HARBIY XIZMATCHILARDA PSIXOLOGIK STRESSNING PAYDO BO'LISH OMILLARI VA ULARNING BOSHQARILISHI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 4 DOI: https://10.5281/zenodo.18069791 HARBIY XIZMATCHILARDA PSIXOLOGIK STRESSNING PAYDO BO‘LISH OMILLARI VA ULARNING BOSHQARILISHI Ergashev Doniyor Muhammadjon o‘g‘li Osiyo Xalqaro Universiteti Magistr talabasi Buxoro viloyati, Buxoro shahri E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Harbiy xizmat faoliyati o‘ziga xos xatarlar va talablarni o‘z ichiga oladi, natijada xizmatchilar murakkab psixologik stressni boshdan kechiradi. Ushbu maqolada harbiy xizmatchilarda stressni yuzaga keltiruvchi asosiy psixologik omillar – jangovar holatlar, harbiy intizom talablari, oiladan uzoqlik va yuqori samaradorlikni saqlashdagi bosim tahlil qilinadi. Stress omillarini aniqlash va ularga mos qo‘llab-quvvatlash choralari ishlab chiqish harbiy xizmatchilarning ruhiy salomatligini va ishga tayyorgarligini saqlash uchun muhimdir. Kalit so‘zlar: harbiy xizmatchilar, psixologik stress, tashkiliy bosim, jangovar vaziyat, oilaviy ajralish, ruhiy salomatlik, stressni boshqarish. АННОТАЦИЯ Военная служба сопровождается особыми требованиями и рисками, что приводит к значительным психологическим стрессам. В статье рассматриваются ключевые психологические факторы, вызывающие стресс у военнослужащих: боевые действия, требования военной дисциплины, разлука с семьёй и давление на поддержание высокой эффективности. Понимание этих факторов и разработка соответствующих мер поддержки жизненно важны для сохранения психического здоровья и боеспособности военнослужащих. Ключевые слова: военнослужащие, психологический стресс, организационное давление, боевые ситуации, разлука с семьей, психическое здоровье, управление стрессом. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 5 ABSTRACT Military service involves unique demands and risks, exposing personnel to complex psychological stress. This article examines the main psychological factors that contribute to occupational stress among military personnel, including combat exposure, military discipline requirements, family separation, and the pressure to maintain peak performance. Understanding these factors and implementing targeted support measures are essential for maintaining the mental health and operational readiness of military personnel. Keywords: military personnel, psychological stress, organizational pressure, combat situations, family separation, mental health, stress management KIRISH Harbiy xizmatchilar kundalik faoliyatida yuqori xavf va talablarni boshdan kechiradi. Stress faqat jismoniy yuk bilan cheklanmay, psixologik, ijtimoiy va tashkiliy omillar bilan ham bog‘liq. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harbiy xizmatchilarda psixologik stress ularning ish samaradorligini pasaytirishi, sog‘lig‘ini yomonlashtirishi va oilaviy hayotga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin (Adler va boshq., 2011). Shu bois, stress omillarini aniqlash va ularni samarali boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish nafaqat xizmatchilarning, balki butun qurolli kuchlarning barqaror ishlashi uchun zarur. Kasbiy stressning asosiy psixologik omillari 1. Jangovar vaziyatlar Harbiy xizmatchilar uchun eng kuchli stress manbai jangovar sharoitlar hisoblanadi. Jang tajribasi o‘tkir stress reaksiyalarini keltirib chiqaradi va travmadan keyingi stress buzilishiga (PTSD) olib kelishi mumkin. Jangovar vaziyatlar quyidagi xatarlar bilan bog‘liq: • O‘lim va jarohatlarning guvohi bo‘lish; • Intenziv va kutilmagan qarorlar qabul qilish zaruriyati; • Hayot va xavfsizlik uchun doimiy tahdid. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jangovar vaziyatlarga duchor bo‘lgan xizmatchilarda uyqu buzilishi, kayfiyatning pasayishi va ijtimoiy izolyatsiya kuzatiladi (Hoge va boshq., 2004). 2. Harbiy madaniyat va intizom talablari Harbiy xizmat qattiq tartib-intizom va ierarxiya bilan ajralib turadi. Xodimlardan yuqori ishlash ko‘rsatkichlarini doimiy ta’minlash talab qilinadi. Bu omillar surunkali stressga olib kelishi mumkin. • Xatolarga yo‘l qo‘yilmaslik va intizomiy jazolardan qo‘rquv; • Doimiy o‘zini isbotlash majburiyati; INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 6 • Mehnat natijalarining doimiy baholanishi. Bu talablarga javob berishdagi qiyinchiliklar xodimlarda tashvish va ruhiy charchashni kuchaytiradi. 3. Oiladan uzoqlik va ijtimoiy ajralish Tez-tez joy almashtirish va uzoq muddatli xizmat xodimlarni oiladan ajratadi. Bu quyidagi stress omillarini keltirib chiqaradi: • Barqaror uy muhitining yo‘qligi; • Shaxsiy munosabatlarda muammolar; • Muhim oilaviy tadbirlarda ishtirok eta olmaslik; • Oilaning farovonligi haqida doimiy qayg‘urish. Oiladan uzoqlik, shuningdek, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarining Harbiy xizmatchilar yetishmasligi bilan yanada kuchayadi. 4. Yuqori samaradorlikni saqlash bosimi doimo jismoniy va aqliy tayyorgarlikning eng yuqori darajasini saqlashlari kerak. Bu doimiy bosim quyidagi stress manbalarini yaratadi: • Jismoniy va psixologik ko‘rsatkichlarda eng yaxshi natijalarni saqlash majburiyati; • Favqulodda holatlarda tezkor joylashishga tayyorlik; • Muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi va lavozimdan tushish xavfi. Bu talablar xizmatchilarda doimiy tashvish va kuchli psixologik yuk hosil qiladi. 5. Qo‘shimcha psixologik stress omillari • Harbiy operatsiyalar xavfi; • Og‘ir iqlim sharoitlari va yetarli resurslarning cheklanganligi; • Xizmatdoshlarning hayoti uchun javobgarlik; • Ma’naviy va axloqiy qarorlar qabul qilish zaruriyati. Bularning barchasi stressni kuchaytiradi va xizmatchilarning ruhiy barqarorligini zaiflashtiradi. Stressni boshqarish va aralashuv strategiyalari 1. Psixologik yordam va maslahat • Individual va guruh terapiyasi; • Stressni qayta ishlash va moslashish usullari; • PTSD va boshqa ruhiy muammolarning oldini olish. 2. Tengdoshlarni qo‘llab-quvvatlash • Hamkasblar bilan tajriba almashish; • Ijtimoiy izolyatsiyani kamaytirish; • Hamkorlik va umumiy tushunishni rivojlantirish. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 7 3. Stressni boshqarish bo‘yicha trening • Ongni saqlash, meditatsiya va dam olish mashqlari; • Vaqtni boshqarish va vazifalarni ustuvorlashtirish; • Qaror qabul qilish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish. 4. Oilani qo‘llab-quvvatlash xizmatlari • Oilalarga maslahat va resurslar; • Harbiy hayotga moslashish va qayta integratsiyalashuvni osonlashtirish. 5. Tashkiliy o‘zgarishlar • Joylashtirish jadvallarini optimallashtirish; • Xodimlar uchun ko‘proq prognoz qilinadigan aylanishlar; • Ortga ta’sir qiladigan stress manbalarini kamaytirish. XULOSA Harbiy xizmatchilarda kasbiy stress ko‘plab psixologik omillar bilan bog‘liq murakkab jarayon bo‘lib, jangovar tajriba, harbiy intizom talablari, oiladan uzoqlik va yuqori samaradorlik bosimi asosiy omillar hisoblanadi. Turli xil aralashuv va qo‘llabquvvatlash dasturlari ushbu omillarni kamaytirish, xizmatchilarning ruhiy barqarorligini oshirish va ularning ishga tayyorgarligi va samaradorligini ta’minlash imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. C.V.Hoge va boshqalar. (2004). Iroq va Afg‘onistondagi jangovar vazifa, ruhiy salomatlik muammolari va parvarish qilishdagi to‘siqlar. New England Journal of Medicine, 351 (1), 13-22. 2. Adler A.B. va boshqalar. (2011). Harbiy xizmatchilarning farovonligiga joylashtirish muddati va tajribasining ta’siri. Harbiy tibbiyot, 176 (6), 647-652. 3. Burrell L.M. va boshqalar. (2003). Harbiy turmush tarzi talablarining farovonlik, armiya va oila natijalariga ta’siri. Qurolli kuchlar va jamiyat, 30(1), 2751. 4. Hall L.K. (2011). Harbiy madaniyatni tushunishning ahamiyati. Sog‘liqni saqlashda ijtimoiy ish, 50 (1), 4-18.