MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARIDA ILK YOSHDAGI BOLALAR BILAN ISHLASHDA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARNI OʻRGANISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 460 MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARIDA ILK YOSHDAGI BOLALAR BILAN ISHLASHDA PEDAGOGIKPSIXOLOGIK XUSUSIYATLARNI OʻRGANISH Esonova Maloxat Akilovna1, Abdujalilova Vasila Rahimjon qizi2, Anvarova Sarvinoz Abdusalom qizi2 1Qo‘qon davlat universiteti dotsenti, 2Qo‘qon davlat universiteti talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.18042397 Yusuf Xos Xojibning uqtirishicha har bir kishi jamiyatga munosib bolib kamol topmog‘i kerak. Buning uchun u tugilgan kundan bolab zarur tarbiyani olmogi lozim. U qobil qizning tarbiyasi haqida fikr yuritar ekan, ularning ozlariga xos xususiyatiga etibor berishni takidlaydi. Farzandlar tarbiyasi nihoyatda erta boshlanmogi shart. Shundagina ularning noorin xatti harakatlariga berilishining oldi olinadi. Mirzo Ulugbekning oila muhiti soglom avlodni yetishtirish haqidagi fikrlari shundan iboratki, alloma uqtirishicha, bolaning bilim olishiga bolgan qiziqish, xavasini oshirishda u tarbiyalanayotgan muxit muxim orinni egallaydi. Oilada ota onalar ayniqsa oqimishli ota onalar oz farzandlarining haqiqiy inson bolib kamol topishiga aloxida etibor berishlari lozim. Ilk yoshdagi bolalar rivojlanishi haqida turli nazariyalar mavjud bo‘lib, ular bolalarning jismoniy, aqliy, emotsional va ijtimoiy o‘sishini turlicha izohlaydi. Rivojlanishni o‘rganishda dastlab biologik yondashuv (Arnold Gesell) asosiy o‘rin tutgan. Gesellning fikricha, bolaning rivojlanishi asosan biologik omillarga bog‘liq bo‘lib, bola har bir bosqichni tabiiy tarzda, o‘z ritmi bilan o‘tadi. Bu yondashuv bolaning individual xususiyatlarini hisobga olishni ta’minlasada, muhit va tarbiya ta’sirini yetarlicha hisobga olmaydi. Bundan farqli ravishda, psixoanalitik nazariya (Zigmund Freud va Erik Erikson) bolaning emotsional va shaxsiy rivojlanishiga urg‘u beradi. Freud rivojlanishni psixoseksual bosqichlar orqali izohlasa, Erikson psixososial bosqichlarni ajratib ko‘rsatadi. Masalan, hayotning ilk bosqichida bola ishonch yoki ishonchsizlikni shakllantiradi. Bu esa keyingi rivojlanish uchun poydevor bo‘ladi. XX asrning boshlarida behaviorizm (Watson va Skinner) rivojlandi. Bu nazariyaga ko‘ra, bola tashqi muhit ta’sirida, mukofot va jazolash orqali o‘rganadi. Yani, bolaning xatti-harakatlari ko‘proq kuzatiladigan natijalarga asoslangan. Behaviorizm amaliyotda rag‘batlantirish va ijobiy mustahkamlash orqali muhim bo‘lsa-da, u bolaning ichki fikrlash jarayonlarini to‘liq tushuntira olmaydi. Shunga qarshi sifatida ijtimoiy o‘rganish nazariyasi (Albert Bandura) ilgari surildi. Banduraga ko‘ra, bolalar atrofidagi kattalar va tengdoshlarga taqlid qilib, ularning xatti-harakatini kuzatish orqali o‘rganadi. Bu jarayonda model bo‘lish juda muhim, chunki bola kattalarning xulq-atvorini ko‘rib o‘zlashtiradi. Kognitiv rivojlanish nazariyasi (Jean Piaget) esa bolaning tafakkur jarayonlarini chuqurroq tushuntirdi. Piaget bolalikdagi fikrlashni bosqichlarga bo‘lib o‘rgandi: sensomotor, preoperatsional, konkret operatsional va formal operatsional bosqichlar. Ilk yosh davrida bola atrof-muhitni sezgi va harakat orqali bilib boradi hamda asta-sekin ramziy tafakkurga o‘tadi. Piagetning g‘oyalarini davom ettirgan holda, Lev Vygotskiy sotsiokultural nazariyani yaratdi. Unga ko‘ra, bolaning rivojlanishi ijtimoiy muhit va madaniy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq. Vygotskiy “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini kiritib, bola kattalarning yordamida o‘z imkoniyatidan biroz yuqori faoliyatni bajara olishini ta’kidladi. Bu jarayonda “scaffolding” — ya’ni kattalar yordamining asta-sekin kamayishi katta ahamiyat kasb etadi. Bola rivojlanishida nafaqat bilim, balki emotsional bog‘lanish ham muhim. John Bowlby va Mary Ainsworth tomonidan ishlab chiqilgan bog‘lanish nazariyasiga ko‘ra, bola va parvarishchi REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 461 o‘rtasidagi emotsional aloqalar bolaning xavfsizlik hissini shakllantiradi. Xavfsiz bog‘langan bola o‘zini ishonchli his qilib, ijtimoiy rivojlanishda faolroq bo‘ladi. Bola o‘sishini yanada kengroq tushuntirish uchun ekologik tizimlar nazariyasi (Urie Bronfenbrenner) ishlab chiqildi. Bu nazariyaga ko‘ra, bola rivojlanishiga oila, maktab, mahalla, jamiyat, hatto davlat siyosati ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois bola rivojlanishini faqat oilada emas, balki keng ijtimoiy tizimlarda ham ko‘rib chiqish kerak. Shuningdek, zamonaviy ilmiy qarashlar orasida dinamik tizimlar nazariyasi va axborotprotsessing yondashuvi ham mavjud. Dinamik tizimlarga ko‘ra, rivojlanish bir vaqtning o‘zida ko‘plab omillarning murakkab o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. Axborot-protsessing yondashuvi esa bolaning diqqat, xotira va muammoni hal qilish jarayonlarini kompyuter tizimiga o‘xshatib izohlaydi. Umuman olganda, har bir nazariya bolaning rivojlanishini turlicha izohlasada, ularning barchasi bir-birini to‘ldiradi. Biologik jarayonlar, emotsional munosabatlar, ijtimoiy muhit, o‘yin va ta’lim — bularning barchasi ilk yoshdagi bola rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun amaliyotda yagona bir nazariyaga emas, balki turli yondashuvlarni uyg‘unlashtirish eng samarali natija beradi. Bolada ijobiy xulq-atvor va odobni shakllantirish uning kelajakdagi shaxsiy, ma’naviy va ijtimoiy hayoti uchun juda muhimdir. Psixologiya fanida bu jarayon turli yondashuvlar orqali izohlangan. Avvalo, bolalar ijtimoiy muhit ta’sirida, kattalar va tengdoshlarga taqlid qilib o‘rganadilar. Bandura nazariyasiga ko‘ra, kuzatish va imitatsiya bolaning asosiy o‘rganish mexanizmlaridan biridir. Shu bois, ota-ona va tarbiyachilarning o‘zlari namuna bo‘lishlari bolada odobli xattiharakatlarni shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, ijobiy mustahkamlash ham muhim o‘rin tutadi. Behavioristik yondashuv asosida bolaning yaxshi xattiharakati mukofot va rag‘batlantirish orqali mustahkamlanadi. Bola maqtov yoki mehr ko‘rganida shu xulqni qayta bajarishga intiladi. Jazodan ko‘ra ijobiy rag‘bat samaraliroq natija beradi. Bolada odob va xulqni shakllantirishda emotsional xavfsizlik ham zarurdir. Bowlby va Ainsworth nazariyasiga ko‘ra, bolaning parvarishchi bilan mustahkam bog‘lanishi unda ishonch hissini uyg‘otadi. Ota-onaning mehribon va iliq munosabati bola xatti-harakatlarini boshqarishga, boshqalarni hurmat qilish va mehribonlik ko‘rsatishga undaydi. Shuningdek, bolaning kognitiv rivojlanishi ham odobni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Piaget nazariyasiga ko‘ra, dastlab bolalar qoidalarga tashqi nazorat tufayli bo‘ysunadilar, keyinchalik esa ichki tushunchalar asosida odobni ongli ravishda qabul qiladilar. Lawrence Kohlberg esa axloqiy rivojlanish bosqichlarini ko‘rsatib, bolalar avval jazodan qochish uchun, keyinchalik esa ijtimoiy qadriyatlarga hurmatdan kelib chiqib odobli bo‘lishlarini izohlagan. Vygotskiy ta’kidlaganidek, bola odob va xulqni ijtimoiy muhitda, kattalar bilan muloqot va hamkorlik jarayonida o‘zlashtiradi. Til va suhbat odobiy qadriyatlarni shakllantirishda asosiy vosita hisoblanadi. Shu bilan birga, bolaning shaxsiy tajribasi va ichki motivatsiyasi ham katta ahamiyatga ega. Bola yaxshi xatti-harakati uchun ijobiy oqibatni his qilganda, ya’ni yordam berish yoki mehribon bo‘lishdan mamnun bo‘lganda, odobiy odatlar yanada mustahkamlanadi. Ichki rag‘bat tashqi mukofotdan ko‘ra barqarorroq bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, bolada ijobiy xulq-atvor va odobni tarbiyalash ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda taqlid, ijobiy mustahkamlash, emotsional xavfsizlik, axloqiy ongning rivojlanishi va ijtimoiy muloqot asosiy psixologik omillar hisoblanadi. Shu sababli, bolalar tarbiyasida yagona bir yondashuv emas, balki turli psixologik nazariyalar uyg‘unlashgan holda qo‘llanilganda eng yaxshi natijalarga erishiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. “Ilk qadam” davlat oʻquv dasturi Toshkent-2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi PQ-4312-son qarori "O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasi". REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 462 3. Esonova Maloxatxon Akilovna Maktabgacha pedagogika. Oquv qollanma. Toshkent-2022. 4. Nazirova Guzal Malikovna and Mamadjanova Muyassar Nurmatovna. "Basic principles of technology for teaching methodological subjects in preschool education." ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071 11.12 (2022): 415-417. 5. Achilova S. Pedagogical opportunities for the upbringing of physical qualities by purposeful development of action potential in preschool children // International Journal of Social Sciences & Interdisciplinary Researc. Vol.11. Date of publication: 04.04.2022, – P.134-143.(IF 7.429). 6. Esanova Malohat MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARNI RIVOJLANTIRUVCHI MARKAZLARGA YO’NALTIRISH USULLARI Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 7. Esonova Maloxat MAKTABGACHA 6-7 YOSHLI BOLALARNI O'QITISHDA MATEMATIK BILIMLAR BERISH Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 8. Esonova Malohat MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING MATEMATIK RIVOJLANISHINING MILLIY VA XORIJIY KONSEPSIYALARI Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects (Spain) 2 … 9. Эсонова М. А.ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Экономика и социум, 1086-1089 10. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 11. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165168