UMUMTA'LIM MAKTABLARIDA JISMONIY TARBIYA DARSLARI ORQALI O'QUVCHILARNING SOG'LOM TURMUSH TARZIGA OID KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 103 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18042427 UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA JISMONIY TARBIYA DARSLARI ORQALI O‘QUVCHILARNING SOG‘LOM TURMUSH TARZIGA OID KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH Oripov Abdulla Ergash o‘g‘li Qashqadaryo viloyati, Koson tumani 21-maktab Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fanining o‘rni va ahamiyati, xususan, jismoniy tarbiya darslari orqali o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalarni shakllantirish masalalari yoritilgan. Tadqiqotda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining tarbiyaviy, sog‘lomlashtiruvchi va rivojlantiruvchi imkoniyatlari ilmiy-pedagogik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Shuningdek, dars jarayonida zamonaviy pedagogik yondashuvlar va amaliy mashqlar asosida o‘quvchilarning jismoniy faolligi, sog‘lig‘iga mas’uliyatli munosabati hamda sog‘lom hayot tarziga bo‘lgan ehtiyoji rivojlantirilishi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar. Jismoniy tarbiya, sog‘lom turmush tarzi, kompetensiya, maktab ta’limi, jismoniy faollik, pedagogik yondashuv. Barkamol avlodni tarbiyalash jamiyat taraqqiyotining muhim omili bo‘lib, bu jarayonda yoshlarning jismoniy va ma’naviy jihatdan sog‘lom bo‘lib voyaga yetishi alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur g‘oya umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fanini samarali tashkil etish orqali o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalarni shakllantirish zaruratini ilmiy jihatdan asoslaydi[1]. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 104 Bugungi kunda ta’lim tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biri - barkamol, sog‘lom va har tomonlama rivojlangan shaxsni tarbiyalashdan iboratdir. Ushbu jarayonda umumta’lim maktablarida o‘qitiladigan jismoniy tarbiya fani alohida o‘rin tutadi. Chunki jismoniy tarbiya darslari nafaqat o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini ta’minlaydi, balki ularda sog‘lom turmush tarziga amal qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Hozirgi globallashuv sharoitida bolalar va o‘smirlar orasida kamharakatlilik, noto‘g‘ri ovqatlanish, zararli odatlarga moyillik kabi holatlar ko‘payib bormoqda. Shu sababli jismoniy tarbiya darslarini mazmunan boyitish, ularni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish va o‘quvchilarda sog‘lom hayot tarzi kompetensiyalarini shakllantirish dolzarb masala hisoblanadi. Umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fanining pedagogik ahamiyati. Umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fani o‘quvchilarning jismoniy, aqliy va ma’naviy rivojlanishida muhim pedagogik ahamiyatga ega bo‘lgan fanlardan biridir. Mazkur fan orqali o‘quvchilarning sog‘lig‘i mustahkamlanadi, harakat faoliyati rivojlanadi hamda ularning kundalik hayotida jismoniy faollikka bo‘lgan ehtiyoj shakllanadi[3]. Pedagogik nuqtayi nazardan jismoniy tarbiya darslari shaxsning irodaviy sifatlarini, mas’uliyat hissini, intizomni va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, mazkur fan ta’lim jarayonida o‘quvchilarning psixologik holatini barqarorlashtirish, stress va zo‘riqishlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Shu bois jismoniy tarbiya fani umumta’lim tizimida tarbiyaviy va sog‘lomlashtiruvchi vazifalarni amalga oshiruvchi muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalar tushunchasi va mazmuni. Sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalar deganda shaxsning sog‘lig‘ini asrash va mustahkamlashga qaratilgan bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlar majmui tushuniladi. Ushbu kompetensiyalar jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, shaxsiy gigiyena, mehnat va dam olish rejimiga rioya qilish hamda zararli odatlardan voz kechishni o‘z ichiga oladi. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 105 Maktab yoshida sog‘lom turmush kompetensiyalarini shakllantirish ayniqsa muhim, chunki aynan shu davrda bolalarda hayot davomida saqlanib qoladigan odatlar va munosabatlar vujudga keladi. Jismoniy tarbiya darslari mazkur kompetensiyalarni tizimli va izchil shakllantirish uchun eng qulay pedagogik muhit hisoblanadi[2]. Jismoniy tarbiya darslarida sog‘lom turmush kompetensiyalarini shakllantirish usullari. Jismoniy tarbiya darslarida sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalarni shakllantirishda turli pedagogik usullardan foydalanish muhimdir[4]. Jumladan, harakatli o‘yinlar, sport mashqlari, estafeta va musobaqalar orqali o‘quvchilarning jismoniy faolligi oshiriladi. Shuningdek, dars jarayonida tushuntirish va suhbat metodlari orqali sog‘lom hayot tarzining ahamiyati ochib beriladi. Rag‘batlantirish, musobaqaviylik va individual yondashuv usullari o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish esa dars samaradorligini oshirib, kompetensiyaviy yondashuvni ta’minlaydi. Amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarda jismoniy faollikni rivojlantirish. Amaliy mashg‘ulotlar jismoniy tarbiya fanining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, o‘quvchilarning harakat faoliyatini bevosita rivojlantirishga xizmat qiladi. Doimiy va rejalashtirilgan amaliy mashqlar mushak tizimini mustahkamlash, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari faoliyatini yaxshilashga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Amaliy mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilarda jismoniy faollikka nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi, ularning o‘z sog‘lig‘iga mas’uliyati ortadi. Bundan tashqari, jismoniy mashqlar o‘quvchilarning kayfiyati va umumiy ruhiy holatini yaxshilab, ta’lim jarayonidagi samaradorlikni oshiradi. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisining roli va kasbiy mahorati. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi asosiy pedagogik shaxs hisoblanadi. O‘qituvchining kasbiy mahorati, bilim saviyasi va shaxsiy namunaliligi o‘quvchilarning jismoniy tarbiyaga bo‘lgan munosabatini belgilaydi. O‘qituvchi darslarni to‘g‘ri rejalashtirishi, yosh va individual xususiyatlarni inobatga olishi hamda xavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilishi lozim. Shuningdek, u ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 106 o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarziga nisbatan ongli munosabatni shakllantiruvchi tarbiyaviy ishlarni ham samarali olib borishi zarur. Jismoniy tarbiya darslarida olib borilgan tajriba va kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, darslarda amaliy mashg‘ulotlar va harakatli o‘yinlar ulushining oshirilishi o‘quvchilarning faolligini sezilarli darajada kuchaytiradi. Kuzatuvlar natijasida sog‘lom turmush tarziga oid bilim va ko‘nikmalarning mustahkamlanishi aniqlangan. Tajriba jarayonida muntazam jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullangan o‘quvchilarda darsga qiziqish, intizom va jamoaviylik sifatlari rivojlanganligi kuzatilgan. Bu esa jismoniy tarbiya darslarining tarbiyaviy va sog‘lomlashtiruvchi samaradorligini tasdiqlaydi. Umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fanini samarali tashkil etish o‘quvchilarning sog‘lom, faol va har tomonlama rivojlangan shaxs bo‘lib shakllanishida muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tarbiya darslari nafaqat jismoniy rivojlanishni ta’minlaydi, balki o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalarni ongli ravishda shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur kompetensiyalar o‘quvchilarning kundalik hayotida jismoniy faollikni me’yorida tashkil etish, sog‘lig‘iga mas’uliyat bilan yondashish va zararli odatlardan uzoq bo‘lishga yo‘naltiradi. Tadqiqot jarayonida jismoniy tarbiya darslarida amaliy mashg‘ulotlar, harakatli o‘yinlar va sport elementlaridan tizimli foydalanish o‘quvchilarning jismoniy faolligini oshirishi, ularning psixologik holati va ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Shuningdek, bunday mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarda intizom, irodaviy sifatlar, jamoada ishlash ko‘nikmalari ham samarali rivojlanadi. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisining kasbiy mahorati va shaxsiy namunaliligi sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. O‘qituvchining darslarni zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida tashkil etishi, yosh va individual xususiyatlarni inobatga olishi hamda xavfsizlik talablariga qat’iy rioya qilishi dars samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Shu bilan birga, o‘qituvchining tarbiyaviy ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com December, 2025 volume 2 issue 13 107 faoliyati o‘quvchilarda sog‘lom hayot tarziga nisbatan barqaror ijobiy munosabatni shakllantiradi. Xulosa qilib aytganda, umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya darslari orqali sog‘lom turmush tarziga oid kompetensiyalarni shakllantirish uzluksiz va tizimli pedagogik jarayon bo‘lib, u ta’lim sifatini oshirish bilan birga jamiyatning sog‘lom avlodini tarbiyalashga xizmat qiladi. Shu sababli jismoniy tarbiya darslarining mazmunini boyitish, amaliy mashg‘ulotlar ulushini oshirish va o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini doimiy rivojlantirish zarur. Mazkur yondashuv umumta’lim maktablarida sog‘lom, faol va ijtimoiy mas’uliyatli shaxsni shakllantirishning muhim pedagogik omili hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. Barkamol avlod — O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. — Toshkent: Sharq, 1997. 2. Abdullayev A. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. — Toshkent: O‘qituvchi, 2011. 3. Umumta’lim maktablari uchun jismoniy tarbiya fani o‘quv dasturi. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, 2021. 4. Pedagogika va sport sohasiga oid ilmiy maqolalar to‘plami. — Toshkent, 2019.