Full text
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1443 BUXGALTERIYA TIZIMLARIDA AUDIT LOGLARI VA ULARNING MA’LUMOTLAR BAZASIDAGI ROLI Zokirov Sanjarbek Ikromjon o‘g‘li Farg‘ona davlat texnika universiteti, ATT fakulteti dotsenti Karimova Mohinur Dilshodjon qizi Farg‘ona davlat texnika universiteti 651-24 DI guruh talabasi Qurbonaliyev Muhammadsaid Jahongir o‘g‘li Farg‘ona davlat texnika universiteti 651-24 DI guruh talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada buxgalteriya tizimlarida audit loglarining ahamiyati hamda ularning ma’lumotlar bazasidagi roli tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida audit loglari tushunchasi, ularning asosiy funksiyalari va buxgalteriya axborot tizimlarida moliyaviy ma’lumotlar xavfsizligi hamda shaffofligini ta’minlashdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, audit loglarining ma’lumotlar bazasida saqlanish usullari, foydalanuvchi harakatlarini nazorat qilish mexanizmlari va audit jarayonlaridagi amaliy ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari audit loglari moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini oshirish, noqonuniy amallarni aniqlash va normativ-huquqiy talablarga rioya etilishini ta’minlashda muhim vosita ekanini ko‘rsatdi. Maqolada audit loglaridan samarali foydalanish bo‘yicha xulosalar va kelgusidagi tadqiqotlar uchun tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: buxgalteriya tizimlari, audit loglari, ma’lumotlar bazasi, axborot xavfsizligi, moliyaviy nazorat, ichki audit, foydalanuvchi harakatlari, shaffoflik, moliyaviy hisobotlar. Аннотация.В данной статье анализируется значение журналов аудита в системах бухгалтерского учета и их роль в базе данных. В ходе исследования рассматривается концепция журналов аудита, их основные функции и роль в обеспечении безопасности и прозрачности финансовой информации в системах бухгалтерской информации. Также изучаются методы хранения журналов аудита в базе данных, механизмы контроля действий пользователей и их практическое значение в аудиторских процессах. Результаты исследования показывают, что журналы аудита являются важным инструментом повышения достоверности финансовой отчетности, выявления противоправных действий и обеспечения соответствия нормативным требованиям. В статье представлены выводы об эффективном использовании журналов аудита и рекомендации для дальнейших исследований. Ключевые слова: системы бухгалтерского учета, журналы аудита, база данных, информационная безопасность, финансовый контроль, внутренний аудит, действия пользователей, прозрачность, финансовая отчетность. Annotation. This article analyzes the importance of audit logs in accounting systems and their role in the database. The research process sheds light on the concept of audit logs, their main functions, and their role in ensuring the security and transparency of financial information in accounting information systems. It also examines the methods of storing audit logs in the database, mechanisms for controlling user actions, and their practical significance in audit processes. The research results show that audit logs are an important tool for increasing the reliability of financial statements, identifying illegal actions, and ensuring compliance with regulatory requirements. The article provides conclusions on the effective use of audit logs and recommendations for future research.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1444 Keywords: accounting systems, audit logs, database, information security, financial control, internal audit, user actions, transparency, financial statements. Kirish Zamonaviy buxgalteriya tizimlarining raqamlashtirilishi moliyaviy hisob-kitoblarni yuritish jarayonini tezlashtirish, aniqlikni oshirish va inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, buxgalteriya axborot tizimlarida saqlanadigan ma’lumotlarning hajmi va ahamiyati ortib borishi moliyaviy ma’lumotlar xavfsizligi hamda ularning ishonchliligini ta’minlash masalasini dolzarb muammoga aylantirmoqda. Ayniqsa, ma’lumotlar bazasida amalga oshiriladigan o‘zgartirishlar, foydalanuvchi harakatlari va tizimdagi operatsiyalarni nazorat qilish mexanizmlariga ehtiyoj kuchaymoqda [1]. Ushbu jarayonda audit loglari muhim vosita sifatida namoyon bo‘lib, ular foydalanuvchilarning tizimdagi har bir amalini qayd etish, noqonuniy yoki noto‘g‘ri harakatlarni aniqlash hamda moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlashga xizmat qiladi [2]. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi buxgalteriya tizimlarida audit loglarining mohiyatini ochib berish, ularning ma’lumotlar bazasidagi rolini tahlil qilish va audit loglaridan samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu tahlil jarayonida audit loglari tushunchasi va ularning buxgalteriya tizimlaridagi ahamiyatini yoritish maqsadida nazariy va amaliy manbalar tahlil qilindi. Xususan, audit loglarining vazifalari, tuzilmasi va xavfsizlikni ta’minlashdagi roli bo‘yicha ilmiy maqolalar hamda xalqaro standartlar o‘rganildi [1]. Tadqiqot davomida buxgalteriya axborot tizimlarida audit loglarining ishlash mexanizmi, ya’ni foydalanuvchi amallarini qayd etish, ma’lumotlarga kiritilgan o‘zgartirishlarni saqlash va ularni nazorat qilish jarayonlari tahlil qilindi [2]. Shuningdek, ma’lumotlar bazalarida audit loglarini yuritishning triggerlar, jurnal jadvallari va maxsus monitoring mexanizmlari kabi usullari ko‘rib chiqildi hamda ularning afzallik va kamchiliklari baholandi [3]. Tadqiqotda tizimli tahlil, solishtirma o‘rganish va mantiqiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi, shuningdek, amaliy misollar orqali audit loglarining buxgalteriya tizimlaridagi real qo‘llanilishi tahlil qilindi [4]. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, audit loglari buxgalteriya tizimlarida bir nechta muhim funksiyalarni bajaradi: foydalanuvchilarning tizimga kirishi, ma’lumotlarni qo‘shish, o‘zgartirish va o‘chirish kabi barcha amallarni qayd etish orqali moliyaviy jarayonlarning shaffofligini ta’minlaydi [1]. Ma’lumotlar bazasida audit loglari odatda alohida jurnal jadvallari ko‘rinishida saqlanib, ular operatsiya vaqti, foydalanuvchi identifikatori, amal turi hamda o‘zgartirilgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi, bu esa keyinchalik tahlil va tekshiruvlar uchun qulaylik yaratadi [2]. Audit loglarining mavjudligi tizimdagi xatoliklar, texnik nosozliklar yoki ruxsatsiz aralashuvlarni tezkor aniqlash imkonini beradi, shuningdek, noqonuniy moliyaviy amallarni isbotlashda muhim dalil sifatida xizmat qiladi [3]. Bundan tashqari, audit loglari ichki va tashqi audit jarayonlarida, moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligini tekshirishda hamda normativ-huquqiy talablarni bajarilishini ta’minlashda muhim axborot manbai hisoblanadi [4]. Muhokama natijalariga ko‘ra, audit loglarining asosiy afzalligi buxgalteriya tizimlarida shaffoflikni ta’minlash, foydalanuvchi harakatlarini to‘liq nazorat qilish va moliyaviy ma’lumotlar xavfsizligini oshirishdan iborat bo‘lib, ular audit va tekshiruv jarayonlarida muhim daliliy manba vazifasini bajaradi [1]. Shu bilan birga, audit loglarining katta hajmda to‘planishi ma’lumotlar bazasi yuklanishining oshishiga, tizim unumdorligining pasayishiga va saqlash resurslariga bo‘lgan talabning kuchayishiga olib kelishi mumkin, bu esa ularning asosiy cheklovlaridan biri hisoblanadi [2]. Amaliyotda audit loglaridan foydalanishda noto‘g‘ri sozlash, yetarli darajada himoyalanmagan
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1445 log fayllari hamda malakali mutaxassislar yetishmasligi kabi muammolar uchrab turadi [3]. Xalqaro amaliyotda esa audit loglarini yuritish ISO/IEC 27001, COBIT va boshqa axborot xavfsizligi standartlari asosida tashkil etilib, log ma’lumotlarining yaxlitligi va o‘zgarmasligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratiladi [4]. Shu nuqtayi nazardan, audit loglarini takomillashtirish uchun ularni avtomatik monitoring qilish, muhim hodisalar bo‘yicha real vaqt rejimida ogohlantirish tizimlarini joriy etish hamda log ma’lumotlarini shifrlash orqali himoyalash tavsiya etiladi [5]. Xulosa Xulosa qilib aytganda, tadqiqot natijalari audit loglari buxgalteriya tizimlarida moliyaviy ma’lumotlarning ishonchliligi, shaffofligi va xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatdi [1]. Audit loglari orqali foydalanuvchilarning barcha harakatlarini qayd etish, ma’lumotlar bazasida amalga oshirilgan o‘zgarishlarni nazorat qilish hamda xatolik va noqonuniy amallarni o‘z vaqtida aniqlash imkoniyati yaratiladi, bu esa ichki va tashqi audit jarayonlarining samaradorligini oshiradi [2]. Shu bilan birga, audit loglari buxgalteriya tizimlarida risklarni boshqarish, normativ-huquqiy talablarga rioya etilishini ta’minlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilishda strategik axborot manbai sifatida xizmat qiladi [3]. Kelgusida ushbu yo‘nalishda audit loglarini avtomatlashtirilgan tahlil qilish, sun’iy intellekt asosida shubhali harakatlarni aniqlash hamda katta hajmdagi log ma’lumotlarini samarali saqlash va qayta ishlash texnologiyalarini o‘rganish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi [4][5]. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Hall J. A. Accounting Information Systems. — 9th ed. — Boston: Cengage Learning, 2016. — 832 p. 2. Romney M. B., Steinbart P. J. Accounting Information Systems. — 14th ed. — New York: Pearson Education, 2018. — 768 p. 3. ISO/IEC 27001:2022. Information technology — Security techniques — Information security management systems — Requirements. — Geneva: International Organization for Standardization, 2022. 4. Elmasri R., Navathe S. B. Fundamentals of Database Systems. — 7th ed. — Boston: Pearson, 2016. — 1248 p. 5. Мусаева, У. А., & Авезова, Г. С. (2025). ЎЗБЕКИСТОНДА ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ВА СПОРТ ТИЗИМИНИНГ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ. Modern Science and Research, 4(2), 287-296. 6. Авезова, Г. С., & Бобомуратов, Т. А. (2025). ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ РЕЦИДИВИРУЮЩЕГО ТЕЧЕНИЯ ГЕМОРРАГИЧЕСКОГО ВАСКУЛИТА: ФОКУС НА ПОЛИМОРФИЗМ IL17A. Медицинский журнал молодых ученых, (15 (09)), 10-14. 7. Авезова, Г. С., & Бобомуратов, Т. А. (2025). ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ РЕЦИДИВИРУЮЩЕГО ТЕЧЕНИЯ ГЕМОРРАГИЧЕСКОГО ВАСКУЛИТА: ФОКУС НА ПОЛИМОРФИЗМ IL17A. Медицинский журнал молодых ученых, (15 (09)), 10-14. 8. Avezova, G. S. (2025). IL17АGENI POLIMORFIZMI VA GEMORRAGIK VASKULIT: BOLALARDA GENETIK XAVF OMILLARINING MOLEKULYAR TAHLILI. 9. Avezova, G. S. (2024). BOLALARDA GEMORRAGIK VASKULITNING KLINIK KECHISH XUSUSIYATLARI. 10. Юсупов, Г. А., & Авезова, Г. С. (2025). СРАВНИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ФИЗИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ, ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ И ФИЗИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВЛЕННОСТИ
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1446 СТУДЕНЧЕСКОЙ МОЛОДЕЖИ С УЧЕТОМ ПРИЗНАКОВ ПОЛОВОГО ДИМОРФИЗМА. Journal of new century innovations, 78(1), 305-309. 11. Шоймардонов, Б. Х., Шайхова, Г. И., & Авезова, Г. С. (2025). ПРОФИЛАКТИКА ЗАБОЛЕВАНИЙ ПИЩЕВАРИТЕЛЬНОЙ СИСТЕМЫ В УСЛОВИЯХ ЖАРКОГО КЛИМАТА: ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКИЙ И ГИГИЕНИЧЕСКИЙ ПОДХОД (ОПЫТ СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ). Медицинский журнал молодых ученых, (15 (09)), 189193. 12. Разикова, И. С., & Разикова, Г. Р. (2019). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ АЛЛЕРГОЛОГИЧЕСКОЙ СЛУЖБЫ УЗБЕКИСТАНА. In Аллергическое и иммунопатологические заболевания-проблема XXI века (pp. 23-24). 13. Разикова, И. С., & Разикова, Г. Р. (2019). Особенности инновационной диагностики хронических аллергодерматозов у лиц подросткового и молодого возраста в Узбекистане. In Аллергическое и иммунопатологические заболевания-проблема XXI века (pp. 22-23). 14. Разикова, И. С., Бекмирзаева, Н. М., & Нормуродов, М. Э. (2025, November). ТЯЖЕЛЫЕ СЛУЧАИ ЛЕКАРСТВЕННОЙ АЛЛЕРГИИ: СТАТИСТИЧЕСКИЙ ОБЗОР В МЕЖДУНАРОДНЫХ БАЗАХ ДАННЫХ. In E-Conference platform (Vol. 1, No. 17-noyabr 2025, pp. 152-154). 15. Разикова, И. С., & Носирова, Х. С. (2025, November). ВЗАИМОСВЯЗЬ ПОСТХОЛЕЦИСТЭКТОМИЧЕСКОГО СИНДРОМА И ГИСТАМИНОЗА: ПАТОГЕНЕТИЧЕСКИЕ И КЛИНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ. In E-Conference platform (Vol. 1, No. 17-noyabr 2025, pp. 61-62). 16. Разикова, И. С., & Носирова, Х. С. (2025, November). РОЛЬ КИШЕЧНОЙ МИКРОБИОТЫ В ПАТОГЕНЕЗЕ ГИСТАМИНОЗА. In E-Conference platform (Vol. 1, No. 17noyabr 2025, pp. 95-96). 17. Разикова, И. С., & Айдарова, Н. П. (2025, November). РОЛЬ ГРИБКОВОЙ СЕНСИБИЛИЗАЦИИ ПРИ ТЯЖЕЛОЙ БРОНХИАЛЬНОЙ АСТМЕ. In E-Conference platform (Vol. 1, No. 17-noyabr 2025, pp. 165-165). 18. Разикова, И. С., & Носирова, Х. С. (2025, November). ВЛИЯНИЕ ИНГАЛЯЦИОННЫХ ГЛЮКОКОРТИКОСТЕРОИДОВ НА РАЗВИТИЕ ГАСТРОЭЗОФАГЕАЛЬНОЙ РЕФЛЮКСНОЙ БОЛЕЗНИ У ПАЦИЕНТОВ С БРОНХИАЛЬНОЙ АСТМОЙ. In E-Conference platform (Vol. 1, No. 17-noyabr 2025, pp. 63-64). 19. COBIT 2019 Framework: Governance and Management Objectives. — Schaumburg: ISACA, 2019. — 200 p.