MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA GIPERAKTIVLIK SINDROMI VA UNI BARTARAF ETISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 28 DOI: https://10.5281/zenodo.18070102 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA GIPERAKTIVLIK SINDROMI VA UNI BARTARAF ETISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Ibragimova Shahnoza Gapparovna Qo‘qon davlat universiteti “Psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi bolalarda giperaktivlik sindromi va uni bartaraf etishning psixologik usullarini o‘rganadi. Tadqiqot giperaktivlikning sabablari, namoyon bo‘lishi va oqibatlarini hamda uni boshqarish va kamaytirish uchun dalillarga asoslangan psixologik strategiyalarni tahlil qiladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xulq-atvor va kognitiv texnikalarni qo‘llash orqali erta aralashuv bolalarda diqqatni jamlash, o‘zini nazorat qilish va ijtimoiy moslashuvni sezilarli darajada yaxshilaydi. Kalit so‘zlar: giperaktivlik, maktabgacha yoshdagi bolalar, psixologik bartaraf etish, xulq-atvor bo‘yicha aralashuv, diqqatni boshqarish HYPERACTIVITY SYNDROME IN PRESCHOOL CHILDREN AND THE PSYCHOLOGICAL FEATURES OF ITS CORRECTION” ABSTRACT This article explores hyperactivity syndrome in preschool children and the psychological methods for its correction. The study examines the causes, manifestations, and consequences of hyperactivity, as well as evidence-based psychological strategies to manage and reduce hyperactive behaviors. Results indicate that early intervention using behavioral and cognitive techniques significantly improves attention, self-control, and social adaptation in affected children. Keywords: hyperactivity, preschool children, psychological correction, behavioral intervention, attention regulation. 1902-yilda britaniyalik pediatr George Still birinchi marta bolalarda diqqatni jamlay olmaslik, impulsiv va giperaktiv xulq-atvorni tavsiflagan. U bu holatni INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 29 “morally defective” (axloqiy jihatdan buzilgan) bolalar sifatida atagan, lekin hozirgi nuqtai nazardan bu ADHD ning dastlabki tavsifi hisoblanadi. 1930–1940-yillarda bolalarda ortiqcha harakat va impulsivlik bilan bog‘liq simptomlar Minimal Brain Dysfunction (MBD) nomi bilan atalgan. 1960–1970-yillarda dorilar bilan davolash metodlari, xususan metilfenidat (Ritalin) ishlatilishi rivojlandi. Giperaktivlik sindromi maktabgacha yoshdagi bolalarda keng tarqalgan rivojlanish buzilishi bo‘lib, ortiqcha motor faollik, impulsivlik va diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar bilan tavsiflanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, bu buzilish erta aniqlanmasa, keyinchalik akademik va ijtimoiy qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, bolalarda giperaktivlikni erta aniqlash va unga psixologik aralashuv qilish muhimdir. Bolalarda giperaktiv sindrom sabablari quyidagilar: Genetik omillar: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, giperaktivlik va diqqat yetishmovchiligi ko‘pincha oilada uchraydi; genetik moyillik farzandlarda bu sindrom rivojlanishiga ta’sir qiladi. Nevro-rivojlanish omillari: Miyadagi neyrotransmitterlar, asab tizimi faoliyati va miya rivojlanishidagi kechikishlar bolalarda impulsiv xulq va diqqatni jamlash qiyinchiliklarini keltirib chiqaradi. Atrof-muhit omillari: Stressli oilaviy muhit, ota-onalar e’tiborining yetishmasligi, maktabgacha ta’lim muhitining tartibsizligi va bolaga ortiqcha ma’lumot yoki stimullar taqdim etilishi giperaktivlik rivojlanishiga yordam berishi mumkin. Psixologik va ijtimoiy omillar: Bolaning emotsional barqarorligi pastligi, do‘stlar bilan muammoli munosabatlar, ota-onaning pedagogik yondashuvi noto‘g‘ri bo‘lishi ham giperaktivlikka hissa qo‘shadi. Tibbiy omillar: Ba’zi dorilar, tug‘ma kasalliklar yoki metabolik buzilishlar ham giperaktivlik xulqini kuchaytirishi mumkin. Namoyon bo‘lishi: ortiqcha harakat, ko‘rsatmalarga rioya qilishdagi qiyinchilik, impulsiv qarorlar, diqqatni jamlashdagi muammolar va ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar. Namoyon bo‘lishi: ortiqcha harakat, ko‘rsatmalarga rioya qilishdagi qiyinchilik, impulsiv qarorlar, diqqatni jamlashdagi muammolar va ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar. Tadqiqot maktabgacha yoshdagi 40 nafar bolalar orasida olib borildi (4–6 yosh). Barcha bolalarda giperaktivlik sindromi mavjudligi gumon qilindi. Ota-onalar va pedagoglardan har bir bola haqida ma’lumot to‘plandi. Metodlar: • Kuzatuv: Bolalarning xulq-atvori, diqqatni jamlash qobiliyati, impulsivligi va ijtimoiy munosabatlari kundalik faoliyatda kuzatildi. • So‘rovnomalar va testlar: Ota-onalar va pedagoglar uchun giperaktivlik baholash, diqqatni boshqarish va xulq-atvor testlari. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 30 • Giperaktivlik baholash so‘rovnomasi: Bolaning diqqat yetishmovchiligi, ortiqcha harakat va impulsivligini baholashga mo‘ljallangan. • Diqqatni boshqarish testlari: Vazifani boshlash, davom ettirish va tugatish qobiliyatini baholash. • Xulq-atvor va ijtimoiy moslashuv so‘rovnomasi: Tengdoshlar bilan o‘yin, muloqot va ijtimoiy qoidalarni bajarishdagi xulq-atvorni baholash. Korrektsion dastur: 12 haftalik psixologik aralashuv, jumladan: kognitiv-xulqatvor mashqlari, tuzilgan o‘yin faoliyati, ota-onalarni yo‘riqlash. • Ortiqcha harakat va impulsiv xulq sezilarli darajada kamaydi. • Diqqatni jamlash va vazifalarni bajarish qobiliyati yaxshilandi. • Bolalar ijtimoiy moslashuv va tengdoshlar bilan muloqotda yaxshilanish ko‘rsatdi. • Ota-onalar va pedagoglar bolalarning o‘zini nazorat qilish va emotsional barqarorligi oshganini qayd etdilar. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, erta psixologik aralashuv va ota-onalar ishtiroki giperaktivlikni kamaytirishda eng samarali omillardir. Natijalar ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar bilan uyg‘un bo‘lib, erta psixologik aralashuv bolalardagi giperaktivlikni kamaytirishda samarali ekanini ko‘rsatadi. Xulqatvor va kognitiv mashqlarni oilaviy qo‘llab-quvvatlash bilan birlashtirish natijalarni sezilarli darajada yaxshilaydi. Bu bolalarning ijtimoiy moslashuvi va akademik tayyorgarligiga ijobiy ta’sir qiladi. Tavsiyalar: • Xulq-atvor strategiyalari va kognitiv mashqlarni qo‘llash. • Ota-onalarni aralashuv jarayoniga faol jalb qilish. • Diqqatni boshqarish mashqlari va tuzilgan o‘yin faoliyatini joriy etish. • Kelgusida tadqiqotlar aralashuvlarning uzoq muddatli ta’sirini va raqamli vositalar yordamida diqqatni mashq qilish imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Barkley, R. A. (2013). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. Guilford Press. 2. DuPaul, G. J., & Stoner, G. (2014). ADHD in the Schools: Assessment and Intervention Strategies. Guilford Press. 3. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). 4. Greenhill, L. L., & Pliszka, S. (2007). Treatment of ADHD in preschool children. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 17(5), 653–659. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 31 5. Chronis, A. M., et al. (2004). Early interventions for preschool children with ADHD. Clinical Child and Family Psychology Review, 7(4), 223–241. 6. Khalimov, S. (2018). Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik. Toshkent: O‘zbekiston pedagogika universiteti nashriyoti. 7. Raxmatova, N. (2020). Bolalarda giperaktivlikni aniqlash va korreksiya qilishning psixologik usullari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.