INGIBITORLAR YORDAMIDA TABIIY GAZ ISHLAB CHIQARISH TIZIMLARINI KORROZIYAGA QARSHI HIMOYA QILISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 31 DOI: https://10.5281/zenodo.18063844 INGIBITORLAR YORDAMIDA TABIIY GAZ ISHLAB CHIQARISH TIZIMLARINI KORROZIYAGA QARSHI HIMOYA QILISH Ziyodullayeva Husnora O‘ktamovna JizPI Kimyo muhandisligi kafedrasi magistranti Xadjibayev Diyor Asadullayevich JizPI Kimyo muhandisligi kafedrasi t.f.f.d., (PhD), dotsenti E-mail: diyorxadjiba[email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada tabiiy gaz ishlab chiqarish, yig‘ish va tashish tizimlarida korroziyaga qarshi himoya qilishda innovatsion ingibitorlarning ahamiyati tahlil qilinadi. An’anaviy yondashuvlardan farqli ravishda, maqolada nano-strukturali, biologik asosli va gidratga qarshi qo‘shma ta’sir ko‘rsatadigan ingibitorlarning samaradorligi o‘rganilgan. Shuningdek, avtonom monitoring tizimlari va sun’iy intellekt yordamida optimal ingibitor tanlash usullari tavsiflanadi. Kalit soʻzlar: korroziya, qatlam suvlari, rеzеrvuar, korrozion faollik, minеral tuzlar, korroziyadan himoya qilish, tеkis korroziya. KIRISH Tabiiy gaz ishlab chiqarish va tashish tizimlarida korroziya masalasi sanoat va ekologiya uchun jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Tabiiy gaz tarmoqlari va quvurlari uzoq muddat davomida ishlash jarayonida turli kimyoviy va mexanik ta’sirlarga duchor bo‘ladi, natijada korroziya jarayonlari yuzaga keladi. Bu o‘z navbatida, xavfsizlikni ta’minlash va quvur tizimlarining ishlash muddatini qisqartiradi. Ingibitorlar (korroziyaga qarshi inhibitorlar) tabiiy gaz ishlab chiqarish va tashish tizimlarida korroziyani kamaytirishda samarali vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda. Korroziya va uning oqibatlari: Korroziyabu materiallarning, asosan, metallarning kimyoviy o‘zgarishlarga uchrab, atrof-muhit ta’sirida buzilishi jarayonidir. Tabiiy gaz tizimlarida bu jarayon asosan kislorod, suv va gazdagi kimyoviy birikmalar bilan reaktsiyaga kirishish orqali sodir bo‘ladi. Gazni qazib olish, yig‘ish va tashish jarayonlari davomida, ayniqsa, tizimdagi yuqori bosim va nisbatan past haroratlar korroziya jarayonini yanada kuchaytiradi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 32 Ingibitorlar va ularning roli: Ingibitorlar, ya’ni korroziyaga qarshi himoya qiluvchi moddalar, metallarni, shu jumladan po‘lat va alyuminiy kabi materiallarni himoya qilishda ishlatiladi. Ushbu moddalarning asosiy vazifasi-korroziyani oldini olish yoki uning tezligini sekinlashtirishdir. Ingibitorlar gaz tizimlarida quyidagi usullar orqali ishlaydi: Ingibitorlar metall yuzasida himoya qatlami hosil qiladi, bu esa korroziya jarayonlarini to‘xtatadi yoki kamaytiradi. Kimyoviy o‘zgarishlarni inhibe (ko‘plab jarayonlar yoki faoliyatlarni to‘xtatishi yoki kamaytirishi mumkin bo‘lgan moddalarni ifodalaydi) qilish: Ba’zi ingibitorlar, masalan, organik aminlar, gazdagi yengil kislotalar bilan reaktsiyaga kirishishni bloklaydi, bu orqali korroziya jarayonlarini sekinlashtiradi. Oksidlanishni kamaytirish: Ingibitorlar oksidlanish jarayonlarini inhibe qiladi, bu esa tizimning uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi. Ingibitorlarning turlari: Organik ingibitorlar: Bular odatda aminlar, karboksil kislotalar yoki fosfatlar bo‘lib, ular korroziyaga qarshi samarali himoya qatlamlarini hosil qiladi. Inorganik ingibitorlar: Rux, molibden, vanadiy kabi elementlar asosida ishlab chiqarilgan ingibitorlar, korroziya jarayonlarini kamaytirish uchun ishlatiladi. Passivatorlar: Ba’zi moddalarning passivlashuv xususiyatlari, masalan, xlorid yoki fosfatlar, metall yuzasida himoya qatlami yaratishga yordam beradi. Fe + O2 + H2O – Fe2 O3 H2O Tabiiy gaz ishlab chiqarish, yig‘ish va tashish tizimlarida ingibitorlar qo‘llanilishi: Ishlab chiqarish jarayoni: Tabiiy gazni qazib olishda mavjud bo‘lgan yer osti suvlarining tarkibida kislotalar bo‘lishi mumkin. Bunday sharoitda, ingibitorlar kislotalarning metallga zarar yetkazishini oldini oladi. Yig‘ish jarayoni: Gazni yig‘ish paytida tizimning turli qismlarida korroziya yuzaga kelishi mumkin. Ingibitorlar gazni yig‘ish uskunalarida, shu jumladan quvurlarda va valflarda samarali himoya qatlamlari yaratadi. Tashish jarayoni: Gazni quvurlar orqali tashish jarayonida yuqori bosim va harorat sharoitida korroziya tezlashishi mumkin. Ingibitorlar bu tizimda metallarni himoya qilib, ularning ishlash muddatini uzaytiradi. Korroziya tabiiy gaz ishlab chiqarish, yig‘ish va tashish tizimlarida katta muammo bo‘lishi davom etmoqda. Ingibitorlar yordamida bu jarayonni boshqarish va kamaytirish mumkin. Samarali korroziyaga qarshi himoya strategiyalari ishlab chiqish, tizimning uzoq muddatli ishlashini ta’minlash va xavfsizligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ingibitorlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki ekologik Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 33 xavfsizlikni ta’minlashda ham yordam beradi. Shuningdek, ushbu texnologiyalarni yanada takomillashtirish va yangi samarali moddalarni izlash davom etmoqda. Avtonom monitoring tizimlari korroziya darajasini real vaqt rejimida kuzatishga va zarur inhibitor miqdorini avtomatik boshqarishga yordam beradi. Dinamik sharoitlarda samarali himoya yangi ingibitor formulalari yordamida yuqori tezlik va o‘zgaruvchan haroratli muhitda korroziyaning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Gaz gidratlariga qarshi qo‘shma ta’sir gidrat hosil bo‘lishini va korroziya jarayonlarini bir vaqtning o‘zida cheklaydi. XULOSA Tabiiy gaz ishlab chiqarish, yig‘ish va tashish tizimlarida korroziyaga qarshi himoya qilishda innovatsion inhibitorlardan foydalanish sanoat samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu tadqiqot doirasida ilgari surilgan yondashuvlar boshqa tadqiqotlarda uchramaydigan quyidagi muhim jihatlarni qamrab oladi: Nano-strukturali inhibitorlar metall yuzalarida mikroskopik barqaror qatlam hosil qilib, korroziyani uzoq muddatga cheklash imkonini beradi. Biologik asosli ingibitorlar ekologik xavfsizlikni ta’minlash bilan birga iqtisodiy jihatdan ham samaralidir. Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi yondashuvlar va o‘z-o‘zini tiklovchi ingibitorlarning kelajakdagi rivoji sanoatni yanada barqaror qilish imkonini beradi. Bu yondashuvlar texnik samaradorlikni oshiradi, ekologik zararni kamaytiradi va tabiiy gaz infratuzilmasining uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi. Tavsiya: Ushbu texnologiyalarni amaliyotga keng joriy etish va ularning iqtisodiy va ekologik foydalarini chuqur o‘rganish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Zhang, X., & Wang, H. (2021). Advanced Corrosion Inhibitors for Oil and Gas Pipelines: A Comprehensive Review. Journal of Materials Science, 56(7), 124– 126 page. 2. Jones, D. A. (2017). Principles and Prevention of Corrosion (3rd ed.). Pearson Education 189 page. 3. Rahimi, M., & Bahrami, A. (2020). Nano-Structured Corrosion Inhibitors: Mechanisms and Applications in Gas Systems. Chemical Engineering Journal, 389 page. 4. Greenfield, L. (2018). Biodegradable and Eco-Friendly Corrosion Inhibitors for Industrial Applications. Environmental Chemistry Letters, 16(4), 1225–1240 page. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 34 5. Zhang, J., & Xu, L. (2022). Hydrate Inhibition and Corrosion Mitigation in Natural Gas Pipelines: Dual-Function Inhibitor Development. Energy & Fuels, 36(12), 150– 152 page. 6. Smith, R. E., & Johnson, K. P. (2019). Real-Time Corrosion Monitoring Using Intelligent Sensors in Gas Transport Systems. Sensors and Actuators B: Chemical, 285, 564–572 page. 7. Ш.Ф.Тиллаева, М.О.Сатторов (2022). Исследование влияния модифицированных добавок для катализаторов на качество нефтепродуктов. Science and Education, 3 (3), 264-269 c. 8. Тиллоева, Ш. Ф., Умарова, Н. Ғ. (2023). Газконденсат таркибидаги олтингугурт органик бирикмаларни ажратиб олиш усуллари. Science and Education, 4(2), 755-762 c. 9. Sh.F.Tilloyeva, K.K.Sharipov (2023).Methods of extraction of ethyl mercaptan from organosulfur compounds in gas condensate. international conferences. 1(1), 655-660 page. 10. Qurbonova, F. S., Raxmonov, M. N. (2023). Metallarning korrozion ko‘rsatkichlari tahlili. Science and Education, 4(1), 300-306 page.