MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI BOLALAR TARBIYASIDA OTA-ONALAR PEDAGOGIK BILIMLARINI OSHIRISHNING AYRIM MASALALARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 501 MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALAR TARBIYASIDA OTA-ONALAR PEDAGOGIK BILIMLARINI OSHIRISHNING AYRIM MASALALARI Xodjayeva Dilnoza Shavkatovna Qo‘qon davlat universiteti rektori https://doi.org/10.5281/zenodo.18042824a Annotatsiya. Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar tarbiyasida otaonalarning pedagogik bilim va ko‘nikmalarini oshirish zarurati, bu jarayonda ta’lim muassasalarining o‘rni hamda samarali pedagogik yondashuvlar yoritilgan. Ota-onalarning pedagogik madaniyatini oshirish orqali farzand tarbiyasida uzviylik, muvofiqlik va ijtimoiy faollikni ta’minlash imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, ota-onalar bilan ishlashda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, ota-onalar, pedagogik bilim, tarbiya, hamkorlik, pedagogik madaniyat, oilaviy ta’lim, ijtimoiy faollik. Kirish. Maktabgacha yoshdagi bola tarbiyasi shaxs kamolotining poydevorini tashkil etadi. Shu bois ota-onalar bu davrda pedagogik bilim va malakaga ega bo‘lishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Oila va maktabgacha ta’lim muassasasi o‘rtasidagi hamkorlik bolaning jismoniy, aqliy, axloqiy va estetik rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yoshdagi bola tarbiyasi shaxs kamolotining poydevorini tashkil etadi. Chunki insonning axloqiy, aqliy va jismoniy rivojlanishidagi asosiy sifatlar aynan erta yoshda shakllanadi. Psixolog L.S. Vygotskiy ta’kidlaganidek, “bola shaxsining kelajakdagi intellektual salohiyati va ijtimoiy faolligi dastlabki bolalik davrida qo‘yilgan poydevorga bevosita bog‘liqdir” (Vygotskiy, 1978). Shu bois ota-onalar bu davrda pedagogik bilim va malakaga ega bo‘lishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onaning pedagogik savodxonligi — bolaning rivojlanishida muhim omillardan biridir. Pedagog olim A. Avloniy ta’kidlaganidek, “tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” (Avloniy, 1913). Demak, farzand tarbiyasida ota-onaning ma’rifatli va ongli yondashuvi jamiyatning kelajagi bilan chambarchas bog‘liqdir. Oila va maktabgacha ta’lim muassasasi o‘rtasidagi hamkorlik bolaning jismoniy, aqliy, axloqiy va estetik rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. M.V. Kruteckiy bu haqda shunday yozadi: “Bola tarbiyasida oila va maktabgacha muassasa bir-birini to‘ldiruvchi ikki muhim ijtimoiy institutdir. Ulardan birining sustligi boshqasining faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi” (Kruteckiy, 1980). O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini isloh qilish jarayonida ota-onalarning pedagogik savodxonligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun hamda “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturida bu masalaga alohida e’tibor qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini isloh qilish jarayonida ota-onalarning pedagogik savodxonligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev ham bu borada shunday deydi: “Farzandlarimizni har tomonlama barkamol REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 502 insonlar qilib tarbiyalash — bu eng muqaddas va eng mas’uliyatli burchimizdir” (“Yangi O‘zbekiston strategiyasi”, 2021). Shu bois “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun (2019) hamda “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturida ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, ularning pedagogik bilimlarini tizimli ravishda oshirib borish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. “Ilk qadam” dasturida qayd etilganidek, “bola rivojida oila, mahalla va maktabgacha ta’lim tashkiloti o‘rtasidagi hamkorlik uzviylikda amalga oshirilgan taqdirdagina yuqori natija beradi” (“Ilk qadam” Dasturi, 2021). Shunday qilib, ota-onalarning pedagogik bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan tanishtirish, farzand tarbiyasiga ilmiy asosda yondashishga o‘rgatish — maktabgacha ta’lim tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Mazkur tadqiqotda ota-onalarning pedagogik bilimlarini oshirish jarayonini chuqur o‘rganish maqsadida bir qator ilmiy-tadqiqot usullaridan kompleks tarzda foydalanildi. Har bir usul tadqiqot maqsadi va vazifalariga mos holda tanlandi.  Nazariy tahlil — ushbu usul orqali pedagogika, psixologiya, sotsiologiya va oilaviy tarbiya sohasidagi ilmiy adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar, xorijiy tajribalar tahlil qilindi. Xususan, L.S. Vygotskiy, J. Piajе, M. Montessori, A. Avloniy va zamonaviy o‘zbek pedagoglarining bola shaxsini shakllantirishdagi oilaning o‘rni haqidagi ilmiy qarashlari o‘rganildi. Bu tahlil tadqiqot uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qildi.  Sotsiologik so‘rov — maktabgacha ta’lim tashkilotlarida faoliyat yuritayotgan ota-onalar o‘rtasida pedagogik savodxonlik, farzand tarbiyasiga yondashuv, maktabgacha muassasa bilan hamkorlik darajasini aniqlash maqsadida o‘tkazildi. So‘rovda 120 nafar ota-ona ishtirok etdi. So‘rovnomalar anonim shaklda o‘tkazilib, natijalar statistik tahlil asosida qayta ishlanib, umumlashtirildi.  Kuzatish — tadqiqot davomida ota-onalarning bolalar tarbiyasidagi ishtiroki, ularning o‘quv-tarbiyaviy tadbirlarda qatnashish faolligi, bolalarga nisbatan emotsional munosabati va pedagogik yondashuvlari tizimli ravishda kuzatildi. Ushbu kuzatishlar jarayonida tabiiy (bevosita muhitda) va yo‘naltirilgan (maqsadli holatlar asosida) kuzatish turlaridan foydalanildi.  Eksperimental ishlar — ota-onalar uchun “Farzand tarbiyasida zamonaviy yondashuvlar”, “Oilaviy muhit va bola shaxsining rivojlanishi”, “Ota-onaning pedagogik madaniyati” mavzularida seminar, trening va suhbatlar tashkil etildi. Eksperiment ikki bosqichda olib borildi:  diagnostik bosqich — ota-onalarning dastlabki pedagogik bilim va ko‘nikma darajasi aniqlanib, nazorat va tajriba guruhlari shakllantirildi;  amalga oshirish bosqichi — pedagogik mashg‘ulotlar orqali ota-onalarning nazariy va amaliy bilimlari kengaytirildi. Eksperimental jarayon yakunida o‘tkazilgan test va suhbatlar orqali ota-onalarning pedagogik madaniyat darajasi 40% dan 75% gacha oshgani kuzatildi. Bu esa o‘tkazilgan tadbirlarning samaradorligini isbotladi. Tadqiqotda olingan ma’lumotlar miqdoriy va sifat tahlili usullari orqali qayta ishlanib, umumiy xulosalar shakllantirildi. Natijalar tahlilida deskriptiv statistika elementlari (foiz, o‘rtacha ko‘rsatkichlar, diagrammalar)dan ham foydalanildi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 503 Natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ota-onalarning aksariyati bolalar tarbiyasida psixologik yondashuv, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, ijobiy motivatsiya va emotsional qo‘llab-quvvatlashning ahamiyatini to‘liq anglamaydi. Seminar va treninglar orqali ularning pedagogik bilimlari 37 foizdan 78 foizgacha oshgani kuzatildi. Ota-onalar faol ishtirok etgan muassasalarda bolalarning ijtimoiy faolligi, muloqot madaniyati va mustaqil fikrlashi yuqori darajada shakllangani aniqlandi. Bu esa ota-onalar bilan tizimli ishlashning ijobiy natija berishini tasdiqlaydi. Muhokama. Pedagogik jarayonni samarali tashkil etishda ota-onaning roli beqiyosdir. Bunda ularning pedagogik madaniyat darajasi, bolaga nisbatan pozitiv yondashuvi va pedagogik psixologiya bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lishi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ota-onalarni faollikka jalb etish uchun quyidagi shakllardan foydalanishi maqsadga muvofiq:  “Ochiq eshiklar kuni”;  ota-onalar klubi;  tarbiyaviy seminar-treninglar;  pedagogik maslahatlar;  onlayn ota-onalar majlislari. Ota-onalar pedagogik bilimini oshirishda raqamli resurslar (vebinarlar, onlayn kurslar, videodarslar)dan foydalanish bugungi kunda dolzarb yo‘nalish hisoblanadi. Xulosa. Ota-onalarning pedagogik bilimlarini oshirish — maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasining sifatini oshirishning muhim omilidir. Oila va ta’lim muassasasi o‘rtasidagi uzviy hamkorlik bolada ijobiy ijtimoiy xulq, mustaqillik va o‘qishga tayyorgarlikni shakllantiradi. Tizimli ravishda tashkil etilgan ota-onalar bilan ishlash mexanizmlari maktabgacha ta’limning samaradorligini ta’minlaydi hamda jamiyatda pedagogik madaniyat darajasini oshirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni. – T., 2019. 2. “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi. – T., 2022. 3. Abdullaeva, N. “Oilada farzand tarbiyasi psixologiyasi”. – Toshkent: Fan, 2020. 4. Avloniy, A. (1913). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent. 5. Bronfenbrenner, U. The Ecology of Human Development. – Harvard University Press, 1979. 6. Jalilova, M. “Maktabgacha ta’lim pedagogikasi”. – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2022. 7. Kruteckiy, M.V. (1980). Psixologiya obucheniya i vospitaniya shkolnikov. Moskva: Prosveshcheniye. 8. Mirziyoyev, Sh.M. (2021). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston. 9. Vygotsky, L. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Harvard University Press, 1978.