КУЛТАРҚАН (АРХАНАН) БИТИГИДАГИ ЭТНОГРАФИК ТАСВИР ХУСУСИДА

85 КУЛТАРҚАН (АРХАНАН) БИТИГИДАГИ ЭТНОГРАФИК ТАСВИР ХУСУСИДА Дустмуродов Маъруфжон Мансур ўғли https://doi.org/10.5281/zenodo.18059725 ANNOTATSIYA KALIT SO‘ZLAR Қадимги Турк, Уйғур ва Қирғиз хоқонликлари даврида яратилган битигтошлар туркийлар тарихининг илк ёзма адабий ёдгорликлари сифатида муҳим аҳамият касб этади. Бу адабий манбалар матнига эътибор қаратилганда сиёсий ва ҳарбий жараёнлар, ғалабалар, тарихий шахсларнинг мардоноворлигига асосий урғу берилгандек кўринади. Лекин шундай ёдномалар ҳам борки, уларда қадимги туркийларда кечган этномаданий жараёнлар ҳақида қисқа бўлса-да тасвирлар кўзга ташланади. Шундай битиглардан бири ҳозирги Мўғулистон ҳудудан топилган Арханан битигидир. Унда илк ўрта асрларга хос анъана, маросим тасвирлари мавжуд. Қуйида ушбу қисқа матндаги лексик бирликлар хусусида баҳс юритамиз. Турк-руник ёзуви, Уйғур хоқонлиги, эпитафия, этнография, қадимги туркий тил. АННОТАЦИЯ КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА Надписи, созданные в период древнетюркского, уйгурского и кыргызского каганатов, имеют большое значение как первые письменные литературные памятники истории тюрков. При внимательном изучении текста этих литературных источников, как представляется, основной акцент делается на политических и военных процессах, победах и доблести исторических личностей. Однако встречаются и надписи, содержащие краткие описания этнокультурных процессов, происходивших у древних тюрков. Одной из таких надписей является Архананская надпись, найденная на территории Тюркско-руническое письмо, Уйгурский каганат, эпитафия, этнография, древнетюркский язык. 86 современной Монголии. Она содержит описания традиций и ритуалов, характерных для раннего Средневековья. Ниже мы рассмотрим лексические единицы этого краткого текста. ABSTRACT KEY WORDS The inscriptions created during the period of the ancient Turkic, Uyghur and Kyrgyz khaganates are of great importance as the first written literary monuments of the history of the Turks. When paying attention to the text of these literary sources, it seems that the main emphasis is placed on political and military processes, victories, and the valor of historical figures. However, there are also inscriptions that contain brief descriptions of the ethnocultural processes that took place among the ancient Turks. One of such inscriptions is the Arkhanan inscription, found in the territory of present-day Mongolia. It contains descriptions of traditions and rituals characteristic of the early Middle Ages. Below we will discuss the lexical units in this short text. Turkic-runic writing, Uyghur khaganate, epitaph, ethnography, ancient Turkic language. KIRISH Қадимги руник ёзув тизими туркий халқлар орасида ёзма маданиятнинг юзага келиши ва ривожланишига замин яратди. Бу битиглар нафақат ёзув тарихи учун, балки бутун туркий цивилизациянинг илк тараққиёт босқичини ўрганишда ҳам муҳим аҳамият касб этади. Ушбу ёзув тизими асосида яратилган битигтошларнинг номинациясига хос энг муҳим жиҳат уларнинг номи ёднома бағишланган тарихий шахс ёки битиг матнидаги воқеалар марказида турувчи қаҳрамон ёҳуд битиглар топилган ҳудуддан келиб чиқиб қўилганидадир. Арханан ёки Қултарқан битиги ҳам шундай нуқтаи назардан келиб чиқиб номланган. Хусусан, Мўғулистоннинг Булган вилоятининг Хишиг-Ондор минтақасидан 40 км жанубда Арханан тоғи яқинида топилганлиги сабабли у Арханан, Ар ханин ёки Қултархон ёзуви деб ҳам аталади. “Арханан” сўзи мўғулча ар – “шимол”, хан – “девор (ҳимоя)тоғлар” сўзларидан шаклланган бўлиб, “шимолдан ҳимояланган” деган маънони англатади 1 . Арханан битиги қоя устига вертикал равишда ўйилган ва уч қатор руник ёзувдан иборат. Унинг аниқ санаси номаълум, аммо матндаги аксар 1 Архананская надпись // Тюркологический сборник. с: Ц. Баттулга – Том. 2011–2012. – М., 2013 – С. 204. 87 шаклларнинг уйғурча белгиларга ўхшашлиги ҳисобга олинганда, унинг Уйғур хоқонлиги даврига тегишли эканлигини тахмин қилиш мумкин. С.КляшторнйЭ.Трйжарски уни VIII асрнинг иккинчи ярми ёки IX аср бошларига боғлайди 2 . И.Кормушин-Т.Баттулга эса тахминан IX асрнинг ўрталарига тегишли бўлиши мумкинлигини таъкидлайди 3 . Адабиётлар таҳлили. Битигнинг дастлабки фотосуратлари О.Намнандорж ва Х.Лувсанбалдан томонидан олинган. Битиг биринчи марта Э.Трйжарски томонидан 1965 йилда нашр этилган. Тадқиқот С.Кляшторний томонидан чоп этилган мақолада тўлиқлаштирилган. 1977 йилда Арханан ёзуви мўғул томонида С.Каржаубай, А.Очир ҳамда совет томонида С.Кляшторнийдан иборат мўғул-совет тадқиқот гуруҳи томонидан ҳам текширилган ҳамда натижалар мўғул ва совет томонидан алоҳида нашр этилган. Битигнинг ўқилиши бўйича олимларнинг қарашлари сезиларли даражада фарқ қилади. Э.Трйжарскининг тадқиқоти 1962 йилда Мўғулистон Миллий марказий музейининг фотографи Гомбояв томонидан олинган ретушланган фотосуратларга асосланган 4 . У бошқа ишларида ҳам бу ёдномага алоҳида тўхталган 5 . С.Кляшторний-Э.Трйжарски ўз ишларида фойдаланган фотосуратлар етарли эмаслигини ва улар асосан С.Кляшторнийнинг қўлёзма нусхаларига таянганликларини таъкидлаган 6 . Б.Ўзундернинг тадқиқоти аввалги тадқиқотчиларнинг матнларига асосланган. Сўнгги йилларда битигни жойида текширган мўғул тадқиқотчиси T.Баттулга ва C.КормушинТ.Баттулга 7 ишлари аниқроқ фотосуратларни яратди. Ушбу иш мавжуд тадқиқотларнинг тасвирлари ва руник матнларини таққослаш орқали яратилган. Битигга оид илмий изланишлар О.Намнандорж 8 , Э.Ринтчен 9 , 2 Кляшторный С.Г., Триярский Э. Улучшенное издание арханского письма // Rocznik Orientalistyczny. Т. XLVII. – Варшава. 1990 – С. 66. 3 Кормушин И., Баттулга Т. Тюркологический Сборнок (2011-2012), Российская академия наук Институт восточних рукописе. – М., 2013. – С. 218. 4 Tryjaski E. L’inscription turque runiforme d’ Arkhanen en Mongolie. Ural-Altaische Jahrbücher.36/3-4: 1965 – С. 423-428. 5 Tryjarski E. L’Inscription turque runiforme d”Arkhanen, en Mongolie // Ural-Altaische Jahrbucher. Wiesbaden, 1965 36, fasc. 3-4. 1964 – P. 423-428.; Харжаубай С.Надпись на скале Арханана // Хэл зохиол судлал . XIV.боть, 125-р дэвтэр.Улаанбаатар,1984 – X. 90-93.; Kljastorny S., Tryjarski E. An Improved Edition of the Arkhanen Inscription // Roznik orientalistyczny, XLVII, z.1. 1990 – P. 66-68. 6 Кляшторный С.Г., Триярский Э. Улучшенное ... – С. 65. 7 Кормушин И., Баттулга Т. Тюркологический ... – С. 218. 8 Намнандорж О.Арван өдрийн шинжилгээний аялал // ШУА, N5.х. 1956 – X. 38-41. 9 Rintchen E. B. Les designs pictographiques et les inscriptions sur les rochers et sur les stelles en Mongolie recueillis (Corpus Scriptorum Mongolorum). – Ulaanbaatar. 1968. 88 С.Каржаубай 10 , Ў.Барутчу 11 , Т.Баттулга 12 , Э.Айдин 13 , Ч.Алйилмаз-У.Мерт 14 , З.Ўлку 15 лар томонидан олиб борилган. Тадқиқот методологияси. Мавзуни ёритишда тавсифий, қиёсийтарихий, статистик таҳлил методларидан фойдаланилган. Ушбу методлар уйғун қўлланиши уйғур ёзма меросини нафақат филологик ёки тарихий факт сифатида, балки туркий цивилизациянинг муҳим босқичи сифатида бутунликда талқин қилиш, унинг тил, адабиёт, дин, маданият ва тафаккур тараққиётидаги ўрнини ҳар томонлама ёритиш имконини беради. Таҳлил ва натижалар. Атиги уч сатр сифатида олинадиган Арханан битигидаги лексик бирликлар қўлланиш, маъно ва вазифасига кўра тадқиқотчилар эътиборини ўзига тортади. Биринчи сатр нисбатан сўзларга салмоқдор бўлиб, унда Муқаддас маликанинг жияни Ботир Эркин шаҳар зобити бўлганлиги ва Кул Тарқан куёв олиб келганлиги кўрсатилган. Сатр “Иккиси тошдек мустаҳкам бўлсин!” деган фаровонлик ибораси билан якунланади. Иккинчи сатрда: “Мен битиг битдим. Қутлуғ қоядек баракали бўлинг”, дейилган. Учинчи қаторда, ёзув муаллифи хизматкор бўлганинини айтгандан сўнг, у яна бир бор дуо тилаб, ёзувни тошга ўзи ўйиб ёзганини айтади. Арханан битиги (парча). Т.Баттулга расми. 10 Karjaubay, Sartkojaulı. “Nadpis’ Arhanana”. Hel Zohiol Sudlal 4, 1979 – P. 102-106.; Ўша муаллифлар: “Nadpis’ na skale Arhanana”. Hel Zohiol Sudlal 14/1-25, 1980 – Р. 90-93.; Ўша муаллифлар: Orhon Muraları. Almatı. 2012. 11 Barutçu Özönder F. Sema. “Eski Türk Çağı Kaya Yazıtları: I. Örük Yazıtı, II. Hangiday Yazıtı, III. Arhanan Yazıtı”. Kök Araştırmalar 2/1, 2000 – S. 121-134. 12 Battulga T. Mongolın runi biçgiyn baga dursgaluud. Ulaanbaatar: Corpus Scriptorum. 2005.; Ўша муаллиф: The Small Monuments of Mongolian Runic Inscription. Archaeological Relicks Of Mongolia Catalogue Series. Ulaanbaatar. 2020 – S. 142-143. 13 Aydın Erhan. Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yay. 2018. 14 Alyılmaz Cengiz-Osman Mert. “Moğolistan’daki (Kök)Türk Harfli Yazıtlar”. Bilgehan Atsız Gökdağ-Saadettin Y. Gömeç-Osman Karatay (Ed.): Ortak Türk Tarihi, c. 6, Ankara: Yeni Türkiye Yay., 2019 – S. 71-220. 15 Zeynep Ülkü Sinanoğlu. Arhanan Yazıtı Üzerine Notlar. Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), Sonbahar, 2021 – S. 391-407. 89 Қуйида қадимги уйғур туркчасида битилган матннинг транскрипцияси ва табдилини келтирамиз: 1. “t(ä)ŋr(i)k(ä)n : qunč(u)y : yäg(ä)n : botur? : ärk(i)n : b(a)l(ï)q 16 : (ä)ri bolï : turdï : y(a)ŋï kül t(a)rq(a)n : küd(ä)gü k(ä)l(i)rti : bu ... äkin q(a)ya : t(ä)g b(ä)k bolzun – Муқаддас маликанинг жияни Ботир Эркин шаҳарда аскар бўлиб турди. Янги Кул Тарқан куёвни олиб келди. Бу иккаласи тош каби мустаҳкам бўлсин. 2. “...bit(i)g bit(i)d(i)m : q(a)ya : t(ä)ŋr(i)k(ä)n : qutl(u) γ bol(u)ŋ – ... мен битиг битдим. Қутлуғ қоядек баракали бўлинг”. 3. “qul ačuq a : qutl(u)γ : bol(u)ŋ : q(a)ya : ru urt(u)m – Қулчуқ (Худонинг хизматкори Чоқа/Ачуқа) 17 – хизматкор. Қутлуғ бўлинг. Мен тошга ўйиб ёздирдим”. Биз бу ердаги эътибор қаратишимиз керак бўлган ўрин биринчи сатрнинг “q(a)ya : t(ä)g b(ä)k bolzun – тош каби мустаҳкам бўлсин” жумласидир. Мазкур иборанинг таҳлилига кенг ўрин беришдан аввал шу ўринда битигдаги этник тасвирда тилга олинган келин, куёв ва бошқа шахсиятларга тўхталиб ўтсак. Битигдаги этнографик тасвирдаги асосий образлар t(ä)ŋr(i)q(ä)n : qunç(u)y : yäg(ä)n : botur? : ärk(i)n – муқаддас маликанинг жияни Ботир Эркин”, сатрда куёв – küd(ä)gü номи билан ҳам тилга олинган. Қизнинг отаси, куёв (Ботир Эркин)нинг қайнотаси – y(a)ŋï kül t(a)rq(a)n – Янги Кул Тарқан. Тилак муаллифи, битиг битувчи qul ačuq – қулчуқ (хизматкор). Ва мантиқий келин – Янги Кул Тарқаннинг қизи, Ботир Эркиннинг қаллиғи. Ушбу номлар таҳлилига ўрин берсак. botur ёки butur сўзи қаторда келган унвоннинг тарикибий қисми бўлиб, битиг қаҳрамонининг асл исми сифатида кўрилган 18 . Куёв бўлмиш Эркиннинг botur сифати билан эпитетлаштирилиши унинг насл-насаби анча юқори оиладан эканлигини кўрсатади. Яъни у t(ä)ŋr(i)q(ä)n : qunç(u)y : yäg(ä)n – муқаддас (Тангридан бўлмиш унвонли) маликанинг жияни. Унинг насабидаги t(ä)ŋr(i)q(ä)n унвон-сифатига эътибор қаратадиган бўлсак, манбаларда “илоҳий, худо билан боғлиқ” маъносида изоҳланган täŋrikän ҳақида турли қарашлар мавжуд. Уйғур битигларидан Карабалгасун I (1-сатр)да ҳам тилга олинадиган täŋrikänга Г.Клаусон “тақводор” маъносини беради 19 . Бу давлат ҳукмдори, яъни хоқоннинг умумий эпитети бўлиб, тавсифловчи ном 16 Э.Айдинда avlaq. Бу учун қаранг: И.Кормушинда balïq. Бу учун қаранг: Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 215. Биз И.Кормушин вариантини олдик. 17 Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 214. 18 Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 215. 19 Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University. 1972. – P. 525. 90 сифатида 20 аввало қадимги уйғур (лекин туркий эмас) манбалари билан боғлиқ сўз бўлиб, Ўрхун туркий давр ёдгорликларига тегишли бўлган Онгин ёзувида бир неча марта тилга олинади 21 . Ушбу сўз ДЛТда “худога ибодат қилувчи, билағон (номусулмонлар тилида)” дея изоҳланган (ДЛТ III, 398). Ушбу бирикма täŋri + kän шаклидан ҳосил бўлган деб тахмин қилади 22 . С.Кляшторный, Э.Триярский täŋrikän уйғур даври матнларига ишора қилишини ва унинг täŋritäg шакли кўктурк матнларида ҳам учрашини ҳамда уни “унинг муқаддас олийжаноблиги” деб талқин қилади 23 . Шунингдек, куёвнинг қариндошлик даражасидаги qunčuy сўзига ҳам эътибор қаратиш зарур. qunčuy хитойча gong zhu (гонг зҳу) сўзидан келиб чиққан бўлиб, “императорнинг қизи, малика” деган маънони англатиши қайд этилади (ДТС: 466) 24 . Манбаларга кўра, qunčuy сўзи дастлаб Хитой империяси томонидан хонларга келин сифатида юборилган қизларни назарда тутиш учун ишлатилган, аммо кейинчалик давлат бошқарувидан мустақил хотинни назарда тутиш учун қўлланилган 25 . Шунингдек, у турк жамиятида “олийжаноб инсоннинг турмуш ўртоғи” 26 сифатида билинган. ДЛТда у “саййида хотин: хонимдан бир даража пастроқ аёл” сифатида изоҳланади (ДЛТ 3, 258). Ўрхун битигтошларида “малика”, Енисей манбаларида эса “хотин” деган маъноларда кўзга ташланган бу сўз Арханан битигида ҳар икки маънода – “хотин” ва “малика” деб қабул қилинган. Кўктурк даври ёзувлари, хусусан, Култегин ва Билга Хоқон битигтошларида имлоси учрайди, Тайҳар Чулуу ва Енисей матнларида эса , “ - қ” ўрнига “ - к” ҳарфи ишлатилган. Арханан ёзувидаги qunčuy имлоси Тайҳар Чулуу ва Енисей ёзувлари тилига мос келади. Умумий маънода куёвнинг бундай насабига эътибор қаратилиши, ҳар ҳолда унинг олий даражали хоним, балки маликанинг қариндошлигига ишора қилади. Қолаверса, шунчаки бир авомнинг тўйи битигчи томонидан тошга бу даражадаги алоҳида эътибор билан тошга битилмасди. Сатрда куёвинг унвони сифатида кўрилган ärkin сўзи манбаларда “қабила бошлиғи оиласидан келиб чиққан, хоқондан қуйи аммо бегдан юқори унвон” деб талқин қилинади 27 . Арханан ёзувида билан ёзилган бу 20 Clauson Sir G. The Ongin Inscription. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. No. ¾. 1957 – Р. 185. 21 Clauson G. An Etymological Dictionary ... – P. 525.; Эрдал М. Древнетюркское словообразование. Функциональный подход к лексике. том. I-II. Висбаден, 1991 – C. 76-77. 22 Tekin T. Orhon Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları. – Ankara. 2016 S. – 81. 23 Кляшторный С.Г., Триярский Э. Улучшенное ... – С. 67. 24 Ölmez M. Eski Türk Yazıtlarında Yabancı Öğeler (3), Türk Dilleri Araştırmaları. 1999 – S. 59.; Li Y.-S. Türk Dillerinde Akrabalık Adları. Türk Dil Kurumu Yayınları. – Ankara. 2017. – S.356. 25 Clauson G. An Etymological Dictionary ... – P. 635. 26 Кормушин И.В. Тюркские енисейские эпитафии. Грамматика. Текстологические исследования. – М., 2008 – С. 27 Clauson G. An Etymological Dictionary ... – P. 225. 91 лексема куёвнинг ҳарбий ишга алоқадор лавозимда эканлигини кўрсатади. Қолаверса, “b(a)l(ï)q 28 : (ä)ri bolï : turdï – шаҳарда аскар бўлиб турди” жумласи унинг шаҳарда ҳарбий соҳада хизмат қилгани ва яшаганлигини далиллайди. Айтиб ўтиш лозимки, ҚТТда balïq айнан “шаҳар” маъносини англатган. Ўрду балиқ, Хон балиқ, Бешбалиқ таркибидаги балиқ ҳам айнан шу маънодадир. är 29 эса ҚТТда “эр киши, аскар, баҳодир” маъноларида қўлланган. bolï : turdï перифразасидаги тур- “турмоқ” ёрдамчи феъли билан ифодаланган ишҳаракатнинг узлуксизлиги ва турғунлиги Ботурнинг “шаҳар жангчиси”, яъни шу хизматни бажарувчи шахс вазифасини узоқ муддатли ёки доимий адо этганлигини кўрсатади 30 . Т.Баттулга бу сўзни “жойлашмоқ; яшамоқ” деб ўгирган 31 . Э.Айдин эса bolup turdïни “бўлган” деб талқин қилган 32 . Ботур Эркин ҳам зодагон бўлгани учун аристократ хонимга уйланган, буни унинг ärkin унвонига эгалиги ҳам асослайди. Бу унинг бирор бўлинма қўмондонлик лавозимини эгаллаганини кўрсатади. ärkin исм ёки унвон сифатида яна қуйидаги шахс номларида кўзга ташаланади: Ärkin Säŋün Tirak (Мир), Säbig Köl Ärkin (БХ), Tun Yigän Ärkin (Чўй), Uluγ Ärkin (КТ), Uzal Oŋ Ärkin (Тар) 33 . Айтиш лозимки, balïq äri иборасининг “шаҳар одами/жангчиси” маъносини англатиши ҳисобга олинса, ушбу бирикмадан қадимги турк жамиятида шаҳарнинг ҳарбий кучи сифатида хизмат қилувчи янги бир тоифа ҳам англашилади. Шуни ҳам айтиб ўтиш керакки, ҳозирги даврда ҳам Эркин шахс номи сифатида фаол қатламни ташкил этади: Эркин: эркаклар исми (ЎТИЛ V, 49). Қизнинг отаси, куёв – Ботир Эркиннинг қайнотаси – y(a)ŋï kül t(a)rq(a)n – Янги Кул Тарқан. Ушбу исмдаги yaŋï сўзи айнан “янги” деган маънони англатади, лекин у ҚТТда бирор нарсанинг (масалан, йилнинг) бир қисмини англатиш учун ишлатилган. Қадимги уйғурчада бу ойнинг биринчи ўн кунини англатиб, тақвим тизимида VIII асрнинг биринчи ярмидан бошлаб пайдо бўлган ва бу қўлланилиш шакли уйғурчага тегишли 34 . У битигларда ойнинг дастлабки ўн кунини кўрсатиш учун ҳар доим -ka қўшимчасини олади (бу 28 Э.Айдинда avlaq. Бу учун қаранг: И.Кормушинда balïq. Бу учун қаранг: Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 215. Биз И.Кормушин вариантини олдик. 29 Ҳ.Дадабоевга кўра är лексемаси илк бор Кул Тегин битигтоши, Турфон ва Енисей ёдномалари матнида қўлланган (Бу учун қаранг: Дадабоев Ҳ . “Девону луғотит - турк”даги эркак жинсини ифодаловчи лексемалар . 2014. – Б . 6) . Кўк турк битигларда är лексемасидан кўплик ясовчи -t аффикси билан ҳосил қилинган ärät истилоҳи “аскарлар, жангчилар” маъносида қўлланилган. “Девону луғотит-турк”да ҳам är асосида шаклланган ва ҳарбий маъно ифодалаган қуйидаги ясалмалар талайгина. 30 Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 216. 31 Battulga Ts. The Small Monuments of Mongolian Runic Inscription. Archaeological Relicks Of Mongolia Catalogue Series. Ulaanbaatar. 2020. 32 Aydın E. Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. 2018. 33 Gömeç S. Kök Türkçe yazılı belgelerde yer alan unvanlar // Türk kültürü. № 443. – Ankara, 2000. – S. 935. 34 Ölmez M. Uygur Hanlığı Yazıtları. Ankara: Bilgesu Yayıncılık. 2018 – S. 139. 92 бўйича Қари Чор Тегин ҳақидаги мақоламизда тўхталган эдик: муал). У қўшимчасиз шаклда фақат Арханандаги ушбу матнда учрайди. Бунда ушбу сўз қаҳрамоннинг таърифи бўлиб, бу унинг лавозимига янги киришганлигига ишора қилмоқда 35 . Бунда уни пайт равиши туркумида билиш лозим. Қайнотанинг исмидаги kül сўзи илк даврларда ҳам хусусий ном сифатида, ҳам унвон сифатида ишлатилган. Kül Täginнинг номи ва бошқа бир қанча ўринларда кўзга ташланадиган kül эпитети луғавий жиҳатдан “донгдор‚ шуҳратли” маъносини ифодалаб, tägin субстантиви билан синтагматик муносабатга киришиб, “атоқли, донгдор хоқонзода” маъносини англатган. Ўрхун-Енисей обидалари ва хитой солномаларида хоқонликнинг ҳарбий юрушларида Kül Täginнинг асосий ўринларда тилга олиниши унинг жамиятда эгаллаган мавқейи туфайли ушбу унвонга сазовор бўлган‚ деб ҳисоблаш имконини беради. Баъзи манбаларга кўра, kül сўзи ҲЎАТда ҳам фаол бўлган туркча кул – ўчоқ лексемаси билан алоқалантирилади, яъни “қолувчи – ворис” маъносида. Бунда ҳокимиятнинг меросийлиги назарда тутилса керак. А.Темир эса, kül ўқишни “олов култи” ва мўғулча otčigin – “олов шаҳзодаси” сўзи билан боғлайди 36 . Арханандаги мазкур сўз Б.Ўзундар, Э.Айдин, Т.Баттулгалар томонидан köl, Э.Триярский, К.Сарткажоули, Н.Базилҳан ва И.Кормушинлар томонидан kül ўқилган. Умуман қайнотанинг номидаги kül сўзи “атоқли, номдор” эканлиги ишорадир ва бу битигчи томонидан ҳам таъкидланмоқда. Манбаларда кўриш мумкинки, tarqan ноиб, ўрта даражадаги ҳарбий унвон сифатида кўзга ташланади. Жумладан, Ғарбий Турк хоқонлигининг марказий бошқарувида ҳарбий амалдорлар – čabïš, tutuγ, tarqan истилоҳлари билан аталган. Шунингдек, tarqan истилоҳи “Жуан-жуан давлатида ишлатилганлиги, хоқоннинг туғишганларига tarqan унвони берилганлиги, Хитой йилномаларидаги туркларга оид ўринларда қайд этилганлиги маълум” 37 . Бу жиҳатдан унвонлар тизимида Турк хоқонлиги анъанасини ўзлаштирган Уйғур хоқонлиги даврида қайнотанинг ҳокимият ва обрў борасида етук хонадондан эканлиги янада ойдинлашади. Сатрда янги уйланган йигитнинг мақоми – куёв сўзи айнан тилга олинган. Арханандан ташқари Енисей матнларида ҳам учрайдиган küdägü сўзи küdä-, “турмушга чиқмоқ”, -gü қўшимчаси билан “қизнинг эри, куёви, турмушга чиқмоқчи бўлган йигит” деган маъносини англатади 38 . Ушбу сўз ҚБ 35 Кормушин И. Архананская надпись ... – С. 215. 36 Temir A. Türkçe Kül-Tigin ve Moğolca Otçigin Adları Üzerine, K. RöhbornH. W. Brands (hrsg.): Scholia. Beiträge zur Turcologie und Zentralasienkunde.(Annemarie von Gabain zum 80.Geburtstag am 4. Juli 1981 dargebracth von Kollagen, Freunden und Schülern). Wiesbaden, 1981: Harrasowitz. – S. 194-200. 37 Y ı ld ı r ı m K. Bozk ı r ı n Yitik Ç ocuklar ı Juan-Juan ’ lar. – Istanbul: Yeditepe Yay ı nevi, 2015. – S. 82. 38 Clauson G. An Etymological Dictionary ... – P. 703.; Li Y.-S. Türk Dillerinde ... – S. 412. 93 (QBH, 133; QBN, 49) ва ДЛТда (III, 18) ҳам айнан ҚТТдаги шакл ва маънода (küdägü/ küδägü – “куёв”, шунингдек, “почча”) тилга олинади. kälir- – “олиб келмоқ” феъли эса шу шакл ва маънода Ўрхун-Енисей битигларида ҳам учрайди. Арханда мазкур феъл ўтган замон аффикси -ti (-ди) билан шаклланган. Бунда -ti (-ди) мазмунан яқин ўтган замонни тасвирламоқда. Англашиладики, келин куёв уйига эмас, куёв келин (қайнота) хонадонига келмоқда. Бунинг учун, албатта, қайнота томонидан янги оила (хусусан, куёв) учун арзирли “сеп” тортиқ қилинган бўлсак керак. Бу “сеп”ни баъзи тадқиқотчилар унумдор ерлар деб тахмин қилишган. Сатрнинг энг эътиборли жумласи “bu ... äkin q(a)ya : t(ä)g b(ä)k bolzun – бу иккаласи тош каби мустаҳкам бўлсин” тилагидир. Бундаги bu ... äkin / bügikin / bögikin сўзи олимлар томонидан турлича талқин қилинган. “бу иккиси, бирга” мазмунида ўгирилган ушбу сўзда бо~бу –“бу/бу/булар” кўрсатиш олмоши ва “икки” сўзининг ўзаро сингишиши кузатилган 39 . q(a)ya : t(ä)g ўхшатишидаги биринчи сўз ДТС (406), ДЛТ (III, 184) ва ҚБда ҳам айнан ҚТТдаги шаклда “қоя, тош-тоғ” маъноларида изоҳланган. Ўхшатиш воситаси вазифасидаги t(ä)g кўрсатиш олмоши қўшимчаси Кўктурк битигларида ҳам фаол кўзга ташланади. t(ä)g кейинчалик t(ä)g > d(ä)g / t(ä)k / d(ä)k > d(ä)y шаклида тараққий қилди. Таркибдаги bäk сўзи тадқиқотларга кўра биринчи марта Архананда учрайди. Г.Клаусон ва ДТС (92) га кўра, у “қаттиқ; мустаҳкам; ва барқарор” деб талқин қилинади 40 . ДЛТда кейинчалик -rбилан кенгайтирилган шакл сифатида пайдо бўлган bärk сўзининг асл шакли bäk эканлиги айтилган. Қадимги уйғур матнларида ҳар иккала шакл ҳам учрайди. ДЛТда, шунингдек, бекуишур, бекишмак, бекишди – “мустаҳкамланди” (ДЛТ II, 116), беклади – I “бекитди”, II “сақлади” (ДЛТ III, 307, 448); бекланди – I “мустаҳкамланди”, II “турғуланди, қамалди”, III “сақланди” (ДЛТ II, 277-278); беклатти – “қаматтирди, сақлашга буюрди (ўғузча)” (ДЛТ II, 394); беклашди – I “бекитишди”, II “сақлашди” (ДЛТ II, 236); бекуди – “маҳкамлади” (ДЛТ I, 285); беку(т)ди – “маҳкамла(т)ди” (ДЛТ II, 357) сўзлари мавжуд. берк шакли бир номаълум Енисей ёзувида кўзга ташланади 41 . Эътиборли томони эътиқод ва ишончда bäk – “мустаҳкам” сўзининг айнан qaja – “тош-тоғ-қоя” билан ёнмаён ифодаланиши туркий тилнинг кейинги даврларида фаол сақланиб қолди. Хусусан, ҚБдаги “Anïŋ arqasï bek qaja ol tegim – унинг мададкорлари қоядек 39 Кононов А.Н. Грамматика тюркских рунических ... – S. 133-134. 40 Clauson G. An Etymological Dictionary ... – P. 323. 41 Бу учун қаранг: Erdal M. Eine unbekannte Jenissei-Inschrift aus der Adrianov-Kollektion, J. P. LautMehmet Ölmez (hzl.): Bahşı Ögdisi. (Festschrift für Klaus Röhrborn anlässlich seines 60. Geburtstag/60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı) Simurg. Freiburg-İstanbul, 1988 – S. 88.