OILA BILAN MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA TARBIYANI TASHKIL ETISH SHAKLLARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 475 OILA BILAN MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA TARBIYANI TASHKIL ETISH SHAKLLARI Esonova Maloxat Akilovna1, G'ulomova Sarvaraxon Sobirjon qizi2, Tursinaliyeva Hilola Akmaliddin qizi2 1Qo`qon davlar pedagogika universiteti dotsenti, 2Qo`qon davlar universiteti Maktabgacha ta'lim yo'nalishi talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.18042521 Farobiy bilimdon, marifatli yetuk odamning obrazini tasvirlar ekan, bunday deydi: «Har kimki ilm hikmatni organaman desa, uni yoshligidan boshlasin, sog salomatligi yaxshi bolsin, yaxshi axloq va odobi bolsin, sozining uddasidan chiqsin, yomon ishlardan saqlangan bolsin, barcha qonun qoidalarni bilsin, bilimdon va notiq bolsin, ilmli va dono kishilarni hurmat qilsin, ilm va ahli ilmdan mol dunyosini ayamasin, barcha real moddiy narsalar togrisida bilimga ega bolsin». Bu fikrlardan Farobiyning talim tarbiyada yoshlarni mukammal inson qilib tarbiyalashda xususan, aqliy axloqiy tarbiyada alohida etibor berganligi korinib turibdi, uning etiqodicha, bilim, marifat, albatta yaxshi axloq bilan bezatmogi lozim, aks holda kutilgan maqsadga erishilmaydi, bola yetuk bolib yetishmaydi. Ibn Sino bola tarbiyasi va tarbiya usullari haqida qimmatli fikrlarini bildirgan. Ibn Sino bolaning axloqiy tarbiyasi haqida bildirgan fikrlarida uy rozgor tutish masalalari xususida ham soz yuritadi. Bolani tarbiyalash oila ota onaning asosiy maqsadi va vazifasidir. Oz kamchiliklarini tuzatishga qodir bolgan ota ona tarbiyachi bolishi mumkin. Axloqiy tarbiyada eng muxim vositalar bolaning nafsoniyatiga, gururiga tegmagan holda, yakkama yakka suhbatga bolish unga nasixat qilishdir. Ibn Sino bolada axloqiy xususiyatlarni mehnat, jismoniy aqliy tarbiya bilan o`zviy birlikda shakllantirishni, uni inson qilib kamol toptirishda asosiy omil deb biladi. Ilk yosh davri — bola hayotidagi eng muhim bosqichlardan biridir. Bu davrda bola jismoniy, ruhiy va aqliy jihatdan tez rivojlanadi. Nutq, idrok, harakat va muloqot ko‘nikmalari shakllanadi. Shu bois ilk yoshdagi bolalarga beriladigan tarbiya ularning keyingi hayot yo‘lini belgilovchi poydevor hisoblanadi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilar bolaning individual rivojlanish xususiyatlarini hisobga olib, unga mehr bilan yondashishlari, qulay psixologik muhit yaratishlari zarur.Ilk yosh davri (1–3 yosh) bolaning hayotidagi eng tez rivojlanadigan, jadal o‘sish bosqichidir. Bu davrda bola atrof-muhit bilan faol tanishadi, yurishni, gapirishni, mustaqil harakat qilishni o‘rganadi. Aynan shu bosqichda bolaning shaxsiy fazilatlari, xulq-atvori, emotsional his-tuyg‘ulari shakllana boshlaydi. Shu sababli, bu davrda beriladigan tarbiya bolaning kelajakdagi rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilar ilk yoshdagi bolalarga jismoniy, aqliy, ma’naviy va estetik tarbiya berishda ilmiy asoslangan yondashuvlardan foydalanadilar. Ular bolani o‘zini ifoda etishga, mustaqil harakat qilishga, o‘rganishga va boshqalar bilan muloqot qilishga o‘rgatadilar.Bu yoshda bola ko‘proq kattalar harakatini takrorlash, kuzatish va o‘yin orqali o‘rganadi. Shu sababli, tarbiyachi bolaga ibrat bo‘lishi, uning har bir harakatini to‘g‘ri yo‘naltirishi, ijobiy muhit yaratishi zarur.Bu davrda bola o‘z tanasini, atrofdagi narsalarni, tovushlarni, yuz ifodalarini, harakatlarni idrok etishni REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 476 o‘rganadi. U yurishni, so‘zlashni, o‘z fikrini ifoda etishni va o‘zini boshqalar bilan solishtirishni boshlaydi. Shu bois bu davrda to‘g‘ri tarbiya berish, bolaning har bir kichik yutug‘ini qadrlash juda katta ahamiyatga ega. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ilk yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlar turli shakllarda tashkil etiladi. Bu shakllar bolaning yoshiga, qiziqishiga va jismoniy imkoniyatlariga mos tarzda tanlanadi. Asosiy tarbiyaviy shakllar quyidagilardir: 1. O‘yin faoliyati O‘yin – bolaning asosiy faoliyati bo‘lib, u orqali bola dunyoni anglaydi, ijtimoiy munosabatlarni o‘rganadi, nutqi va tafakkuri rivojlanadi.O‘yinlar bolaning diqqatini jalb qiladi, mustaqillikni rivojlantiradi, ijobiy emotsiyalarni yuzaga keltiradi. Masalan: “Topgin, nima bu?”, “Kim tez topadi?”, “Xazina izlash” kabi o‘yinlar orqali bolalarda tafakkur va kuzatuvchanlik rivojlanadi.Bolaning kun tartibi davomida – ovqatlanish, kiyinish, tozalik, dam olish jarayonlarida ham tarbiyaviy ishlar olib boriladi. Tarbiyachi bolalarga mustaqil bo‘lishni, gigiyena qoidalariga rioya qilishni, kattalarga yordam berishni o‘rgatadi. Bu jarayonlar orqali bola mehnatsevarlik, saranjomlik, intizomlilik kabi sifatlarni o‘zlashtiradi. 2.Sayr va kuzatishlar Sayrlar – bolani tabiat bilan tanishtiradi, unda atrof-muhitga mehr uyg‘otadi. Masalan, “Bahor faslida daraxtlar qanday o‘zgaradi?”, “Hayvonlar qanday tovush chiqaradi?” kabi savollar orqali bola fikrlash va so‘zlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.Sayr va kuzatishlar – tabiat va muhitni o‘rganish shakli Ilk yoshdagi bolalar uchun sayr – nafaqat dam olish, balki bilim olish manbai hamdir. Sayr jarayonida bola tabiatdagi o‘zgarishlarni ko‘radi, eshitadi va his etadi. Tarbiyachi bolalarga “Daraxtning bargi qanday?”, “Qush qanday sayrayapti?”, “Bugun osmon qanday rangda?” kabi savollar berish orqali ularning tafakkurini rivojlantiradi. Sayrlar davomida: tabiat hodisalari haqida oddiy tushunchalar shakllanadi; kuzatish, taqqoslash, savol berish ko‘nikmalari rivojlanadi; ekologik tarbiya asoslari qo‘yiladi. Sayrlar bolaning jismoniy sog‘lomligini mustahkamlaydi, tabiatga mehr uyg‘otadi va atrofdagi go‘zallikni his etishga o‘rgatadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ilk yoshdagi bolalar tarbiyasini samarali tashkil etish — bu faqatgina bilim berish emas, balki bola shaxsini har tomonlama rivojlantirish, uning ijtimoiy, emotsional, jismoniy va aqliy ehtiyojlarini to‘liq qondirishdir.Tarbiyaviy jarayon samarali bo‘lishi uchun u maqsadga yo‘naltirilgan, izchil, mehrga asoslangan hamda bola shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv asosida tashkil etilishi kerak. Har bir tarbiyaviy faoliyat aniq maqsad asosida rejalashtiriladi. Tarbiyachi o‘z ishini bolalarning yosh xususiyatlari, rivojlanish bosqichi va qiziqishlarini inobatga olgan holda tashkil etadi. Rejalashtirishda quyidagilarga e’tibor beriladi:  haftalik va kunlik rejalarda o‘yin, mashg‘ulot, sayr va dam olish faoliyatlari muvozanatli  joylashtiriladi;  bolalarda ortiqcha charchash, zo‘riqish holatlarining oldi olinadi; REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 477 Har bir bola o‘ziga xos xarakter, qiziqish va rivojlanish darajasiga ega. Shu sababli tarbiyachi har bir bolaga individual tarzda yondashishi zarur.Bola shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuvda quyidagi tamoyillar muhim:  bolaning imkoniyatlarini to‘liq ochishga yordam berish;  bolani tanqid qilish o‘rniga qo‘llab-quvvatlash;  “har bir bola o‘zi qadrli” degan fikrni amalda ko‘rsatish;  bolaning o‘z fikrini erkin ifoda etishiga sharoit yaratish. Tarbiyachi bolaga ishonch bilan qarasa, uni diqqat bilan tinglasa, bola o‘zini qadrlangan va hurmat qilingan deb his qiladi. Bu esa tarbiyaviy samaradorlikning eng muhim omilidir. Ijobiy psixologik muhit va rag‘batlantirish Bola tarbiyasida psixologik muhit katta ahamiyatga ega. Guruhdagi ijobiy muhit bolalarda quvonch, ishonch, tinchlik va o‘ziga ishonch hissini uyg‘otadi. Tarbiyachi bolalarga nisbatan mehribon, sabrli, adolatli bo‘lishi lozim.Shuningdek, bolaning har bir muvaffaqiyati e’tirof etilishi kerak. Kichik yutug‘iga ham “Ajoyib!”, “Sen buni uddalading!”, “Yana urinib ko‘r!” kabi so‘zlar bilan rag‘bat berish lozim. Bu bola o‘zini qadrlangan his qilishi va yangi yutuqlarga intilishini ta’minlaydi.Tarbiyaviy jarayonning samarasi faqat maktabgacha ta’lim tashkilotida emas, balki oilada ham davom ettiriladi. Ota-onalar bilan yaqin hamkorlik bola tarbiyasining uzviyligini ta’minlaydi.Bu hamkorlik quyidagi shakllarda olib boriladi: ota-onalar yig‘ilishlari va suhbatlar; “Ochiq eshiklar kuni” tadbirlari; tarbiyaviy burchaklar orqali ma’lumotlar berish; Tarbiyaviy jarayon samarali bo‘lishi uchun u bola shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv, o‘yin faoliyati, ijobiy psixologik muhit va ota-onalar bilan hamkorlik asosida olib borilishi zarur. O‘yin orqali o‘rganish bolaning tabiiy ehtiyojiga mos bo‘lib, uning tafakkurini, nutqini va jismoniy harakatini uyg‘un rivojlantiradi. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlik bola tarbiyasining uzluksizligini ta’minlab, oilada ham maktabgacha ta’lim tashkilotida ham yagona tarbiyaviy yo‘nalishning shakllanishiga xizmat qiladi. Ota-onalar bolalar tarbiyasida faol ishtirok etsa, bola o‘zini muhim shaxs deb his qiladi, bu esa tarbiya samaradorligini oshiradi. Xulosa o'rnida shuni aytish kerakki,Maktabgacha ta’lim tashkiloti va oila o‘rtasidagi hamkorlik — bolani har tomonlama barkamol inson qilib tarbiyalashning eng muhim omillaridan biridir. Tarbiya jarayonida ota-onalar va tarbiyachilarning birgalikdagi sa’yharakatlari bolada ijobiy xulq-atvor, mehnatsevarlik, odob-axloq, mustaqillik va o‘ziga ishonch hissini shakllantiradi. MTTda olib borilayotgan tarbiyaviy ishlar oilada davom ettirilganda, bola tarbiyasi izchil va samarali kechadi.Shuningdek, oila bilan doimiy aloqa o‘rnatish, ota-onalarni pedagogik bilimlar bilan boyitish, ular uchun seminar va uchrashuvlar tashkil etish — bolalarning ijtimoiy, ma’naviy va jismoniy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, oila va MTTning hamkorlikda olib boradigan tarbiyaviy faoliyati jamiyatda ma’naviy yetuk, vatanparvar, bilimli avlodni voyaga yetkazishning eng samarali yo‘lidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. “Ilk qadam” davlat oʻquv dasturi Toshkent-2022. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 478 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi PQ-4312-son qarori "O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasi". 3. Esonova Maloxatxon Akilovna Maktabgacha pedagogika. Oquv qollanma. Toshkent-2022. 4. Nazirova Guzal Malikovna and Mamadjanova Muyassar Nurmatovna. "Basic principles of technology for teaching methodological subjects in preschool education." ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071 11.12 (2022): 415-417. 5. Achilova S. Pedagogical opportunities for the upbringing of physical qualities by purposeful development of action potential in preschool children // International Journal of Social Sciences & Interdisciplinary Researc. Vol.11. Date of publication: 04.04.2022, – P.134-143.(IF 7.429). 6. Esanova Malohat MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARNI RIVOJLANTIRUVCHI MARKAZLARGA YO’NALTIRISH USULLARI Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 7. Esonova Maloxat MAKTABGACHA 6-7 YOSHLI BOLALARNI O'QITISHDA MATEMATIK BILIMLAR BERISH Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 8. Esonova Malohat MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING MATEMATIK RIVOJLANISHINING MILLIY VA XORIJIY KONSEPSIYALARI Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects (Spain) 2 … 9. Эсонова М. А.ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Экономика и социум, 1086-1089 10. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 11. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165168