KASABA UYUSHMALAR TARIXI-KECHA VA BUGUN
Abstract
Ishchi mehnatkashlarni jinsi, diniy e'tiqodi, irqiy va milliy mansubligidan qat'iy nazar ishlab chiqarish sohalarida ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari va oʻz a'zolari manfaatlarini himoya qilish maqsadida birlashtiruvchi ommaviy jamoat tashkilotlari kiradi, XVIII-asr oxirida Gʻarbiy Yevropa mamlakati va AQShda oʻzaro yordam jamiyatlari asosida paydo boʻldi.
Full text
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 19 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 41 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18048213 KASABA UYUSHMALAR TARIXI-KECHA VA BUGUN Mirzayev B. Yu Ibragimov A.H Kimsanboyeva Z. A A.Xudoynazorova IIV 1-sonli Toshkent akademik litseyi tarix fani o‘qituvchilari [email protected] ANNOTATSIYA Ishchi mehnatkashlarni jinsi, diniy eʼtiqodi, irqiy va milliy mansubligidan qatʼiy nazar ishlab chiqarish sohalarida ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari va oʻz aʼzolari manfaatlarini himoya qilish maqsadida birlashtiruvchi ommaviy jamoat tashkilotlari kiradi, XVIII-asr oxirida Gʻarbiy Yevropa mamlakati va AQShda oʻzaro yordam jamiyatlari asosida paydo boʻldi. Kalit so‘zlar: kasba. Uyushma, federatsiya, ishchi, xodim, saylov, konferensiya. ПРОФСОЮЗИ-ВЧЕРА И СЕГОДНИЯ АННОТАЦИЯ Это массовые общественные организации, объединяющие трудящихся производственных отраслей независимо от пола, религиозных убеждений, расы и национальности для защиты социально-экономических прав и интересов своих членов. Они возникли в странах Западной Европы и США в конце XVIII века на основе обществ взаимопомощи.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 19 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 42 Ключевые слова: профессия. Ассоциация, федерация, рабочий, служащий, выборы, конференция. TRADE UNIONS-YESTERDAY AND TODAY ANNATATION Mass public organizations that unite working workers in the sphere of production, regardless of gender, religious beliefs, racial and national affiliation, with the aim of protecting socio-economic rights and the interests of their members, appeared at the end of the XVIII century on the basis of mutual assistance societies in the Western European country and the United States. Keywords: kasaba. Association, Federation, worker, employee, election, conference. KIRISH O‘zbekiston kasaba uyushmalarining tarixi 1905-yildan boshlangani biz tarixchilar uchun ma’lum bo‘lib, shu yil kuzda Butunrossiya temiryo‘l uyushmasining Turkiston bo‘limi tashkil etilib, 1906-yil boshiga kelib 8000 a’zosi bo‘lgan. Kasaba uyushmasi xodimlarining mehnat sharoiti, ish haqi, turmushi, madaniyat sohasidagi manfaatlarini himoya qilishga da’vat etiladi. Jahonda kasaba uyushmasi federatsiyasi bo‘lib, (1945-yil Parijda tuzilgan) 80 dan ortiq mamlakat milliy kasaba uyushma markazlarini birlashtiradi, kasaba uyushmasining soni XX-asrning oxiriga kelib 213 mln. kishiga yetgan. Xalqaro miqyosda erkin kasaba uyushmasi Jahon mehnat konfederatsiyasi 1920-xalqaro xristian kasaba uyushmasi konfederatsiyasi nomi bilan tuziladi, aʼzosi 14mln bo‘lgan, uning qarorgohi Bryusselda). 1924-yilga kelib ilgarigi Butunittifoq kasaba uyushmalari Markaziy kengashi (VSSPS) tarkibiga kirgan Turkiston ASSR kasaba uyushma tashkilotlari, bevosita Profinternatsional tarkibiga kirgan Buxoro va Xorazm xalq respublikalari kasaba uyushmalari faoliyat ko‘rsatar edi. 1925-yilda Buxoro va Xorazm respublikalari kasaba uyushmalari ham
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 19 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 43 Butunittifoq kasaba uyushmalari Markaziy Kengashi (VSSPS) tarkibiga kiritilgan. 1925-yil 21martda O‘zbekiston kasaba uyushmalarining birinchi Ta’sis qurultoyida 53 kishi bo‘lib, Kengash va 5 kishidan iborat taftish komissiyasi saylangan. O‘zbekiston kasaba uyushmalari Kengashi 1991-yilgacha, ya’ni O‘zbekiston mustaqillikka erishguncha Butunittifoq kasaba uyushmalari Markaziy Kengashi tarkibida bo‘lgan.Oʻzbekiston Respublikasida kasaba uyushmalarining huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, “Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni (1992-yil 2-iyul) bilan belgilanadi. Kasaba uyushmalariga mehnatga masalalarni hal qilish sohasida huquqlar belgilangan. Kasaba uyushmasining tuzilishi federalizmga asoslangan bo‘lib, barcha organlar kasaba uyushmalari aʼzolari tomonidan saylangan vakillarning yigʻilishlari, konferensiyalari va qurultoylarida saylanadi va ular oldida hisobot berib boradi. Tashkilot ishlab chiqarish, tarmoq va hududiy prinsiplar asosida tashkil etilib boriladi, kasaba uyushmasining asosiboshlangʻich tashkilot boʻlib, kasaba uyushmasi aʼzolarining umumiy yigʻilishi uning oliy organidir. Iqtisodiy islohotlar va bozor munosabatlari asoslangan davrda kasaba uyushmasining mustahkamlash, kuch va mablagʻlarni birlashtirishga nisbatan ehtiyoj kuchayadi. 1990-yil 12-sentyabrdan buyon kasaba uyushmalarining bosh vazifasi aʼzolarning mehnat, ijtimoiy, iqtisodiy, maʼnaviy, intellektual huquq va manfaatlarini muhofaza qilish sifatida harakat birligini amalga oshirib kelmoqda. Oʻzbekiston kasaba uyushmalari kengashi (Uzsovprof) 1925-yildan faoliyat koʻrsata boshlagan edi. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan soʻng respublikada kasaba uyushmalari tuzilib, ular oʻz ustavlarini qabul qildi va Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazildi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA. Oʻzbekiston kasaba uyushmalari quyidagilari: -Madaniyat xodimlari kasaba uyushmasi; -Metallurgiya va mashinasozlik sanoati xodimlari kasaba uyushmasi; -Matlubot kooperatsiyasi, savdo xodimlari va tadbirkorlar kasaba uyushmasi;
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 19 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 44 -Sogʻliqni saqlash xodimlari kasaba uyushmasi; -Taʼlim va fan xodimlari kasaba uyushmasi; -Qurilish va qurilish ashyolari sanoati xodimlari kasaba uyushmasi; -Temiryoʻlchilar va transport quruvchilari kasaba uyushmasi. NATIJA. Oʻzbekiston kasaba uyushmalari tizimini boshlangʻich kasaba uyushma tashkilotlari, kasaba uyushmalarining tuman, shahar, viloyat, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahri kengashlari va boshqalar tashkil etadi. Federatsiya kengashi Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasining qurultoylar oraligʻidagi rahbar organidir. U 5 yil muddatga saylanadi va har bir aʼzo tashkilotdan toʻgʻridan toʻgʻri miqdorda (2ta) vakil yuborish yoʻli bilan shakllantiriladi. Federatsiya kengashiga vakillar federatsiya aʼzolari boʻlgan tashkilotlarning qurultoylari, konferensiyalari va majlislarida saylanadi. Federatsiya kengashi tarkibiga qurultoyda saylangan aʼzolar, federatsiya raisi, uning kengash boʻyicha oʻrinbosarlari, federatsiya faoliyatining asosiy yoʻnalishlari boʻyicha doimiy faoliyat koʻrsatuvchi komissiyalar raislari kiradi. Federatsiya raisi ayni vaqtda Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi kengashi, Rayosat va Ijroiya qoʻmita raisi ham hisoblanadi. XULOSA. 2017-yil Prezidentimiz farmoni bilan tashkil etilgan Ichki Ishlar Vazirligi 1-sonli Toshkent akademik litseyida mehnat jamoasini tashabbusi va qarori bilan kasaba uyushmasi faoliyati ham shu yildan boshlanadi. Mening faoliyatim shu litseyda 2023-yil avgust oyidan olib bormoqdaman, kasaba uyushmasi raisining ketishi munosabati bilan mehnat jamoasining konferensiyasida B.Yu. Mirzayev yangi rais sifatida saylandi. Kasba uyushmasi qo‘mitasining Bayonnoma №4, 2024-yil 13.08. O‘RQ №942 sonli qarori asosida kasaba uyushmasi raisi 5-yil muddatga muqobillik asosida salinity belgilab qo‘yildi.2025-yil 7-aprelda Hisobot saylovi bo‘lib o‘tdi.Litseyning 67 nafar xodimidan 60 nafari ishtirok etdi. Yangi rais tayinlash masalasida jamoa orasidan 3kishi nomzod sifatida ko‘rsatildi. Ular: 1. B.Yu.Mirzayevtarix fani o‘qituvchisi, 30ta ovoz 2. S.T.Suyarovarustili va adabiyoti fani o‘qituvchisi, 25ta ovoz
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 19 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 45 3. Z.F.Fayziyevombor mudiri, 5ta ovoz berildi. Umumiy ovozga ko‘ra B.Yu.Mirzayev eng ko‘p ovoz bilan kasaba uyushmasining raisi etib belgilandi, kotibiN.Mirzabekova A’zolari: Ibragimov A.H., Li.Y.Mixaylovich, R.Yu. Badalboyeva kabi ustozlar tayinlandi. Litseyimizning ushbu B.Yu.Mirzayev rahbarligidagi kasaba uyushmasi faoliyatni jonkuyar a’zolariga mehnat jamoasi manfaatlarini himoya qilishlarida ulkan zafarlar tilab qolamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. LEX.UZ https://lex.uz 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son 2. A.To‘xtasinov Kasaba uyushmalarining jamiyat hayotida tutgan o‘rni Uzbek Scholar Journal 30-son 07.2024 [2, b 9] 3.O‘zbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2019. 6.12