PNEVMANIYANING BELGILARI VA UNI DAVOLASH

SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 4 PNEVMANIYANING BELGILARI VA UNI DAVOLASH Rustamova Barchinoy Dilshod qizi [email protected] Maxmudjanova Oysha Alisher qizi [email protected] Ubaydullayeva Diloromxon Maxmudjon qizi [email protected]. Annotatsiya: Ushbu maqola pnevmoniyaning belgilari va uni , davolash usullarini tahlil qiladi. Maqolada pnevmoniyaning asosiy simptomlari, jumladan, yo‘tal, isitma, nafas olishda qiyinchiliklar va boshqa alomatlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Pnevmoniya, yo‘tal, yallig‘lanish, kasallik, davolash, symptom, patogenez. Pnevmoniya (qad. yun. πνευμονία — «o’pka kasalligi»), zotiljam, o’pka shamollashi — o’pka to’qimalarining yallig’lanishi, odatda infektsiya tomonidan chaqiriladi, asosan alveolalar zararlanishi (ularda yallig’lanishli ekssudatsiya rivojlanishi) bilan kechadi. «Pnevmoniya» atamasi katta guruhdan iborat kasalliklarni birlashtiradi, ularning har biri o’ziga xos etiologiya, patogenez, klinik tasvir, rentgenologik belgilar, laboratoriya tadqiqotlari va davolash xususiyatlari bo’yicha xarakterli farqlarga ega. O’pka to’qimasida infektsion bo’lmagan yallig’lanish jarayonlari odatda pnevmonit yoki o’pkaning nafas olish qismlarining birlamchi zararlanishi holatida alveolit deb ataladi. Bunday aseptik yallig’lanish jarayonlari fonida ko’pincha bakterial, virusli-bakterial yoki zamburug’li pnevmoniya rivojlanadi. Zotiljam kasalligi dunyo bo’ylab 5 yoshgacha bo’lgan bolalarning 15 foizida o’limga sabab bo’ladi. Ushbu xavfli kasallikka chalingan har 64-kishi vafot etishi qayd etiladi. Pnevmoniya tufayli bemorning turli a’zolarida xavfli asoratlar yuzaga keladi. Har yili 17 milliondan ortiq odamga pnevmoniya tashxisi qo‘yiladi, bunda erkaklar ayollarga qaraganda 30 foizga ko‘proq kasallanadi. Maxsus xavf SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 5 guruhlariga 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar va 65 yoshdan katta odamlar kiradi. Shu bilan birga, zotiljamda boshqa kasalliklarga nisbatan o‘lim darajasi ancha yuqori bo‘lib, erkaklarda 8,04 foizni, ayollarda esa 9,07 foizni tashkil etadi. Pnevmoniya bilan kasallanish ko‘plab omillarga bog‘liq, jumladan: turmush darajasi, ijtimoiy va oilaviy ahvol, mehnat sharoiti, hayvonlar bilan aloqa, sayohat, zararli odatlar, kasal odamlar bilan muloqot qilish, insonning individual xususiyatlari hamda u yoki bu patogenning geografik tarqalganligi. Hozirgi davrda ushbu kasallik bolalar va qariyalar o‘limining eng keng tarqalgan sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda, ayniqsa ijtimoiy muassasalarda (bolalar uylari, internatlar, qamoqxonalar). Qurolli kuchlar safida pnevmoniyaning tarqalganligi har ming kishiga 35– 40 holat nisbatida to‘g‘ri keladi. Muddatli harbiy xizmatni o‘tayotganlarning har o‘ninchisida kasallik og‘ir darajada kechadi. Keksa bemorlarda esa kasalxonada boshqa kasallik sababli davolanayotgan vaqtda pnevmoniya bilan kasallanish holatlari keskin ortadi. Kasalxona sharoitida va kasalxonadan tashqarida kuzatiladigan pnevmoniya etiologiyasida keskin farqlar mavjud. Virusli va bakterial pnevmoniya yuqumli hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, ular aksirish yoki yo'taldan havo tomchilarini nafas olish orqali odamdan odamga yuqishi mumkin. Ushbu turdagi pnevmoniya, shuningdek, pnevmoniyani keltirib chiqaradigan bakteriyalar yoki viruslar bilan ifloslangan yuzalar yoki narsalar bilan aloqa qilish orqali ham yuqishi mumkin. Qo'ziqorin pnevmoniyasi atrof-muhitdan yuqishi mumkin. Bir odamdan ikkinchisiga o'tmaydi. Pnevmoniya qanday va qayerda olinganligiga qarab toifalarga bo'linadi: 1. Kasalxonadan olingan pnevmoniya (HAP) – Bu turdagi bakterial pnevmoniya kasalxonada yotganda yuqadi. Qo'shilgan bakteriyalar dorilarga boshqa navlarga qaraganda ancha chidamli bo'lishi mumkinligi sababli, u xavfliroq bo'lishi mumkin. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 6 2. Jamiyat tomonidan sotib olingan pnevmoniya (CAP) - Tibbiy yoki muassasadan tashqarida olingan pnevmoniya bu deb ataladi. 3. Ventilator bilan bog'liq pnevmoniya (VAP) - VAP - ventilyatordan foydalanadigan bemorlarga ta'sir qiladigan pnevmoniya turi. 4. Aspiratsion pnevmoniya - Aspiratsion pnevmoniya oziq-ovqat, ichimlik yoki so'lakdan mikroorganizmlarni o'pkangizga nafas olish natijasida yuzaga keladi. Agar sizda yutish qiyin bo'lsa yoki dori-darmonlar, spirtli ichimliklar yoki boshqa giyohvand moddalarni iste'mol qilish tufayli haddan tashqari sedativ bo'lsangiz, bu sodir bo'lishi ehtimoli ko'proq. Pnevmoniya kelib chiqishiga qarab quyidagilar shakllarga bo’linadi[2].  Infektsion — pnevmokokk, klebsiella, stafilokokk, streptokokk va boshqa bakteriyalar ta’siri ostida rivojlanadi;  Virusli genezisga ega — ko’pincha Epshteyn-Barr virusi yoki sitomegalovirus infektsiyasida gerpetik shakli uchraydi;  Zamburug’li genezisga ega — kasallik qo’zg’atuvchisi mog’or zamburug’lari (Aspergillus, Mucor,) achitqisimon (Candida), endemik dimorf zamburug’lar (Blastomyces, Coccidioides, Histoplasma), pnevmosistsalar (Pneumocystis) bo’lishi mumkin[3];  Aralash tip — bir vaqtning o’zida ikki yoki undan ortiq turdagi patogenlar keltirib chiqaradi. Jarayonning kechish tabiati bo’yicha quyidagilar ajratiladi:  O’tkir pnevmoniya: o’z navbatida, tezkor (3 haftagacha) va uzoq (2 oygacha) kechuvchi turlarga bo’linadi;  Subo’tkir pnevmoniya: klinik davomiyligi — taxminan 3-6 hafta;  Surunkali pnevmoniya (hozirgi vaqtda tasniflardan chiqarib tashlangan): zaif intensivlik va uzoq davomiylik bilan tavsiflanadi — bir necha oydan ko’p yil va o’n yilliklargacha. Og’irlik darajasiga ko’ra, pnevmoniya yengil, o’rtacha va og’ir darajaga ega bo’lishi mumkin. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 7 Bolalarda pnevmoniya — o‘pkaning yallig‘lanishidan kelib chiqadigan jiddiy infeksion kasallik bo‘lib, uning klinik belgilari keng ko‘lamda bo‘lishi mumkin. Kasallikning erta aniqlanishi va davolanishi bolaning sog‘lig‘ini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Pnevmoniyaning belgilarini bilish, uning rivojlanishini sezdirmay kuzatish va zarur tibbiy choralarni ko‘rish kasallikning og‘ir asoratlaridan saqlanishga yordam beradi. Bolalarda pnevmoniyaning samarali davolanishi uchun erta tashxis qo‘yish, to‘g‘ri dori-darmonlar tanlash va holatiga qarab davolash choralari ko‘rish juda muhimdir. Ushbu maqolada bolalarda pnevmoniyani davolashning asosiy usullari, shuningdek, davolashda e’tibor berilishi lozim bo‘lgan omillar ko‘rib chiqiladi. Bolalarda pnevmoniyaning davolashining asosiy usuli dori-darmonlarni qo‘llashdir. Agar pnevmoniya bakterial infeksiya tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, antibiotiklar tayinlanadi. Antibiotiklar to‘g‘ri tanlanishi kerak, chunki ular kasallikka sabab bo‘layotgan bakteriyalarni yo‘qotish uchun samarali bo‘ladi. Masalan, Streptococcus pneumoniae yoki Haemophilus influenzae kabi bakteriyalar sababli pnevmoniyada makrolidlar yoki ampisillin kabi antibiotiklar qo‘llaniladi. Mycoplasma pneumoniae tufayli pnevmoniya holatlarida esa, azitromisin yoki doksitsiklin kabi doridarmonlar samarali hisoblanadi. Virusli pnevmoniyada esa antiviral preparatlar qo‘llanadi. Gripp virusi yoki respirator sincitial virus (RSV) kabi viruslar tufayli pnevmoniya rivojlanishida oseltamivir yoki zanamivir kabi antiviral dorilar foydali bo‘lishi mumkin. Ba'zi holatlarda, og‘ir pnevmoniya shakllarida antiseptiklar, masalan, metronidazol kabi preparatlar ishlatiladi. Pnevmoniya holatida nafas olishda qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu holda nafas olishni qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Oksigen terapiyasi nafas olishni yaxshilashda samarali bo‘lib, bolalarning o‘pka kislorod bilan to‘liq ta’minlanishini ta'minlaydi. Yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ldiki, pnevmoniya o‘pka to‘qimasida uchrovchi og‘ir kasallik hisoblanib, asosan bakterial mikroorganizmlar tomonidan keltirib chiqariladi. Shuningdek, zotiljam kasalligi juda zararli bo‘lib, SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 8 o‘zining turli xil nojo‘ya ta’sirlari mavjudligi bilan organizmni og‘ir ahvolga olib keladi Ushbu kasallikka o‘z vaqtida tashxis qo‘yilmasa va davolash choratadbirlari ko‘rilmasa, hatto o‘lim holatlariga (14–30%) sabab bo‘lishi mumkin. Pnevmoniyaning turli etiologiyaga ega (bakterial, virusli) klinik turlarini erta tashxislash uchun zamonaviy ilg‘or texnologiyalarni amaliyotga joriy etish orqali sog‘liqni saqlash tizimida barqarorlikka erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Lodha R, Kabra SK, Pandey RM (2013 yil iyun). "Bolalarda jamiyat tomonidan olingan pnevmoniya uchun antibiotiklar". Tizimli sharhlarning Cochrane ma'lumotlar bazasi. 2. Ruuskanen O, Lahti E, Jennings LC, Murdoch DR (2011 yil aprel). "Pnevmoniya asoratlari". Lancet. 377(9773): 1264–75. doi:10.1016/S01406736(10)61459-6. PMC 7138033 . PMID21435708. 3. Ulmasavna, M. Z. (2024, January). Bоlа vа uning оilаsiga nаfаs оlish а’zоlаri kаsаlliklаridа hаmshirаlik pаrvаrishi. In Proceedings of International Educators Conference (Vol. 3, No. 1, pp. 290-294). 4. Xakimovna, Z. S. (2024). BOLALARDA PNEVMONIYA RIVOJLANISH MEXANIZMLARI. Научный Фокус, 2(13), 715-720. 5. Hoare Z, Lim WS (2006 yil may). "Pnevmoniya: tashxis va davolash bo'yicha yangilanishlar". BMJ. 332(7549): 1077– 9. doi:10.1136/bmj.332.7549.1077. PMC1458569 . PMID16675815.