TEMPERAMENT TUSHUNCHASI VA RIVOJLANISH TARIXI

477 TEMPERAMENT TUSHUNCHASI VA RIVOJLANISH TARIXI Saitalimova Moxinur Farxat qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Jismoniy madaniyat yo‘nalishi talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18051228 Annotatsiya: Ushbu maqolada temperament tushunchasining kelib chiqishi, uning tarixiy nazariyalar orqali shakllanishi, zamonaviy psixologiya nuqtai nazaridan ta’riflari va klassifikatsiyalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: temperament, temperament nazariyalari, Gippokrat-Galen muhoro lari, sog’lom nerv sistеmasi, temperament tipologiyalari, shaxsiyat, individual farqlar. Kirish Inson shaxsiyatini tashkil etuvchi psixologik xususiyatlarning eng muhim va dastlabkilardan biri — temperamentdir. Temprament — bu shaxsning hissiy va psixik reaksiyalarining tezligi, intensivligi, barqarorligi va moslashuvchanligini belgilovchi individual-dinamik xususiyatlar majmuasidir. U shaxsning xulq-atvori, emotsional kechinmalari, motivatsiyasi va ijtimoiy moslashuvida muhim rol o‘ynaydi. Tempramentning mohiyati va tarixi boʻyicha tadqiqotlar qadim zamonlardan boshlangan: tushuncha ilk bor anatomik-fiziologik humoral nazariyalar kontekstida paydo bo‘lgan, keyinchalik psixologik tipologiya va nevrobiologik izlanishlar orqali rivojlandi. So‘nggi asrlarda temperament tadqiqotlari biologik, psixologik va ijtimoiy omillar nigohidan olib borilmoqda. Bu esa shaxsiyatni chuqur va ko‘p o‘lchovli tahlil qilish imkonini beradi. Shu bois temperamentning tarixiy rivojlanishini, nazariy tamoyillarini va zamonaviy tahlillarini bir joyda ko‘rib chiqish psixologik va pedagogik tadqiqotlar uchun muhimdir. Asosiy qism Temprament tushunchasi ilk bor qadimgi Yunon tibbiy-falsafiy maktablarida shakllangan. Hippocrates (taxminan miloddan avvalgi 460–370) inson tanasidagi to‘rt xil suyuqlik — qon, balg‘am, sariq o‘t (safro) va qora o‘t (qora safro) — miqdoridagi nisbatga ko‘ra individual xarakter va ruhiy holat o‘zgaruvchanligini ta’kidlagan. Keyinchalik Galen (milodiy II asr) humoral nazariyani rivojlantirib, to‘rt asosiy temperament tipini — sangvinik, xolerik, melanxolik va flegmatik — tavsiflagan. U tanadagi suyuqliklar aralashmasi (lotincha temperamentum — “aralashma”) insonning emotsional va xulqiy tabiati uchun asos bo‘ladi deb hisoblagan. Galen tipologiyasi shaxslar psixologiyasida ko‘p asrlar davomida yetakchi bo‘lib qolgan. Bu nazariya orqali shaxslarni belgilangan “temperament turlariga” ajratish qoida holiga aylangan. Gippokrat–Galen nazariyalari Yevropa va Islom olamida qabul qilinib, turli davrlarda psixologik va tibbiy talqinlar shakllantirildi. Masalan, sharqdagi mutafakkirlar ham temperament nazariyasini ruhiy va fiziologik xususiyatlar orqali talqin qilgan. Biroq, 19-asrda biologiya va nevrofiziologiya rivojlanishi bilan birga, temperament tushunchasi ham o‘zgarishga yuz tutdi: uni oddiy humoral aralashma emas, balki nerv tizimining individual xususiyati sifatida tushunish boshlandi. Rus fiziologi Ivan Pavlov temperamentni nerv tizimining individual xususiyatlari bilan bog‘lagan ilk olimlardan hisoblanadi. U nerv jarayonlarining kuchi, qo‘zg‘alish va tormozlanish 478 o‘rtasidagi muvozanat, jarayonlar tezligi kabi mezonlar asosida nerv tizimini tiplarga ajratdi. Pavlov nazariyasiga ko‘ra, aynan bu biologik-nerviy xususiyatlar temperamentni belgilaydi. Pavloviy tipologiya zamonaviy psixologiyada ham muhim o‘rin egallaydi. Masalan, reflexologik yondashuv temperamentni nerv tizimining barqarorligi, moslashuvchanligi va reaktivligi bilan izohlaydi. Bugungi psixologiyada temperament — shaxsiyatning tug‘ma, ildizida biologik nufuza ega bo‘lgan jihatlari sifatida ko‘riladi. U emotsional reaksiyalar, e’tiborning dinamikasi, aktivlik darajasi kabi xususiyatlarni belgilaydi. Shuningdek, temperament psixologik individual farqliliklarni, uning shaxsga xos dinamik profilini anglatadi: ya’ni, har bir odamda mavjud bo‘lgan barqaror psixik-tempramental xususiyatlar to‘plami. Eng keng tarqalgan klassik tipologiya — sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik. Shu bilan birga, zamonaviy psixologiyada temperament mezonlari aniqroq — neurotizm, ekstraversiya/introversiya, impulsivlik, emotivlik, reaktivlik, stressga chidamlilik kabi o‘lchovlar asosida ham tahlil qilinadi. Empirik tadqiqotlarda — masalan, shaxslar testlari, nerv tizimi biologik ko‘rsatkichlari va xulq-atvor kuzatuvlari orqali temperament tahlil qilinadi. Temprament shaxsning harakatlari, xulq-atvori, o‘rganish uslubi, ijtimoiy muloqotlari va moslashuvchanligiga bevosita ta’sir qiladi. Turli temperament turlari turli kuchli va zaif tomonlarga ega bo‘lib, ular shaxsning kasbiy yo‘nalishi, pedagogik moslashuvi va ijtimoiy funksiyalarini belgilaydi. Masalan, sangvinik tipli odamlar ko‘proq ijtimoiy, kommunikativ, kreativ faoliyatda muvaffaqiyatga erishsa, flegmatik va melanxolik tiplar tahlil, ilmiy, ijodiy va mustaqil fikrlash talab qiladigan sohalarga mos keladi. Xoleriklar esa faol, rahbarlik va tashabbuskorlik talab qiluvchi kasblarda o‘zini ko‘rsatadi. Shuningdek, temperament shaxs psixologik barqarorligi, emotsional reaksiyalar va stressga chidamlilikda ham rol o‘ynaydi. Xulosa Tarixiy va zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, temperament tushunchasi psixologiya fanida asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Uning ildizlari qadimgi humoral nazariyaga borib taqaladi, ammo bugungi kun psixologiyada temperament — bu shaxsning nerv tizimi, biologik xususiyatlari va psixik dinamizmini ifodalovchi ilmiy kategoriya sifatida qaraladi. Temprament — tug‘ma individual xususiyatlar majmuasi bo‘lib, insonning harakatlari, emotsiyalari, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuviga ta’sir ko‘rsatadi. Uning tipologiyalari va mezonlari — klassik sangvinik/flegmatik/xolerik/melanxolikdan tortib, nerv tizimi tiplari, zamonaviy psixometriya o‘lchovlarigacha — shaxs psixologiyasini chuqur tahlil qilishga imkon beradi. Pedagogika, psixologik maslahat, kadr tanlash va psixologik diagnostika sohalarida temperamentni hisobga olish insonning salohiyatini to‘liq ochishga yordam beradi. Shu sababli temperament nazariyalari va tadqiqotlari — psixologik, pedagogik va ijtimoiy amaliyotlar uchun dolzarb. Kelgusida temperament va xarakter, holat va muhit o‘zaro ta’siri, genetik va epigenetik omillar kontekstida olib boriladigan tadqiqotlar shaxs psixologiyasini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 479 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Clark, L. A., & Watson, D. (2008). Temperament and personality: Two sides of different coins. Journal of Personality and Social Psychology, 94(5), 1001–1020. 2. Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Temperament. Retrieved from Britannica website. Encyclopedia Britannica 3. Galen. (c. 130–200 CE). De temperamentis. (As cited in historical overview of temperament theory). Liquisearch+1 4. Pavlov, I. P. (1950). Types of nervous system and their role in individual differences. (Original work on higher nervous activity types and temperament).