KO'HNA XOVOS ARXEOLOGIK YODGORLIGI VA UNING TARIXIY-MADANIY AHAMIYATI

Dekabr, 2025-Yil 332 KO‘HNA XOVOS ARXEOLOGIK YODGORLIGI VA UNING TARIXIY-MADANIY AHAMIYATI Xurramov Abrorbek Abdujabbor o‘g‘li Guliston davlat pedagogika instituti Tarix yo‘nalishi 1-kurs magistranti. Tel: +998993768498 E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18047992 Annotatsiya. Ushbu da Sirdaryo viloyatida joylashgan Ko‘hna Xovos (Xovos yodgorligi)ning tarixiy, arxeologik va madaniy ahamiyati yoritiladi. Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, Xovos kamida 2500 yillik tarixga ega bo‘lib, miloddan avvalgi IV asrdan milodiy X asrgacha Markaziy Osiyodagi muhim savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan qadimiy manzilgoh bo‘lgan. Maqolada Xovosning Farg‘ona, Choch va So‘g‘d hududlarini bog‘lovchi savdo yo‘llaridagi o‘rni, qazishmalar davomida topilgan noyob arxeologik ashyolar, jumladan Anaxita haykalchasi, Humo qushi tasviri tushirilgan chiroq dastasi, tangalar va xo‘jalik buyumlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Ko‘hna Xovos hududidagi ziyoratgohlar, O‘lkashunoslik muzeyi faoliyati hamda yodgorlikning yosh avlodni vatanparvarlik va tarixiy xotira ruhida tarbiyalashdagi ahamiyati ochib beriladi. Maqola Xovos yodgorligini o‘rganish, asrab-avaylash va tarixiy turizmni rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan. Kalit so‘zlar: Ko‘hna Xovos, Xovos yodgorligi, arxeologik topilmalar, qadimiy shahar, Buyuk Ipak yo‘li, savdo yo‘llari chorrahasi, Sirdaryo viloyati, Choch va So‘g‘d, Farg‘ona vodiysi, Anaxita haykalchasi, Humo qushi tasviri, o‘lkashunoslik muzeyi, ziyoratgohlar, madaniy meros, YUNESKO, tarixiy turizm. ASOSIY QISM Ko‘hna Xovos arxeologik yodgorligi va uning tarixiy-madaniy ahamiyati Arxeologik va tarixiy manbalarga ko‘ra, Xovos (Ko‘hna Xovos) Sirdaryo viloyatidagi eng qadimiy maskanlardan biri bo‘lib, uning tarixi kamida 2500 yilni tashkil etadi. Qazishmalar natijasida aniqlanishicha, Xovos miloddan avvalgi IV asrdan milodiy X asrgacha uzluksiz hayot kechgan muhim manzilgoh bo‘lgan. Bu holat Xovosni oddiy qishloq emas, balki uzoq davr davomida faol bo‘lgan savdo, madaniy va diniy markaz sifatida baholash imkonini beradi [1]. Xovosning tarixiy ahamiyati, avvalo, uning geografik joylashuvi bilan bog‘liq. Qadimda u Farg‘ona vodiysi, Choch (Toshkent vohasi) va So‘g‘d tomon yo‘nalgan savdo yo‘llari chorrahasida joylashgan. Savdo yo‘llarining bir tarmog‘i Xovosdan Qurkad orqali Xo‘jand va Farg‘onaga olib borgan bo‘lsa, ikkinchi yo‘nalish Choch daryosi — Sirdaryo kechuvidan o‘tib, shimol tomonda Shohruhiya shahriga, undan Harashkentga va Choch poytaxti Binkatga tutashgan. Mazkur chorraha Xovosni Buyuk Ipak yo‘li tizimida muhim bo‘g‘inga aylantirgan [2]. Ko‘hna Xovos tepaligi bugungi kunda YUNESKO tomonidan qadimiy joy sifatida ro‘yxatga olingan. 2019–2020 yillar davomida yodgorlik hududida bunyodkorlik va obodonlashtirish ishlari amalga oshirilgan bo‘lib, bu ishlar yodgorlikni asrash va uni turizm obyektiga aylantirishga xizmat qildi. Dekabr, 2025-Yil 333 Shu bilan birga, Xovos tumanida O‘lkashunoslik muzeyi tashkil etilib, izlanishlar davomida topilgan 7 mingdan ortiq osori-atiqalarning asosiy qismi aynan shu muzeyda saqlanmoqda. Muzey ekspozitsiyasida qadimiy davrlardan o‘rta asrlargacha bo‘lgan noyob topilmalar jamlangan. Jumladan, eramizdan avvalgi III–II asrlarga oid Anaxita ma’budasi haykalchasi, X–XI asrlarga mansub tangalar, XII asrga oid Humo qushi tasviri tushirilgan chiroq dastasi, X–XXI asrlarga tegishli maxsus simob idishcha, VII–VIII asrlarga oid idishlarda qo‘llangan muhrlar, ko‘zalar, naqshli sopol buyumlar, qopqoqlar, shuningdek bug‘doy saqlash uchun mo‘ljallangan, balandligi bir metrga yaqin bo‘lgan yirik xumlar alohida ahamiyatga ega. Ushbu topilmalar Xovosda rivojlangan hunarmandchilik, savdo va diniy tasavvurlar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi [3]. Xovos tumani nafaqat arxeologik yodgorliklari, balki ziyoratgohlari bilan ham mashhur [4]. Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, bu hududda qadimda 28 ta tabarruk qadamjo mavjud bo‘lgan bo‘lib, hozirgi kunga qadar ulardan 12 tasi saqlanib qolgan. “Xasti buzurgon”, “Bibi ocha”, “Yusuf bobo”, “Sher bobo” kabi ziyoratgohlar bugun ham aholining e’tiqodiy hayotida muhim o‘rin tutadi [5]. Ko‘hna Xovos madaniy merosini asrab-avaylash markazi tomonidan olib borilgan ekspeditsiya va ilmiy tadqiqotlar hudud tarixini chuqurroq o‘rganishga xizmat qilmoqda. Markaz rahbari Xurshid Sodiqov tomonidan ta’kidlanganidek, Xovos nafaqat arxeologlar, balki yosh avlod uchun ham bebaho tarixiy maktabdir. Ziyorat va sayohatlar orqali yoshlar o‘z o‘tmishi bilan yaqindan tanishib, tarixiy xotira va milliy o‘zlik tuyg‘usini mustahkamlaydi [6]. Xulosa qilib aytganda, Ko‘hna Xovos — bu faqatgina qadimiy shahar xarobasi emas, balki Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi, savdo yo‘llari, diniy e’tiqodlar va ma’naviy merosni mujassam etgan noyob tarixiy majmuadir. Uni o‘rganish va asrash bugungi avlodning muhim vazifalaridan biri bo‘lib, bu ishlar yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ham katta ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Rtveladze E.V. Древние города Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1989. (Markaziy Osiyodagi qadimiy shaharlar va savdo yo‘llari haqida fundamental tadqiqot) 2. Masson M.E., Gʻulomov. История орошения и земледелия в Средней Азии. — Ташкент, 1957. (Sirdaryo havzasi va qadimiy aholi manzilgohlariga oid ilmiy ma’lumotlar) 3. Buryakov Yu.F. Древний Чач. — Ташкент: Фан, 1982. (Choch vohasi va unga tutash hududlarning savdo-madaniy aloqalari) 4. Gʻulomov Ya. Oʻzbekistonning qadimgi madaniyati. — Toshkent: Fan, 1967. (Qadimgi shaharlar, arxeologik qatlamlar va topilmalar tahlili) 5. Gulnoza, E. (2025, October). SOME CONSIDERATIONS ON THE HISTORY OF IRRIGATION NETWORKS IN THE TERRITORY OF THE KHIVA KHANATE. In London International Monthly Conference on Multidisciplinary Research and Innovation (LIMCMRI) (Vol. 1, No. 2, pp. 514-516). 6. Gulnoza, E. (2021). Composition, Content and History of Sharafuddin Ali Yazdi's" Zafarnoma". Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(12), 784-787.