KREDIT-MODUL TIZIMI DOIRASIDA TALABALARDA MUSTAQIL TA'LIM KO'NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH AMALIY HOLATI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 13 DOI: https://10.5281/zenodo.18069943 KREDIT-MODUL TIZIMI DOIRASIDA TALABALARDA MUSTAQIL TA’LIM KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH AMALIY HOLATI Baxit Aytjanovich Esemuratov Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti tayanch doktoranti E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqola O‘zbekistonning oliy ta’lim tizimidagi radikal yaxshilanishlarni, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish maqsadlari ta’sirida yuz bergan o‘zgarishlarni o‘rganadi. Unda yuqori malakali kadrlarni tayyorlash va mutaxassislarni xalqaro standartlarga mos ravishda qayta tayyorlash uchun sharoit yaratishning strategik ahamiyati ta’kidlanadi. Ushbu modernizatsiya jarayonining markazida “Oliy ta’lim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi” kabi prezident farmonlari bilan joriy etilgan kredit-modul tizimi turadi. Ushbu tizim oliy ta’limga kirishni kengaytirish, talabalar va professor-o‘qituvchilarning mobilligini oshirish hamda o‘quv dasturlarini mehnat bozorining talablariga moslashtirish, xalqaro ta’lim standartlariga muvofiqlikni ta’minlashni maqsad qiladi. Maqolada ushbu tizimning turli universitetlarda bosqichma-bosqich joriy etilishi, kredit-modul tizimida mustaqil o‘rganishni rag‘batlantirish, o‘qituvchining rolini mentor sifatida qayta belgilash va talabalarning yutuqlarini ob’ektiv baholashdagi ahamiyati batafsil bayon etilgan. Oxir-oqibat, kreditmodul tizimi zamonaviy milliy va global mehnat bozorida muvaffaqiyat qozonishga qodir malakali va raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash uchun poydevor elementi sifatida taqdim etiladi. Kalit so‘zlar: oliy ta’lim, kredit-modul tizimi, individual ta’lim, talabalarning mustaqil ishi, ta’limni modernizatsiya qilish, ta’lim texnologiyalari, ta’lim islohotlari, kadrlar tayyorlash, xalqaro standartlar. ABSTRACT This article examines the radical improvements in Uzbekistan’s higher education system, driven by the nation’s socio-economic development goals. It highlights the strategic importance of training highly qualified personnel and the creation of conditions for retraining specialists to international standards. Central to this modernization effort is the introduction of the credit-module system, mandated by INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 14 presidential decrees such as the ‘Concept of Development of the Higher Education System.’ This system aims to increase access to higher education, enhance student and faculty mobility, and align curricula with labor market demands, ensuring comparability with international educational standards. The article details the gradual implementation of this system across various universities, emphasizing its role in fostering independent learning in credit-module system, redefining the teacher’s role as a mentor, and objectively assessing student progress. Ultimately, the credit-module system is presented as a foundational element for developing competent and competitive specialists capable of thriving in modern national and global labor markets. Keywords: higher education, credit-module system, individual study work, students’ independent learning, education modernization, educational technologies, education reform, personnel training, international standards. АННОТАЦИЯ В данной статье рассматриваются радикальные улучшения в системе высшего образования Узбекистана, обусловленные целями социальноэкономического развития страны. В ней подчеркивается стратегическая важность подготовки высококвалифицированных кадров и создания условий для переподготовки специалистов в соответствии с международными стандартами. Центральным элементом этих модернизационных усилий является внедрение кредитно-модульной системы, предусмотренной президентскими указами, такими как «Концепция развития системы высшего образования». Эта система направлена на расширение доступа к высшему образованию, повышение мобильности студентов и преподавателей, а также приведение учебных программ в соответствие с потребностями рынка труда, обеспечивая сопоставимость с международными образовательными стандартами. В статье подробно описывается постепенное внедрение этой системы в различных университетах, подчеркивается ее роль в содействии самостоятельному обучению в рамках кредитно-модульной системы, переосмыслении роли преподавателя как наставника и объективной оценке успеваемости студентов. В конечном итоге, кредитная модульная система представлена как основополагающий элемент для подготовки компетентных и конкурентоспособных специалистов, способных успешно работать на современном национальном и глобальном рынках труда. Ключевые слова: высшее образование, кредитно-модульная система, индивидуальная учебная работа, самостоятельная работа студентов, модернизация образования, образовательные технологии, реформы образования, подготовка кадров, международные стандарты. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 15 KIRISH O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi oliy ta’lim tizimida tub islohotlarni amalga oshirishga turtki bermoqda. Kadrlarni tayyorlash ahamiyati ortib bormoqda va oliy ma’lumotli mutaxassislarni xalqaro standartlarga muvofiq qayta tayyorlash uchun sharoitlar yaratilmoqda. Ijtimoiy hayot va iqtisodiyotning tabiiy ehtiyojlariga asoslanib, oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilishning asosiy vazifalaridan biri xalqaro tajribani o‘rganishga asoslangan o‘qitishda zamonaviy shakl va texnologiyalarni joriy etishdir. O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’limni tizimli islohotlarning ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash, mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy bilimlarga ega, yuqori ma’naviy va axloqiy fazilatlarga ega malakali kadrlarni tayyorlash jarayonini yangi bosqichga ko‘tarish, oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg‘or ta’lim texnologiyalari asosida ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida Prezident Sh. farmoni qabul qilindi. M. Mirziyoyevning "Oliy ta’lim tizimini rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida" farmoni 8 oktyabrda qabul qilindi. Dastlab, Oliy ta’limni rivojlantirish kontseptsiyasiga ko‘ra, kredit-modul tizimi 2023 yilda oliy ta’lim muassasalarining 16 foizida, 2025 yilda 57 foizida va 2030 yilda 85 foizida joriy etilishi kerak. [1] Kredit-modul tizimining maqsadlari oliy ta’limga kirishni kengaytirish, talabalar va o‘qituvchilarning mobilligini oshirish hamda o‘quv rejasi va dasturlarni mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan malakalariga yo‘naltirishdir. Ushbu tizim jozibador, chunki u turli universitetlarning ta’lim dasturlarini solishtirish imkonini beradi va ta’lim tizimlarini Yevropa mamlakatlari bilan uyg‘unlashtirishni rag‘batlantiradi. Kredit-modul tizimi talabalar va o‘qituvchilarning mobilligini osonlashtiradi hamda butun akademik yuk bo‘yicha bajarilishi kerak bo‘lgan ish hajmini aniqlash orqali bir universitetdan boshqasiga o‘tishni soddalashtiradi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA So‘nggi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimi kredit-modul tizimiga bosqichmabosqich o‘tish bilan sezilarli o‘zgarishlarga uchramoqda va bu islohotlar allaqachon ijobiy natijalar berishni boshladi. 2018-yil 19-fevral sanali O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar sohasini yanada takomillashtirish choralari to‘g‘risida"gi PF-5349-sonli Farmoni Muhammad AlXorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari Universitetida ushbu tizimni joriy etish boshlanishi bo‘ldi. 2018–2019 o‘quv yilidan boshlab TUIT kredit asosidagi o‘quv tizimiga o‘tishni boshladi, bu universitetga ta’lim dasturlarini xalqaro standartlarga moslashtirish va talabalarga o‘quv jarayonini yanada moslashuvchan rejalashtirish imkonini berdi. Ushbu misolga amal qilib, O‘zbekiston Milliy Universiteti, Huquq Universiteti, Sharqshunoslik Universiteti va Toshkent Tibbiyot INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 16 Akademiyasi kabi boshqa universitetlar ham kredit-modul tizimini joriy etishni boshladilar, milliy malaka standartlarini qo‘llab-quvvatlash va global ta’lim makonining talablariga muvofiqlikni ta’minlash maqsadida. [2] Ta’lim jarayonining kredit-modulyar tizimi modulli o‘qitish texnologiyalari va kreditlardan foydalanishga asoslanadi, bu talabalarga nafaqat bilim olish, balki amaliy ko‘nikmalarni ham egallash imkonini beradi. Modulyar o‘qitish – bu ta’limiy ma’lumotlarni yakunlangan bloklarga, ya’ni modullarga tuzilmali tarzda bo‘lishdan iborat bo‘lib, ular maqsadli vazifalar va metodologik ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi hamda talabalarga individual ta’lim yo‘nalishi doirasida materialni o‘zlashtirish imkonini beradi. Ushbu tizim o‘quv materialini tanlashda moslashuvchanlik va erkinlikni ta’minlaydi, bu esa talabalarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishga va ularning kasbiy kompetentsiyalarini shakllantirishga hissa qo‘shadi. Prezident farmoni bilan boshlangan islohot shuningdek o‘quv jarayonida o‘qituvchining o‘zgarayotgan roli bilan bog‘liq muammolarga javob beradi. Talabalarga mustaqil o‘qish uchun ko‘proq imkoniyatlar berilgan sharoitda o‘qituvchi nafaqat axborot manbai, balki murabbiy sifatida ham faoliyat yuritadi, talabalarning ta’lim yo‘nalishini belgilashda yordam beradi. Natijada talabalar jarayonda faol ishtirok etib, qaror qabul qilish ko‘nikmalari va kasbiy tayyorgarligiga bo‘lgan ishonchini oshiradilar. Akademik yutuqlarni baholash reyting tizimi har bir talabaning yutuqlari va rivojlanishini ob’ektiv baholash imkonini beradi, ularning motivatsiyasini va qiziqishini qo‘llab-quvvatlaydi. Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining № PF-5349-sonli Farmoniga muvofiq oliy ta’lim muassasalarida kredit-modul tizimini joriy etish zamonaviy mehnat bozorining talablariga muvaffaqiyatli moslashishga qodir malakali va raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash uchun mustahkam poydevor yaratadi. Ushbu tizim nafaqat milliy ta’lim standartlarini qo‘llab-quvvatlaydi, balki ularni xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtiradi, bu esa talabalar o‘rtasida mustaqil o‘qish va kasbiy rivojlanishni rag‘batlantiradi. NATIJALAR Axborot texnologiyalari rivojlanishining hozirgi holati ma’lumot manbalariga kirish uchun keng imkoniyatlar ochadi va natijada ta’lim rejalashtirishida e’tibor qisman mustaqil ishga yo‘naltiriladi. Kredit-modul tizimi, Bolonya deklaratsiyasining ajralmas qismi sifatida, ikkita asosiy funksiyaga ega: 1. Talabalar va o‘qituvchilarning mobilligini rag‘batlantirish va bir universitetdan boshqasiga o‘tishni osonlashtirish. 2. Talabalar tomonidan bajarilgan ish hajmini barcha turdagi akademik va tadqiqot faoliyatlarini hisobga olgan holda aniq belgilash. Kreditlar soni ma’lum bir dasturda o‘qiyotgan talabaning qanday qobiliyatga ega ekanligini belgilaydi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 17 Kredit-modul tizimini joriy etish o‘qituvchilar va talabalar samarali ishini rag‘batlantirishda muhim omil hisoblanadi. Modullar ma’lum bir kasbiy faoliyat sohasiga tegishliligi bilan bog‘langan ta’limiy elementlar tizimi sifatida tuzilgan. Ikkinchisi mustaqil mantiqiy tuzilish va mazmunga ega bo‘lgan ma’lum hajmdagi ta’limiy ma’lumot deb hisoblanadi, bu ma’lumot talabaning fikrlash jarayonlarida qo‘llanilishiga imkon beradi. Akademik fan mazmunini modullarga bo‘lish dastur bo‘limlarini akademik modullarga mexanik tarzda ko‘chirish emas, balki fanning semantik mazmuni bo‘yicha chuqur tahliliy va mantiqiy ish olib borishni, uni ilmiy ma’lumotlarning tasodifiy yig‘indisi emas, balki tizimli tarzda tuzishni talab etadi. Ta’lim jarayonining kredit-modul tizimida fan mazmuni mazmuniy modullarga (har semestrda 2-4 modul) bo‘linadi, ya’ni ta’limiy fan mazmuniy modullar tizimi sifatida shakllantiriladi. Fan mazmunini modul asosida tashkil etishning ikkinchi sharti – har bir modul maqsad qilgan, professional faoliyatning umumiy, kesib o‘tuvchi g‘oyalarini aniqlash va o‘zlashtirish qobiliyatidir. Talabalar — kelajak mutaxassislar — uchun nafaqat ma’lumotni tushunish va o‘zlashtirish, balki uni amaliy qo‘llash va qaror qabul qilish usullarini ham egallash muhimdir. Bunday sharoitda to‘g‘ridan-to‘g‘ri, uchinchi tomon ma’lumotlari ulushi kamayadi, o‘qituvchi (tutor) rahbarligida interaktiv shakl va usullar hamda laboratoriya, o‘quv xonalari va kelajakdagi kasbiy faoliyat joylarida to‘liq mustaqil ishlar hajmi ortadi, bu esa masofaviy ta’lim tizimi uchun ayniqsa muhimdir. MUHOKAMA Kredit tizimini yaratish yakunlangan kurslarni solishtirishni osonlashtirishi va talabalarning mobilligini maksimal darajada oshirishi kerak. Kredit — bu talabaning o‘qish davomida yakunlagan konsolidatsiyalangan o‘quv dasturi yoki alohida fan (kurs) bo‘yicha ish yuklamasini o‘lchashning shartli birligidir. Kredit — bu aniq hujjatlashtirilgan minimal o‘lchov birligi bo‘lib, ko‘pincha bir haftalik o‘qishni (talabaning auditoriya va mustaqil ishlari yig‘indisini) anglatadi. Kredit birliklari tizimi ta’lim jarayonining barcha asosiy jihatlarini tizimli ravishda aniqlash deb tushuniladi; bu yerda kredit birliklari (kredit) akademik ishning mehnat intensivligini ko‘rsatuvchi indikator sifatida ishlatiladi va ta’lim jarayonini tashkil etishga oid barcha komponentlarning yig‘indisini ifodalaydi. Universitetlarda kredit birliklari, yoki kreditlarning joriy etilishi, 18va 19-asrlar boshlarida Qo‘shma Shtatlarda boshlangan bo‘lib, bu ta’limni liberallashtirishda muhim qadam bo‘ldi. Ushbu tizim talabalarga o‘qishini moslashuvchan rejalashtirishga va sifat nazorati hamda ta’lim dasturlarini baholash yondashuvlarini qayta ko‘rib chiqishga imkon berdi. Kredit tizimi nafaqat ta’lim texnologiyalarini modernizatsiya qilishga hissa qo‘shdi, balki o‘qishga individual yondashuv uchun sharoit yaratdi. Bugungi kunda talabalar universitetlar o‘rtasida o‘qish davrlarini tan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 18 olishni osonlashtirish maqsadida ishlab chiqilgan Yevropa kredit o‘tkazish tizimi (ECTS) Yevropa ta’lim makonining ajralmas qismiga aylangan. ECTS nafaqat talabalar mobilligini oshirdi, balki ta’lim dasturlarini standartlashtirish asosiga aylandi, bu esa Bolonya jarayonining asosiy maqsadlaridan biri bilan mos keladi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, kredit-modul tizimiga o‘tish O‘zbekiston oliy ta’limini global standartlarga moslashtirishda muhim qadamdir. Moslashuvchanlikni, talabalar mobilligini va mustaqil o‘qishni rag‘batlantirish orqali ushbu tizim nafaqat o‘qitish usullarini zamonaviylashtiradi, balki kasbiy tayyorgarlik sifatini ham oshiradi, bitiruvchilarni milliy va xalqaro mehnat bozorida raqobatbardosh qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi № PF-5847-sonli Farmoni. 2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida // O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi to‘plami. - Toshkent, 2019. - № 41. - Art. 819. https://lex.uz/ru/docs/6971334 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 19-fevraldagi PF-5349-sonli Farmoni. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar sohasini yanada takomillashtirish choralari to‘g‘risida // O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi to‘plami. - Toshkent, 2018. - № 8. - Art. 50. https://lex.uz/docs/6972700 3. Tadjimova Sh., O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimida kredit-modul tizimining roli – Pubmedia Jurnal Penelitian Tindakan Kelas Indonesia, jild 2, son 4, 2025 https://www.researchgate.net/publication/395828467_The_Role_of_The_CreditModule_System_in_Higher_Education_System_in_Uzbekistan 4. Malikova M., Bozorova A., Sayfullayeva G., O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’limda kredit-modul tizimining elementlari – Ilm-fan va olimlar tarmog‘i: Ko‘p fanli tadqiqotlar jurnali - Jild 1, Son 8, Noyabr, 2023 https://webofjournals.com/index.php/12/article/view/316/305 5. Tursunov Sh., Modul-kredit tizimida mustaqil o‘qishni rivojlantirish usullari – Gumanitar fanlar to‘ri; Ijtimoiy fanlar va gumanitar tadqiqotlar jurnali - 3-jild, 3-son, mart-2025 https://webofjournals.com/index.php/9/article/view/3511/3471 6. Pivnya G.G. Modul-reyting texnologiyasi talabalarning kashfiyot faoliyatini faollashtirish vositasi sifatida // Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. – Sankt-Peterburg, 2017. – №5. – Б. 74–79. https://cyberleninka.ru/article/n/modulno-reytingovayasistema-otsenki-znaniy-kak-sredstvo-aktivizatsii-poznavatelnoy-deyatelnostikursantov-v-obrazovatelnyh/viewer