SHUMANAY TUMANIDAGI DONLI EKIN AGROBIOTSENOZLARIDA TARQALGAN HETEROPTERA TURKUMIGA MANSUB DASTLABKI TADQIQOTLAR

Dekabr, 2025-Yil 307 SHUMANAY TUMANIDAGI DONLI EKIN AGROBIOTSENOZLARIDA TARQALGAN HETEROPTERA TURKUMIGA MANSUB DASTLABKI TADQIQOTLAR Dauletova.G.N. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat umiversiteti magistranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.18047776 Annotatsiya. Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi Shumanay tumanida joylashgan donli ekinlar agrobiotsenozlarida uchraydigan yarim qattiq qanotlilar (Heteroptera) sinfiga mansub hasharotlarning tur tarkibi, ularning biologik va ekologik xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqotlar natijasida mazkur sinf vakillarining xilma-xilligi, tarqalish darajasi, fenologik davrlari hamda zararkunanda sifatidagi roli aniqlanib, ularga qarshi ekologik barqaror kurash usullari tavsiya qilindi. Kalit so‘zlar. Heteroptera, yarim qattiq qanotlilar, donli ekinlar, agrobiotsenoz, bioekologiya, zararkunanda, entomofauna, kurash chorasi, fenologiya, ekologik yondashuv. Kirish. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini barqaror yetishtirishda zarar yetkazuvchi omillarni o‘z vaqtida aniqlash va ularni nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, donli ekin agrobiotsenozlarida tarqalgan Heteroptera sinfiga mansub yarim qattiq qanotlilar ko‘plab zarar yetkazadi. Ularning o‘simlik sharbatini so‘rishi natijasida g‘allaning sifati, donning unib chiqish qobiliyati va umumiy hosildorlik sezilarli darajada pasayadi [1]. Heteroptera turkimi hasharotlarini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar O‘zbekistonning turli viloyatlari, xususan, Farg‘ona vodiysi va Zarafshon vodiysi sharoitlarida o‘rganilganligi qayd etilgan bo‘lsa-da, Qoraqalpog‘iston Respublikasining shimoliy tumanlari, jumladan Shumanay tumani entomofaunasi yetarlicha ilmiy tahlil qilinmagan [2]. Ushbu maqola aynan shu bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. Asosiy qism 1. Yarim qattiq qanotlilarning umumiy biologik tavsifi Heteroptera (yarim qattiq qanotlilar) hasharotlar sinfiga mansub bo‘lib, 40 mingdan ortiq turi mavjud. Ularning oldingi qanoti ikki qismdan iborat bo‘lib, yuqori qismi qattiq, pastki qismi esa pardalidir. Oziqlanishi asosan o‘simlik sharbatini so‘rish yo‘li bilan bo‘lib, ayrim turlari yirtqichlik xususiyatiga ham ega[3]. 2. Shumanay tumani agrobiotsenozlarida aniqlangan Heteroptera turlari 2023-2024 yillar davomida Shumanay tumanining suvli va qurg‘oqchil donli ekin maydonlarida entomologik kuzatuvlar olib borildi. Quyidagi jadvalda ularning ba’zi asosiy turlari va ularning biologik jihatlari keltirilgan: 1-jadval № Tur nomi Oziqlanish turi Faollik davri Zarari darajasi 1 Eurygaster integriceps O‘simlik so‘ruvchi Bahor-yoz Yuqori 2 Lygus pratensis Polifag Bahor O‘rtacha 3 Graphosoma lineatum Fitofag Yoz Past 4 Dolycoris baccarum O‘simlik so‘ruvchi Yoz Kam Dekabr, 2025-Yil 308 Ayniqsa, Eurygaster integriceps turi bug‘doy va arpa kabi donli ekinlar uchun eng xavfli zararkunandalardan biri sanaladi. Ular donning fiziologik o‘sish bosqichida faol bo‘lib, zarar keltiruvchi lichinkalari boshoqlarni ichidan so‘rib, o‘simlikni nobud qiladi [4]. 3. Bioekologik xususiyatlari va kurash usullari Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ko‘pchilik Heteroptera turlari bahor oyi oxirlarida faollashadi. Ularning rivojlanishi havoning namligi va haroratiga bog‘liq bo‘lib, 15–20 °C haroratda intensiv ko‘payadi. Heteropteralarga qarshi kurashishda quyidagi chora-tadbirlar samarali hisoblanadi: Agrotexnik usullar: erta ekish, hosildan keyin tozalash, chuqur haydash; Biologik usullar: yirtqich hasharotlar va parazit arilar (masalan, Trissolcus spp.); Kimyoviy vositalar: o‘z vaqtida va normativga muvofiq insektitsid purkash[5]. Heteroptera sinfiga oid zararkunandalarga qarshi kurashda integratsiyalashgan yondashuv – ya’ni barcha usullarning uyg‘unligi eng yuqori natijani beradi [6]. Xulosa. Shumanay tumanida olib borilgan entomologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, yarim qattiq qanotlilar sinfiga kiruvchi hasharotlar donli ekinlar agrobiotsenozlarining muhim zararkunandalari hisoblanadi. Ularning soni, tur tarkibi va rivojlanish fazalari o‘zgaruvchan bo‘lib, ularni nazorat qilish ekologik barqaror choralarni talab qiladi. Integratsiyalashgan kurash usullari, ayniqsa agrotexnik va biologik choralar bilan uyg‘unlashtirilgan holda, yuqori samaradorlikka ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov B.Q. “Agrobiotsenozlar va zararkunandalar ekologiyasi.” – Toshkent: Fan, 2017. 2. Ergashev R. “Qishloq xo‘jalik entomologiyasi.” – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 3. Schuh R.T., Slater J.A. “True Bugs of the World (Hemiptera: Heteroptera).” – Cornell University Press, 1995. 4. Panfilov D.V. “Biologiya vreditelyey sel'skoxozyaystvennix kultur.” – Moskva: Agropromizdat, 1986. 5. Tursunov A.T. “Ekologik xavfsiz qishloq xo‘jaligi: nazariya va amaliyot.” – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. 6. Mirzaxmedov N.M. “Zararkunandalar va ularga qarshi kurash choralarining biologik asoslari.” – Nukus: Bilim, 2019.