AKADEMIK LITSEY TALABALARIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDA KIBERXAVFSIZLIK SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISHNING AFZALLIKLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1007 AKADEMIK LITSEY TALABALARIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDA KIBERXAVFSIZLIK SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISHNING AFZALLIKLARI Mamadaliyeva Muhayyo Komiljonovna Farg‘ona davlat universiteti akademik litseyi “Aniq fanlar” kafedrasi Informatika va axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.18047325 Annotatsiya. Mazkur maqolada akademik litsey ta’lim muhitida axborot texnologiyalari fanini o‘qitish jarayonida kiberxavfsizlik savodxonligini shakllantirishning nazariy-metodik asoslari, uning zamonaviy raqamli jamiyat sharoitidagi dolzarbligi hamda o‘quvchilarning shaxsiy, akademik va kelajak kasbiy faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan axborot xavfxatarlarining oldini olishdagi ahamiyati tizimli tahlil qilinadi. Tadqiqotda biologiya sohasi bo‘yicha uzoq yillik pedagogik tajribaga tayangan holda kiberxavfsizlik tushunchalarini o‘quvchilarga bosqichma-bosqich, hayotiy misollar va fanlararo integratsiya asosida singdirishning samarali jihatlari yoritiladi. Shuningdek, maqolada akademik litsey yoshidagi talabalarda raqamli gigiyena, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash, zararli dasturlar va ijtimoiy muhandislik tahdidlarini anglash ko‘nikmalarini rivojlantirishning ta’limiy va tarbiyaviy afzalliklari ilmiy manbalar asosida asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: kiberxavfsizlik savodxonligi, axborot texnologiyalari, akademik litsey, raqamli xavfsizlik, axborot tahdidlari, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash, pedagogik yondashuv. Kirish. Zamonaviy axborotlashgan jamiyat sharoitida raqamli texnologiyalar inson hayotining barcha jabhalariga chuqur kirib borib, ta’lim jarayonini ham tubdan o‘zgartirayotgan bir paytda, akademik litsey talabalari uchun nafaqat axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini, balki ushbu texnologiyalar bilan bog‘liq xavf-xatarlarni anglash va ularning oldini olish madaniyatini shakllantirish masalasi alohida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda [1]. Ayniqsa biologiya, tibbiyot va boshqa tabiiy fanlar yo‘nalishida tahsil olayotgan o‘quvchilar kelajakda elektron ma’lumotlar bazalari, raqamli laboratoriya tizimlari va onlayn ilmiy platformalar bilan ishlash jarayonida shaxsiy hamda ilmiy axborot xavfsizligini ta’minlashga majbur bo‘ladilar. Shu nuqtayi nazardan, akademik litseylarning axborot texnologiyalari fanida kiberxavfsizlik savodxonligini shakllantirish faqat texnik bilimlar majmui bo‘lib qolmay, balki o‘quvchilarning umumiy madaniyati, mas’uliyati va tanqidiy fikrlash darajasini belgilovchi muhim pedagogik vazifaga aylanmoqda [5]. Asosiy qism. Kiberxavfsizlik savodxonligi tushunchasi o‘quvchilarda shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash, kuchli parollardan foydalanish, zararli dasturlarni aniqlash, fishing va ijtimoiy muhandislik kabi tahdidlarni anglash hamda raqamli muhitda ongli va mas’uliyatli xulq-atvorni shakllantirishni o‘z ichiga oladi, bu esa akademik litsey yoshidagi talabalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda tizimli ravishda o‘rgatilishi zarur [11]. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1008 Biologiya sohasi bo‘yicha ko‘p yillik pedagogik tajriba shuni ko‘rsatadiki, murakkab tushunchalarni o‘quvchilarga singdirishda hayotiy va fanlararo misollardan foydalanish ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi, masalan, genetik ma’lumotlar bazalari yoki tibbiy axborot tizimlarida ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash bilan bog‘liq holatlar orqali kiberxavfsizlikning ahamiyati o‘quvchilarga aniq va tushunarli tarzda yetkaziladi [7]. Axborot texnologiyalari fanida kiberxavfsizlik savodxonligini shakllantirishning muhim afzalliklaridan biri shundaki, u o‘quvchilarda raqamli muhitga nisbatan tanqidiy yondashuvni rivojlantirib, internetdagi har qanday axborotni avtomatik ravishda ishonchli deb qabul qilmaslik ko‘nikmasini hosil qiladi, bu esa ilmiy axborot bilan ishlash jarayonida ayniqsa muhim ahamiyatga ega [16]. Akademik litsey sharoitida ushbu bilimlar nafaqat informatika darslari bilan cheklanib qolmasdan, biologiya, kimyo va ekologiya fanlari bilan integratsiya qilinib o‘qitilganda, o‘quvchilar kiberxavfsizlikni real ilmiy faoliyat bilan bog‘lab tushuna boshlaydilar. Shuningdek, kiberxavfsizlik savodxonligini erta bosqichda shakllantirish o‘quvchilarning shaxsiy hayotida ham muhim ijobiy natijalarga olib keladi, chunki ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma’lumotlarni oshkor etish, noma’lum havolalarga kirish yoki ishonchsiz dasturlarni yuklab olish bilan bog‘liq xavflar aynan ushbu yosh davrida ko‘proq uchraydi [18]. Ta’lim jarayonida ushbu masalalarga alohida e’tibor qaratilishi o‘quvchilarning nafaqat bilimini, balki raqamli mas’uliyatini ham shakllantiradi. Xulosa. Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, akademik litsey talabalariga axborot texnologiyalari fanida kiberxavfsizlik savodxonligini shakllantirish zamonaviy ta’limning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u o‘quvchilarning raqamli muhitda xavfsiz faoliyat yuritishini ta’minlash bilan bir qatorda, ularning kelajak kasbiy tayyorgarligi va ilmiy faoliyatida muhim tayanch kompetensiya sifatida xizmat qiladi. Biologiya sohasi misolida olib borilgan pedagogik kuzatuvlar kiberxavfsizlik tushunchalarini fanlararo integratsiya asosida o‘qitish o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshirib, bilimlarning barqarorligini ta’minlashini ko‘rsatadi. Shu sababli akademik litseylarda axborot texnologiyalari fanini o‘qitishda kiberxavfsizlik savodxonligini tizimli va uzviy ravishda joriy etish ta’lim sifati va samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Shavkat Miromonovich. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent: O‘zbekiston, 2016. - 56 b. 2. M. Aripov, M. Muhammadiyev. Informatika, information texnologiyalar. Darslik. T.TDYuI, 2004 y. 3. B.Moʻminov. Informatika. O‘quv qo‘llanma. T.: “Tafakkur-boʻstoni”, 2014 y. 4. Ahmadaliyeva G. H. et al. YARIMO ‘TKAZGICH MODDALAR VA ULARNING XARAKTERISTIKALARI //Евразийский журнал академических исследований. – 2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 91-93. 5. Nematillayevich L. I. et al. NORASMIY BANDLIKNING MEHNAT BOZORIDAGI O‘RNI VA IJTIMOIY XAVFLARI //Latin American journal of education. – 2025. – Т. 5. – №. 6. – С. 124-132. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1009 6. Nematillayevich L. I. et al. NORASMIY ISH O ‘RINLARINING MAKROIQTISODIY KO ‘RSATKICHLARGA TAʼSIRI //IMRAS. – 2025. – Т. 8. – №. 11. – С. 75-81. 7. Nematillayevich L. I. et al. STATE PROGRAMS AND PROSPECTIVE STRATEGY FOR PROMOTING EMPLOYMENT THROUGH THE REDUCTION OF INFORMAL JOBS IN THE LABOR MARKET //INTELLECTUAL EDUCATION TECHNOLOGICAL SOLUTIONS AND INNOVATIVE DIGITAL TOOLS. – 2025. – Т. 4. – №. 38. – С. 373-377. 8. Nematillayevich L. I. et al. INTERNATIONAL LEGAL NORMS FOR PROMOTING EMPLOYMENT THROUGH THE REDUCTION OF INFORMAL JOBS IN THE LABOR MARKET //SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM. – 2025. – Т. 4. – №. 37. – С. 144-146. 9. Nematillayevich L. I. et al. MEHNAT BOZORIDA NORASMIY ISH O ‘RINLARINI KAMAYTIRISH HISOBIGA BANDLIKKA KO ‘MAKLASHISHNING XALQAROHUQUQIY NORMALARI. – 2025. 10. Nematillayevich L. I. ISHLAB CHIQARISHNI GORIZONTAL DIVERSIFIKATSIYA QILISHNING NAZARIY VA AMALIY YONDASHUVLARI //MATERIALLARI TO‘PLAMI. – 2025. – С. 73. 11. Nematillayevich L. I. et al. NORASMIY IQTISODIYOTDAN RASMIY IQTISODIYOTGA O'TISH: QIYINCHILIKLAR VA IMKONIYATLAR. – 2025. 12. Nematillayevich L. I. et al. TRANSITION FROM THE INFORMAL ECONOMY TO THE FORMAL ECONOMY: CHALLENGES AND OPPORTUNITIES. – 2025. 13. Ne’matillayevich L. I. et al. MEHNAT BOZORIDA NORASMIY ISH O'RINLARINI KAMAYTIRISH HISOBIGA BANDLIKKA KO'MAKLASHISH YO’LLARI //AMERICAN JOURNAL OF BUSINESS MANAGEMENT. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 21-26. 14. Izzatulla L. CHARACTERISTICS OF HIGHER EDUCATION SERVICE PROVIDING ORGANIZATIONS //ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071. – 2023. – Т. 12. – №. 01. – С. 21-28. 15. Izzatulla L. PROVIDING EFFECTIVE ACTIVITY OF HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN THE EDUCATIONAL SERVICES MARKET, DEVELOPING A DEVELOPMENT STRATEGY //INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH IN COMMERCE, IT, ENGINEERING AND SOCIAL SCIENCES ISSN: 2349-7793 Impact Factor: 6.876. – 2023. – Т. 17. – №. 01. – С. 9-14. 16. Levakov I. THE ROLE AND PLACE OF SERVICE SECTORS IN THE DEVELOPMENT OF HIGHER EDUCATION //СОВРЕМЕННАЯ НАУКА: АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ, ДОСТИЖЕНИЯ И ИННОВАЦИИ. – 2023. – С. 130-132. 17. Nematillaevich L. I. Main characteristics, theoretical issues of effective management strategies in higher education //INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036. – 2022. – Т. 11. – С. 97-101. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1010 18. Nematillaevich L. I. Conceptual Foundations Of Effective Management In Higher Education Organizations //INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036. – 2022. – Т. 11. – С. 90-96. 19. Nematillaevich L. I. IMPROVING THE MECHANISMS FOR DEVELOPING EFFECTIVE MANAGEMENT STRATEGIES IN HIGHER EDUCATION //INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036. – 2022. – Т. 11. – №. 08. – С. 1-8. 20. Анваров А. У. Роль информационных технологий в изучении иностранных языков //Молодой ученый. – 2021. – №. 14. – С. 115-117. 21. Anvarov A. U. The role of information technologies in the study of foreign languages //Young scientist. – 2021. – Т. 14. – С. 356.