Hoegaarden-Houtemspedeke: een prehistorische extractie- en bewerkingsplaats van zwarte kwartsiet van Tienen

POLYHISTORIAE 15-2018 13 november2018 Hoegaarden-Houtemspedeke: een prehistorische extractieen bewerkingsplaats van zwarte kwartsiet van Tienen Nick VAN LIEFFERINGE De zwarte kwartsiet van Tienen betreft een - macroscopisch duidelijk herkenbare - kwartsietvariant binnen de groep van gesteenten die zijn geassocieerd met de Formatie van Tienen (Laat-Paleoceen). Deze variant werd in 2012 voor het eerst macroscopisch en petrografisch beschreven en gedefineerd: “A fine-grained quartzite, still exhibiting a certain rugosity, with a black colour which alternates discretely with lighter patches. The fracture is conchoidal and non-lustrous, but sparkles slightly. [ … ] The black Tienen quartzite can be described as an intermediate form between the Tienen quartzite and Wommersom quartzite.” (VELDEMAN E.A. 2012). Tijdens de steentijd (vnl. vroeg-mesolithicum) werd o.a. de zwarte kwartsiet van Tienen aangewend als grondstof voor de vervaardiging van werktuigen. Deze steensoort dagzoomt slechts op beperkte plaatsen in de omgeving van Hoegaarden, in de vorm van losse brokstukken op geploegd akkerland. Een dergelijke vindplaats situeert zich nabij de O.L.V. van Troostkapel (Hoegaarden) (BLOMME E.A. 2012). Het gesteente is veel zeldzamer dan de lichtgrijze, meer grofkorrelige kwartsiet van Tienen (kwartsiet van Rommersom, grès mamelonné (Fr.)) die dagzoomt in een veel ruimere regio (Tienen, Hoegaarden, Landen) en voornamelijk werd ontgonnen voor bouwkundige doeleinden. In een poging om de herkomst van lithische artefacten in zwarte kwartsiet van Tienen te traceren, gebeurde in het recente verleden overigens een foutieve monstername door onderzoekers van de Universiteit van Gent (zie CNUDDE E.A. 2013). In plaats van de archeologisch relevante zwarte kwartsiet van Tienen werd namelijk kwartsiet van Rommersom (grès mamelonné) ingezameld en onderworpen aan een petrografisch analyse (fig. 1). FIG. 1 POLYHISTORIAE 15-2018 2 Ter hoogte van het akkerlandcomplex “Houtemspedeke” in Hoegaarden (X187312/Y164135) (fig. 2) werd in het najaar van 2018 een dense concentratie van brokstukken zwarte kwartsiet van Tienen aangetroffen (fig. 3). In associatie hiermee komen ook duidelijk bewerkte stukken voor, waaronder op kwaliteit geteste brokken, (klingvormige) afslagen en kernen (fig. 4, 5 en 6). FIG. 2 FIG. 3 POLYHISTORIAE 15-2018 3 FIG. 4 POLYHISTORIAE 15-2018 4 FIG. 5 POLYHISTORIAE 15-2018 5 FIG. 6 De reeds bekende vindplaats bij de O.L.V. van Troostkapel en de nieuwe vindplaats Houtemspedeke in Hoegaarden zijn vooralsnog te beschouwen als geïsoleerde extractiezones van zwarte kwartsiet van Tienen tijdens de prehistorische periode (steentijd). Op de laatstgenoemde locatie wijst het voorkomen van artefacten op het feit dat de dagzomende kwartsietbrokken ter plaatse werden getest op kwaliteit en bewerkt. In het geval van toekomstig (natuur)wetenschappelijk onderzoek (zoals reeds eerder uitgevoerd door diverse wetenschappelijke instellingen) dient men zich best te focussen op deze archeologisch relevante locaties. De oude benaming “kwartsiet van Tienen” in de archeologische literatuur is petrografisch gezien niet accuraat, aangezien deze betrekking heeft op grofkorrelige kwartsietvarianten met bouwhistorische relevantie (kwartsiet van Rommersom, grès mamelonné) die zijn geassocieerd met de Formatie van Tienen. Er wordt dan ook voorgesteld om in de toekomst consequent gebruik te maken van de benaming “zwarte kwartsiet (van Tienen)” bij de beschrijving van prehistorische artefacten die in deze specifieke grondstof zijn vervaardigd, in navolging van VELDEMAN E.A. (2012). * * * BLOMME A., DEGRYSE P., VAN PEER PH. & ELSEN J. 2012: The characterization of sedimentary quartzite artefacts from Mesolithic sites, Belgium, Geologica Belgica 15/3, 193-199. CNUDDE V., DEWANCKELE J., DE KOCK T., BOONE M., BAELE J.-M., CROMBÉ PH. & ROBINSON E. 2013: Preliminary structural and chemical study of two quartzite varieties from the same geological formation: a first step in the sourcing of quartzites utilized during the Mesolithic in northwest Europe, Geologica Belgica 16/1-2, 27-34. VELDEMAN I., BAELE J.-M., GOEMAERE E., DECEUKELAIRE M., DUSAR M. & DE DONCKER H. 2012: Characterizing the hypersiliceous rocks of Belgium used in (pre-)history: a case study on sourcing sedimentary quartzites, Journal of Geophysics and Engineering 9, S118-S128.