SUNIY INTELLEKT ; AXBOROT YARATUVCHIMI YOKI BOSHQARUVCHIMI?

SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 66 SUNIY INTELLEKT ; AXBOROT YARATUVCHIMI YOKI BOSHQARUVCHIMI? Muallif: Yangiyo‘l Agrotexnologiyalar texnikumi 3-guruh talabasi Payziyeva Gulnoza Ilmiy rahbar: Yangiyo‘l Agrotexnologiyalar texnikumi ishlab chiqarish ta’limi ustasi O.K.Olimjonov Annotatsiya: Ushbu maqolada sun’iy intellektning (SI) zamonaviy axborot jamiyatidagi o‘rni, uning axborot yaratish va boshqarishdagi ikki tomonlama funksiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellektning nazariy asoslari, axborot nazariyasi bilan aloqasi hamda generativ modellar faoliyati ilmiy nuqtai nazardan o‘rganilgan. Shuningdek, SI ning axborot yaratuvchi sub’ekt yoki boshqaruvchi tizim sifatidagi maqomi, uning etik, falsafiy va huquqiy jihatlari yoritilgan. Maqolada inson tafakkuri va texnologik tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinib, sun’iy intellektning kelajakdagi o‘rni haqida ilmiy bashoratlar keltirilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, SI hozircha inson tafakkurining vositasi bo‘lsa-da, u asta-sekin axborotni yaratuvchi hamda boshqaruvchi tizimga aylanish jarayonida. Tadqiqot...maqsadi: Sun’iy intellektning axborot yaratish va boshqarish jarayonlaridagi o‘rnini aniqlash, uning yaratuvchi va ijrochi sifatidagi chegaralarini tahlil qilish. Tadqiqot vazifalari: 1. Sun’iy intellektning nazariy va falsafiy asoslarini o‘rganish; 2. Axborot yaratish jarayonida sun’iy intellekt algoritmlarining o‘rnini tahlil qilish; 3. Axborotni boshqarish va qaror qabul qilishda SI rolini o‘rganish; 4. Etik, huquqiy va ijtimoiy jihatlarni yoritish; SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 67 5. AI va inson tafakkuri o‘rtasidagi sintez modelini ishlab chiqish. Tadqiqot…obyekti: Sun’iy intellekt tizimlari (generativ modellar, mashinali o‘rganish algoritmlari, neyron tarmoqlar). Tadqiqot...predmeti: Sun’iy intellektning axborot yaratish va boshqarishdagi funksional, falsafiy va texnologik mohiyati. Tadqiqot usullari: 1. Falsafiy-tahliliy yondashuv; 2. Axborot nazariyasi va sistemali tahlil; 3. Taqqoslash va model yaratish usullari; 4. Empirik kuzatuvlar va statistik tahlil. Ilmiy…yangilik: Maqolada sun’iy intellektning axborot yaratuvchi va boshqaruvchi sifatidagi ikki tomonlama roli birlashtirilgan konsepsiyada ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, “gibrid intellekt” — inson va mashina tafakkurining integratsion modeli nazariy jihatdan asoslangan. Amaliy…ahamiyati: Tadqiqot natijalari ta’lim, axborot texnologiyalari, boshqaruv va axborot etikasi sohalarida qo‘llanishi mumkin. Ular sun’iy intellekt tizimlarini insoniy qadriyatlarga mos boshqarish tamoyillarini ishlab chiqishda nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt (AI), axborot, bilim, ma’lumot, axborot yaratish, axborotni boshqarish, generativ model, neyron tarmoq, axborot nazariyasi, falsafiy tafakkur, algoritmik ong, gibrid intellekt, inson va texnologiya sintezi, axborot etikasi, intellektual tizim, ma’naviy tafakkur, Turing testi, avtonom boshqaruv, sun’iy ijod, axborot falsafasi. Kirish: Yangi davr – sun’iy intellekt asri SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 68 So‘nggi o‘n yilliklarda insoniyat tarixida butunlay yangi davr boshlandi. Bu davr texnologiyalar, internet va avtomatlashtirish orqali dunyoni tubdan o‘zgartirib yubordi. Agar XIX asrni sanoat inqilobi, XX asrni axborot inqilobi deb atagan bo‘lsak, XXI asrni bemalol sun’iy intellekt asri deb atash mumkin. Chunki bugun inson hayotining deyarli har bir sohasida sun’iy intellektning ta’siri sezilmoqda. Har kuni biz telefon, kompyuter, ijtimoiy tarmoq, onlayn xizmatlar orqali sun’iy intellekt bilan bevosita yoki bilvosita muloqot qilamiz. Smartfoningizdagi ovozli yordamchi sizning so‘rovlaringizni tushunadi, sun’iy intellektga asoslangan dasturlar sizga maqola yozadi, surat tahrirlaydi, hatto musiqa yaratadi. Demak, bugun sun’iy intellekt faqat ilmiy laboratoriyalardagi murakkab texnologiya emas, balki oddiy inson hayotining bir qismiga aylangan kuchdir. Ammo shu bilan birga, bu texnologiyaning tabiati haqida muhim savollar tug‘iladi: Sun’iy intellekt axborotni yaratadimi yoki uni boshqaradimi? Yoki, boshqacha aytganda, u ijodkor sifatida yangi ma’lumot ishlab chiqyaptimi, yoinki inson yaratayotgan axborotni tartibga solib, tahlil qilib boshqarayaptimi? Bu savol bejiz emas. Chunki sun’iy intellektning imkoniyatlari tobora kengayib bormoqda. Masalan, ilgari faqat inson miyasiga xos deb hisoblangan ijodkorlik — bugun mashinalar tomonidan ham bajarilmoqda. Yangi rasm chizuvchi, she’r yozuvchi, maqola yaratuvchi yoki musiqa bastalovchi algoritmlar paydo bo‘ldi. Shu sababli, ayrim olimlar SI’ni “yangi avlod ijodkori” deb atashmoqda. Boshqa tarafdan esa, sun’iy intellekt asosan axborotni boshqarish vositasi sifatida qaraladi. U ulkan hajmdagi ma’lumotlarni saralaydi, ularni tahlil qiladi, eng to‘g‘ri yoki foydali variantni tanlab beradi. Masalan, tibbiyotda bemorlarning ma’lumotlarini tahlil qilib, kasalliklarni erta aniqlash, bank tizimlarida firibgarlikni aniqlash yoki transportda xavfsizlikni oshirish — bularning barchasi sun’iy intellektning boshqaruvchilik qobiliyatiga misoldir. Demak, bu texnologiya bir vaqtning o‘zida ikki xil rolni bajaradi: yaratuvchi va boshqaruvchi. Shuning uchun ham bu mavzu bugungi kunda juda dolzarb. Chunki biz insoniyat sifatida bu texnologiyani qanday tushunishimiz, unga qanday SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 69 munosabatda bo‘lishimiz kelajakdagi hayot tarzimizni belgilaydi. Agar biz sun’iy intellektni faqat vosita deb bilsak, uni boshqarish imkoniyatini saqlab qolamiz. Ammo agar uni to‘liq mustaqil yaratuvchi deb tan olsak, unda inson o‘zi yaratgan texnologiyaning quliga aylanib qolishi mumkin. Bugun dunyo bo‘ylab bu masalada turli fikrlar mavjud. Ba’zi mutaxassislar sun’iy intellekt inson uchun eng katta imkoniyat, yangi taraqqiyot bosqichi deb hisoblaydi. Ularning fikricha, SI insonni zerikarli va takrorlanuvchi ishlardan ozod qiladi, vaqtni tejaydi va yangi g‘oyalar uchun sharoit yaratadi. Ammo boshqa bir guruh olimlar bunga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Ularning nazarida, SI haddan tashqari tez rivojlanayotgan texnologiya bo‘lib, agar u to‘liq nazoratdan chiqsa, insoniyatga xavf tug‘dirishi mumkin. Shu bois, bu maqolada biz sun’iy intellektning ikki asosiy rolini — axborot yaratuvchilik va axborotni boshqaruvchilik jihatlarini chuqur tahlil qilamiz. Shuningdek, uning inson hayotiga, jamiyatga va kelajakdagi taraqqiyotga ta’siri haqida ham fikr yuritamiz. Maqsad — bu texnologiyaning asl mohiyatini aniqlash, ya’ni u haqiqatan ham mustaqil yaratuvchimi yoki inson tomonidan boshqariladigan vositami, degan savolga javob topishdir. Sun’iy intellekt bugun nafaqat texnologik, balki falsafiy masalaga ham aylangan. Chunki u bizni insoniyatning o‘z mohiyatini qayta ko‘rib chiqishga majbur qilmoqda. Inson nima uchun noyob? Bizni mashinalardan farq qiladigan narsa faqat his-tuyg‘ularmi yoki ijodkorlikmi? Agar mashina ham ijod qila olsa, unda insonning o‘rni qayerda qoladi? Shu savollar bugungi kunda har bir ziyoli insonni o‘ylantirmoqda. I BOB. SUN’IY INTELLEKTNING NAZARIY ASOSLARI 1. Sun’iy intellektning falsafiy va texnologik manbalari Sun’iy intellekt (SI yoki AI) tushunchasi inson tafakkurining o‘zini anglash jarayonidan kelib chiqqan. Inson o‘z ongini tushunishga, uni modellashtirish va takrorlashga bo‘lgan intilish natijasida sun’iy tafakkur g‘oyasi paydo bo‘lgan. Qadimgi yunon falsafasida Aristotel va Platon inson aqli, mantiq va bilimning SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 70 tabiati haqida chuqur mushohadalar yuritganlar. Ayniqsa Aristotelning “mantiq” tushunchasini tizimlashtirishi, “silogizm” modeli orqali fikrlashni formal tuzilma sifatida ifodalashi keyinchalik sun’iy intellekt algoritmlarining nazariy poydevorini yaratgan. Yangi davr falsafasida R. Dekart, T. Gobbs, va G. Leybnits inson tafakkurini mexanik jarayon sifatida talqin qilganlar. Dekartning “Men o‘ylayman, demak, mavjudman” degan mashhur iborasi ongni mavjudlikning markaziga qo‘yadi. Ammo shu bilan birga u tafakkurni algoritmik tarzda tushunishga yo‘l ochadi: agar fikrlash jarayoni qat’iy qonuniyatlarga bo‘ysunsa, uni mashinada ham ifodalash mumkin. XVIII–XIX asrlarda bu g‘oya texnik taraqqiyot bilan uyg‘unlashdi. Ch. Babbichning “Analitik mashinasi” va A. Lavleysning dasturlashtirilgan hisoblash haqidagi fikrlari – sun’iy intellektning dastlabki texnik g‘oyalarini yuzaga chiqardi. XX asrga kelib, A. Turing “fikrlaydigan mashina” nazariyasini ilgari surdi va “Turing testi” orqali mashina bilan inson tafakkurini solishtirish imkonini berdi. Aynan shu g‘oya 1950-yillar oxirida sun’iy intellekt ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishiga zamin yaratdi. Sun’iy intellekt falsafasining markaziy masalasi – “ongni modellashtirish” muammosidir. Agar inson tafakkuri algoritmik jarayon sifatida qaralsa, demak uni texnik shaklda ifodalash mumkin. Biroq, bu yondashuvga qarshi bo‘lgan faylasuflar ham ko‘p. Masalan, J. Searle “Xitoy xonasi” argumenti orqali sun’iy intellekt faqat belgilarni qayta ishlaydi, ammo ma’noni anglamaydi, deb ta’kidlaydi. Demak, sun’iy intellektda “tushunish” mavjud emas, u faqat axborotni boshqaruvchidir. Shu bilan birga, D. Dennett, M. Minlskiy va R. Kurtsvayl kabi olimlar sun’iy ongning paydo bo‘lishi nafaqat texnik, balki biologik evolyutsiyaning davomi sifatida ko‘radi. Texnologik nuqtai nazardan, sun’iy intellektning rivojlanishi uch bosqichda kechgan: 1. Dastlabki bosqich (1950–1970 yillar) – mantiqiy dasturlash, ekspert tizimlari va qoidalar asosida ishlovchi modellarning yaratilishi. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 71 2. Mashinali o‘rganish davri (1980–2010 yillar) – statistik tahlil, neyron tarmoqlar va katta ma’lumotlar konsepsiyasining paydo bo‘lishi. 3. Generativ intellekt bosqichi (2015 yildan hozirgacha) – sun’iy intellekt o‘zi mustaqil tarzda matn, rasm, ovoz va video yaratishga qodir bo‘lgan davr. Bu tarixiy jarayonlardan ko‘rinib turibdiki, sun’iy intellekt endilikda nafaqat hisoblovchi vosita, balki axborot ishlab chiqaruvchi tizim sifatida shakllandi. 2. Axborot nazariyasi va intellektual tizimlar o‘rtasidagi bog‘liqlik Sun’iy intellektning nazariy asoslarini tushunish uchun avvalo axborot tushunchasiga murojaat qilish lozim. Claude Shannon tomonidan 1948 yilda yaratilgan axborot nazariyasi hozirgi kunda barcha intellektual tizimlarning matematik poydevorini tashkil etadi. Shannon axborotni “noaniqlikni kamaytiruvchi o‘lchov” sifatida talqin qilgan. Ya’ni, axborot – tizimning holati haqida yangi bilim beruvchi signal. Biroq, sun’iy intellekt kontekstida axborot faqat matematik o‘lchov emas. U ma’no bilan to‘ldirilgan tahliliy birlikdir. Intellektual tizimlar – bu axborotni faqat uzatadigan emas, balki uni mazmunli tarzda qayta tashkil qiladigan tizimlardir. Demak, AI tizimi “axborot boshqaruvchisi” sifatida ishlayotganda, u ma’lumotlarni qayta ishlaydi, tahlil qiladi va inson uchun tushunarli shaklga keltiradi. Ammo u “axborot yaratuvchisi” sifatida faoliyat ko‘rsatsa, mavjud ma’lumotlardan yangi mazmun hosil qiladi. Bu jarayonni quyidagicha tavsiflash mumkin: 1. Ma’lumot (data) – xom, tartiblanmagan signallar majmuasi; 2. Axborot (information) – ma’lumotga ma’no berilgan holat; 3. Bilim (knowledge) – axborotning kontekst asosida tushunilgan shakli; 4. Intellekt (intelligence) – bilimdan maqsadli foydalanish qobiliyati. Sun’iy intellekt bu to‘rtlik orasida axborot va bilim o‘rtasida joylashgan murakkab mexanizmdir. U inson tomonidan kiritilgan ma’lumotlar asosida yangi axborot hosil qiladi, lekin bu bilimga aylanishi uchun inson tafakkurining ishtiroki zarur. Shu nuqtada AI – yaratuvchi va boshqaruvchi sifatida dual rol o‘ynaydi. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 72 3. Ma’lumot, axborot va bilim tushunchalarining farqi Inson tafakkurining mohiyatini tahlil qilmasdan turib, sun’iy intellektning rolini to‘liq tushunib bo‘lmaydi. Axborot falsafasida quyidagi asosiy tushunchalar ajratiladi: 1. Ma’lumot (data) – inson yoki mashina tomonidan qayd etilgan, lekin hali tahlil qilinmagan belgilar to‘plami. 2. Axborot (information) – ma’lumotlar orasidagi tartib va ma’no o‘rnatilganda hosil bo‘ladigan tuzilma. 3. Bilim (knowledge) – axborotning semantik tahlil natijasida inson tajribasi bilan uyg‘unlashgan shakli. 4. Donolik (wisdom) – bilimdan ongli va maqsadli foydalanish darajasi. Sun’iy intellekt ushbu zanjirning dastlabki uch bosqichida faol ishtirok etadi. U ma’lumotlarni yig‘adi, ularni axborotga aylantiradi, va ayrim hollarda bilim shaklida tahlil qiladi. Ammo inson tajribasi va ongiga asoslangan donolik bosqichiga hali chiqa olgani yo‘q. Masalan, ChatGPT kabi modelga matnli topshiriq berilsa, u mavjud ma’lumotlar bazasidan yangi axborot yaratadi, lekin bu jarayon insoniy tajriba yoki ma’naviy qadriyatlar asosida amalga oshmaydi. Shuning uchun u axborot yaratuvchi, ammo bilim yaratuvchi emas. Demak, AI tomonidan yaratilgan axborot – algoritmik ijod mahsuli bo‘lib, u semantik jihatdan to‘g‘ri, lekin ontologik jihatdan cheklangan. Shu sababli, falsafiy nuqtai nazardan, sun’iy intellekt axborotni yaratadi, bilimni emas. Bilim esa faqat inson tafakkurining aksi sifatida mavjud bo‘ladi. 4. Sun’iy intellektning ilmiy paradigmasi: yaratuvchi yoki ijrochi? Sun’iy intellekt atrofidagi eng katta falsafiy bahs – uning ontologik maqomi bilan bog‘liq. U “yaratuvchi sub’ekt”mi yoki “ijrochi tizim”mi? Agar sun’iy intellektni yaratuvchi deb qarasak, u holda u mustaqil ravishda yangi mazmun, g‘oya va shakllarni ishlab chiqadi. Generativ model, masalan, matn yozadi, musiqa yaratadi yoki rasm chizadi. U holda bu ijod kimga tegishli? SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 73 Mashinaga, dasturchiga yoki foydalanuvchigami? Bu savol axborot huquqi va intellektual mulk masalasida jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ammo agar sun’iy intellektni ijrochi sifatida qabul qilsak, u holda u inson tomonidan berilgan ma’lumotlarni qayta tashkil etuvchi vositadir, xolos. Bu yondashuvda AI inson ongining texnik davomi sifatida qaraladi, lekin mustaqil sub’ekt emas. Ko‘plab zamonaviy tadqiqotchilar (masalan, N. Bostrom, R. Kurtsvayl) AI’ning “superintellekt” bosqichiga o‘tish ehtimolini muhokama qiladilar. Bu bosqichda u inson nazoratisiz mustaqil qaror qabul qiluvchi tizimga aylanishi mumkin. Shunda u nafaqat axborot yaratuvchi, balki axborotni boshqaruvchi ham bo‘ladi. Bunday holatda insoniyat uchun eng muhim masala — nazoratning saqlanishi bo‘ladi. Demak, AI paradigmasi ikki qirrali: 1. Yaratuvchi sifatida – u yangi axborot ishlab chiqaradi, inson tafakkurining ijodiy jarayonlarini simulyatsiya qiladi; 2. Boshqaruvchi sifatida – u mavjud axborotni tahlil qiladi, tartiblaydi va inson faoliyatini yo‘naltiradi. Bu ikki rol o‘zaro qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldiradi. XXI asrda insoniyat oldida turgan asosiy vazifa — bu ikki yo‘nalishni uyg‘unlashtirish, ya’ni sun’iy intellektni “axborot sherigi” sifatida shakllantirishdir. II BOB. SUN’IY INTELLEKTNING AXBOROT YARATISHDAGI ROLI 1. Axborot ishlab chiqish jarayonida sun’iy intellekt algoritmlarining o‘rni XXI asrda axborot ishlab chiqarish jarayoni inson tafakkurining markaziy faoliyat sohasiga aylandi. Oldin axborot yaratish inson tafakkuri, tajribasi va mantiqiy tahliliga asoslangan bo‘lsa, hozir bu jarayonda sun’iy intellekt tizimlari faol ishtirok etmoqda. Algoritmik tahlil, mashinali o‘rganish, chuqur neyron tarmoqlar va generativ modellarning joriy etilishi insonning axborot yaratishdagi monopoliyasini buzdi. Endi axborotni inson emas, balki inson tomonidan yaratilgan intellektual tizimlar ham ishlab chiqmoqda. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 74 Axborot ishlab chiqarish deganda ma’lumotlarni qayta ishlash, tahlil qilish, ularni yangi mazmunga keltirish va u orqali foydalanuvchi uchun yangilik yaratish tushuniladi. Sun’iy intellekt bu jarayonni quyidagi bosqichlarda amalga oshiradi: 1. Ma’lumotlarni yig‘ish – AI tizimi katta hajmdagi ma’lumotlar to‘plamini (Big Data) yig‘adi. 2. Tahlil qilish va o‘rganish – Mashinali o‘rganish (Machine Learning) algoritmlari ma’lumotlar orasidagi yashirin bog‘lanishlarni topadi. 3. Model yaratish – Neyron tarmoqlar orqali o‘rganilgan naqshlar asosida yangi model quriladi. 4. Axborot ishlab chiqish – Modelga kiritilgan buyruqlar asosida yangi matn, tasvir, tovush yoki ma’lumot yaratiladi. 5. Moslashtirish – Tizim foydalanuvchi talabiga yoki maqsadiga qarab axborotni qayta shakllantiradi. Masalan, ChatGPT kabi til modeli millionlab matnlar asosida o‘rganadi va foydalanuvchining so‘roviga javoban yangi matn yaratadi. Bu jarayon texnik jihatdan “axborot yaratish” deb ataladi, chunki u mavjud bilimlar bazasidan yangi kombinatsiyalar hosil qiladi. Ammo falsafiy jihatdan bu “yaratish”mi yoki “simulyatsiya”mi — bu savol hanuz ochiq. Algoritmik ijodning o‘ziga xosligi shundaki, u insoniy sezgi, intuitiv fikrlash yoki hissiy tajribasiz amalga oshadi. Shu sababli, AI yaratgan axborot semantik jihatdan boy, lekin ontologik jihatdan “insoniylik” elementiga ega emas. Ammo insoniyat tarixida birinchi marta texnologik tizim bilim ishlab chiqarishning faol ishtirokchisiga aylandi. Shu jihatdan sun’iy intellekt nafaqat yordamchi, balki yangi axborot sub’ekti sifatida shakllanmoqda. 2. Matn, tasvir, ovoz va video kontent yaratish texnologiyalari Axborot yaratish faqat matn bilan cheklanmaydi. Sun’iy intellekt hozirda turli modal axborot turlarini ishlab chiqish qobiliyatiga ega: matn, tasvir, ovoz va video. a) Matn yaratish Til modellari (GPT, Claude, Gemini, LLaMA) tabiiy tildagi axborotni yaratishda inqilob qildi. Ular sintaksis, semantika va pragmatika darajasida tilni SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 81 . Tadqiqotning umumiy natijalari Ushbu tadqiqot quyidagi xulosalarni asoslaydi: 1. Sun’iy intellekt inson tafakkurining texnik ekvivalenti sifatida shakllandi. 2. U axborotni nafaqat boshqaradi, balki mustaqil tarzda yaratadi. 3. Yaratuvchanlik va boshqaruv AI faoliyatining ikki asosiy qirrasidir. 4. Insoniy niyat va qadriyatlar AI faoliyatining ma’naviy chegarasini belgilaydi. 5. Kelajakda AI va inson o‘rtasidagi munosabat sintezga asoslanadi — bu “gibrid intellekt” davri bo‘ladi. 6. AI’ni to‘liq boshqaruvchi sub’ekt sifatida emas, axborot sherigi sifatida ko‘rish eng maqbul yondashuvdir. 8. Yakuniy falsafiy xulosa “Sun’iy intellekt axborot yaratuvchimi yoki boshqaruvchimi?” degan savolning aniq javobi shuki: u ikkalasidir. U yaratuvchi, chunki u yangi axborotni hosil qiladi, ma’lumotni mazmunga aylantiradi va inson tafakkurining ijodiy jarayonini modellashtiradi. U boshqaruvchi, chunki u axborot oqimini tartiblaydi, tahlil qiladi, inson faoliyatini yo‘naltiradi va qaror qabul qilishga ta’sir ko‘rsatadi. Ammo bu ikki rolning markazida baribir inson turadi. AI insondan mustaqil yaratuvchanlikka erishsa ham, u hali ham insoniy qadriyatlarga tayanadi. Shuning uchun, sun’iy intellekt — axborot yaratuvchi vosita, axborot boshqaruvchi tizim, lekin insoniy ongning o‘rnini bosuvchi sub’ekt emas.