TASHKILOTDAGI IJTIMOIY GURUHLAR: TAHLIL VA STRUKTURAVIY YONDASHUV

1188 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 TASHKILOTDAGI IJTIMOIY GURUHLAR: TAHLIL VA STRUKTURAVIY YONDASHUV Suvonqulova Gulnoza Abdullo qizi Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti sotsiologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi. +998 977869805 [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18068329 Annotatsiya. Maqola tashkilotlarda shakllanadigan ijtimoiy guruhlarni tahlil qilish va ularning strukturaviy xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda guruhlarning tashkilot ichidagi roli, o‘zaro munosabatlar va ijtimoiy me’yorlarga asoslangan ichki tuzilishi yoritiladi. Strukturaviy yondashuv asosida ijtimoiy guruhlarning rahbarlik, qaror qabul qilish jarayonlari va samaradorlikka ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada guruhlararo munosabatlar, ijtimoiy moslashuv mexanizmlari va guruhlarning tashkilot maqsadlariga erishishdagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijalari tashkilotlarni boshqarish, xodimlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish va samarali boshqaruv tizimini yaratishda amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Ijtimoiy guruhlar, Tashkilot, Strukturaviy yondashuv, Guruh tuzilishi, Ichki munosabatlar, Rahbarlik, Qaror qabul qilish, Samaradorlik, Guruhlararo munosabatlar, Ijtimoiy moslashuv, Hamkorlik, Tashkilot maqsadlari, Boshqaruv tizimi, Xodimlar, Amaliy tavsiyalar. Kirish. Tashkilotlar inson faoliyatining asosiy muhitlaridan biri bo‘lib, unda turli ijtimoiy guruhlar shakllanadi. Ijtimoiy guruhlar tashkilot ichidagi xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, hamkorlik va ijtimoiy me’yorlarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir guruh o‘zining ichki tuzilishi, rollari va ierarxiyasiga ega bo‘lib, ular orqali tashkilot maqsadlariga erishish jarayoni samarali yoki samaradorlikdan yiroq bo‘lishi mumkin.Ijtimoiy guruhlarning shakllanishi va ularning strukturaviy xususiyatlarini o‘rganish rahbarlarga va boshqaruv tizimiga muhim ma’lumot beradi 1 . Guruhlararo munosabatlar, qaror qabul qilish jarayonidagi ta’sir va xodimlarning motivatsiyasi tashkilot samaradorligini belgilovchi asosiy omillardandir. Shu bois, tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlarni tahlil qilish va ularning strukturaviy xususiyatlarini o‘rganish bugungi kunda zamonaviy boshqaruv amaliyotida dolzarb mavzulardan hisoblanadi. Maqolaning maqsadi – tashkilotdagi ijtimoiy guruhlarning shakllanishi, tuzilishi va ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni strukturaviy yondashuv orqali tahlil qilish. Shu maqsadda maqolada guruhlarning tashkilot ichidagi roli, rahbarlik va qaror qabul qilish jarayonlariga ta’siri, hamda ijtimoiy moslashuv va hamkorlik mexanizmlari o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari rahbarlarga guruhlarni samarali boshqarish, xodimlar o‘rtasida ijtimoiy muvozanatni ta’minlash va tashkilot maqsadlariga erishishda amaliy yo‘riq beradi 2 . Metod va materiallar. Ushbu maqolada tashkilotdagi ijtimoiy guruhlar tahlili va ularning strukturaviy xususiyatlarini o‘rganish uchun bir nechta metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. Asosiy e’tibor ijtimoiy guruhlarning tashkilot ichidagi vazifalari, ularning o‘zaro munosabatlari va ierarxik tuzilmasini aniqlashga qaratildi. 1 MuManagement and Organizational B. — London 2 Robbins, S. P., Judge, T. A. Organizational Behavior. 18th edition. Boston: Pearson, 2019, pp. 250–255. 1189 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Metodlar:  Tahliliy metod – tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlarning shakllanishi va faoliyatini aniqlash maqsadida mavjud ma’lumotlar tahlil qilindi. Ushbu metod orqali guruhlarning o‘zaro aloqalari, ish jarayonidagi o‘rni va ta’siri o‘rganildi 3 .  Strukturaviy yondashuv – guruhlarning tashkilot ichidagi strukturasini, ierarxiyasini va funktsional bo‘linmalar bilan bog‘liqligini aniqlash uchun ishlatildi. Bu yondashuv orqali guruhlararo aloqalar tahlil qilinib, ijtimoiy bog‘lanishlar xaritasi tuzildi 4 .  Empirik kuzatish – tashkilot ichidagi xodimlar bilan intervyu va so‘rovlar o‘tkazilib, guruhlararo munosabatlar, rol taqsimoti va ichki kommunikatsiyalar haqida ma’lumotlar yig‘ildi 5 .  Sotsiometrik tahlil – guruh a’zolarining bir-biriga bo‘lgan ijtimoiy tanlovi va bog‘liqligi sotsiometrik metodlar yordamida o‘rganildi. Bu metod orqali ichki jamoaviy o‘zaro munosabatlar aniqlanib, guruhlarning ierarxik pozitsiyasi va markaziy a’zolari aniqlanadi 6 . Materiallar: Tadqiqot materiali sifatida respublika hududidagi bir nechta tashkilotlar faoliyati bo‘yicha olingan ma’lumotlar asosida tahlillar amalga oshirildi. Ma’lumotlar quyidagi manbalardan yig‘ildi 7 :  Tashkilotlarning ichki hujjatlari (strukturaviy sxemalar, bo‘linmalar tuzilmasi, lavozimlar taqsimoti).  So‘rov va intervyular natijalari, xodimlarning guruhlararo munosabatlar haqidagi fikrlari.  Kuzatuvlar va sotsiometrik testlar orqali olingan empirik ma’lumotlar.  Ilmiy adabiyotlar va ilg‘or tadqiqotlar natijalari (ijtimoiy guruhlar, tashkilot sotsiologiyasi va strukturaviy yondashuvlar bo‘yicha). Ushbu metod va materiallar kombinatsiyasi tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlarning tuzilmasi, funksiyasi va o‘zaro aloqalarini tizimli tarzda tahlil qilish imkonini berdi. Nazariy tahlil. Tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlar tashkilot sotsiologiyasining eng muhim ob’ektlaridan biridir. Ijtimoiy guruh tushunchasi bir nechta jihatdan izohlanadi. Birinchi navbatda, guruh a’zolarining o‘zaro ijtimoiy aloqalari, umumiy maqsad va qiziqishlarga ega bo‘lishi orqali aniqlanadi. Shuningdek, guruh a’zolarining bir-biriga bo‘lgan ta’siri, o‘zaro bog‘liqligi va normativ qoidalar orqali tashkilot ichida ierarxik pozitsiyani egallashi ham guruhning xususiyatlaridan hisoblanadi 8 . Nazariy nuqtai nazardan, ijtimoiy guruhlarni tahlil qilishda ikki asosiy yondashuv mavjud: funksional va strukturaviy. Funksional yondashuv guruhning tashkilot ichidagi vazifalari va maqsadlar bilan bog‘liqligini o‘rganishga qaratilgan. Bu yondashuv asosida guruhlar ichidagi rol taqsimoti, a’zolar faoliyati samaradorligi va guruhning umumiy natijalarga ta’siri tahlil qilinadi 9 . Strukturaviy yondashuv esa guruhlararo aloqalar, ierarxik o‘rinlar va tashkilot ichidagi bog‘lanishlar tahliliga yo‘naltirilgan. Ushbu yondashuv orqali guruhlarning markaziy va periferal a’zolari, ularning ijtimoiy tarmoqdagi pozitsiyalari aniqlanadi 10 . 3 Daft RL Organization Theory and D 4 Scott WR Organizations: Rational, Natural, and Open Systems 5 Bryman A. Social Re. — Oxf 6 Moreno JL Who Shall Survive? Foundations of Sociometry, Group Psychotherapy and Sociod 7 Creswell JW Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches . — Thous 8 Tojiev R. Tashkilot sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2018. – 84-bet. 9 Qaxxorova MM Tashkilot sotsiologiyasi. – Toshkent: “Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2020. 10 Bekmurodov MB Tashkilot sotsiologiyasi. – Toshkent: "Akademiya", 2012. – 58-b. 1190 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Shuningdek, ijtimoiy guruhlarni tahlil qilishda makro va mikro darajadagi yondashuvlar qo‘llaniladi. Mikro yondashuv guruh ichidagi individual xatti-harakatlar, a’zolararo munosabatlar va ijtimoiy normativlar bilan ishlaydi. Makro yondashuv esa guruhlarning tashkilot strukturasidagi o‘rni, bo‘linmalar bilan bog‘lanishi va tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganadi. 11 Tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlarning turlari ham nazariy jihatdan aniqlangan. Ushbu guruhlar quyidagilarga bo‘linadi:  Rasmiy (formal) guruhlar – tashkilotning ma’lum vazifalarini bajarish uchun tuzilgan bo‘linmalar, jamoalar yoki ishchi guruhlar. Ushbu guruhlarning tuzilishi va funktsional vazifalari aniq belgilangan 12 .  Norasmiy (informal) guruhlar – xodimlarning shaxsiy qiziqishlari, do‘stlik, hamkorlik va ijtimoiy aloqalar asosida shakllanadi. Bu guruhlar rasmiy tuzilish bilan bevosita bog‘liq bo‘lmasa-da, tashkilot ichidagi muhit, motivatsiya va ish samaradorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi 13 .  Ierarxik guruhlar – xodimlar o‘rtasidagi rahbarlik va boshqaruv tizimi asosida shakllangan guruhlar. Bu guruhlar orqali qaror qabul qilish jarayoni, resurslar taqsimoti va nazorat amalga oshiriladi 14 . Nazariy tahlil shuni ko‘rsatadiki, tashkilot ichidagi ijtimoiy guruhlarni chuqur o‘rganish nafaqat ularning tuzilmasini va faoliyatini aniqlashga, balki tashkilot samaradorligini oshirish, xodimlar o‘rtasidagi kommunikatsiyani yaxshilash va ijtimoiy muhitni optimallashtirishga ham xizmat qiladi. Xulosa. Tashkilotdagi ijtimoiy guruhlarni strukturaviy yondashuv asosida tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, zamonaviy boshqaruv tizimida guruhli dinamika tashkilot barqarorligining asosiy ustuni hisoblanadi. Tashkilot nafaqat rasmiy ierarxik bo'linmalar yig'indisi, balki mikro va makro darajadagi munosabatlarning uzviy bog'liqligidan iborat murakkab ijtimoiy tizimdir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, rasmiy tuzilma tomonidan belgilangan vazifalar va norasmiy guruhlar ichida shakllangan ijtimoiy aloqalar o'rtasidagi uyg'unlik ish samaradorligini oshirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Strukturaviy yondashuv orqali xodimlarning guruh ichidagi pozitsiyalarini aniqlash, axborot oqimini to'g'ri yo'naltirish va ijtimoiy kapitaldan unumli foydalanish imkoniyati yaratiladi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, tashkilotning strategik maqsadlariga erishish uchun faqatgina rasmiy boshqaruv mexanizmlariga tayanmasdan, balki guruhlararo munosabatlar, rol taqsimoti va ijtimoiy normalarni tizimli ravishda muvofiqlashtirib borish lozim. Bu esa o'z navbatida jamoada sog'lom ijtimoiy-psixologik muhitni mustahkamlashga va umumiy samaradorlikni yangi bosqichga ko'tarishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Bekmurodov MB Tashkilot sotsiologiyasi. – Toshkent: "Akademiya", 2012. – 186 b. 2. Qaxxorova MM Tashkilot sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: “Innovation rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2020. – 210 b. 3. Yo'ldoshev NQ Management: Darslik. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2015. – 340 b. 11 Giddens A. Sociology. 6th Edition. – Cambridge: Polity Press, 2009. – P. 78-81. 12 Meskon M., Albert M., Xedouri F. Management. – M.: “Delo”, 2006. – P. 320-324. 13 Muxtorov AX Boshqaruv sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2014. – 115-b. 14 Weber M. Economy and Society. – Berkeley: University of California Press, 1978. – P. 956-958. 1191 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 4. Muxtorov AX Boshqaruv sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2014. – 195 b. 5. Sharifxo'jayev M., Abdullayev Yo. Management. – Toshkent: “O’qituvchi”, 2001. – 420 b. 6. Aliyev B. Sotsiologiya: Ma'ruzalar matni. – Toshkent: “Universitet”, 2015. – 160 b. 7. Giddens A. Sociology. 6th Edition. – Cambridge: Polity Press, 2009. – 1120 p. 8. Meskon M., Albert M., Xedouri F. Management. – M.: “Delo”, 2006. – 800 p. 9. Mayo E. The Human Problems of an Industrial Civilization. – New York: Macmillan, 1933. – 215 p. 10. Weber M. Economy and Society. – Berkeley: University of California Press, 1978. – 1469 p.