OILADA BOLALARDAGI TOLERANTLIK XUSUSIYATLARINI BADIIY ADABIYOT VOSITASIDA SHAKLLANTIRISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 451 OILADA BOLALARDAGI TOLERANTLIK XUSUSIYATLARINI BADIIY ADABIYOT VOSITASIDA SHAKLLANTIRISH Hasanova Dildoraxon Yunusjon qizi Qo‘qon DU 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.18042559 Annotatsiya. Mazkur maqolada badiiy adabiyot vositasida bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotda bolalar adabiyotining yosh avlodda boshqa millat, din va madaniyat vakillariga nisbatan hurmat, bag‘rikenglik va empatiya kabi fazilatlarni tarbiyalashdagi roli ochib berilgan. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va bolalar adabiyoti namunalari tahlili asosida tolerantlik tushunchasini bolalar ongiga singdirishning samarali usullari taqdim etilgan. Kalit so‘zlar: badiiy adabiyot, tolerantlik, bag‘rikenglik, empatiya, pedagogik yondashuv. Annotation. This article explores the formation of tolerance in children through fiction literature. The research reveals the role of children’s literature in cultivating qualities such as respect, tolerance, and empathy towards representatives of different nationalities, religions, and cultures in the younger generation. Based on modern pedagogical approaches and analysis of children’s literature examples, the authors present effective methods for instilling the concept of tolerance in children’s consciousness. Keywords: fiction literature, tolerance, open-mindedness, empathy, pedagogical approach. Kirish. Bugungi globallashuv jarayoni jadal kechayotgan davrda bolalarni yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlar ruhida tarbiyalash, ularning dunyoqarashini kengaytirish va jamiyatda o‘zaro hurmat muhitini shakllantirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy dunyoda turli millatlar, dinlar va madaniyatlar vakillari o‘rtasida muloqot va hamkorlik munosabatlari kundan-kunga ortib bormoqda. Shu sababli yoshlarni tolerantlik, ya’ni bag‘rikenglik ruhida tarbiyalash masalasi ta’lim-tarbiya tizimida muhim o‘rin tutmoqda. Tolerantlik — bu boshqa insonlarning fikrlari, qarashlari, e’tiqodlari, turmush tarzi va xulq-atvorlariga nisbatan hurmat va sabr-toqat ko‘rsatish qobiliyatidir. Bu tushuncha zamirida o‘zgalarning o‘ziga xosligini tan olish, farqli qarashlarga ega bo‘lgan kishilar bilan ham muloqot qila olish ko‘nikmasi yotadi. Ayniqsa, bolalarda tolerantlik xususiyatlarini yoshlikdan shakllantirish kelajakda ularning komil inson bo‘lib voyaga yetishlari uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy adabiyot bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirishning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi. Badiiy asarlar bolaga boshqa insonlarning hayotini, histuyg‘ularini, quvonch va tashvishlarini tushunish imkonini beradi. Kitoblar orqali bola o‘zi yashayotgan dunyoning xilma-xilligini, turli xalqlar, madaniyatlar va an’analarning o‘ziga xos jihatlarini anglab boradi. Badiiy asarlar qahramonlari bilan o‘zini taqqoslash, ularning xattiharakatlari va qarorlarini tahlil qilish orqali bola empatiya, ya’ni o‘zgalar holatini his qilish qobiliyatini rivojlantiradi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 452 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bolalar va yoshlarni ona Vatanga muhabbat, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash, ularning qalbiga va ongiga innovatsion tafakkur asoslarini singdirish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir 1 ”. Bu vazifani amalga oshirishda badiiy adabiyotning o‘rni beqiyosdir. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili: Bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirish va bu jarayonda badiiy adabiyotning roli ko‘plab olimlar, pedagoglar va psixologlar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, bu yo‘nalishda turli nazariyalar va yondashuvlar mavjud. Quyida mavzuga oid asosiy adabiyotlar tahlilini keltiramiz. O‘zbek olimlaridan professor Q.Yo‘ldoshev va M.Qodirov tomonidan tayyorlangan “Badiiy asar tahlili” nomli asarda kitobxon shaxsining shakllanishida badiiy adabiyotning roli, asarni o‘qish jarayonida bola ongida kechadigan psixologik jarayonlar chuqur tahlil qilingan 2 . Mualliflar badiiy adabiyotning bola dunyoqarashini kengaytirish, uning axloqiy sifatlarini shakllantirish, jumladan, bag‘rikenglik va hurmat kabi fazilatlarni tarbiyalashdagi ahamiyatini ta’kidlashgan. Z.Qurbonov o‘zining “Bolalar adabiyoti va estetik tarbiya” nomli monografiyasida bolalar adabiyotining estetik tarbiya vositasi sifatidagi o‘rnini yoritib, badiiy asarlar orqali bolalarda go‘zallikni his qilish, o‘zgalar hissiyotlarini tushunish va hurmat qilish kabi fazilatlarni shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslarini taqdim etgan 3 . F.Jahongirovning “Bolalar adabiyoti va tarbiya” nomli tadqiqotida muallif badiiy asarlarning tarbiyaviy ahamiyatini tahlil qilib, xususan, bolalarda tolerantlik, vatanparvarlik va insonparvarlik kabi fazilatlarni shakllantirish usullari haqida so‘z yuritgan 4 . YUNESKO tomonidan 1995-yilda qabul qilingan “Tolerantlik tamoyillari deklaratsiyasi” tolerantlik tushunchasi, uning asosiy prinsiplari va jamiyatda tolerantlikni ta’minlash yo‘llari belgilab berilgan 5 . Ushbu deklaratsiya tolerantlikni tarbiyalashda ta’lim tizimi va adabiyotning o‘rni muhimligini alohida qayd etadi. Amerika adabiyotshunosi Luis M.Rosenblat o‘zining “Literature as Exploration” asarida badiiy adabiyotning o‘quvchilarda empatiya va turli madaniyatlarni tushunishni rivojlantirishdagi rolini tadqiq etgan 6 . Rosenblat nazariyasiga ko‘ra, kitob o‘qish jarayonida o‘quvchi va matn o‘rtasida o‘ziga xos transaksiya yuzaga keladi, bu esa o‘quvchining dunyoqarashini kengaytiradi. Perry Nodelman “The Pleasures of Children’s Literature” kitobida bolalar adabiyotini tahlil qilish orqali, badiiy asarlarning yosh kitobxonlar shaxsiyatini shakllantirishdagi ta’sirini ochib bergan 7 . Nodelman bolalar adabiyotining bolaning emosional, intellektual va ijtimoiy rivojlanishidagi ahamiyatini ko‘rsatib o‘tgan. Donna E. Norton “Through the Eyes of a Child: An Introduction to Children’s Literature” nomli fundamental tadqiqotida bolalarga mo‘ljallangan turli janr va yo‘nalishdagi asarlarning 1 https://president.uz/oz/lists/view/4335 2 Yo'ldoshev Q., Qodirov M. Badiiy asar tahlili. – Toshkent: Kamalak, 2019. – 326 b 3 Qurbonov Z. Bolalar adabiyoti va estetik tarbiya. – Toshkent: O'qituvchi, 2018. – 248 b. 4 Jahongirov F. Bolalar adabiyoti va tarbiya. – Toshkent: Toshkent University Press, 2017. – 186 b. 5 UNESCO. Tolerantlik tamoyillari deklaratsiyasi. 1995. URL: https://www.unesco.org 6 Rosenblatt L. M. Literature as Exploration. – New York: The Modern Language Association of America, – 321 p. 7 Nodelman P. The Pleasures of Children's Literature. – Boston: Allyn & Bacon, 2003. – 290 p. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 453 bolalar dunyoqarashini shakllantirishdagi o‘rnini tahlil qilgan 8 . Norton badiiy asarlar orqali bolalarda milliy va madaniy xilma-xillikni tushunish va qadrlash hissini rivojlantirish usullarini ko‘rsatib bergan. Rudine Sims Bishop o‘zining mashhur “Mirrors, Windows, and Sliding Glass Doors” maqolasida bolalar adabiyotining uch asosiy funksiyasini ajratib ko‘rsatgan 9 : “Ko‘zgular” — bolalarga o‘z hayoti, madaniyati va qadriyatlarini ko‘rish imkonini beradigan kitoblar; “Derazalar” — boshqa madaniyat va an’analarni kuzatish imkoniyati; “Eshiklar” — boshqa dunyolarga kirib, yangi tajribalar olish imkoniyati. Bishop nazariyasi bolalarda tolerantlikni shakllantirishda har uch turdagi kitoblarning ham muhimligini ko‘rsatadi. Zamonaviy xalqaro tadqiqotlarda bolalarda tolerantlikni shakllantirish va rivojlantirishda badiiy adabiyotning rolini o‘rganishga katta e’tibor qaratilmoqda. “Journal of Literary Education” va “Children’s Literature in Education” kabi nufuzli ilmiy jurnallarda chop etilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, badiiy asarlar orqali bolalarda nafaqat tolerantlik, balki tanqidiy fikrlash, empatiya va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish mumkin 10 . O‘zbek tadqiqotchilaridan N.Hamroyevning ta’kidlashicha 11 , badiiy adabiyot bolalarda milliy o‘zlikni anglash bilan bir qatorda, boshqa xalqlar madaniyatini hurmat qilish, ularning an’analarini o‘rganish orqali tolerantlik xususiyatlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, badiiy adabiyot bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirishning samarali vositasi sifatida e’tirof etiladi. Badiiy asarlar bolani boshqa madaniyatlar, qadriyatlar tizimi va hayot tarzi bilan tanishtiradi, turli qahramonlar hayoti va kechinmalarini his qilish orqali empatiya tuyg‘usini rivojlantiradi. Tahlil va natijalar: Bolalar adabiyotini o‘rganish jarayonida tolerantlik tushunchasining turli darajada va ko‘rinishlarda aks ettirilishi aniqlandi. Tadqiqot doirasida o‘zbek va jahon bolalar adabiyotining 10 dan ortiq namunalari tahlil qilindi. Badiiy asarlarda tolerantlik tushunchasi quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi aniqlandi: Milliy-etnik tolerantlik – turli millat va elat vakillariga nisbatan hurmat, ularning madaniyati, an’analari va qadriyatlarini qadrlash. Masalan, O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” 12 qissasidagi milliy bag‘rikenglik g‘oyalari, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Sariq devni minib” 13 asaridagi turli millatga mansub qahramonlar o‘rtasidagi munosabatlar tasviri. Diniy tolerantlik – turli din vakillariga hurmat, ularning e’tiqodiga nisbatan bag‘rikenglik. Markus Zusak “Kitob o‘g‘risi” 14 asarida Ikkinchi jahon urushi davrida musulmonlarni fashistlar zulmidan qutqargan nemis oilasi hikoyasi orqali diniy bag‘rikenglik 8 Norton D. E. Through the Eyes of a Child: An Introduction to Children's Literature. – Boston: Pearson, 2011. – 412 p. 9 Bishop R. S. Mirrors, Windows, and Sliding Glass Doors. Perspectives, 1990. URL: https://scenicregional.org/wpcontent/uploads/2017/08/Mirrors-Windows-and-Sliding-Glass-Doors.pdf 10 Journal of Literary Education. URL: https://ojs.uv.es/index.php/JLE 11 Hamroyev N. Bolalar adabiyoti va tolerantlik tarbiyasi // Ta'lim va tarbiya. – 2020. – №3. – B. 45-52. 12 https://uz.wikipedia.org/wiki/Dunyoning_ishlari 13 https://ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/xudoyberdi-to-xtaboyev-1933/xudoyberdi-to-xtaboyev-sariqdevni-minib-roman 14 https://uz.wikipedia.org/wiki/Kitob_o%CA%BBg%CA%BBrisi REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 454 g‘oyasi ilgari surilgan. Xolid Husayniyning “Shamol ortidan yuguruvchi” 15 asarining bolalar uchun moslashtirilog‘larida turli din vakillari o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro yordam mavzusi ko‘tarilgan. Ijtimoiy tolerantlik – turli ijtimoiy guruh vakillari, jumladan, kambag‘al, nochor ahvoldagi insonlarga nisbatan g‘amxo‘rlik va yordam. Bu yo‘nalishda Farhod Musajonning hikoyalari 16 , Anvar Obidjonning she’rlari va ertaklarida ijtimoiy tenglik g‘oyalari ilgari surilgan. Jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslarga nisbatan tolerantlik – nogironligi bor insonlarga nisbatan hurmat, e’tibor va yordam. Bu mavzu Eleanor Porter “Pollianna” 17 , Mark Tvenning “Tom Soyerning sarguzashtlari” 18 kabi asarlarda o‘z aksini topgan, so‘nggi yillarda yosh ijodkorlar tomonidan yaratilgan bir qator asarlarda jismoniy imkoniyati cheklangan bolalar obrazi yaratilgan va unda tolerantlikka urg‘u berilgan. Xulosa: Badiiy adabiyot bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirish va rivojlantirishning muhim vositasi ekanligini ta’kidlash mumkin. Badiiy asarlar bolalarga turli millat, din va madaniyat vakillari haqida ma’lumot berish, ularning qadriyatlari, an’analari va turmush tarzini tushunish imkonini yaratish orqali bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat va empatiya kabi fazilatlarni rivojlantiradi. Bolalarni tolerantlik ruhida tarbiyalash jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining muhim shartidir. Bag‘rikeng, o‘zaro hurmatga asoslangan shaxslarni tarbiyalash esa davlatimiz va jamiyatimizning eng muhim vazifalaridan biridir. Bu murakkab va mas’uliyatli vazifani hal etishda badiiy adabiyot kuchli ta’sir vositasi sifatida alohida o‘rin tutadi. Maktabgacha ta’lim muassasalarida tolerantlik tarbiyasiga qaratilgan maxsus adabiy dasturlar ishlab chiqish, ota-onalar va tarbiyachilar uchun uslubiy qo‘llanmalar yaratish, shuningdek, tolerantlik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi yangi bolalar adabiyoti namunalarini yaratish bo‘yicha tavsiyalar berildi. Xulosa qilib aytganda, badiiy adabiyot vositasida bolalarda tolerantlik xususiyatlarini shakllantirish – bu zamonaviy dunyoda yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlarni, insonparvarlik, vatanparvarlik, bag‘rikenglik kabi tuyg‘ularni o‘zida mujassam etgan komil insonni tarbiyalashning muhim shartidir. Bu jarayonda ota-onalar, o‘qituvchilar, adiblar va barcha jamiyat a’zolari faol ishtirok etishlari maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Yo‘ldoshev Q., Qodirov M. Badiiy tahlil asoslari. – Toshkent: Kamalak, 2019. – 326 b 2. Qurbonov Z. Bolalar adabiyoti va estetik tarbiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. – 248 b. 3. Jahongirov F. Bolalar adabiyoti va tarbiya. – Toshkent: Toshkent University Press, 2017. – 186 b. 4. UNESCO. Tolerantlik tamoyillari deklaratsiyasi. 1995. URL: https://www.unesco.org 5. Rosenblatt L. M. Literature as Exploration. – New York: The Modern Language Association of America, 1995. – 321 p. 6. Nodelman P. The Pleasures of Children’s Literature. – Boston: Allyn & Bacon, 2003. – 290 p. 15 https://uz.wikipedia.org/wiki/Shamol_ortidan_yugurib 16 https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/farhod-musajonov-1933-2013/farhod-musajonov-ibrathikoya 17 https://www.goodreads.com/series/49671-pollyanna 18 https://hilolnashr.uz/tom-soyerning-sarguzashtlari-y-a-a REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 455 7. Norton D. E. Through the Eyes of a Child: An Introduction to Children’s Literature. – Boston: Pearson, 2011. – 412 p. 8. Bishop R. S. Mirrors, Windows, and Sliding Glass Doors. Perspectives, 1990. URL: https://scenicregional.org/wp-content/uploads/2017/08/Mirrors-Windows-and-SlidingGlass-Doors.pdf 9. Journal of Literary Education. URL: https://ojs.uv.es/index.php/JLE 10. Hamroyev N. Bolalar adabiyoti va tolerantlik tarbiyasi // Ta’lim va tarbiya. – 2020. – №3. – B. 45-52. 11. https://uz.wikipedia.org/wiki/Dunyoning_ishlari 12. https://ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/xudoyberdi-to-xtaboyev1933/xudoyberdi-to-xtaboyev-sariq-devni-minib-roman 13. https://uz.wikipedia.org/wiki/Kitob_o%CA%BBg%CA%BBrisi 14. https://uz.wikipedia.org/wiki/Shamol_ortidan_yugurib 15. https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/farhod-musajonov-19332013/farhod-musajonov-ibrat-hikoya 16. https://www.goodreads.com/series/49671-pollyanna