PENSIYA QAMROVINI KENGAYTIRISH STRATEGIYALARI: NORASMIY BANDLIKNI LEGALLASHTIRISH, IXTIYORIY BADALLAR VA RAQAMLI RO'YXATGA OLISH ORQALI INKLYUZIV TIZIM

742 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 PENSIYA QAMROVINI KENGAYTIRISH STRATEGIYALARI: NORASMIY BANDLIKNI LEGALLASHTIRISH, IXTIYORIY BADALLAR VA RAQAMLI RO‘YXATGA OLISH ORQALI INKLYUZIV TIZIM N.M.Raxmonov BMA "Moliya va moliyaviy texnologiyalar" fakulteti dekani (PhD). Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18060774 Annotatsiya. Ushbu maqolada pensiya qamrovini kengaytirish masalasi norasmiy bandlikni legallashtirish, ixtiyoriy badallarni rag‘batlantirish hamda raqamli ro‘yxatga olish va hisob yuritish tizimlari orqali inklyuziv pensiya modelini shakllantirish nuqtayi nazaridan yoritiladi. Pensiya qamrovi faqat “ro‘yxatda bor” degan ko‘rsatkich emasligi, balki shaxsning muntazam badal to‘lash imkoniyati, huquqiy himoyasi, ma’lumotlarining to‘g‘ri yuritilishi, ish joylari o‘zgarishida staj va badalning ko‘chiriluvchanligi, xizmatlar sifati va tizimga ishonch bilan birga shakllanishi asoslanadi. Kalit so‘zlar: pensiya qamrovi, inklyuziv pensiya tizimi, norasmiy bandlik, legallashtirish, ixtiyoriy badal, mikrobadal, raqamli ro‘yxatga olish. KIRISH Pensiya tizimi jamiyatning “katta kelishuvi” hisoblanadi: bugun ishlayotgan avlod ertaga keksayganda himoya olishi, bugun badal to‘layotgan shaxs ertaga o‘z mehnati natijasi yo‘qolib ketmasligini bilishi kerak. Ammo bu kelishuvning kuchi pensiya qamrovi kengligiga bog‘liq. Qamrov tor bo‘lsa, tizim ikki marta yutqazadi: birinchidan, keksalikdagi kambag‘allik xavfi ortadi va davlat baribir budjetdan ko‘proq ijtimoiy yordam ajratishga majbur bo‘ladi; ikkinchidan, badal bazasi toraygani uchun pensiya fondining daromadlari yetarli bo‘lmaydi, natijada tizimning moliyaviy barqarorligi zaiflashadi. Shuning uchun qamrovni oshirish masalasi faqat “ijtimoiy siyosat” emas, u bir vaqtning o‘zida fiskal siyosat, mehnat bozori siyosati, raqamli boshqaruv va institutlarga ishonch masalasidir. Pensiya qamrovi tushunchasini uch darajada ko‘rish maqsadga muvofiq. Birinchi daraja huquqiy qamrov: shaxs qonuniy ravishda sug‘urta tizimiga kiritilganmi, uning hisob raqami, identifikatsiyasi va mehnat staji qayd etilyaptimi. Ikkinchi daraja samarali qamrov: shaxs real ravishda muntazam badal to‘layaptimi, badal “uzilishi” qancha, staj va badal zichligi pensiya olish uchun yetarlimi. TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL Pensiya qamrovini kengaytirish strategiyasini ishlab chiqishda avvalo qamrov bo‘shliqlarining “kim” va “nega” degan ikki savoliga javob berish kerak. Qamrovdan ko‘proq chetda qoladigan guruhlar odatda quyidagilar [1]: o‘zini o‘zi band qilganlar, mayda tadbirkorlar, mavsumiy ishlovchilar, qishloq xo‘jaligi va xizmatlar sohasidagi vaqtinchalik mehnat egalari, norasmiy ish beruvchilar bilan ishlovchilar, migrantlar, uy mehnati va parvarish mehnatiga ko‘p vaqt ajratuvchi shaxslar, yoshlar va ayollar segmenti. Nega ular chetda qoladi: daromadlar notekis, badal miqdori yuqori ko‘rinadi, ro‘yxatdan o‘tish va hisob yuritish murakkab, tizimga ishonch past, qisqa muddatli manfaat ko‘rinmaydi, jarayon vaqt va xarajat talab qiladi, ma’lumot yetarli emas, ayrim hollarda esa rasmiylashish qo‘shimcha soliqlar va tekshiruvlardan qo‘rqitadi. Shunday ekan, qamrovni oshirish “shior” bilan emas, aynan shu to‘siqlarni kamaytiradigan dizayn bilan amalga oshadi. 743 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Norasmiy bandlikni legallashtirish strategiyasi ikki qanotga tayansa samarali bo‘ladi. Birinchi qanot ijobiy rag‘bat. Rasmiylashgan ish beruvchi va ishchi uchun manfaatlar aniq bo‘lishi kerak: kredit olishda, davlat xaridlarida, subsidiya va grantlarda, kasbiy tayyorgarlik dasturlarida, sug‘urta xizmatlarida, huquqiy himoyada rasmiy maqom ustunlik berishi zarur. Masalan, kichik biznes uchun “soddalashtirilgan ijtimoiy badal rejimi” joriy etilib, ish beruvchining hisoboti minimal darajaga tushirilsa, rasmiylashishning tranzaksiya xarajatlari pasayadi. Shuningdek, ishchi uchun ham rasmiy ish staji va badal tarixi aniq ko‘rinadigan bo‘lsa, u ish beruvchidan shartnoma talab qilishga ko‘proq motivatsiya oladi. Rag‘batning yana bir kuchli turi xizmat sifati. Agar pensiya fondi va tegishli idoralar “navbat, qog‘oz, muammo” timsoli bo‘lib qolsa, odam o‘zini o‘zi “qamrovdan chiqaradi”. Aksincha, ro‘yxatdan o‘tish, ma’lumotni ko‘rish, xatoni tuzatish, maslahat olish oson bo‘lsa, rasmiylashish tabiiy jarayonga aylanadi [2]. NATIJALAR Ikkinchi qanot intizom va nazorat. Legallashtirish faqat “yumshoq” usullar bilan cheklanib qolsa, ba’zi segmentlarda natija sekin bo‘ladi, chunki norasmiylikdan daromad qilayotganlar mavjud. Shu bois riskga asoslangan nazorat modeli muhim: tekshiruvlar hammaning boshini qotirmasin, balki yuqori riskli sektorlar va subyektlarga yo‘nalsin. Bunda raqamli izlar katta yordam beradi: kassa tushumlari, bank tranzaksiyalari, elektron hisob-faktura, to‘lov terminallari, platforma orqali xizmatlar, import-eksport hujjatlari, ishchi kuchi harakati kabi ma’lumotlar tahlil qilinib, norasmiy ishchi ishlatish ehtimoli yuqori bo‘lgan joylar aniqlanadi. Bu yondashuv “ko‘p tekshiruv” emas, “aqlli tekshiruv” beradi, natijada qonuniy biznes ortiqcha bosim ko‘rmaydi, norasmiylik esa asta-sekin qimmatga tushadi. Bu yerda muvozanat shart: nazorat haddan oshsa, biznes yana yashirinadi; nazorat umuman bo‘lmasa, halol to‘lovchi “nega men to‘layman” deb qoladi [3]. 1-Jadval. Pensiya qamrovini kengaytirish bo‘yicha instrumentlar va kutiladigan yillik moliyaviy effekt (Raqamlar: 1 yil uchun, mlrd so‘m) Yo‘nalish va instrument Maqsadli segment Qo‘shimcha qamrov yoki intizom (nafar) O‘rtacha yillik badal yoki qo‘shimcha badal (so‘m) Yillik qo‘shimcha tushum (mlrd so‘m) Joriy etish xarajati (mlrd so‘m) Sof effekt (mlrd so‘m) Norasmiy bandlikni legallashtirish: e-shartnoma + riskga asoslangan nazorat Mikro va kichik biznesdagi yollanma ishchilar 180 000 3 000 000 540 45 495 Ixtiyoriy mikrobadal paketi: moslashuvchan to‘lov va qulay O‘zini o‘zi band qilganlar, mavsumiy 320 000 1 200 000 384 60 324 744 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 kanallar ishlovchilar Raqamli ro‘yxatga olish: shaxsiy kabinet + avtomatik eslatma, badal uzilishini qisqartirish Oldin ro‘yxatda bor, lekin uzilishli to‘lovchilar 600 000 600 000 360 70 290 Jami 1 100 000 1 284 175 Legallashtirishda sektor kesimidagi yondashuv ham samarali. Masalan, qurilish, xizmat ko‘rsatish, transport, umumiy ovqatlanish, uy-uyda xizmatlar, qishloq xo‘jaligi mavsumiy ishlari kabi yo‘nalishlarda mehnat munosabatlari ko‘pincha qisqa va notekis bo‘ladi. Bunday joylarda standart oylik badal modeli o‘rniga “kunlik yoki haftalik mikrobadal” mexanizmi, oddiy ro‘yxatga olish, ish beruvchi uchun tezkor rasmiylashtirish, ishchi uchun “staj kunlari”ni avtomatik yozib borish kabi yechimlar joriy etilsa, qamrov keskin kengayadi. Qisqa mehnat uchun katta byurokratiya bo‘lsa, hech kim rasmiylashtirmaydi, bu oddiy. Shuning uchun tizim “hayotga mos” bo‘lishi kerak. Pensiya qamrovini oshirishda aynan shu moslashuvchanlik eng muhim shartlardan. Ixtiyoriy badallar pensiya qamrovini oshirishning ikkinchi ustuni sifatida ayniqsa o‘zini o‘zi band qilganlar va daromadi mavsumiy yoki notekis guruhlar uchun zarur. Majburiy badal tizimi hamma uchun bir xil ishlamaydi. Biroq ixtiyoriy badal ham “kim xohlasa to‘laydi” darajasida qolsa, qamrov sekin kengayadi. Shuning uchun ixtiyoriy badallar dizayni rag‘batga boy, qulay va ishonchli bo‘lishi lozim. Birinchi tamoyil moslashuvchanlik [4]. Badal summasi qat’iy bo‘lib qolsa, odam o‘zini chetga oladi. Moslashuvchanlik deganda minimal kirish badali, istalgan vaqtda to‘lash, oyma-oy emas, haftalik yoki mavsumiy to‘lash, daromad kelganda ko‘proq, kelmaganda kamroq to‘lash imkoniyati tushuniladi. Bu “mayda badal” modeli ko‘plab guruhlar uchun psixologik va moliyaviy jihatdan qulay, chunki ularda doimiy ish haqi yo‘q. Ikkinchi tamoyil rag‘bat va qo‘shma badal. Davlat yoki ish beruvchi tomonidan qo‘shma badal berish mexanizmi ixtiyoriy ishtirokni sezilarli oshiradi. Masalan, ma’lum limitgacha qo‘shib berish, ayrim ijtimoiy guruhlar uchun subsidiyalash, yangi ishtirokchilar uchun boshlang‘ich bonus, yoki badalni to‘laganlar uchun ma’lum xizmatlarda chegirma. Bunda ehtiyot chora ham bor: rag‘bat regressiv bo‘lib qolmasin, ya’ni yuqori daromadlilar ko‘proq foyda olib ketmasin. Shuning uchun qo‘shma badal odatda past va o‘rta daromadli guruhlarga yo‘naltirilsa, inklyuzivlik kuchayadi. Rag‘batning yana bir turi “qisqa muddatli foyda” elementini qo‘shish. Pensiya uzoq muddatli mahsulot, odam esa ko‘pincha bugunni o‘ylaydi. Agar ixtiyoriy badal to‘laydigan shaxsga maslahat, huquqiy axborot, raqamli xizmatlar, sug‘urta xizmatlariga soddalashtirilgan kirish yoki boshqa kichik, lekin sezilarli manfaatlar berilsa, motivatsiya oshadi [5]. Albatta, bu manfaatlar pensiya jamg‘armasini yemirmasligi kerak, ularning moliyaviy modeli aniq bo‘lishi lozim. XULOSA VA MUNOZARA Pensiya qamrovini kengaytirish bugungi kunda ijtimoiy himoya siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u mehnat bozori realiyalari, norasmiy bandlik ko‘lami, 745 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 daromadlarning notekisligi va raqamli transformatsiya bilan bevosita bog‘liq. Mazkur maqolada qamrovni oshirishning uch asosiy strategiyasi – norasmiy bandlikni legallashtirish, ixtiyoriy badallar mexanizmlarini kengaytirish hamda raqamli ro‘yxatga olish va hisob yuritish – inklyuziv pensiya tizimini shakllantirishning o‘zaro bog‘langan ustunlari sifatida asoslandi. Legallashtirishda rag‘bat va intizom muvozanati, soddalashtirilgan rejimlar, sektor kesimidagi moslashuvchan rasmiylashtirish, riskga asoslangan nazorat va raqamli to‘lov izlari muhimligi ko‘rsatildi. ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. International Labour Office. World Social Protection Report 2020–2022: Social protection at the crossroads – in pursuit of a better future. — Geneva: ILO, 2021. — 454 p. 2. International Labour Organization. Social Protection Floors Recommendation, 2012 No. 202. — Geneva: ILO, 2012. — 8 p. 3. Holzmann R., Hinz R. Old-Age Income Support in the 21st Century: An International Perspective on Pension Systems and Reform. — Washington, DC: The World Bank, 2015. — 212 p. 4. OECD. Pensions at a Glance 2023: OECD and G20 Indicators. — Paris: OECD Publishing, 2023. — 272 p. 5. International Social Security Association. ISSA Guidelines on the Collection of Contributions and Compliance. — Geneva: ISSA, 2013. — 110 p.