or long – term projects. For 5th – grade students, considering their age characteristics, creative projects are more suitable. A creative project is a specially organized activity aimed at creating a new product that possesses aesthetic, scientific, educational, or other value. The distinctive feature of a creative project is its presentation. Students enjoy working on creative projects because they can see the results not only their own work but also of their classmates’ work through a bright, visual, and engaging presentations. The results of creative projects may include almanacs, dramatized performances, sport games, visual works or decorative – applied arts, video films, photo exhibitions, business games, electronic presentations, and others. Creative projects can be implemented not only in extracurricular activities but also within the learning process, during lessons. For students, a creative project is an opportunity to independently do something interesting, either individually or in a group, using their abilities to the fullest. It is an activity that allows them to express themselves, test their strengths, apply their knowledge, benefit others, and demonstrate their achievements. Thus, the use of creative projects by the teacher helps activate students’ cognitive activity, makes the learning process non – traditional, and fosters the expression of each student’s individual qualities. This project arises from the need to develop speech competence when teaching English, enabling communication through theatrical activity, which allows students to use their knowledge and skills in real – life situations (or as close to them as possible). The novelty of the project lies in the fact that it is designed with consideration of children’s age – related characteristics and their desire to express themselves through creative activities, which increases motivation for learning a foreign language. It is also based on our experience, showing that it allows the transfer of academic knowledge into practice, into situations where free oral communication is organized. Project orientation: A creative project aimed at developing students’ speech skills and increasing their interest in the subject of English. Goal: To foster children’s interest in fairy tales by involving them in cognitive and creative activities. Main goal of the performance: To cultivate students’ interest in dramatizing folk tales in English. Objective: To develop and improve students’ communicative competence. To create positive motivation, cognitive activity, and the need for practical use of the language in various activity fields. Objectives: XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 86 1. Educational: • to activate lexical and grammatical skills; • to familiarize students with sociocultural information; • to develop the ability to pronounce words clearly and distinctly. 2. Developing: • to develop skills in dialogic and monologic speech; • to develop skills of expressive texts reading (roles) and listening comprehension; • to develop students’ creative and artistic abilities; • to develop intonational expressiveness; • to develop memory, visual and auditory attention, figurative thinking, imagination, and creativity; • to develop the ability to work in a team and a sense of responsibility for their result. 3. Educational (value forming): • to foster interest and a positive attitude toward the English language, increasing motivation to learn it; • to cultivate love, emotional responsiveness, and a kind attitude of children toward animals and the surrounding world; • to foster goodwill and communicativeness in relationships with children and adults; • to develop sensitivity to the world in the process of engaging with another linguistic culture; • to cultivate a value – based attitude toward creative activity and its products. Stages of working on the project: I. Immersion in the project. • Motivating students to discuss and create the project; • Defining the topic, clarifying goals, and dividing into working groups. II. Organization of activity. • Analyzing the problem, planning the stages of work, identifying the sources of information; • Distributing roles within the groups – who will responsible for what; • Determining what needs to be prepared in advance. III. Implementation of activity. • Clarifying which materials will be needed and whom they can approach for help; • Carrying out intermediate discussions of the collected data within the groups. IV. Presentation of results. • Taking part in the collective analysis of the project, evaluating the work completed, and determining whether the goal has been achieved. V. Presentations of outcomes. • Choosing the form of presentation; • Carrying out the project defense. It is very important that, at the final stage, students experience satisfaction from the results of their work and feel a festive atmosphere because they have bought joy to their classmates, peers, teacher, and audience. They develop a sense of responsibility towards their classmates, realizing that if someone fails to complete their work part, everyone suffers, and the desired outcome will not be achieved. Students see that there are many ways to solve the same problem, which allows their creative abilities to manifest. A fairy tale in a foreign language gives children the opportunity to learn necessary words and expressions, practice intonation, and develop expressive, imaginative speech. Fairy tales engage students because, through play, they can fully express their imagination. Staging a fairy tale has great significance for the development of a student’s personality: by taking on different roles, the child empathizes, begins to navigate relationships between people, and demonstrates their inherent creative potential. It should be especially noted that learning English using the proposed methodology is easy, with active and engaged participation of students in the learning process. Each student cares about their classmates and the overall result of the group’s work. The methodology encourages overcoming feelings of uncertainty when faced with unfamiliar material and fosters the desire to improve one’s knowledge. Learning takes place in a friendly, positively emotional atmosphere. Working on performances and using a foreign language develops both critical and intuitive thinking, forms reading skills, increases vocabulary, and improves speech tempo, tone, and expressiveness. In addition, XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 87 it stimulates the right – emotional and sensory – hemisphere of the brain, which becomes increasingly underutilized in the school environment. The use of dramatization generates positively charged emotional states in students, which are favorable for their learning activities. The more frequently and earlier a teacher incorporates theatrical performances in lessons, the more effective and intensive the acquisition of lexical and grammatical material, as well as speech skills becomes. By participating in performances, students see the practical application of their knowledge and no longer sit in class with a bored expression, asking questions like, “Why do I need to learn English?” an excellent stimulus for active student participation in theater is performing in front of other classes and parents. Few students remain indifferent to the opportunity to try themselves in an acting role. Thus, all the above allows us to conclude that project – based learning fosters a more positive attitude toward the learning process itself, making it more valuable to children in terms of personal significance. While working on project, 5th – grade students must overcome obstacles to achieve the established goals. During the project, children experience emotional engagement, and in the case of successful completion, they feel a high level of satisfaction [5]. The results of project – based learning contribute to the cognitive processes enhancement in students’ learning and allow them to make decisions independently and engage in discussions. It is also noteworthy that project – based learning has demonstrated an increase in students’ development of communicative competencies within the educational environment of secondary school. References 1. Golub G.B. Proekt-Bazovoe obuchenie kak tehnologija razvitija kljuchevyh kompetencij studentov [Project-Basic education as a technology for developing students' key competencies] / G.B. Golub, O.V. Churakova. — Samara: Profi, 2003. [in Russian] 2. Simonenko V.D. Tvorcheskie proekty uchashhihsja 5-9 klassov obshheobrazovatel'nyh shkol. Kniga dlja uchitelja [Creative projects of pupils of grades 5-9 of secondary schools. A book for the teacher] / V.D. Simonenko. — Brjansk: Tehnologija, 1996. — 238 p. [in Russian] 3. Karnegi D. Kak zavoevat' druzej i okazyvat' vlijanie na ljudej [How to win friends and influence people] / D. Karnegi; comp. by I.I. Hashachih; ed. by V.P. Zinchenko, Ju.M. Zhukova. — M., 1990. [in Russian] 4. Matyash N.V. Psihologija proektnoj dejatel'nosti shkol'nikov v uslovijah tehnologicheskogo obrazovanija [Psychology of project activity of schoolchildren in the conditions of technological education] / N.V. Matyash. — Mozyr': Belyj veter, 2000. — 285 p. [in Russian] 5. Polat E.S. Novye pedagogicheskie i informacionnye tehnologii v sisteme obrazovanija [New pedagogical and information technologies in the education system] / E.S. Polat. — Moscow, 2000. [in Russian] XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 88 METHODOLOGY OF TEACHING IT TERMINOLOGY IN KAZAKH AND CHINESE EDUCATIONAL CONTEXTS Pakhiza·Jumahali Abstract The teaching of Information Technology (IT) terminology in multilingual educational systems presents a complex pedagogical challenge, balancing lexical standardization, language acquisition theory, and contextual application. This comparative study examines the methodologies employed for teaching IT terminology within higher education in Kazakhstan and China. In Kazakhstan’s trilingual environment (Kazakh/Russian/English), pedagogy is predominantly contrastive and metalinguistic, focusing on explicit comparison of terms across languages and addressing ongoing terminology standardization issues as highlighted in national research. In China’s predominantly Chinese/English setting, methodology is characterized by content-integrated immersion, where terminology is acquired implicitly through project-based learning and technical task execution, supported by a well-established system of standardized Chinese IT terminology. The study synthesizes findings from terminology standardization projects, educational technology research, and language acquisition studies in both contexts. It identifies key methodological divergences: Kazakhstan’s approach is language-aware and harmonization-driven, while China’s is application-focused and system-reliant. Despite these differences, both systems converge on the use of technology-mediated and task-based learning to contextualize terminology. Major challenges include inconsistent term usage, rapid technological change, and insufficient teacher training in terminology pedagogy. The paper concludes by proposing a hybrid methodological framework that combines explicit terminology instruction with communicative and task-based methods, supported by digital terminology resources and enhanced teacher preparation programs. This integrated approach aims to foster not only terminological competence but also conceptual understanding and professional communicative agility in multilingual IT education contexts. Keywords: IT terminology teaching, multilingual education, pedagogical methodology, terminology standardization, comparative analysis, task-based learning, teacher training, Kazakhstan, China, educational technology. 1. Introduction The pedagogy of Information Technology (IT) terminology occupies a critical niche at the intersection of language education, specialized communication, and technological literacy. In multilingual nations such as Kazakhstan (operating within a Kazakh/Russian/English triad) and China (predominantly Chinese/English with minority languages like Kazakh), teaching IT terminology transcends simple vocabulary instruction. It becomes a complex methodological endeavor shaped by national language policies, the degree of terminology standardization, historical linguistic contacts, and the imperatives of a globalized digital economy. While standardization provides the conceptual and lexical bedrock (as seen in clinical sciences and Welsh education), the classroom methodology determines how these terms are internalized and operationalized by learners. This paper conducts a comparative analysis of the pedagogical methodologies employed in higher education contexts in both countries, drawing upon literature from terminology standardization, educational technology, and language acquisition to construct a comprehensive framework for effective IT terminology instruction. 2. Theoretical Foundations: Standardization, Pedagogy, and Multilingualism Effective methodology rests on a triad of theoretical pillars. First, terminology theory (Cabré, 1999; Sager, 1990) establishes that terms are labels for concepts within a specialized domain. Standardization, akin to processes in medicine (Andrews et al., 2016) and Welsh education (Andrews & Prys, 2016), aims for monosemy, linguistic correctness, and conceptual accuracy to ensure unambiguous communication. The Welsh experience highlights that standardization is not an endpoint but a continuous, consensus-driven process integrated with resource development. Second, second language acquisition (SLA) and vocabulary learning theories provide the pedagogical mechanics. Nation (2001) emphasizes the need for both intentional learning and incidental exposure, while task-based language teaching (TBLT) (Ellis, 2003) advocates for learning through meaningful, goal-oriented tasks. In IT terminology teaching, this translates to moving beyond memorization towards application. Third, multilingual education and language contact theories (Baker & Wright, 2021) frame the contextual challenge. The borrowing and adaptation patterns of IT terms—as analyzed in Kazakh by Meiramova & Mussagozhina (2015), who identified prevalent use of semantic equivalents and transcription—directly influence teaching strategies. Instructors must navigate multiple linguistic systems, mediating between international XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 95 2. Чаканова С. Д. Роль социального фактора в формировании мотивации учебной деятельности / С. Д. Чаканова // Научный прогресс. – 2017. – № 2. – С. 21-22. 3. Яковлева Н. О. Педагогическое проектирование инновационных образовательных систем / Н. О. Яковлева. – Челябинск: Изд-во Челябинского гуманитарного института, 2008. – 279 с. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 96 SOME PROBLEMS IN THE ORGANIZATION OF THE PEDAGOGICAL ACTIVITIES OF A TEACHER Rustemova Karashash Zhorabekovna candidate of physical and mathematical sciences, assistant professor Abdimanapova Perizat Bakhytovna PhD, assistant professor Shinikulova Gulnur Nurbekovna Master of Physics Mazhit Zhamilya Batykkyzy Master of Mathematics, Almaty Technological University, Almaty, Republic of Kazakhstan НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ В ОРГАНИЗАЦИИ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПРЕПОДАВАТЕЛЯ Рустемова Карашаш Жорабековна к.ф.-м.н., ассистент профессор Абдиманапова Перизат Бахытовна PhD, ассистент профессор Шиникулова Гульнур Нурбековна Магистр физики Мажит Жамила Батыккызы Магистр математики, Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан Abstract Organizing a teacher's pedagogical work is a complex and multifaceted process in which numerous factors interact. Despite advances in education and significant reforms, a number of issues remain relevant. In this article, we will look at some of the key challenges that teachers face in their work. Аннотация Организация педагогической деятельности преподавателя — это сложный и многогранный процесс, в котором взаимодействуют множество факторов. Несмотря на достижения в области образования и значительные реформы, ряд проблем продолжает оставаться актуальными. В данной статье рассмотрим некоторые ключевые трудности, с которыми сталкиваются преподаватели в своей деятельности. Keywords: organization of pedagogical activity, educational process, educational reforms, problems of teaching activity, training of qualified specialists. Ключевые слова: организация педагогической деятельности, образовательный процесс, образовательные реформы, проблемы преподавательской деятельности, подготовка квалифицированных специалистов. В условиях радикальных экономических изменений, происходящих в мире, необходимо осмыслить новые реалии жизни общества и роль каждого гражданина в этом процессе. Эти перемены требуют не только адаптации, но и глубокого анализа ценностей и позиций, которые мы занимаем в современных условиях. Профессиональная позиция становится одной из ключевых ценностей, определяющих вклад человека в общество. В условиях нестабильности и неопределенности профессиональная деятельность играет важную роль в обеспечении социального и экономического прогресса. Каждый специалист, обладая определенными знаниями и навыками, вносит свой вклад в создание материальных, интеллектуальных и эмоциональных продуктов, необходимых для функционирования общества. Переосмысление профессиональных ценностей также включает в себя необходимость постоянного саморазвития и обновления знаний. В быстро меняющемся мире требования к специалистам становятся все более сложными. Профессионалы должны не только глубоко разбираться в своей области, но и быть готовыми к изучению новых экономических реалий, социальных трендов и изменений в законодательстве. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 97 Важным аспектом является и то, как каждый из нас интерпретирует эти новые условия. Личное восприятие изменений зависит от убеждений, целей и внутренних ресурсов человека. Это подчеркивает необходимость самоопределения, когда индивид сопоставляет свои внутренние установки с внешними требованиями. Профессиональная идентичность становится не только источником гордости, но и основой для дальнейшего развития и успеха. Будучи специалистом, владея квалификацией, каждый из нас обслуживает другого, производя материальный, интеллектуальный или эмоциональный продукт. В этом производстве специалист от неспециалиста отличается тем, что делает свое дело квалифицированно, т.е. качественно. Он к этому подготовлен своим образованием. Специалисты сегодня оказались в условиях, когда для решения возникающих проблем им необходимы не только новые знания из сферы наук по своему профилю работы, но и появилась потребность в новых экономических знаниях, изучении общих тенденций социальных перемен и самоопределении в новых условиях. Приведём некоторые проблемы в организации педагогической деятельности преподавателя: 1. Недостаток времени. Одной из главных проблем, с которой сталкиваются преподаватели, является нехватка времени. С учетом увеличения объемов учебного материала, необходимости вести документацию и заниматься внеучебной работой, преподаватели часто не успевают уделять достаточное внимание каждому студенту. Это негативно сказывается на качестве образования и уровне вовлеченности учащихся. 2. Психологическое давление. Преподаватели часто испытывают психологическое давление как со стороны администрации, так и со стороны студентов и их родителей. Ожидания по поводу высоких результатов, требований к выполнению стандартов и необходимость поддерживать дисциплину могут вызывать стресс и выгорание. Это, в свою очередь, снижает эффективность преподавания и качество образовательного процесса. 3. Недостаточная материально-техническая база. Многие образовательные учреждения сталкиваются с проблемами, связанными с устаревшим оборудованием и недостатком учебных материалов. Это ограничивает возможности преподавателей в использовании современных методов обучения и технологий, что затрудняет процесс обучения и снижает его привлекательность для студентов. 4. Низкая мотивация студентов. Мотивация студентов остается одной из основных проблем в образовательном процессе. Многие учащиеся не видят связи между получаемыми знаниями и их практическим применением, что приводит к низкой заинтересованности в учебе. Преподавателям необходимо находить способы повышения мотивации, разрабатывать интересные и актуальные программы, чтобы удерживать внимание студентов. 5. Нехватка профессионального роста. Отсутствие возможностей для повышения квалификации и профессионального роста также влияет на организацию педагогической деятельности. Преподаватели могут испытывать ощущение стагнации, что сказывается на их мотивации и качестве работы. Важно создавать условия для постоянного обучения, участия в семинарах и конференциях, чтобы преподаватели могли расширять свои знания и делиться опытом. 6. Неполнота коммуникации. Эффективное взаимодействие между преподавателями, администрацией и студентами является важным аспектом успешной организации педагогической деятельности. Неполнота или отсутствие коммуникации может приводить к недопониманию, конфликтам и несогласованности в действиях. Преподавателям важно налаживать открытые каналы общения и поддерживать доверительные отношения с учащимися и коллегами. В заключении отметим, что проблемы, с которыми сталкиваются преподаватели в организации педагогической деятельности, разнообразны и многогранны. Их решение требует комплексного подхода и взаимодействия всех участников образовательного процесса. Создание благоприятной среды для преподавателей, повышение мотивации студентов и улучшение материально-технической базы — важные шаги на пути к качественному образованию. Только так можно обеспечить эффективное обучение и подготовку квалифицированных специалистов, способных успешно функционировать в современном обществе. Список литературы 1. Сахарова С. П. Проблемы формирования учебной мотивации / С. П. Сахарова // Символ науки. – 2019. – № 4. – С. 126-127. 2. Чаканова С. Д. Роль социального фактора в формировании мотивации учебной деятельности / С. Д. Чаканова // Научный прогресс. – 2017. – № 2. – С. 21-22. 3. Яковлева Н. О. Педагогическое проектирование инновационных образовательных систем / Н. О. Яковлева. – Челябинск: Изд-во Челябинского гуманитарного института, 2008. – 279 с. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 98 INNOVATIVE APPROACHES TO TEACHING MATHEMATICAL DISCIPLINES FOR ENGINEERING STUDENTS Mazhit Zhamilya Batykkyzy Master of Mathematics Rustemova Karashash Zhorabekovna candidate of physical and mathematical sciences, assistant professor Abdimanapova Perizat Bakhytovna PhD, assistant professor Shinikulova Gulnur Nurbekovna Master of Physics Almaty Technological University, Almaty, Republic of Kazakhstan ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ К ПРЕПОДАВАНИЮ МАТЕМАТИЧЕСКИХ ДИСЦИПЛИН ДЛЯ СТУДЕНТОВ ИНЖЕНЕРНЫХ НАПРАВЛЕНИИ Мажит Жамила Батыккызы Магистр математики Рустемова Карашаш Жорабековна к.ф.-м.н., ассистент профессор Абдиманапова Перизат Бахытовна PhD, ассистент профессор Шиникулова Гульнур Нурбековна Магистр физики, Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан Abstract This article examines modern innovative methods and techniques for teaching mathematics to engineering students using innovative technologies. The role of innovative tools, computer modeling, interactive platforms, and visualization methods in improving the effectiveness of mathematical teaching is demonstrated. Particular attention is paid to the methodological aspects of implementing innovative technologies and developing the professional competencies of future engineers. Аннотация В статье рассматриваются современные инновационные методы и приемы обучения математике студентов инженерного направления с применением инновационных технологий. Показана роль инновационных инструментов, компьютерного моделирования, интерактивных платформ и методов визуализации в повышении эффективности обучения математическим дисциплинам. Особое внимание было уделено методическим аспектам внедрения инновационных технологий и формированию профессиональных компетенций будущих инженеров. Keywords: teaching mathematics, engineering education, innovative technologies, digital platforms, computer modeling, teaching methods. Ключевые слова: преподавание математики, инженерное образование, инновационные технологии, цифровые платформы, компьютерного моделирование, методика обучения. Современная инженерная подготовка требует глубокого владения математическими методами и умения применять их к решению конкретных инженерно-технических задач. В настоящее время стремительно развиваются цифровые технологии, в том числе, современные образовательные инструменты методики преподавания математики, необходимость интеграции инновационных подходов. Использование цифровых технологий не только повышает эффективность усвоения материала, но и формирует у студентов востребованные навыки в профессиональной среде. Можно с уверенностью предположить, что обучение математике для будущих инженеров имеет большие уникальные, важные требования. Студенты должны не только знать теоретические основы дисциплины, но и уметь применять их в инженерной сфере. К таким требованиям относятся: • потребность в высоком уровне всестороннего мышления; • связь между математическими моделями и инженерной практикой; • необходимость развития навыков анализа, синтеза и оптимизации решений; XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 99 • интеграция междисциплинарных знаний. Важным аспектом, реализуемым с применением инновационных технологий и современных образовательных методов, является разъяснение студентам математических концепций. Самые эффективные инновационные технологии открывают новые инновационные возможности в обучении математике, делая процесс обучения более наглядным, интерактивным и адаптируемым. Такие технологии включают в себя: 1.Интерактивные цифровые платформы - визуализация сложных математических понятий; - разработка адаптационных заданий, адаптируемых в зависимости от уровня обучающегося; - проверка и анализ ошибок. 2. полные и виртуальные технологии: - более глубокое понимание геометрии; - моделирование инженерных задач в трехмерном пространстве; - экспериментируйте с конкретными параметрами. 3. Использование компьютерных математических систем, т. е. систем типа MATLAB, Maple, Mathematica: - позволяет решать сложные задачи; - формирует навыки работы с профессиональными инструментами инженера; - обеспечивает моделирование и анализ инженерных процессов. Методологические подходы к интеграции инновационных технологий в настоящее время используются все чаще. Студентам предлагаются конкретные инженерные задачи, требующие анализа, выбора методов и использования математических инструментов. Использование цифровых технологий визуализация решения оценка, использование презентаций, онлайн-досок повышает вовлеченность студентов и позволяет быстро выражать выводы [1]. В процессе внедрения инновационных технологий возникают как достоинства, так и определённые проблемы, например, преимущества: повышение мотивации студентов, улучшение качества понимания материала, развитие практических навыков работы с цифровыми инструментами, повышение эффективности самостоятельной работы; трудности: качественная подготовка преподавателей, высокие требования к техническому оборудованию и необходимость адаптации учебно-методических программ. Одним из наиболее эффективных способов усиления роли инновационных технологий в обучении математике является включение в учебный процесс практических кейсов и ситуационных задач. Рассмотрим несколько примеров их применения. 1) Моделирование инженерных процессов с использованием компьютерных систем В рамках курса «Дифференциальные уравнения» студентам предлагается смоделировать процесс теплопередачи в металлическом стержне с использованием MATLAB или Maple. Такая работа позволяет: • связать математические уравнения с реальными физическими процессами; • наблюдать влияние изменения параметров на получаемый результат; • развивать навыки анализа данных и интерпретации графиков. Кроме того, применение компьютерных систем способствует формированию компетенций по программированию и работе с вычислительными пакетами — навыков, крайне востребованных в инженерной среде. 2) Использование AR/VR технологий в изучении геометрии и линейной алгебры Технологии дополненной реальности позволяют студентам визуализировать объекты в трёхмерном пространстве. Например, при изучении темы «Собственные значения и собственные векторы» студенты могут просматривать геометрическую интерпретацию линейных преобразований, наблюдать поворот, масштабирование и отражение объектов. Это делает обучение более наглядным и способствует лучшему пониманию абстрактных математических понятий. 3) Онлайн-платформы для адаптивного обучения Применение цифровых образовательных платформ, таких как Coursera, Stepik, Khan Academy for STEM, помогает организовать обучение в индивидуальном темпе. Адаптивные алгоритмы позволяют системе подбирать задания с учётом уровня студента, выявляя пробелы в знаниях и предлагая персонализированные материалы. Кроме того, такие платформы позволяют преподавателю отслеживать прогресс студента в режиме реального времени, что способствует своевременному оказанию педагогической поддержки. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 100 В математическом образовании инженеров современные инновационные технологии становятся неотъемлемой частью образования. Использование инновационных технологий позволяет повысить качество подготовки специалистов-инженеров, заинтересованность студентов в дисциплине и обеспечить формирование компетенций, соответствующих требованиям современной технической сферы. Эффективной методикой обучения является сочетание традиционных подходов с новыми средствами, обеспечивая глубину понимания и практическую направленность обучения [2]. Таким образом, можно сказать, что применение инновационных технологий в математике актуально в настоящее время. Она помогает обучающимся добиться успеха на лекционных и практических занятиях, повышает качество образования, формирует устойчивые знания, открывает широкие возможности для развития логического мышления обучающихся. Список литературы 1. Бродский А. И. Методика преподавания математики в технических вузах. — М.: Наука, 2019. 2. Кудрявцев Л. Д., Семенов Е. М. Инженерная математика: современные подходы. — СПб.: Питер, 2020. 3. Zayed A. Engineering Mathematics and Technology Integration. — Springer, 2018. UDC 372.881.1 XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 101 POTENTIAL USES OF CREATIVE ACTIVITIES IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING Abdikul Zhenis Muratbekkyzy, 4th year student Faculty of Foreign Languages’ Teacher Training; Scientific supervisor: Uzakbaeva S. A. Doctor of Pedagogical Sciences, Professor; Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages Kazakhstan, Almaty, Muratbaev St., 200. Abstract The article examines ways of using creative activities in foreign language teaching, describes creative abilities, and outlines the possibilities of presenting material while working with a text, as well as during the extraction of information from written and audio materials. Keywords: activity, creativity, creative activity, creative activities, creative abilities, creative interest, foreign language. A foreign language, as a means of communication and a way of understanding the surrounding world, holds a special place in the modern education system due to its social, cognitive, and developmental functions. Learning a foreign language is closely connected with the development of thinking, emotions, and other aspects of a learner’s personality. Recent methodological literature on foreign language teaching emphasizes the importance of engaging the motivational and emotional spheres of students in the learning process. Foreign language instruction is aimed not only at achieving practical, educational, and developmental goals, but also at stimulating and maintaining students’ motivation. The formation of positive motivation should be regarded by the teacher as a separate and significant task. As a rule, students’ motives are associated with their cognitive interests and their need to acquire new knowledge, skills, and abilities. As a school subject, a foreign language can and should contribute to the development of students’ creative abilities. Possessing considerable educational and developmental potential in this regard, a foreign language can realize this potential only through the fulfillment of its practical learning objectives. This happens when students broaden their educational horizons and develop their thinking through foreign-language communicative and cognitive activities (listening, speaking, reading, and writing), as well as through memory, emotions, and feelings. Moreover, foreign language communication fosters valuable social and personal qualities such as worldview, moral values and beliefs, and character traits [1]. A foreign language is also an additional “window” into the world. It serves as a means of acquiring knowledge in various fields of life, science, and art, which is essential for general education. It also provides opportunities for participating in professional and social activities. In foreign language classes, students deepen and expand their knowledge about many aspects of the world. Creativity has long been a subject of research and is closely connected with concepts such as “creative work” and “creative activity.” Creativity is understood as human activity aimed at producing something new and original. Creative abilities are developed and manifested through creative activity. Through creative activity, a person strives to find himself. According to D. V. Winnicott, creative activity is what ensures a healthy human condition. Creative activity provides students with ample opportunities to express their own individuality [2]. For example, making a collage is an active creative activity, and it also has great opportunities in presenting the material. Collage can be used as a medium: - managing the adequate perception of information (using colors, shapes, correct selection of cultural facts of the country of the language being studied); - creating communication situations and the novelty of the speech situation; - creating a meaningful basis for the statement; - presentation of regional information; - creation of conditions for the control of assimilation; - transfer of learned material to other situations [3]. In the lesson, students learn how to work with text, extract information from read and listened text, and build a speech utterance. An important role is given to techniques that stimulate active mental activity and encourage students to express their thoughts in English. Examples of such techniques can be identified: game techniques; speech XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 102 activation techniques in a role-playing game; creative contests; problematic creative tasks; multimedia presentations. The development of creative abilities increases the effectiveness of the lesson, creates conditions for the disclosure of personality. There are 2 types of creative abilities: actual (those that may appear at a certain moment when a student can come up with something, draw, compose, or adopt an original solution to a problem) and potential (those that are inherent in nature in the child's personal potential and that are not revealed until a certain time). The direct and active participation of students in such activities—at a level of complexity appropriate to their abilities—opens wide prospects for the integrated development and formation of their creative potential. Furthermore, through exploring the richness of the English language, learners become acquainted with the inner world of Western culture, its worldview, and its system of values. The formation of creative abilities in various school subjects—such as mathematics, literature, or vocational training, as well as in English lessons—acts as a bridge to Russian and world artistic culture. This cultural heritage, enriched by centuries of collective creativity, wisdom, and talent, provides broad opportunities for students’ creative development, making their lives spiritually richer and more multifaceted. The creative level of independent work involves developing skills and strategies for solving more complex communicative tasks in both oral and written forms. For example, students learn to act according to given situations and roles, prepare messages on specific topics, listen to a peer’s presentation and express their attitude toward it, or read a story and respond to problematic questions related to its content and meaning. Such activities help them interpret the main idea of a text and stimulate the formation of cognitive and educational motivation [4]. We share the view that neither a teacher nor the surrounding culture “creates” a person. They do not endow a learner with the ability to love, be curious, reflect, or create. Instead, they provide opportunities, encouragement, and support—helping what exists in a latent form to become real and meaningful. This, at least, is within our power; therefore, we must do everything possible to help a developing personality discover and strengthen their abilities. The qualities necessary for personal self-realization must be developed in a comprehensive and systematic way. These qualities include: 1. creative thinking; 2. initiative; 3. the ability to take reasonable risks; 4. self-confidence; 5. adequate self-esteem; 6. the ability to cooperate with others; 7. achievement motivation; 8. high efficiency and persistence. The nature of teaching is such that any subject can be approached creatively. Much depends on the teacher’s interest in creative learning and the level of preparedness and engagement of the class. A creativityoriented methodology provides both teachers and students with intellectual tools that foster systemic creative thinking. It teaches learners to perceive the world holistically, manage their thinking processes, and approach problem-solving in a flexible and structured manner. The structure of a creative lesson differs significantly from that of a traditional one. It contains components that meet modern requirements for creativity-based education and simultaneously support the achievement of the goals and objectives of foreign language teaching at a given stage. Such lessons stimulate activity, emotional involvement, and independent decision-making. Only through purposeful, consistent, and well-organized work can these qualities be formed effectively and genuine interest in learning be developed. Thus, the diversity of didactic forms used in creative pedagogy generates a corresponding diversity of student goals and increases the need for independent work. The acquisition of knowledge, skills, and strategies for independent learning teaches students to find unconventional yet effective solutions and develops their creative and critical thinking. This creates the foundation for applying such skills later in professional contexts. It also improves oral and written communication, encouraging students to express opinions, emotions, and personal viewpoints, as well as to justify and defend them. As a result, students’ interest and motivation toward the subject increase. The learner becomes more engaged, working in a psychologically comfortable atmosphere that supports initiative, curiosity, and personal growth. If such approaches are integrated systematically, they make the learning process more meaningful, dynamic, and personally significant for each student. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 103 References 1. Pozdnyakova, E. V. (2022). A study of approaches to assessing foreign language proficiency and foreign language learning abilities. Pedagogical Journal, 12(4–1), 457–466. 2. Winnicott, D. W. (2002). Playing and Reality. Moscow: Institute of Humanitarian Studies. (Original work published in English; Russian edition). 3. Kolkova, M. K. (Ed.). (2017). Methods of Teaching Foreign Languages in Secondary School. Saint Petersburg: KARO. 4. Pobedinsky, V. V., Kovalev, R. N., Lavrik, E. Yu., & Koroleva, O. S. (2023). An intelligent system for assessing knowledge and linguistic abilities in foreign language learning. Bulletin of Pedagogical Sciences, (1), 92–104. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 104 THE POSSIBILITIES OF USING DIDACTIC GAMES IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS’ FOREIGN LANGUAGE LESSONS Bayanov Bekzat Boranbekuly Faculty of Foreign Languages’ Teacher Training Scientific supervisor: Uzakbayeva S. A. Doctor of Pedagogical Sciences, Professor; “Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages”, Kazakhstan, Almaty, Muratbaev St., 200. Abstract The article examines the possibilities of using didactic games in English lessons for primary school students, offers examples of using game-based activities, and describes their potential in developing communicative skills, as well as increasing motivation and interest in learning a foreign language. Keywords: games, didactic games, learning, foreign language, game activity, game technologies, communicative orientation. A didactic game is an educational technology characterized by the active activity of students, during which new information is effectively acquired due to emotionally coloured game actions that stimulate cognitive interest. Every person associates the word “game” with fun, interest, positive emotions, and the possibility of easy and relaxed communication. In the process of game activity, the mechanisms of perception and understanding of new information are activated, and cognitive interest increases. In this regard, didactic games are widely used in the educational process. Didactic games are extremely important in learning English in primary school. They contribute to the formation of fundamental language skills in children and to the successful mastering of the material; they also help to assimilate new information and make the learning process engaging and motivating for young schoolchildren [1]. Didactic games play a key role in removing the language barrier in children. They allow students to practice in real communicative situations, adapting learned words and grammatical structures to specific conditions. Games stimulate the development of listening, speaking, reading, and writing skills by providing diverse situations for language interaction [2]. Game methods at school differ in approach and focus depending on the age of the students. The key properties of a didactic game include the following: 1. Intentionality; 2. Informativeness; 3. Communicativeness; 4. Presence of a learning objective; 5. Representativeness (presentation of the result in some form); 6. Competitiveness; 7. Creativity; 8. Voluntariness (in choosing a role in the game). Traditionally, 4 structural components of a didactic game are distinguished ✓ Didactic task ✓ Game actions ✓ Game rules ✓ Results and outcomes The use of game technologies in English lessons is very effective. This is due to the specifics of the subject itself and its communicative orientation. During the game children learn to concentrate, think independently, develop attention and cognitive interest in the subject. A game allows a child to relieve emotional tension when learning English, to open up, and to develop communicative abilities. In the process of the game, students actively learn and remember new material, navigate unusual environments, expand their vocabulary, and develop imagination. Even the most passive children join the game with great enthusiasm. The main types of didactic games used in English lessons include grammar, vocabulary, phonetic, and spelling games. Games can also be creative — these are “role-play games.” The main task of the teacher is to create such a situation in the lesson that children are maximally immersed in the language environment, training their ability to use speech skills creatively. The main goals of grammar games are: XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 111 THE POSSIBILITIES OF INFORMATION AND COMMUNICATION TECHNOLOGIES IN SENIOR CLASSES FOREIGN LANGUAGE TEACHING Zaurbek Aliya 4 year student of Pedagogical faculty of foreign languages «Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages» Scientific supervisor: Uzakbaeva S. A., Doctor of Pedagogical Sciences, Professor; «Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages» Abstract The article examines the possibilities of information and communication technologies in teaching high school students a foreign language. Keywords: technology, information and communication technologies, informatization, foreign language, speech activity. Computerization is seen as one of the primary avenues for modernizing the education system in the modern day. This is connected not only with the development of technology and engineering, but also, above all, with the changes caused by the development of the information society, in which information and the ability to work with it become the main value. The development of information technology and telecommunications creates the basis for the implementation of scientific and educational programs at a qualitatively new level. The creation of high-speed telecommunications and the development of real-time technologies make it possible to implement models of a distributed educational environment built on technologies of remote access to information resources and computer communication tools [1]. An important quality of modern information and communication technologies (ICT) is their versatility; they can be the basis for organizing any activity related to information exchange and the basis for creating a common information space. On the one hand, information technologies arise as a means of resolving the contradiction between knowledge accumulating in ever-increasing volumes, and the possibilities alongside the scale of its social use, on the other. This explains the dual role of ICT: on the one hand, it is a means of transforming knowledge into an information resource for society, and on the other, it is a means of implementing social technologies and transforming them into social-information technologies that can then be directly used in systems of public administration and public self-government. Information and communication technologies are pedagogical technologies that use special software and hardware to access various information sources (electronic, printed, instrumental, human) and tools for collaborative activities aimed at achieving a specific result. The use of ICT in the education system highlights its communicative component. The emergence of computer technologies in education is causing major changes in the educational process. The development of computer telecommunications in education has facilitated the emergence of new educational practices, which in turn has fundamentally transformed the educational process. The boundaries of the educational sphere have expanded due to the introduction of ICT into the educational process. Information and communication technologies (ICT) play a huge role in the process of teaching foreign languages. The explanatory note “On the teaching of a foreign language in the context of the introduction of the federal component of the state standard of general education” states:: «The process of informatization of education also presupposes the widespread use of information and communication technologies in the study of foreign languages in primary and secondary schools for the communicative, speech and cognitive development of students, the development of their creative potential and abilities and the creation of conditions for their self-education in areas of knowledge of interest». Information technologies are generally referred to as technologies that use technical means such as audio, video, computers, and the Internet [2]. The Concept for Modernizing Education in Kazakhstan through 2020 identified new educational priorities. Its key focus was preparing the younger generation for life in a rapidly changing information society, a world where the need for new professions and continuous professional development is constantly evolving. XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 112 The emergence and application of information technology in the educational process has contributed to the renewal of traditional methods and techniques in organizing the educational process in modern schools. Teachers have gained the opportunity for genuine collaboration and boundless creativity. ICT is an effective pedagogical tool for teaching foreign language culture and developing communication skills. In pedagogical practice, it is noted that the use of ICT contributes to the acceleration of the learning process, increased student interest in the subject, improved quality of material acquisition, individualization of the learning process, and the ability to avoid subjectivity in assessment. Foreign language lessons using ICT are distinguished by their diversity, increased interest of students in a foreign language, and effectiveness [3]. One of the goals of foreign language teaching at the senior stage of secondary school, along with educational, developmental, and pedagogical purposes, is the development of foreign language communicative competence. It includes the ability and readiness of students to use English in a variety of communication situations in accordance with the norms of a given language, when working with foreign language information. The teacher's task is to create conditions for practical language acquisition for each student, and to choose teaching methods that would allow the student to demonstrate their activity and creativity. The use of new information technologies and various resources on the Internet helps to implement a student-centered approach to teaching, ensures individualization and differentiation of teaching, taking into account the students’ abilities, their level of learning and inclinations [4]. The use of ICT contributes to the effective solution of the following didactic tasks in teaching foreign languages: 1.Developing skills and abilities in reading foreign texts; 2. Improving listening skills; 3. Improving reading skills; 4. Improving the ability to construct monologues and dialogic statements; 5.improving writing skills in preparing various types of essays, retellings, and reports; 6. Enriching vocabulary with modern foreign languages; 7. formation of sustainable motivation for foreign language activities with the help of operational materials from the Internet, e-mail, and the results of search engines [5]. Teaching listening in English involves working on two functional types of speech activity: 1. Listening during direct (dialogue) communication. 2. Listening to coherent texts in a mediated communication environment. When developing listening lessons, some teachers face the problem of a lack of handouts with target assignments. This problem can be solved with multimedia presentations: video cues, additional information, text tasks, and diagrams. Teaching reading When teaching reading, you can actively use the Internet as an excellent means of obtaining information about the latest events in the world. With the help of the Internet, you can turn your classroom into a news agency and your students into top-notch reporters. This type of activity is suitable for high school students, as it incorporates extensive reading, the art of interpretation, and fluent speech. Almost all newspapers in the world have their own web pages where they provide the opportunity not only to read, but also to listen to the news in different languages. Moreover, you can choose the appropriate level of English proficiency and listen to the news in LEARNING ENGLISH mode. The double classification of articles - by topic and by continent - may seem interesting. In terms of mastering intercultural competence, the online newspaper is an indispensable assistant. It allows students to immerse themselves in the thick of global events unfolding practically right now and to examine them from various perspectives. For the development of intercultural competence, the study of articles has its advantages: having thoroughly studied the problem, they will be able not only to determine the position of a given country on the problem under study, but also to identify the grounds for one or another point of view, and, accordingly, will be able to predict the development of events [6]. Teaching writing Communication in virtual reality is facilitated through email and social media platforms such as VK, Facebook, Viber, WhatsApp, and Telegram, which are used to establish friendly correspondence to develop intercultural competence. International letter exchanges are available in all grade levels and at all language proficiency levels. In addition to the targeted use of the target language, establishing friendly contacts, and thus exploring foreign cultures, electronic correspondence has its advantages over paper: it is faster, more convenient, and cheaper. Teaching speaking XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 113 To prepare for a lesson presentation, online resources can be used to help students compose an informative message and a complete response on a given topic. For example, messages on the topics "English Holidays," "Great Britain," and "Australia and New Zealand." Statements (monologues and dialogues) based on information taken from the internet are characterized by their completeness and meaningfulness [7]. The current breakthrough in ICT forces us to reconsider the organization of information support for cognitive activity. Therefore, the following classification of ICT tools allows us to consider the possibilities of using information technology in educational activities: 1.To search for literature on the Internet using browsers such as Internet Explorer, Mozilla Firefox, etc., various search engines and programs for working online (Yandex.ru, Rambler.ru, Mail.ru, Google.ru, Yahoo.com, Prez-team.com, etc.) and work with it (abstracting, taking notes, annotating, citing, creating slide presentations online, etc.); 2.For working with texts, use the Microsoft Office suite of core applications: Microsoft Word allows you to create and edit texts with graphic design; Microsoft PowerPoint allows you to create presentation slides for a more colorful presentation of material; Microsoft Office Publisher allows you to create and edit booklets and brochures; 3. For automatic translation of texts using translation programs; 4. For storing and accumulating information: CDs, DVDs, flash drives; 5. For communication: Internet, email, ICQ, Skype, Mail Agent, etc; 6. For processing and playback of graphics and sound: Microsoft Media Player, image viewing programs ACDsee, Photoshop [8]. The listed ICT tools provide opportunities for independent work both in class and at home. Students can use computer technology both to study specific topics and to self-assess their acquired knowledge. In conclusion, the use of ICT in foreign language classes at the senior stage of secondary school allows for the optimization of learning management, increases the efficiency and objectivity of the educational process while significantly saving the teacher's time, and motivates students to acquire knowledge. References 1. Zakharova, I.G. Information Technologies in Education: A Textbook for Students of Higher Pedagogical Educational Institutions. – Moscow, 2003, p. 10 2. Albrecht, K.N. Using ICT in English Lessons // Electronic Scientific Journal "Information and Communication Technologies in Pedagogical Education". 2010. / http: // journal.kuzspa.ru/articles/45/ 3. Zagvyazinsky, V.I. Information and Communication Technologies in the Education System / Modern ICT and Their Role in the Education System, 2012. / https: // ido.tsu.ru/other_res/ep/filosof_umk/text/t5_1.htm 4. Galskova, N.D. Theory of Teaching Foreign Languages: Lingvodidactics and Methods / N.D. Galskova, N.I. Gez; A Textbook for Students of Linguistics. universities and faculties of foreign languages of higher pedagogical educational institutions. ‒ Moscow: Publishing Center "Academy". 2004. p. 336 5. Voitko S.A. On the use of information and communication technologies in English lessons / Online magazine Festival of pedagogical ideas "Open Lesson", 2004-2005. / http: //festival.1september.ru/articles/415914/ 6. Vladimirova L.P. The Internet in foreign language lessons. FLSh. No. 3. 2002. p. 33 7. Podkovyrova D.V., Apolskikh V.N., Afonina E.I. Use of modern information and communication technologies in the educational process: a teaching aid - Barnaul: BSPU. 2006. p. 28 8. Grigorieva T.V. Computers in Teaching Foreign Languages / Grigorieva T.V., Mertsalova O.A. Foreign Languages at School. 2004. No. 3. P. 99 XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 114 THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN TEACHING AND LEARNING OF STUDENTS Tanatova A.D. Associate Professor, Department of Pedagogy, Abai Kazakh National Pedagogical University Candidate of Pedagogical Sciences Abstract The article examines the transformational changes occurring in higher education under the influence of artificial intelligence and analyzes its impact on the process of teaching and learning of students. It is noted that the active introduction of digital technologies creates new opportunities for both teachers and learners, contributing to the personalization of the educational process, the improvement of pedagogical practices, and the expansion of opportunities for students' analytical and creative activities. At the same time, it is emphasized that the use of AI is accompanied not only by positive effects but also by risks associated with the loss of critical thinking, the diminished role of personal engagement in the educational process, and the formation of dependence on automated solutions. The article presents the results of an analysis of academic research reflecting both the advantages and potential threats of the widespread use of AI in education. The scientific works of Kazakhstani, CIS, and foreign authors make it possible to identify two main directions: research confirming the importance of AI for increasing the efficiency and personalization of learning, and publications emphasizing its negative consequences for the cognitive and professional development of learners. Special attention is paid to how the use of AI affects the educational practices of Generation Z students, who actively integrate digital tools into their learning activities but often do so without the necessary level of reflection and awareness. Keywords: artificial intelligence, digital culture skills, higher education transformation, cognitive development, online learning practices, responsible AI usage, student autonomy, educational digitalization, critical thinking, pedagogical innovation. In modern conditions, artificial intelligence (hereinafter - AI) has introduced significant transformational changes into contemporary education and the educational space. Today, new opportunities are open for teachers and students to adapt educational material to individual, personal needs, optimize the process of teaching and learning, as well as enhance professional skills. AI acts not only as a tool for automating the educational process in a digital environment but also as a means of supporting students' analytical and creative activities. The study of AI's possibilities is the focus of work by many scientists. A literary analysis of bibliographic sources within the study of AI's role in the field of education and its impact on society has revealed both positive and negative reviews from scientists and researchers. The dynamics of AI's positive influence are presented in many works by domestic and foreign scientists. In Kazakhstan, the works of scientists dedicated to studying and identifying the potential of AI in education are presented in research exploring: - The influence of AI on the professional and methodological competence of future computer science teachers, the necessity of automating assessment and adaptation to individual needs (E.T. Abdrashova) [1]; - Analysis of AI's possibilities for personalizing learning and improving pedagogical practice in Kazakhstan, the role of AI in transforming teacher training (B.T. Abykanova, Zh.K. Salykbayeva, M. Kaiyrzhan, and A. Bakhtygereev) [2]; - The synergy of AI with higher education in Kazakhstan, emphasizing the transformative potential for the quality of education (Zh. Talgatuly) [3]. Among the scientific works from CIS countries, the following should be noted, examining: - Personalization and effectiveness of the educational process through AI (Irena Robert); · The possibilities of AI in education, including examples of technologies for pedagogical purposes (E.V. Astakhova and T.V. Borzova) [4]; - AI as a tool for monitoring and recording educational achievements and resources expended, analyzing connections between educational activities and results (E.V. Bryzgalina) [5,6]. Foreign researchers describe: - A comprehensive overview of potential applications of AI in learning, demonstrating opportunities for increasing personalization and learning effectiveness (Wayne Holmes, Maya Bialik, Charles Fadel) [7]; - The advantages of AI for language support, knowledge accessibility, and inclusion in higher education (D. Kalniņa, D. Nimante, and S. Baranova) [8]; XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 115 - The positive effect of ITS (intelligent tutoring systems) on learning based on long-term and highquality trials (A. Létourneau et al.) [9]; - The possibility of obtaining systematic benefits (quality monitoring, personalization) provided trust and regulation are maintained (Vincent-Lancrin, S. et al.) [10]. It should also be noted that foreign countries (USA, China, Singapore, Japan, Great Britain, France, Germany, etc.) at the university level are developing educational programs, professional development courses in the field of AI, creating innovation centers, research laboratories, and supporting collaboration between industry and academic training. This allows for the preparation of high-quality practice-oriented specialists with advanced skills in working with AI in fields such as IT engineering, industrial production, healthcare, education, and others. Consequently, this helps, overall, to automate and increase labor productivity, and to implement AI technologies in various spheres of society's socio-economic life. Thus, scientists, considering the possibilities of applying AI in education, point to positive consequences affecting the emergence of new insights, scientific discoveries, and generally contributing to the intellectual development of the users themselves. It is important to consider the reasoned conclusions of scientists who are cautious about the application of AI. Their concerns are related to a negative trend that hinders the intellectual development of society. For example, researchers from the CIS, including Arsen Lazursky (Russia), warn about the risks of unreliable knowledge, loss of soft skills, and digital stupefaction from the excessive use of AI. E.V. Astakhova and T.V. Borzova also note ethical risks, data confidentiality, and the transformation of the teacher's role [4]. In the Kazakhstani context, articles emphasize dependence on technology, algorithmic bias, and a decline in critical thinking [11, 12]. Foreign authors, such as in reviews on AIEd, point to an overload of critical thinking, plagiarism, and a lack of emotional support [4, 13]. Let us consider the influence of AI on the teaching and learning process using the example of Abai Kazakh National Pedagogical University (KazNPU named after Abai). In modern conditions, KazNPU named after Abai remains one of the leaders in pedagogical education in Central Asia, providing high-quality training for a new generation of teachers. According to the results of the international QS World University Rankings2025, KazNPU named after Abai took position 671-680 [14]. At Abai Kazakh National Pedagogical University, students are trained who, after graduation, will work as teachers in schools and colleges. Therefore, it is so important to teach students not only subject knowledge in their future specialization but also to teach pedagogical reflection on the application of the didactic foundations of teaching and learning. At the university, firstand second-year students are taught pedagogical disciplines such as "Education Science and Key Learning Theories," "National Upbringing," "Pedagogical Research," "Dialogue, Communication, Interaction," "Pedagogy of Professional Self-Determination," and others. The university's teaching staff uses various interactive methods and forms of teaching in the process. In the learning process, favorable conditions are created for the development of critical thinking and pedagogical reflection. However, in the process of teaching students, instructors note a dynamic of large-scale use of AI by students to complete assignments within the framework of independent work preparation. Almost all students today are representatives of Generation Z, who easily and freely interact with digital resources, including AI. This allows them to understand and complete educational material faster, better, and without fear of judgment by seeking help from AI. This collaboration of students with AI, on the one hand, is positive, and on the other, has a negative trend. Positive nuances, in most cases, are related to the fact that AI for students acts as a tool that they can independently manage correctly and constructively in order to build their own algorithm for the cognitive process of learning and assimilating educational material, and to build an individual educational path. This is feasible only with a conscious and reflective approach of learners to the use of AI. First and foremost, students must clearly understand all the possibilities and shortcomings associated with the use of AI. With such a balanced attitude, students develop a leadership position, leading to the ability to analyze, evaluate, and model the information received. The implementation of such a partnership position with AI leads students to the development of their own subjective learning position and contributes to effective material assimilation. However, unconscious and uncontrolled interaction of students with AI reinforces a passive role in their own process of learning and self-development. The learner, relying only on the capabilities and resources of AI, prepares presentation materials, completes practical assignments, writes reports, articles, and dissertations. This allows them to study the material in the shortest possible time without significant personal effort and to use only the copied version provided by AI. In this case, the student acts as a passive recipient, not showing any initiative to double-check and refine the material. It is alarming that material produced by AI is perceived by the student as absolutely objective, not raising a shadow of doubt. Therefore, in classes (lectures, practicals), XX international scientific conference. Tokyo. Japan. 11-12.12.2025 116 students with full confidence defend materials prepared by AI, passing them off as their own developments. This trend poses a serious threat to the path of intellectual growth and cognitive development of learners. The teaching and learning process, based solely on the absolutization of students' use of AI in education, within the framework of achieving educational goals according to Bloom's taxonomy, achieves only low levels of development of learners' mental activity and leads from knowledge, comprehension to application. Consequently, such higher-order levels (analysis, synthesis, evaluation) remain unrealized. Systemic, thoughtless use of AI by students does not contribute to the development of critical thinking, does not allow them to demonstrate leadership qualities in their own learning process. And this means that the processes of metacognition, self-regulation, and self-control have no dynamic in the development of learners. The possibilities of AI and neural networks have enormous potential for the development of society and the state. Digitalization, along with the active dynamics of using AI's capabilities, is radically transforming the needs and possibilities of the educational space, opening new horizons for improving the quality of learning, implementing creative solutions, making it more personalized. A worrying factor in this evolution is that the pace and speed of development of the education system do not always keep up and correspond to the dynamics and progress of information and communication technology development. The current situation requires a revision by university teachers of the forms and methods of teaching and learning, fostering critical thinking in students, providing practical assignments. Practice-oriented assignments should develop students' metacognitive skills through performing various types of independent learning activities with a reasoned and thoughtful use of AI's capabilities. Practical teaching experience at KazNPU named after Abai shows us that excessive use of AI by students when completing academic assignments leads to a reduction in the depth of cognitive activity, a weakening of reflective skills, and a limitation in the development of metacognition. The university's teaching staff needs to rethink pedagogical methods focused on developing students' independence, analytical skills, and digital culture. In this regard, teachers at KazNPU named after Abai are conducting university research work on the formation of a networked communicative culture and digital etiquette for students and teachers, aimed at forming a responsible attitude of teachers and students towards the use of digital technologies and AI. Practice shows that under these conditions, it is necessary to increase the competence of university teachers and students in matters of developing digital culture skills, ethics in digital space, and wise partnership of users themselves with the capabilities of AI. For example, at KazNPU named after Abai, we are researching the topic "Customization of the system for forming a networked communicative culture and digital etiquette of teachers and students in the university's 'online community'" (headed by U.M. Abdigaparova). The teaching staff has completed the following types of work: - Created a portrait of the virtual personality of a teacher and a student, with a system of formation criteria and indicators, evaluation indicators for the formed networked communicative culture (NCC) and digital etiquette (DE) of teachers and students; - Developed a Concept for customizing the system for forming a networked communicative culture and digital etiquette of teachers and students in an "on-line community" [15]; - Written a treatise "Methodology for customizing the system for forming a networked communicative culture and digital etiquette of teachers and students in an 'on-line community'" [16]; - Developed a Code of Digital Etiquette; - Developed an innovative model and methodology for forming high NCC and DE of teachers and students in the digital space of the university's "on-line community". - Developed textbooks, professional development course programs, and Massive Open Online Courses (MOOCs). Effective integration of artificial intelligence into the educational process is possible only on the condition of developing digital culture, communication skills, and the ability for mature partnership with AI among teachers and students. The targeted development of these competencies is a key factor in improving the quality of education and ensuring the intellectual growth of learners in the context of rapid digitalization. Thus, the conducted analysis allows us to conclude that artificial intelligence is becoming a significant factor in changing the educational process, simultaneously opening new prospects and creating serious challenges. Its rational use contributes to expanding the possibilities of personalized learning, developing the professional competencies of teachers, and forming individual educational trajectories for students. At the same time, excessive reliance on AI can weaken the cognitive activity of learners, reduce motivation for independent analysis of information, and hinder the formation of important components of intellectual development. [Document text truncated for crawler view.]