QO'ZILARDA DISPEPSIYA KASALLIGINING ETIOPATOLOGIYASI, DAVOLASH VA OLDINI OLISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 9 DOI: https://10.5281/zenodo.18063641 QO‘ZILARDA DISPEPSIYA KASALLIGINING ETIOPATOLOGIYASI, DAVOLASH VA OLDINI OLISH Haydarov Jahongir Olimjon o‘g‘li “Hayvonlar Morfofiziologiyasi va Yuqumsiz Kasalliklar” Kafedrasi Samarqand davlat veretinariya meditsinasi chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti Toshkent Filiali 1-bosqish magistranti ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada qo‘zilarda dispepsiya kasalligining etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari, tashxislash usullari, davolash va profilaktika choralari ilmiy asosda keng yoritilgan. Kasallikning iqtisodiy va biologik ahamiyati, uning chorvachilik ishlab chiqarishiga ta’siri, zamonaviy davolash usullari va oldini olish choralari tahlil qilingan. Tadqiqotlar natijasida dispepsiya ko‘pincha noto‘g‘ri oziqlantirish, gigiyenik sharoitlarning buzilishi hamda ona sutining sifatiga bog‘liq ekanligi aniqlangan. Kalit so‘zlar: dispepsiya, qo‘zi, etiologiya, patogenez, klinik belgi, profilaktika, veterinariya. ABSTRACT This scientific paper provides a comprehensive analysis of the etiology, pathogenesis, clinical signs, diagnostic methods, treatment, and prevention of dyspepsia in lambs. The economic and biological significance of the disease and its impact on sheep production are discussed. The study shows that dyspepsia mainly occurs due to improper feeding, poor hygiene, and low-quality ewe milk. Modern veterinary approaches to treatment and prevention are presented in detail. Keywords: dyspepsia, lamb, etiology, pathogenesis, clinical signs, prevention, veterinary medicine. АННОТАЦИЯ В данной научной статье подробно рассматриваются этиология, патогенез, клинические признаки, методы диагностики, лечение и профилактика диспепсии у ягнят. Показано экономическое значение заболевания, его влияние на развитие овцеводства, а также приведены современные подходы к терапии и профилактике. Установлено, что диспепсия чаще всего возникает вследствие Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 10 неправильного кормления, несоблюдения санитарно-гигиенических норм и низкого качества материнского молока. KIRISH Qo‘zilarda dispepsiya kasalligi yosh hayvonlarning oshqozon-ichak tizimida moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechuvchi kasallik bo‘lib, u chorvachilik tarmog‘ida katta iqtisodiy zarar keltiradi. Bu kasallik yangi tug‘ilgan yoki 10–15 kunlik yosh qo‘zilarda uchraydi va tez sur’atda rivojlanadi. Dispepsiyaning rivojlanishiga oziqlanish, parvarish, mikrobiologik omillar va gigiyena sharoitlari ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu mavzu veterinariya amaliyotida katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Etiologiya. Qo‘zilarda dispepsiya – bu oshqozon-ichak tizimining funksional yoki yuqumli buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik bo‘lib, asosan yangi tug‘ilgan qo‘zilarda (1–10 kunlik) uchraydi. Kasallikning etiologiyasi ikkiga bo‘linadi: A) Oddiy (funktsional) dispepsiya Bu turi tug‘ilgan qo‘zining ovqat hazm qilish tizimi hali to‘liq shakllanmagan bo‘lishi bilan bog‘liq. Sabablari: 1. Ona qo‘y sog‘lom emas yoki noto‘g‘ri oziqlantirilgan bo‘lishi. 2. Qo‘zi **kolostrum (birinchi sut)**ni kech emgan yoki umuman olmagan. 3. Sut sovuq, iflos, yoki haddan tashqari issiq berilishi. 4. Sutni bir yo‘la ko‘p ichirib yuborish. 5. Sun’iy oziqlantirishda aralashmalar notekis tayyorlanishi (nisbat, harorat, tozalikka rioya qilinmasligi). 6. Qo‘zi tug‘ilgandan keyin sovuq, nam, shamollatish yomon joyda saqlanishi. B) Yuqumli (toksemik yoki toksik) dispepsiya Bu holatda dispepsiya bakterial yoki virusli mikroflora bilan bog‘liq. Ko‘pincha: 1) E. coli (kolibakteriyalar), Clostridium spp., Proteus, Salmonella kabi mikroorganizmlar sabab bo‘ladi. 2) Ona sut bezlari yoki atrof-muhitdan mikroblar tushadi. 3) Qo‘zi immuniteti past bo‘ladi (kolostrum olmagan, ona emlashsiz). Dispepsiyaning etiologiyasi murakkab bo‘lib, ko‘p omillar ta’sirida shakllanadi. Asosiy sabablar quyidagilar: 1. Ona qo‘ylarning homiladorlik davridagi noto‘g‘ri oziqlanishi. 2. Tug‘ilgan qo‘zilarning kech emizilishi yoki immunoglobulin yetishmovchiligi. 3. Qo‘yxonadagi gigiyenik talablarning buzilishi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 11 4. Sutni noto‘g‘ri haroratda berish yoki ifloslanishi. 5. Mikrobiologik omillar — *Escherichia coli*, *Clostridium perfringens*, *Salmonella spp.* kabilar. Patogenez. Patogenez — bu kasallik qanday paydo bo‘lishi va organizmda qanday o‘zgarishlar sodir bo‘lishini tushuntiradi. Qo‘zilarda dispepsiya rivojlanish mexanizmi asosan ovqat hazm qilish tizimi, mikroflora va immunitet o‘rtasidagi nomutanosiblikdan boshlanadi. Yangi tug‘ilgan qo‘zilarning me’da ferment tizimi yetarlicha shakllanmaganligi sababli, hazm jarayoni to‘liq kechmaydi. Oqibatda sut tarkibidagi oqsillar parchalanmay ichaklarda chirish va achish jarayonlari sodir bo‘ladi. Bu jarayonlarda zaharli moddalar hosil bo‘ladi va ular qon oqimiga so‘riladi. Natijada umumiy intoksikatsiya, suvsizlanish, elektrolit muvozanatining buzilishi kuzatiladi. Yurak, jigar, buyrak faoliyatlari sustlashadi, markaziy asab tizimi faoliyati izdan chiqadi. Qo‘zilarda dispepsiya uchrash yoshiga va sabablariga ko‘ra taqsimoti Qo‘zi yoshi (kun) Asosiy sabab Dispepsiya turi Uchrash chastotasi (%) Izoh 1–2 kunlik Kolostrum ichmaslik, sovuq joy, onaning yomon oziqlanishi Funktsional (oddiy) dispepsiya 40% Eng ko‘p uchraydigan davr, immunitet past 3–5 kunlik Noto‘g‘ri oziqlantirish, aralashma harorati noto‘g‘ri Funktsional yoki aralash 30% Sun’iy boqiladigan qo‘zilarda ko‘p 5–10 kunlik E. coli, Clostridium, Salmonella infektsiyasi Yuqumli (toksemik) dispepsiya 20% Infeksion shakli, yuqori o‘lim bilan 10 kundan yuqori Ichak mikroflorasi buzilishi, parazitar sabablar Ikkinchi darajali dispepsiya 10% Kam uchraydi, lekin og‘ir o‘tadi Klinik belgilari. Kasallikning boshlanish davri (inkubatsion bosqich) Davomiyligi: 6–24 soat (ba’zan 36 soatgacha). Bu davrda belgilar hali aniq ko‘rinmaydi, ammo qo‘zining umumiy holatida yengil o‘zgarishlar kuzatiladi: Qo‘zi bo‘shashgan, sust harakat qiladi, onasini izlamaydi. So‘rish refleksi sustlashadi yoki butunlay yo‘qoladi. Qorinda shishish (meteorizm) boshlanadi. Tana harorati me’yorda yoki biroz pasaygan (37,5–38,0 °C). Najasni chiqarish og‘ir, najas zich, qoramtir yoki sarg‘ish tusda. Asosiy klinik bosqich (kasallikning to‘liq namoyon bo‘lishi) Davomiyligi: 1–3 kun. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 12 Bu davrda dispepsiya belgilari aniq namoyon bo‘ladi. Umumiy holat: Qo‘zi bezovta, sust yoki yotgan holda, oson charchaydi. Ko‘p hollarda emmaydi, sutdan voz kechadi. Ko‘zlar cho‘kkan, teri quruq, burun quruqlashgan — suvsizlanish belgisi. Tana harorati turlicha: Oddiy shaklda – 38–39 °C (me’yorga yaqin). Toksemik (og‘ir) shaklda – 36–37 °C gacha tushadi. Ovqat hazm qilish tizimi belgilar: Qorinning shishishi (meteorizm) — ko‘pincha chap tomonda. Ich ketish (diareya): Najas suyuq, sarg‘ish, kulrang, ba’zida ko‘pikli, achchiq hidli. Yuqumli shaklda najasda shilliq, qon aralash, achchiq hid bo‘ladi. Anal soha ifloslangan, nam, ba’zida teri qizaradi (dermatit). Nafas va yurak tizimi: Nafas olish tezlashgan, ba’zida yuzaki. Yurak urishi tez, ammo kuchsiz. Og‘ir suvsizlanish holatida puls zo‘raygan, ammo ipdek nozik. Nerv tizimi belgilar: Beqaror yurish, turganda muvozanat yo‘qoladi. Letargiya (uyquchanlik), reflekslarning sustlashishi. Ba’zida qisqa vaqtli talvasa yoki titrash kuzatiladi (og‘ir intoksikatsiyada). Og‘ir (toksemik) dispepsiya shakli. Bu holat odatda yuqumli shaklida yoki davolash kechikkan paytda yuz beradi. Belgilari: 1. Qo‘zi yotib qolgan, tura olmaydi. 2. Tana harorati 35–36 °C gacha tushadi. 3. Ko‘z qorachig‘i kengaygan, ko‘z ichi suvsiz. 4. Nafas olish sekin va notekis, yurak urishi juda sust. 5. Najas chiqishi to‘xtaydi yoki juda suyuq, to‘xtovsiz davom etadi. 6. Og‘izdan achchiq hid keladi. 7. O‘lim ko‘pincha 1–2 kun ichida sodir bo‘ladi. Toksemik dispepsiyada o‘lim sababi — og‘ir suvsizlanish, yurak va miya faoliyatining buzilishi, hamda umumiy intoksikatsiya. Kasallikdan keyingi davr (rekonvalessensiya) Agar davolash o‘z vaqtida boshlangan bo‘lsa: 1. Ich ketish asta-sekin kamayadi. 2. Qo‘zi ovqatga qiziqishi tiklanadi, teri va ko‘z holati yaxshilanadi. 3. Ichak mikroflorasi tiklanadi (probiotiklar yordamida). Biroq ayrim qo‘zilarda o‘sish sustlashadi, immunitet pasayadi, keyinchalik boshqa kasalliklarga moyillik ortadi. Tashxislash usullari. Tashxis qo‘yishda anamnez, klinik belgilar va laborator tekshiruvlar asos qilib olinadi. Najas namunalaridan bakterial madaniyatlar ajratilib, identifikatsiya qilinadi. Biokimyoviy tekshiruvlarda qonda suv-elektrolit muvozanati, glukoza, oqsil va kislota-asos muvozanati tahlil qilinadi. Dispepsiya salmonellyoz, kolibakterioz va enterotoksemiya bilan farqlanadi. Davolash. Dispepsiya davosida kompleks yondashuv zarur: 1. Parhez – dastlabki 6–8 soat davomida sut berilmaydi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 13 2. Rehidratsion terapiya – fiziologik eritmalar (NaCl 0,9%, glyukoza 5%) ichish yoki vena orqali yuboriladi. 3. Antibakterial vositalar – neomitsin, amoksisillin, levomitsetin, baytril kabi preparatlar. 4. Probiotiklar – ichak mikroflorasini tiklash uchun ‘Bifidumbakterin’, ‘Vetom’, ‘Laktobakterin’. 5. Vitaminlar – A, D, E va B guruhi vitaminlari kasallikka qarshi immunitetni oshiradi. Profilaktika. Dispepsiyaning oldini olish uchun quyidagilarni bajarish zarur: Ona qo‘ylarni homiladorlik paytida to‘liq va balansli oziqlantirish; Tug‘ilgan qo‘zilarga 1 soat ichida ona sutini emizish; Qo‘yxonani muntazam dezinfeksiya qilish; Sutni to‘g‘ri haroratda berish (38–40°C); Qo‘zilarga probiotiklar va vitamin komplekslarini profilaktik tarzda berish. XULOSA Qo‘zilarda dispepsiya — bu yangi tug‘ilgan hayvonlarda keng tarqalgan, oshqozon-ichak tizimi faoliyatining buzilishi bilan kechadigan kasallik bo‘lib, u asosan noto‘g‘ri oziqlantirish, ona suti sifatining pastligi yoki infeksion omillar natijasida rivojlanadi. Kasallik, odatda, hayotining dastlabki 10 kunida bo‘lgan qo‘zilarda uchraydi va ularning hayotiy ko‘rsatkichlariga, o‘sishiga hamda mahsuldorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasallikning etiologiyasi murakkab bo‘lib, funksional (oziqlantirish xatolari) va yuqumli (bakterial, toksik) shakllarga bo‘linadi. Patogenez jarayonida hazm fermentlari yetishmovchiligi, ichak mikroflorasining buzilishi, suvtuz muvozanatining izdan chiqishi va umumiy intoksikatsiya yuz beradi. Bu esa qo‘zida diareya, suvsizlanish, tana haroratining pasayishi va umumiy sustlik bilan kechuvchi klinik belgilarni yuzaga keltiradi. Davolash choralari kompleks tarzda olib boriladi: parhez, suyuqlikni tiklash, antimikrob va detoksikatsion terapiya, hamda probiotik vositalar qo‘llanadi. Vaqtida yordam ko‘rsatilsa, prognoz ijobiy, ammo og‘ir (toksemik) shakllarda o‘lim ko‘rsatkichi yuqori bo‘ladi. Profilaktika choralari — sog‘lom ona qo‘ylarni to‘g‘ri oziqlantirish, gigiena talablariga qat’iy rioya qilish, yangi tug‘ilgan qo‘zilarga kolostrumni o‘z vaqtida berish va ona hayvonlarni infeksion kasalliklarga qarshi emlashdan iborat. Umuman olganda, qo‘zilarda dispepsiya kasalligini erta aniqlash, to‘g‘ri parvarish va profilaktika tadbirlarini amalga oshirish orqali kasallikning oldini olish va yosh hayvonlar o‘limini kamaytirish mumkin. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 14 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Karimov A. (2020). Veterinariya ichak kasalliklari asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 2. Rustamov B. (2019). Qo‘zilarda oziqlanish va dispepsiya profilaktikasi. Chorvachilik jurnali, №4, 25–30-betlar. 3. Qodirov Sh. (2021). Yosh hayvonlarda oshqozon-ichak kasalliklari. Samarqand: SamVMI nashriyoti. 4. Kuznetsov P. (2018). Болезни желудочно-кишечного тракта у молодняка. Москва: Колос. 5. Smith B.P. (2020). Large Animal Internal Medicine. 6th ed. Elsevier. 6. Sultonov, S., Qodirov, A. (2018). Veterinariya ichki kasalliklari. Toshkent: TMI nashriyoti. ➤ Ishlatilgan qismi: Etiologiya, patogenez, klinik belgilar. 7. Abdukarimov, B., & Ergashev, M. (2020). Yosh hayvonlar kasalliklari va ularni davolash usullari. Samarqand: SamVMI. ➤ Ishlatilgan qismi: Dispepsiya sabablari, davolash, profilaktika. 8. Qayumov, O. A. (2017). Veterinariya parhezshunosligi asoslari. Toshkent: O‘quv qo‘llanma. ➤ Ishlatilgan qismi: Parhez va oziqlantirish bo‘yicha davolash choralarida.