Iurisprudentiae anteiustinianae quae supersunt : in usum maxime academicum

IVRI SPRVDENTIAE ANTEIVS  AE QVAE SVPERSVNT. • 1711,91 IVRI SPRVDENTIAE ANTEIVS TINIANAE QVAE SVPER SVNT. IN VSVM MAXIME ACADEMICVM COMPOSVIT 7 RECENSVIT I ÃDNOTANIT PET. EDVARDVS HVS-CHKE. EDITIO QVINTA DENVO AVCTA ET EMENDATA_ 1 .• qo LIPSIAE IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI MDCCOLXXXVI.  e,L OTE0 4 DE LA , , o Ild vrr I P Ii 1;i1 '-v: t li ii:Ir; .rijj i ii15; ..1jL 1 , f ' " r0 '" ,irl,'Mll ,. .;1,•44' i  Z  r  • .i . ,F:, 12 ii : .. 0'•Z 1 ;IY, , i . :1), E:„  ; , ,,,,, ..,,. ,  11 Z kt ri,•r : 'Itizi • • 1.): ''','?:11, ,r, .  :!  . ± 1 .. ,'' i ; % ', , rA '' Ai - • • fau 1. ..„, '441 ,4izilvi .-4 l qi l 1 il 1./IPSI.A.E : TYPIS B. G. TEVBNERI. PRAEFATIO. Cum ante hoc biennium et quod excedit, a biblio- pola de omni genere bonarum- litterarum meritissimo rogarer, ut in edenda nova reliquiarum iuris civilis anteiustiniani collectione, quae usibus quidem maxime academicis accommodata, sed etiam dotibus suis nostro tempore non indigna esset, consilio atque opera mea eum adiuvarem, intellexi quidem opus et informatione et perfectione arduum a me desiderari. Cogitans tamen magnam rei utilitatem et studiorum meorum non alienam a tali opere rationem , deesse desideriis honestissimi viri iiolui et alacri studio rem aggressus sum. Iam ad finem perducto opere video hoc loco exspectari a me, ut, quod in eo adornando consilium secutus sim, exponam. Quae expositio in tres partes commode dispe- scetur. Primum enim quaeritur, quae antiquitatis monumenta hac collectione receperim, deinde quem- . admodum ea composuerim, postremo quomodo sin- gula instruxerim. Ad primam quaestionem quod attinet, cum et bibliopolae et meo consilio ad ius civile anteiusti- nianum eo sensu sylloge nostra spedaret, quo solum ius prudentium auctoritate constitutum intellegitur, constitutiones principum ab ea procul habendae erant, et r. ‘ e hoe in dubium veniret (meminimus enim, et Gustavum Hugonem et ICtos Bonnenses latiore sensu iuris civilis mentionem suis collectionibus etiam Codices constitutionum complectentibus inscrip- o• VI  PRAEFATIO. sisse), Antonium Schultingium secutus, statim in ti- tulo operis ad iurisprudentiam anteiustinianam id retuli. Itaque etiam 'Divi Hadriani sententias et epi- stolae, a Dositheo grammatico nobis servatas, quas Schultingius recepit, omittendas censui; ut enim ipsae, quatenus ad ius pertinent, constitutionibus principum sine dubio adnumerandae sunt, ita nec compositio earum, qua Dositheus usus est, a iuris- consulto profecta vel iuris studii promovendi causa facta esse videtur. Hoc idem quidem. de Codicibus Gregoriano et Hermogeniano dici nequit, ex quibus etiam Visigothos quae excerpserunt inter iuris ci- vilis scintillas retulisse satis notum est, nec profecto peccasse mihi viderer, si hos quoque admisissern, quum tamen, quae nunc ex his Codicibus supersunt, ex meris constitutionibus principum consistant, ex ea ratione, qua nunc iuris civilis fontes intuemur et tractamus, rectius atque consultius facere arbitratus sum, si eos omitterem. Nec vero hanc rationem eo perducere, ut etiam singulae constitutiones, quae in Collatione, Fragmentis Vaticanis et Consultatione inveniuntur, eiiciendae fuissent, vix est, quod moneam. Alia ex parte certos fines mihi praescribebat illa taxatio, quae ad ius anteiustinianeum hanc collectio- nem restringebat. Quaecunque igitur libris iuris a Iustiniano confectis continentur, nec alia ratione ex antiquitate ad nos pervenerunt, aliena ab hoc opere duxi. Hanc vero rationem quod in tantum tenui, ut etiam singula Digestorum vel Institutionum loca, quibus manci vel lacunosi libri huius collectionis proprii, velut Ulpiani liber singularis Regularum, eiusdem lnstitutiones et Paulli Sententiae repleri poterant, et partim in editionibus repleri solent, suo loco, verbis ipsis omissis, tantum indicarem, id, fateor, simul vel etiam magis alia de causa, scilicet ut spatio parcerem, factum est, quamobrem idem institutum etiam in his locis custodivi, quae ex aliis partibus nostrae collectionis servata sunt, (utputa PRAEFATIO.  VII Paulli Sententiae in Consultatione,) et recessi ab eo, ubi maior quaedam utilitas id suadebat, velut in Gaii Institutionibus. Intra eos autem, quos dixi, fines etiam omnia veteris iurisprudentiae monumenta, quae aetatem tulerunt , corpori nostro vindicanda putavi. Neque igitur , utantea ab omnibus eiusmodi col- lectionum compositoribus sed sine iusta causa, si quid video, factitatum est, ad eos tantum ICtos, qui post Hadrianum vixerunt, animum adverti, sed etiam ex antiquiore iurisprudentia si . quid in aliis scripto- ribus superstes est, quod hactenus tantum. a Dirkseno propria collectione unum sub conspectum redactum erat, *) ad rem meara pertinere ratus sum. Scio quidem, inter utrumque genus reliquiarum aliquid interesse. Quae enim ex posteriore aevo restant, pleraque ut propria scripta et suo quasi nomine servata sunt: antiquiora tantum ab aliis scriptoribus referuntur. Sed- hoc discrimen nec per omnia verum est (nam ex. gr. etiam ex posterioribus fragmentum iuris , quod vocatur Dositheanum et ipsae Paulli Sententiae aliis operibus insertae ad nos pervene- runt) nec omnino ad rem pertinet, cum non minus idcirco intersit vel deceat, utroque modo et ex utroque aevo quae nobis tradita sunt, uno opere collecta habere. Imo imperfectum iuris civilis an- teiustiniani syntagma videri debet, in quo non etiam anteriora illa locum suum obtinuerint. Et cum in iure magis res quam verba spectentur, ne illud qui- dem referre existimavi, utrum sententia tantum an etiam verba alicuius iurisconsulti nobis referrentur, et utrum iudicando vel ore respondendo eam sen- tentiam protulerit, an etiam scriptam ipse reliquerit. Sed alia quaestio diu multumque me torsit, quae maxime ad antiquiorum litterarum monumenta per- *) e Bruchstticke aus den Schriften deritbmischenJuristen, gesammelt von H. E. Dirksen. K6nigsb. 1814. 8.' Liber nunc quidem non suffiGiens, sed illa aetate omni laude dignus. VIII  PRAEFATIO. tinebat, illam dico, quemadmodum fines inter iuris- prudentiam et cognata litterarum genera regi debe- rent, ut nec aliena miscuisse, nec necessaria vel apta certe et utilia omisisse viderer. Sane facile poteram defungi, si eorum tantum nomina sequerer, qui et nunc iurisconsulti vulgo feruntur, et iam imperatorum aetate - vulgo ferebantur. Sed ad iuris- prudentiam magis quam ad iurisconsultos totius operis ratio me conferebat, et ut iurisconsulti, qui proprie appellantur, etiam alia multa, quae ad ius non pertinent, scribere solent, ita alii, quae iuris- prudentiae sunt. Accedit, quod maxime ante Cae- sarum tempora, nondum accurate discretis bominum studiis, non tam facile in unoquoque dixeris , an iurisprudens censendus sit necne. Sed et si magis ad argumenta librorum respicias , nova difficultas exoritur. Cum enim toto priore aevo, ne primis quidem Caesarum temporibus exceptis, iurisconsulti praeprimis etiam in iure pontificio , augurali et pu- blico versarentur, tamen iam ad finem vergente libera rep. multae iuris sacri et publici partes et antiqua- rum legum monumenta etiam ab aliis, qui foro et respondendo operam non dabant, tractari coepta sunt, partim quidem ipsius usus gratia, partim vero etiam ut magis antiquitates historiamque populi Rom. vel priscam loquendi consuetudinem illustrarent, quam ut iurisprudentiae inservirent, donec impera- torum aetate et maxime post gentis Iuliae interitum hoc litterarum genus a grammaticis et antiquitatis scrutatoribus proprie exerceri et a iurisprudentia plane disiungi coeptum est. Sic fit, ut haud paucis in libris incertus haereas, utrum iurisprudentiae, an aliis artium litterarumque generibus eos attribuas. In tanta igitur certorum finium obscuritate hanc fere rationem tenui, ut iurisconsultorum quidem, qui proprie dicuntur, omnia, quae non plane aliena es- sent a iurisprudentia, reciperem ; ceterorum vero, si modo ante illara, quam dixi, aetatem scripserant, ea, PRAEFATIO.  IX quae ex librorum argumentis iurisprudentiae vindi- canda esse videbantur, ita tamen ut, si scriptores magis alia castra secutos esse constaret, de hoc, asterisco nomini eorum apposito, tirones admonerem. Nec tamen ita mihi placeo, ut vel hanc ipsam nor- mam omnibus harum rerum peritis probatum iri vel in adhibenda ea ad singulos scriptores nunquam peccasse confidam. Quod ad extrema imperii tem- pora attinet, ipsa ratio faciebat, ut praeter Consulta- tionem, iurisconsultorum occidentalium fetum, etiam quae ex commentariis Graecorum iuris interpretum Iustiniano paullo anteriorum quamquam in libris iuris postiustinianei supersunt, huic corpori adiun- . gerem. Nec iniucundum vel infructuosum adole- scentibus fore spero, qui amplis Basilicorum volumi- nibus deterreri solent, si hac quasi promulside mo- numentorum iuris Graeco-Romani studio imbuantur. E diverso etiam recte atque ordine fecisse mihi videor, quod Visigothorum Interpretationem omisi et ne Paulli quidem Sententiis subieci. Nam cum dicimus ius anteiustinianum, etiam Visigothorum iurisprudentiam excludere videmur, a quibus in occi- dente non minus quam a Iustiniano in t oriente nova iuris et civitatis conditio incepit. Ex Gaio tantum in novam formam ab iis redacto quaedam genuinis eius Institutionibus in notis subieci, spectantia scilicet ad eos locos, qui in codice Veronensi perierunt. Quae receperim vel non receperim, exposui. Al- terum erat, ut recepta quemadmodum ordinaverim, dicerem. Sed temporis ordinem sequendum esse, ita res ipsa clamat, ut eius rationem reddere insipidum foret. Difficilius erat, quibusdam scriptoribus ceterum ignotis , vel scriptis, quorum auctores ignorantur, sua tempora assignare. Scriptores illi omnes anti- quioris aevi sunt; in his ignorantiam confessus, tamen probabilitate quadam usus sum, maxime ex rerum tractatarum indole argumentis ductis. . In scriptis vero prae ceteris operam dedi, ut auctorem, XVI  PRAEFATIO. AD QV ARTAM EDITIONEM PRAEFATIO. Quod per hanc provectam aetatem fore non spe- raveram, Dei benignitate factum est, ut etiam quar- tum huic syllogae edendae cum vita tum vires sup- peterent. Nec sine causa tertiae editionis in titulo adscriptum elogium auctae et emendatae etiam in hac quarta retinere licuit. quanquam id iam, perpaucis et subitaneis tantum in ceteris partibus exceptis, fere solum ad Gaii Institutiones spectat nunc ad Stude- mundi apographum exactas, qua de re ad eas sepa- ratim praemonui. Mallem sane, etiam cetera ut no- vis curis perpetuis adhibitis limatiora prodirent et ita posteris traderentur. Sed eas cum senescentibus viribus impendere non potuerim, solatio est, quod sic uti adhue quae edo infructuosa non fuerunt, eadem etiam in posterum aliquam utilitatem habere posse videntur, donec melioribus cedant. Scr. Vratislaviae mense Octobri ATDCCCLXXVIII. AD QVINTAM EDITIONEM PRAEFATIO. Evenit Dei gratia, quod nunquam speraveram et, ut ipsa res clamat, multo minus etiam quam in cu- randa quarta editione, fore exspectari poterat, ut adeo quintae huius syllogae editio a me desiderare- tur eique nunc praefandum sit. Quae cum retento elogio auctae et emendatae prodit, hoc quod ad ceteras quidem partes collectionis attinet, rursus ut in quarta editione potissimum ad Gaii institutiones nunc Supplementis Studemundianis' auctas referri velim, de qua re in praefatione pe- culiari accuratius disserui. Interim tamen etiam novae quaedam reliquiae iurisprudentiae anteiustinianae in lucem protractae sunt, quae permodici nec paene separatae editioni in posterum sufficientis ambitus ob id ipsum multo aptius collectioni inseruntur et ita hanc syllogen nostram denuo edendam pro consilio et ratione eius quasi naturaliter auxerunt. [10, [01 1 slyt tilti RS fuei! bair ad 's) ae PRAEFATIO,  XVII Ex Papiniani responsis et libro quidem eorum primo extra Iustiniani corpus iuris antea pauci tan- tum versus et quasi in memoriam vel honorem modo tanti viri Breviario Alariciano servati erant. Ac- cesserunt nunc ex proprio pervetustoque huius operis cum notis Pauli et Ulpiani codice primo folium duplicatum Berolinense et paulo post frusta quaedam Parisiis asservata, illud libro quinto, haecce libro nono assignanda: utraque vero, quatenus suo nitori potuerunt restitui, rursus praeclarorum horum in- geniorum insignes foetus. Sed et ipsi Ulpiano suo nomine et libris quidem eius, ut demonstravi, ad edictum, ex quibus extra Digesta antea tantum verba aliqua ab aliis scripto- ribus relata habebamus, novae maioris momenti quanquam mutilae sententiae addendae erant, quas folium singulare Berolinense suppeditavit. Deinde ex inferiore aetate Iustiniano iam vicina nisi adeo coaeva prodierunt incerti auctoris scholio- rum Graecorum in Ulpiani libros ad Sabinum reli- quiae quae vulgo nunc Fragmenta iuris Romani Sinaitica ex monasterio, ubi reperta sunt, appel- lantur, nec ea contemnenda, et suo l000 inserenda. Haec omnia augmenta ex mea recensione, par- tim tantum iam antea publici iuris facta vulgantur, ut etiam hac parte nostra editio nova lectori offerat. In votis quidem aliquando erat, etiam librum iuris Syro Romani a C. G. Brunsio socio assumpto Sachau publicato, et ipsum sane ante Iustinianum confectum vel saltem sententias iuris consultorum Romanorum, quae in eo continentur, aliquo modo in nostram collectionem posse recipere, ne quid in ea, quod titulus promittere videtur, desideraretur. Sed et linguae diversitas aliaeque difficultates rei apte perficiendae effecerunt, ut perpensa re, hoc con- silium , peritorum ut spero, cum plausu, abiicerem. Scrib. Vratislaviae mense Maio a. MDCCCLXXXV. EORVM QVAE INSVNT CONSPECTVS. Pa t. Ti. Coruncanius   1 Sex. Aelius Paetus Catus   1 M. Porcius Cato Censorius   2 Numerius Fabius Pictor   2 M'. Manilius   5 M. Iunius Brutus   6 P. Mucius Scaevola   6 C. Sempronius Tuditanus   8 Q. Cosconius  M. Iunius Gracchanus P. Rutilius Rufus   11 Furius   11 Q. Mucius Scaevola   13 C. Aquillius Gallus   18 M. Tullius Cicero   19 L. Cincius   84 Ser. Sulpicius Rufus   91 C. Aelius Gallus   94 P, Alfenus Varus  99 P. Aufidins Namusa  99 Q. Aelius Tubero   99 C. Trebatius Testa  100 A. Cascellius  102 L. Iulius Caesar  102 M. Valerius Messalla Corvinus  103 L. Cornelius Balbus  105 Veranius  106 Granius Flaccus  107 E0 RVM QVAE INSVNT CONSPECTVS.  XIX Pag. M. Antistius Labeo  110 C. Ateius Capito  115 Masurius Sabinus  123 C. Cassius Longinus  128 M. Valerii Probi 'de notis antiquis 3 expositio • • • • 129 Caelius Sabiuus  144 T. Aristo  145 Laelius Felix  145 Sex, Pomponius  146 Gaius. De Gaio eiusque scriptis dissertatio praevia ..  148 Gaii institutionum iuris civilis commentarii quattuor 172 Gaii reliqua fragmenta  409 L. Volusii Maeciani assis distributio ..  411 Iurisconsulti cuiusdam , Cervidii Scaevolae, ut videtur, ex regularum libro primo desumpta pars, a Dositheb servata  424 Aemilius Papinianus. Aemilii Papiniani ex libro I responsorum  435 Aemilii Papiniani ex libro V resPonsorum fragmenta • Berolinensia  436 Aemilii Papiniani ex operis libro IX fragmenta Pa- risina   439 Iulius Paullus. De Iulio Pau].lo eiusque sententiarum libris praemonitio 450 Iulii Paulli sententiarum ad filium libri quinque . ▪ 457 Eiusdem ex institutionum lib. II. fragmentum  • 562 Domitius Ulpianus De Ulpiani fragmentis praemonitio  563 Domitii Ulpiani quae vocant fragmenta sive libri sin- gularis regularum reliquiae  568 Domitii Ulpiani institutionum reliquiae ex cod. Vin- dobonensi  617 Domitii Ulpiani ut videtur fragmentum ex libro ad edictum  623 Ulpiani reliqua fragmenta  625 Incerti auctoris, fortasse Ulpiani, e de gradibus cognatio- num' expositio  626 b* Pag, 1 1 9 5 6 ,  6 ,  8 , 11 11 13 18 19 81 91 9.1 99 99 100 103 101 XX  EORVM QV.A.•INSYNT CONSPECTYS. Pag. Stemmata cognationum  628 Fragmentum de iure fisci, ex Ulpiani, ut videtur, opi- nionum libris servatum  633 Herennius Modestinus  644 Lex Dei sive Mosaicarum et Romanarum legum collatio 645 Fragmenta iuris Romani Vaticana  706 Fragmenta iuris Romani Sinaitica  815 Consultatio  835 Cyrillus. Domninus. Demosthenes. Eudoxius. Patricius. Arablichus  860 zt„ 63 61; latio 61! 3A 41, TI. CORVNCANIVS (obiit circa a. u. 509).1 1, Coruncanius ruminales hostias, donec bidentes 2 fierent, puras negauit.  Plin. N. H. 8, 51, 77. 2. Placuit P. Scaeuolae et Coruncanio etc.  Cic, de le- gib. 2, 21. Cf. infra P. Mucium Scaeuolam 3. SEX. AELIVS PAETVS CATVS (cos. a. u. 556).3 Tripertita. 1. Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putaui: Seruium Sulpicium in reprehensis Scaeuolae capitibus scri- psisse, Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius familiae4 comparatum.  Gell. 4, 1. S. 20. 2. llluseras heri inter scyphos, quod dixeram, controuer- siam esse, possetne heres, quod furtum antea factum esset, furti recte agere. Itaque etsi domum bene potus seroque red- ieram, tamen id caput, ubi haec controuersia est, notaui et descriptum tibi misi, ut scires id, quod tu neminem sensisse dicebas, Sex. AeIium,  Manilium,  Brutum sensisse. Ego tamen Scaeuolae et Testae assen(ior.  Cic. ad fam. 7, 22. 1 ) Scripta eius non extabant L. 2. §. 38. D. de orig. iur. (i, 2). 2) C f . Gell. 16, 6. Macrob. Sat. 6, 9, 1. Fest. ep. v. Bidental. p. 38. 3) Aelii dictunt de nocte intempesta, quod Varr; de L. L. 6 1 1, 7. refert, L. Aelii Stilonis esse videtur. Ident mihi persuasit de Aelii e tymologia verbi assiduus' , qicaM ex Cic. Top. 2. §. 10. priore edi- tione huc retuleram, M. Hertz. in Fleckeiseni Jahrb. f. class. Phil. - 1862 p. 45. 4 ) Ex Cannegieteri cj. Momseno quoque pr esset eius (non eius vel non esset alii) ferme rei ca esset eius ferme rei edd. meae 1. 2. ANTEI. REL. ED. M. PORCIVS CATO CENSORIVS  NVMERIVS FAI3IVS PICTOR. 3. 1 e Mulienes genas ne radunto neue lessum funeris er go habento'. .Hoc ueteres interpretes Sex. Aelius, L. Acilius non satis se intellegere dixerunt, sed suspi- cari uestimenti aliquod genus funebris: L. Aelius lessum quasi Ingubrem eiulationem, ut uox ipsa significat. Cic. de leg. 2, 23. S. 59. M. PORCIVS CATO CENSORIVS  [2] (natus a. u. 520. obiit 605). Commentarii iuris ciuilis. 1. Qui (sc. mundus) quid ita dicatur, sic refert Cato in commentariis iuris CiaiS : 2 e Mundo noinen impositum est ab eo mundo, qui supra nos est; forma enina eius est, ut ex his, qui intrauere, cognoscere potui, adsimilis illae.' Fest. v. Mundus p. 154 Mfiller. 2, Cato curn esset consultus a quodam, qui sibi erosas a soricibus caligas diceret, respondit i Non esse illud monstrum, sed uere monstrum habendum fuisse, si sorices a caligis rode- rentur.  Augustin. de doctr. Christ. 2, 20. ERIVS FABIVS PICTOR (Catonis aequalis minor natu).3 Iuris pontificii. 1. Nam primo pontificii iuris libro apud Pictorem uerbum hoc positum est e uitulari'. 4 - Macrob. Sat. 3, 2. S. 11. Accessit 3. ed. 2) Alii hos conznzentarios Catonis filii esse putant. De Catonis responsis cf. Cic. de orat. 2, 33. Catonis filfi iudicis dati sententia refertur a Cic. de offic. 3, 16, 66. et Valer. Max. 8, 2, i. 3 ) In hoc maxime secutus sunz H. Meger. ad Cic. Brut. 21. p. 69. ubi tamen pro nuaserius (similibusve, unde edd. effe- cerunt una Servius) ex Cic. de divin. 1, 21. legendunz putavi Nume- rius; quanzqua M. Hertz. in Mus. Rhen. XVII p. 579. etiam koc Cic. loco Numerium exterminari voluit , adstipulante Bernhctrdio Roem. Liter. p. 641. ed. 4. idem enim, ut Cicero ait, et iuris et lite- rarum et antiquitatis bene peritus rerum gestarum libros scripsit teste Non. 12, 3. p. 518. (infra 5.), a quibus eiusdem Graecos annales Cic. de divin. 1. c. distinxisse videtur. Alii velut Hertz Jahrb. f. Pkil. 1862. p. 47. antiquiori Q. Fabio libros iuris pontificii tribuunt. 4 ) Cf. lib. meunz Iguv. Tafeln p. 301. ; e 444 Preies Sed ssum qudsi dE [2] orem llerlio NVIIERIVS FABIVS PICTOR.  3 2. .. sicut Veranius ex primo libro l Pictoris ita disserta- tionem huius uerbi executus est: 'Exta porriciunto, dis danto in altaria aramue focumue eoue, quo exta dari debebunt'. Macrob. Sat. 3, 2. S. 3. 3. Caerimoniae impositae flamini Diali multae, item castus [3] multiplices, quos in libris, qui de sacerdotibus publicis com- positi sunt, item in Fabii Pictoris librorum primo scriptos le- gimus; unde haec ferme sunt, quae commeminimus : 2 Equo Dialem flaminem uehi religio est, (et) classem procinctam extra pomerium, id est exercitum armatum, uidere; idcirco rarenter flamen Dialis creatus consul est, cum bella consulibus manda- bantur. item iurare Dialem fas nunquam est. item annulo uti nisi peruio cassoque fas non est. ignem e flaminia id est fla- minis Dialis domo nisi sacrum efferri ius non est, uinctum, si aedes eius introierit, solui necessum est et uincula per implu- uium in tegulas subduci atque inde foras in uiam demitti. No- dum in apice neque in cinctu neque in alia parte ullum habet. si quis ad uerberandum ducatur, si ad pedes eius supplex pro- cubuerit, eo die uerberari piaculum est. capillum Dialis , nisi qui liber homo est, non 'detondet. 3 capram et carnem in- coctam et hederam et fabam neque tangere Diali mos est ne- que nominare. propagines e uitibus altius praetentos non suc- cedit. pedes lecti, in quo cubat, luto tenui circumlitos esse oportet, et de eo lecto trinoctium continuum non decubat, neque in eo lecto cubare alium fas est; denique 4 apud eius lecti fulcrum capsulam esse cum strue atque ferto oportet. unguium Dialis et capilli segmina subter arborem felicem terra operiuntur. Dialis quotidie festatus est. sine apice sub diuo esse licitum non est. sub tecto uti liceret, non pridem a pon- tificibus constitutum, Masurius Sabinus scripsit, et alia -quae- dam remissa gratiaque aliquot caerimoniarum facta dicitur. Farinam fermento imbutam attingere ei fas non est. tunica in- tima, nisi in locis tectis, non extiit se, (ne) sub coelo tanquam puta : iuris pontificii, qui libri item deinceps intelligendi sunt, ubi alius titulus adscriptus non est. 2 ) Non omnia, quae sequuntur, ex Fabio desumpta esse , palam est. 8 ) detonset edd. 4 ) Scripsi ; neque ante alium addito ne (quod fugitivunt et mutatunz ex de esse videtur) Cdd. ne[que] alium fas est neque aput Aput eius etc. ed. Hertz. lic"  1* .tiid.. , ..,; ili; e 1, - %w ‘ , .. .:0 1 7, r ;.Iiit .Y.112 .[,'I nklifilii!' ::k ii ii .'!,;,,11, 1 1 , ,, it ,Ii, YJI i pligii, tAtApii 1t4.11 :;.4i..,106, .i..,is4ii,, t',"!11ila,i11,1 '* '0 ,1,1( ),11, 1 '?• P A tg 2:444tlit` ,,i,'14 jilo 11,4 . ' " Pi4 flit '..i;)01,d, , i,, . 1,t ' I. I' ;'' . 4 Wq to14. :',,. . 111 ' tl! 4  NVMERIVS FABIVS PICTOR. sub oculis Iouis nudus sit. super flaminem Dialem in conuiuio, nisi rex sacrificulus, haud quisquam alius accumbit. uxorem si amisit, flaminio decedit. matrimonium flaminis nisi morte dir- imi ius non est. locum, in quo bustum est, nunquam ingre- ditur. niortuum nunquam attingit; funus tamen exsequi non est religio. Eaedem ferme caerimoniae sunt flaininicae Dialis. (alias i ) seorsum aiunt obseruitare, ueluti est: quod uenenato [4] operitur et quod in rica surculum de arbore felici habet et quod scalas (nisi) quae Graecae appellantur, ascendere ei plus tribus gradibus religiosum est, atque etiam, cum it ad Argeos, quod neque comit caput neque capillum depectit.  Gell. 10, 15. SS. 1-30. 4, In libro primo Fabii Pictoris , quae uerba pontificem maximum dicere oporteat, cum uirginem capit, scriptum est. Ea uerba haec sunt: 'Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio'. — Gell. 1, 12. S. 14. 5, Idem lib. iuris pontificii tertio: 'Pilumno et Picumno'. — Non. 12, 3. p. 518 Merc. 6. Fabius Pictor hos deos enumerat, quos inuocat flamen sacrum Cereale faciens Telluri et Cereri: 'Veruactorem, Re- paratorem, Imporcitorem, Insitorem, Obaratorem, Occatorem, Sarritorem, Subruncinatorem, Messorem, Conuectorem, Con- ditorem, Promitorem'.  Serv, ad Georg. 1, 21. 7, Fabius Pictor lib. XVI.: e Aquam manibus pedibusque dato, polubrum sinistra manu teneto, dextera uasum cum aqua'. — Non. 19, 11. p.- 544. 8. Varro: Commentario ueteri Fabii Pictoris legi: e lliu- ries fit 'ex sale, quod sale sordidum si pistum et in ollam rudem fictilem 2 (coniectum et in forn)aci coctum est 3 , postea 1 ) Scripsi; fortasse post seorsum excidit eam. [flaminicae....] flaminicas Dialis ed. Hertz. 2 ) Ita nunc rnonstrante fere M. Hertz. modestius scripsi. et sale quo sale sordidum sustum (siistum C. Leid.) est et ollam rudem facidem Cdd. 3 ) Supplevi et emendavi ex Fest. v. Muries p. 158. adiectum est et Cdd. adiectum ex aci coctum ortum et ob similitudinem quae interciderunt omissa esse videntur. Ceterum cf. infra Veranius IXo t e rh 8) i Orte qW hon Dialis, delleNlou' Jrabel et ei pius Arpos, M'. MANILIVs.  5 id sal uirgines Vestales serra ferrea secant'. — Non. 3, 197. p. 223. 9. Puilia saxa esse ad portum, qui sit secundum Tiberim, ait Fabius Pictor.  Fest. v. Puilia p. 250.1 MANILIVS (cos. a. U. 605). Actionum.2 1. Itaque stipulantur paucis exceptis uerbis, ac Manilius [51 scriptum reliquit, sic: 'ILLAS CA p RAS HODIE RECTE ESSE ET BIBERE POSSE HABEREQVE RECTE LICERE, HAEC SPON- DESNE'?  Varro de r. r. 2, 3. $. 5. 2. Emi solent sic: 3 c ILLASCE SVES SANAS ESSE HABERE- QVE RECTE LICERE 'NOxASQVE 4 PRAESTARI, NEQVE DE PECORE MORBOSO ESSE SPONDESNE? Quidam adiiciunt: p ER- FVNCTAS ESSE A FEBRI ET A FORIA'.  Varro de r. r. 2, 4. $. 5. 3. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: ILLOSCE BOVES SANOS ESSE 'NOxASQVE 4 PRAESTARI; CUM emimus indomitos, sic: ILLOSCE IVVENCOS SANOS RECTE DEQVE PECORE SANO ESSE 'NOxASQvE 4 PRAESTARI SPONDESNE? Paulo_ uerbosius haec, qui Manilianas actiones sequuntur. Vario de r. r. 2, 5. $. 11. 1 ) Ad annales antiquioris Fabii Pictoris referendi videntur Quintil. I. 0. 1 7 6. §. 12. Non. 12, 3. p. 518. — Cassium Heminam annaliunz scriptorenz omisi; cuius et si qui proprii fuerunt libri de censoribus (Non. 4, 300. p. 346), his magis res gestas singulorum cen- sorum videtur enarrasse. Itenz omisi Q. Fabium Maximum Servilia- num cos. a. u. 612., quem de iure pontificio libros scripsisse , non ef- ficitur ex Macrob. Sat. 1 7 16., ubi laudatus liber XII potest et vide- tur esse annalium, in quibus interdum etianz sacri ritus refereban- tur. Cf. Liv. 3, 10 7 11. 2 ) Hunc verum librorum eius titulum fuisse crediderim, quem refert Varro de re rust. 2, 7. §. 6. Pomponii aetate appellabantur Manilii monunzente L. 2. §. 3s. D. de orig. iur. (1, 2), de quo loco adi de M'. Manilio. Opp. p. 145. Pars inscripta fuerit uenalium uendendorum leges' (Cic. de orat. 1, 58. §. 246) unde Varro sua hausit. 3 ) Haec quoque , modo con- tracta, ut cetera, ex Manilio esse, vix dubitandum est. 4 ) Scripsi; dictum puta ut dolunz , culpazn, evictionem praestare; noxis- vel noxiisque edd. 12  FVRIVS. ABEATIS 7 EIQVE POPOLO CIVITATIQVE METVM, FORMIDI - REM 7 OBLIVIONEM INIICIATIS, 'PROPITIIQVE 1 ROMAM AD ME MEOSQVE VENIATIS, NOSTRAQVE VOBIS LOCA, TEMPLA SA- CRA 7 VRBS ACCEPTIOR PROBATIORQVE SIT, MIHIQVE PO - POLOQVE ROMANO MILITIBVSQVE MEIS PRAEPOSITI SITIS, Vdgite faciatis extis) 2 VT SCIAMVS INTELLIGAMVSQVE. SI ITA FECERITIS 7 VOVEO VOBIS TEMPLA LVDOSQVE FACTV- RVM 9 . In eadem uerba hostias fieri oportet, 3 , auctoritatem- que uideri extorum, ut ea promittant futura. Vrbes uero exercitusque sic deuouentur, iam numinibus euocatis; sed dictatores imperatoresque soli possunt deuouere his uerbis: e DIS PATER, VEIOVIS, MANES, SIVE VOS QVO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, VT OMNES ILLAM VRBEM BARTHAGINEM EXERCITVMQVE 7 QVEM EGO ME SENTIO DICERE, FVGA, FOR- MIDINE TERROREQVE COMPLEATIS, QVIQVE ADVERSVM LE - GIONES EXERCITVMQVE NOSTRVM ARMA TELAQVE FERENT, VTI VOS EVM EXERCITVM 7 EOS HOSTES, EOSQVE HOMINES, * VRBES AGROSQVE EORVM ET QVI IN HIS LOCIS REGIONI - BVSQVE 7 AGRIS VRBIBVSVE HABIt I ANT 7 'OBDVCATIS 7 4 LV- MINE SVPERO PRIVETIS, EXERCITVMQVE HOSTIVM 7 VRBES AGROSQVE EORVM, QVOS ME SENTIO DICERE, VTI VOS EAS VRBES AGROSQVE, 7 CAPITA AETATESQVE 5 EORVM DEVOTAS CONSECRATASQVE HABEATIS ILLIS LEGIBVS, QVIBVS QVAN- DOQVE SVNT MAXIME HOSTES DEVOTI, EOSQVE EGO VICA - RIOS PRO ME, FIDE MAGISTRATVQVE MEO PRO POPOLO RO- MANO 7 EXERCITIBVS LEGIONIBVSQVE NOSTRIS DO, DEVO- VE0 VT ME. MEAMQVE FIDEM IMPERIVMQVE, LEGIONES EXERCITVMQVE NOSTRVM, QVI IN HIS REBVS GERVNDIS SVNT, BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS, VT EGO SCIAM, SENTIAM INTELLIGAMQVE, TVNC QVISQVIS HOC VOTVM FAXIT, VBIVBI FAXIT 7 RECTE FACTVM ESTO OV1BVS ATRIS TRIBVS. (TEr TELLVS MATER TEQVE IVPITER OBTESTOR'. Cum Tellurem dicit, manibus terram tangit,[131 cum louem dicit, manus ad coelum tollit ; cum uotum recipere 1 ) Scripsi; PRODITIQVE edd. et mea Supplevi, quae si- militer desinentia excidisse videntur. 3 ) Nam piaculum erat, alieni- genam eos invocare. 4 ) Scripsi Iguv. Tafeln p. 253. abducatis edd. 5 ) Legendum videtur: habitatoresque. 6 ) Supplevi. Q. MVCIVS SCAEVOLA.  13 11011141, 41:11; ,11pLA. 11Qq [1 1 1 s/T1 Sqvt. E PA01T, toritalq rbs 2tis; is uerli ) NOYIrt EIA GINE! SVX LE. PERENT, OMINES, S 1 4 1,7. VRBES EAS 'OTAS FAN• qta• O RO. DEVO. 1010 0DIS ;0718 ITER ci?Yg dicit, manibus pectus tangit.- In antiquitatibus autem haec oppida inueiii deuota , 'Tonios, 1 Fregellas, Gabios, Veios, Fidenas; haec intra Italiam. praeterea Karthaginem et Corin- thurn; sed et multos exercitus oppidaque hostium Gallorum, Hispanorum, Afrorum, Maurorum, aliarumque gentium, quas prisci loquuntur annales.  Macrob. Sat. 3, 9. SS. 6-13. Q. 1IVCIVS SCAEVOLA (cos. a. u. 659. post pont. max. obiit a. u. 672). De iure ciuili libri XVIII. 1. Nam Q. Scaeuolam 2 ad demonstrandam penum his uer- bis usum audio: 'Penus est, inquit, quod 3 esculentum aut posculentum 4 est, quod ipsius patrisfamilias (aut matrisfamilias) aut liberum patrisfamilias 5 (aut familiae) eius, quae circum eos 6 aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. (Sed partim haec improbasse Seruium Sulpicium, qui At non omne', inquit, quod esus potusque eorum causa para- ium est) ut Mucius ait, penus uideri debet. Nam quae ad eden- dum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, penus non sunt, sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu sint, sed int.us et penitus habeantur,„penus dicta sunt'.  Gell. 4, 1. S. 17. 2. Itaque Q. Scaeuola in librorum, quos de iure ciuili compo- suit, XVI. uerba haec posuit: `Quod cui seruandum datum est, si id usus est, siue quod utendum accepit, ad aliam rem atque accepit, usus est, furti se obligauit'. — Gell. 7 (6), 15. S. 2. 3. Legis ueteris Atiniae uerba sunt: Quod subruptum erit, eius rei aeterna auctoritas esto'. Quis aliud putet in hisce 1 ) Fortasse: Thurios (ab Hannibale receptos); nam ordinem geographicum sequi videtur. Ceterum incertum, an haec quoque Furii, an Sereni Sammonici sint. 2 ) Libro secundo. Cf. L. 3 pr. §. 6. D. de penu leg. (33, 9). 3 ) Retinuf nunc Cdd. lectionem, Mom- senum (Symbol. Rollwegio obl. Berol. 1868. p. 91) secutus, qui docuit, infra post v. paratum est quaedam excidisse, quae et ipsa ab eo fere mutuatus sum. non quidque et postea sed pro est edd. 1. 2. 4 ) Cdd. MOMS. malim potulentum. 5 ) Sic rectius Monzs., quanz quod dede- ram edd. 1. 2. patrisfamilias aut liberum matris(ue)familias. 6 ) Sic ex Cdd. MOMS eum edd. 1. 2. ir.  3J  .' 14  Q. MVCIVS SCAEVOLA.  ' I , IlifV1 'V' 00' 1 uerbis , quam de tempore tantum futuro legem loqui ? Sed [1.41 '" '' 0 iitr '0 ,  Q. Scaeuola patrem suum et Brutum et Manilium, uiros ad-  ;'.1i' „$1 j,10'101 ' 0 ” i•  prime doctos, quaesisse ait dubitasseque, utrunme in post  ,y,,I,IPf '  facta modo furta lex ualeret, an etiam in ante facta? quoniam  4P1010'  e subruptum erit' utrumque tempus uideretur . ostendere, tam  '''1,#'• ott praeteritum quam futurum. — Gell. 17, 7. S. 1.  '1411/' •i' ..iiit io . 0,: quum ad hostem peruenerint et ex suo tanquam limine exie-  ''''I' i,.,1,1fi:. i 4. Illuseras heri etc. 1 — Cic. ad fam. 7, 22. Cf. supra Sex. Aelius Catus 2. jotNill' 5. Scaeuola autem, P. f., itinctum esse putat uerbum, ut sit in eo et e pose et_ e limen': ut, quae a nobis alienata sunt, .P' ,1 rint, dein quum redierint post ad idem limen, postliminio hanc definitionem addidisse. — Cic. Top. 6. S. 29. id quidem satis est. Quortim maiorum nemo seruitutem ser- uluit. Abest etiam nunc. Qui capite non sunt deminuti. Hoc fortasse satis est. Nihil enim uideo Scaeuolam pontificem ad nomine sunt. Non est satis. Qui ab ingenuis oriundi sunt. Ne posse et facere. — Varro de L. L. 5, 15. S. 83. sex hoirae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. — Gell. 3, 2. SS. 12. 13. 9. Pontifices, ut Q. Scaeuola pontifex maximus dicebat, a 8. Itemque ut illud: Gentiles sunt, qui inter se eodem Aliunde, ut videtur. ':'.' ' '.: ' .''''' ;' : 'i '.lki ' .' '4 'I:q ':'. rl ii : i''' -;l:' diI;ii I 't5 ' liI:IiI l'I l' Iikn Ii' l\ .\ 11 '. '11\1:i' ll t i .k'l '7: 1 't \ 11 1' \ li' '1 11‘J ii.1 1''' 2::Irp uideantur rediisse. — Cic. Top. 8. S. 37. 6, (Nexum) illucius: quae per aes et libram fiant, ut obli-  gentur praeter quae mancipio dentur. — Varro de L. L. 7, 5.  '1, boNV S. 105.  7. (Q.) quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi,  Mig'1 -k'  non esse usurpatam mulierem, quae cuin Kalendis Ianuariis  '10.6' apud uirum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IIII. Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enini posse impleri trinoctium, quod abesse a uiro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores 10. Praetor, qui tum (sc. diebtis fastis tria uerba) fatus est,  :' leiAz,  si imprudens fecit, piaculari hostia facta piatur; si prudens  ,..•4*1z  ') Recte Momsenus (S'ymb. Hollwegio obl. p. 93) iudicat, -caput  111 0 tiill;  istud, in quo controversia exposita erat , exscriptum fuisse ex  \ Mucii libris cle iure civili (puta XVI, in quo de furtis egit) . I,4111119, 1 4 si41Û; Q. MVCIVS SCAEVOLA.  15 dixit, Q. Mucius ambigebat, eum expiari ut impium non posse. Varro de L. L. 6, 4. S. 30. 11. Praeter multam uero affirmabatur, eum, qui talibus diebus (sc. feriis) imprudens aliquid egisset, porco piaculum [15]dare debere; prudentern expiari non posse, Scaeuola pontifex affirmabat. — Macrob. Sat. 1, 16. S. 10. 12, Scaeuola denique consultus, quid feriis agi liceret, respondit, quod praetermissum noceret: si bos in specum de- cidisset eumque paterfamilias adhibitis operis liberasset, non est uisus ferias polluisse; nec ille, qui trabem tecti fractam fulciendo ab imalinenti uindicauit ruina. — Macrob. Sat. 1,16. S. 11. 13. Sed adrogationes non temere nec inexplorate commit- tuntur; nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae cu- riata appellantur, aetasque eius, qui adrogare uult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, itisqueiurandurn a Q. Illu- cio, pontifice maximo, conceplum dicitur, quod in adrogando iuraretur. — Gell. 5, 19. SS. 5. 6. 14. . . . saepe, inquit Publi filius, ex patre audiui, pontifi- cem bonum neminem esse nisi qui ius ciuile cognosset. totumne? quid ita? quid enim ad pontificem de iure parietum aut aqua- rum aut ullo omnino nisi eo, quod cum religione coniunctmn est? id autem quantulum est? de sacris credo, de uotis, de feriis et de sepulcris et si quid eiusmodi est. cur igitur haec tanta facimus, cum caetera perpauca sint, de sacris l autem, qui locus patet latius, haec sit una sententia, ut conseruentur semper et deinceps familiis prodantur, et, ut in lege posui, perpetua sint sacra. hoc post 2 pontificum auctoritate conse- cuta sunt, ut, ne morte patrisfamilias sacrorum memoria occi- deret , iis essent ea adiuncta, ad quos eiusdem morte pecunia uenerit. Hoc uno posito, quod est ad cognitionem disciplinae satis, innumerabilia nascuntur, quibus implentur ittrisconsulto- rum libri. Quaeruntur enitn, qui adstringantur sacris. Here- dum causa iustissitna est; nulla est enim persona, quae ad uicem eius, qui e uita emigrauit, propius accedat. Deinde qui 1 ) Cf. Savigny Zeitschr. f. gesch. R W. H. p. 363 seq. et supra P. Mucium Scaevolam 5. 2 ) Vid. infra ipsos Cic. de leg. libros. 16  Q. MVCIVS SCAEVOLA. morte testamentoue eius tantundem capiat, i quantum onmes lieredes. Id quoque ordine ; est enim ad id, quod propositum est, accommodatum. Tertio loco, si nemo sit heres, is, qui de bonis, quae eius fuerint, quom moritur, usu ceperit pluri- mum possidendo. Quarto, [qui] si nemo sit, qui ullam rem ce- perit, 'de creditoribus 2 eius qui pIurimum seruet. Extrema persona est, ut, si qui ei, qui mortuus sit, pecuniam debuerit, [16] neminique eam soluerit, proinde habeatur, quasi eam pecuniam ceperit. Haec nos a Scaeuola didicimus, non ita descripta ab antiquis. — Cic. de leg. 2, 19, $$. 47-49. c. 20 init. 15. Atque etiam hoc dant Scaeuolae, qu . om est partitio, ut, si in testamento deducta scripta non sit, ipsique minus ceperint, quam omnibus heredibus relinquatur, sacris ne alli- gentur. In donatione hoc iidem secus interpretantur: et quod paterfamilias in eius donatione, qui in eius potestate esset, approbauit, ratum est; 3 quod eo insciente factum est, si id is non approbat, ratum non est. 4 Cic. de leg. 2, 20. $. 50. 16. 1Vefrendes dictos asserit Q. Mucius Scaeuola arietes, quod dentibus frendere non possint. Fest. v. Nefrendes p. 162. 17. Petilam suram siccam et substrictam uulgo interpre- tantur. Scaeuola ait, ungulam albam equi ita dici. Fest. v. Pefflam p. 205. 18. Scaeuolam quoque et L. Aelium etc. — Vid. infra Ateium Capitonem 27. 19. Pueris non prius, quam togam uirilem sumerent, puellis non antequam nuberent, praenomina imponi moris 1 ) Itaque unus tantum, ut sacrorunz ratio desiderabat, quod et in sequentibus gradibus servatur: secus atque in heredibus ; nam inter eos erat actio familiae kerciscundae qua qui sacra fecerat, ceteros de indemnitate convenire poterat. 2 ) creditoribus Savign. cj. Sed. vid. lib. meunz Recht d. Nexum' p. 91. 3 ) Qua ratione cum filius heres plus retinere videatur (suo enim facto habet here&- tatem deminutam), partiarius sacris non obligatur. 4 ) Ideoque ad- huc in peculio est ad eunzque, cuius peculiztnz fit (velut legatarii par- tiarii pro parte), etiam nolentent morte pervenit et sacris eum alli- gat : qztanquanz is , qui cum nulla testamento deductio scripta est, minus ex legato, quam omnibus heredibus relictunz est, ipse capere potest, itaque sacris non alligatur. Q. ItiVCIVS SCAEVOL.A...  17 11'31.10 cs, isr )erit 11116k Pcctit;g: escripilt! inil, que llt r; ei tate !st., 20. iola Nehi inlcrprc • Fbi, f, dibus; "'. era )116 ideog' striP"'' ,i)se fuisse, Q. Scaeuola auctor est. — Auct. epit. de nomin. rat. post Valer. Max. 20. Relatum est in literas, doctissimum pontificem Scae- uolam disputasse, tria genera tradita deorum: unum a poetis, alterum a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum genus nugatorium dicit esse, quod multa de diis fingantur in- digna ; secuudum non congruere ciuitatibus, quod habeat ali- qua superuacua, aliqua etiam, quae obsit populis nosse. De superuacuis non magna causa est; solet enim et a iurisperitis dici 'superflua non nocene. Quae sunt autem illa, quae pro- lata in multitudinem nocent? Haec, inquit: non esse deos [17] Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim a doctis, quod homines fuerint et humana condicione defecerint. Quid aliud? Quod eorum, qui sint dii, non habeant ciuitates uera simulacra, quod uerus deus nec sexum habeat, nec aeta- tem, nec definita corporis membra. Paticum sane deorum genus cur Scaeuola respuat, eisdem literis non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut nec bonis hominibus compa- rentur, cum alium faciunt furari, alium adulterare; sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere: tres inter se deas certasse de praemio pulcritudinis, uictas cluas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat; deam homini nubere; Saturnum liberos deuorare, nihil denique posse confingi miraculorum atque uitiorum, quod non ibi reperiatur atque a deorum natura longe absit. — Augustin. de ciuit. dei 4, 27. 21. 1 Q. quidem Scaeuola pontifex maximus summarn uim, dicebat, esse in omnibus iis arbitriis, in quibus adtieretur EX FIDE BONA : fideique bonae nomen, existimabat, manare latis- sitne, idque uersari in tutelis, societatibus, fiduciis, mandatis, rebus emptis uenditis, conductis locatis, quibus uitae societas contineretur. In his magni esse iudicis statuere (praesertim cura in plerisque essent iudicia contraria) quid quemque cuique praestare oporteret.  Cic. de offic. 3, 17. S. 70. .Hunc locum errore antea ontissum monente tbbelokdio (GOtt. gel. Anz. 1863. p. 1149) iant (ed. 2) supplevi. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. Y.  2 18  C. AQVILLIVS GALLVS. C. AQVILLIVS GALLVS (praetor a.  688). 1. Stomachari Canius. Sed quid faceret ? nondum enim Aquillius, collega et familiaris meus , protulerat de dolo malo formulas. In quibus ipsis cum ex eo quaereretur, quid esset dolus malus? respondebat: cum esset aliud simulatum, aliud actum. — Cic. de offic. 3, 14. S. 60. Cf. c. 15. $. 61. de nat. deor. 3, 30. S. 74. 2. Solebat igitur Aquillius, collega et familiaris meus,[isi quum de litoribus ageretur, quae omnia publica esse uultis, quaerentibus iis, ad quos id pertinebat, quid esset litus, ita definire: 'qua fluctus eluderet'. — Cic. Top. 7. S. 32. Cf. Boeth. III. p. 333. Orell. Quintil. I. 0. 5, ult. S. 34. 3. C. Visellius Varro, graui morbo correptus, trecenta milia nummum ab Otacilia Laterensi, cum qua commercium libidinis habuerat, expensa ferri sibi passus est eo consilio , ut si decessisset, ab heredibus eam summam peteret; quam legati genus esse uoluit, libidinosam liberalitatem clebiti nomine colo- rando. Euasit deinde Visellius ex illa tempestate acluersus uota Otaciliae. Quae offensa, quod sliem praedae suae morte non maturasset, ex amica obsequenti subito destrictam foenera- tricem agere coepit nummos petendo, quos ut fronte inuere- cunda, ita inani stipulatione captauerat. De qua re C. Aquillius, uir magnae auctoritatis et scientia iuris ciuilis excellens, iudex addictus, adhibitis in consilium principibus ciuitatis, prudentia et religione sua mulierem repulit.  Valer. Max. 8, 2. S. 2. 4. ... (FoCiog' Azatog) . . . qui (C. Aquilius) refert, gniatveepartanactiv zorE rav neglectas aliquando cloacas "Cd99QaW zoti topcirc åtawo- nec amplius aquam trans- pivcov ToZg upt,nrdeg  mittentes a censoribus pur- c'evaxoil,ceQatv aintav xai  gandas et reficiendas mile brtaXEViiv zatcov (.4,ta f actiacet  talentis locatas esse. raacivrcov. — Dionys. Hal. 3 5 67. M. TVLLIVS CICERO.  19 *M. TVLLIVS CICERO (natus a. u. 648. obiit 711). DE LEGIBVS LIBRI. Ex Ciceronis de legibus libris quae supersunt, editionibus prima atque altera omissa quid in causa fuerit, ut in hanc syllogen recipienda ducerem, in annalibus historiae iuris dicatis (Zeit- schrift f. Rechtsgeschichte T. XI. p. 107) exposui. Ibidem de consilio auctoris, de tempore conscribendi edendique operis, denique de tota horum librorum ratione dictum est. In textu constituendo in universum quidem novissimi editoris Vahleni recognitionem (Berol. 1871) secutus, haud raro tamen ab ea recedendum putavi. Quarum omnium mutationum, paucis exceptis, in eodem quem laudavi, commentariolo ratio red- dita est. Restat, ut lectorem moneam, codicum manu exara- torum qui soli fere fide digni videntur, duorum Vossianorum puta, alterum qui seculo undecimo scriptus putatur, litera A, alterum, quem duodecirao assignant, litera B, ex editionibus V. Vahlenianam edd. vulgares significari. LIBER PRIMVS. I. 1. Atticus. Lucus quidem ille et haec Arpinatium quer- cus agnoscitur saepe a me lectus in Mario : si manet illa quer- cus, haec est profecto ; etenim est sane uetus. Quintus. Manet uero, Attice noster, et semper manebit : sata est enim ingenio ; nullius autem agricolae cultu stirps tam diuturna quam patae uersu seminari potest. A. Quo tandem modo, Quinte, aut quale est istuc, quod patae serunt? mihi enim uideris fratrem laudando suffragari tibi. 2, Q. Sit ita 'sane. 1 uerum tamen, dum Latinae loquentur litterae, quercus huic loco non deerit, quae Mariana dicatur, eaque, ut ait Scaeuola de fratris mei Mario, 'canescet saeclis innumerabilibus nisi forte Athenae tuae sempiternam in arce oleam tenere potuerunt aut, quod Homericus Vlixes Deli se proceram et teneram palmam uidisse dixit, hodie monstrant ean- dem, multaque alia multis locis diutius commemoratione manent quam natura stare potuerunt. qua re glandifera illa quercus, ex qua olim euolauit `nuntia fulua Iouis, miranda uisa figura,' nunc sit haec. sed cum eam tempestas uetustasue consumpserit, tamen erit his in locis quercus, quam Marianam quercum uocant. ') sane uerum AB uerum ona. edd. 2* 20  M. TVLLIVS CICERO. 3. A. Non dubito id quidem ; sed haec iam (non) ex te, Quinte, quaero, uerum ex ipso pata, tuine uersus haiic quer • cum seuerint, an ita factum de Mario, ut scribis, acceperis. Marcus. Respondebo tibi equidem, sed non ante quam mihi tu ipse responderis, Attice, certen (non) longe a tuis aedi- bus inambulans post excessum suum Romulus Proculo Iulio dixerit se deum esse et Quirinum uocari templumque sibi de- dicari in eo loco iusserit, et uerumne sit, ut Athenis non longe item a tua illa antiqua domo Orithyiam Aquilo sustulerit; sic enim est traditum. 4. A. Quorsum tandem aut cur ita quaeris? Nihil sane, nisi ne nimis diligenter inquiras in ea, quae isto modo memoriae sint prodita. Atqui multa quaeruntur in Mario, fictane an uera sint, et a non nullis, quod et in recenti memoria et in Arpinati ho- mine uersere, ueritas a te postulatur. M. Et me hercule ego me cupio non mendacem putari, sed tamen (non) nulli isti, Tite noster, faciunt imperite, qui in isto periculo non ut (a) pata, sed ut a teste ueritatem ex- igant ; nec dubito, quin idem et cum Egeria conlocutum Numam et ab aquila Tarquinio apicem inpositum putent. 5. Q. Intellego te, frater, alias in historia leges obseruan- das putare, alias in pamate. M. Quippe cum in illa (omnia) ad ueritatem, Quinte, refe- rantur, in hoc ad delectationem pleraque: quamquam et apud Herodoturn, patrem historiae, et apud Theopompum sunt innu- merabiles fabulae. II. A. Teneo quam optabam occasionem neque omittam, M. Quam tandem, Tite? A. Postulatur a te iam diu uel flagitatur potius historia ; sic enim putant, te illam tractante effici posse, ut in hoc etiam genere Graeciae nihil cedamus. atque ut audias, quid ego ipse sentiam, non solum mihi uideris eorum studiis, qui litteris de- lectantur, sed etiam patriae debere hoc munus, ut ea, quae salua per te est, per te eundem sit ornata ; abest enim historia litteris nostris, ut et ipse intellego et ex te persaepe audio. potes autem tu.profecto satis facere in ea, quippe cum sit opus, Ut .tibi tideri solet, unum hoc oratorium maxime. 6...quam ob rem adgredere, quaesumus, et sume ad hanc rem Lierl m rile, atem Pluma rde,. :at mit0a DE LEGIBVS LIBER I.  21 tempus, quae est a nostris hominibus adhuc aut ignorata qut relicta.; nam post annalis pontificum maximorum, quibus nihil potest esse ieiunius, si aut ad Fabium aut ad eum, qui tibi semper in ore est, Catonem aut ad Pisonem aut ad Fannium aut ad Vennonium uenias, quamquam ex his alius alio plus habet uirium, tamen quid tam exile quam isti omnes? Fanni autem aetati coniunctus Antipater paulo inflauit uehemen- tius habuitque uires agrestis ille quidem atque horridas, sine nitore ac palaestra , sed tamen admonere reliquos potuit, ut adcuratius scriberent. ecce autem successere huic belli, Clodius, Asellio: nihil ad Caelium, sed potius ad antiquorum languorem et inscitiam. 7. nam quid Macrum numerem, cuius loquacitas habet aliquid argutiarum, nec id tamen ex illa eru- dita Graecorum copia, sed ex librariolis Latinis, in orationibus autem multas ineptias, (in men)dacio t summam inpudentiam. Sisenna, eius amicus, omnes adhuc nostros scriptores, nisi qui forte nondum edicferunt, de quibus existimare non possumus, facile superauit; is tamen neque orator in numero uestro um- quam est habitus et in historia puerile quidclam consectatur, ut unum Clitarchum neque praeterea quemquam cle Graecis legisse uideatur, eum tamen uelle dum taxat imitari: quem si adsequi posset, aliquantum ab optumo tamen abesset. qua re tuum est munus hoc, a te expectatur, nisi quid Quinto uide- tur secus. Ill. 8. Q. Mihi uero nihil, et saepe de isto conlocuti su- mus, sed est quaedam inter nos parua dissensio. A. Quae tandem? Q. A quibus temporibus scribendi capiat exordium : ego enim ab ultimis censeo, quoniam illa sic scripta sunt, ut ne legantur quidem, ipse autem aequalem aetatis suae memoriam deposcit, ut ea conplectatur, quibus ipse interfuit. A. Ego uero huic potius adsentior; sunt enim maxumae res in hac memoria atque aetate nostra, tum autem hominis amicissimi Cn. Pompei laudes inlustrabit , incurret etiam in illum (diuinum) et memorabilem annum suum: quae ab isto malo praedicari quam, ut aiunt, de Remo et Romulo. M. lntellego equidem a me istum laborem 0 1 ) Ex Sigonii cj. dacio A datio B elati  DE  c44 TAD CE DEREalo FACUL 28  M. TVLLIVS CICERO. (que) quasi cognationis domiciliique pristini conspectum exci- tauit ; tum speciem ita formauit oris, ut in ea penitus recon- ditos mores effingret : 27, nam et oculi nimis l arguti, quem ad modum animo affecti simus, locuntur, et is, qui appellatur uultus, qui nullo in animante esse praeter hominem potest, indicat mores, quoius uim Graeci norunt, nomen omnino non habent. omitto opportunitates habilitatesque reliqui corporis, moderationem uocis, orationis uim, quae conciliatrix est huma- nae maxime societatis; neque enim omnia sunt huius disputa- tionis ac ternporis et hunc locum satis, ut mihi uidetur, in iis libris, quos legistis, expressit Scipio. nunc quoniam hominem, quod principium reliquarum rerum esse uoluit, generauit et ornauit deus, perspicuum sit illud, ne omnia clisserantur, ipsam per se naturam longius progredi, quae etiam nullo docente profecta ab iis, quorum ex prima et inchoata intellegentia ge- nera cognouit, confirmat ipsa per se rationem et perficit. X. 28. A. Dii inmortales , quam tu longe iuris principia repetis, atque ita, ut ego non modo ad illa non properem, quae expectabam a te de iure ciuili , sed facile patiar te hunc diem uel totum in isto sermone consumere ; sunt enim haec maiora, quae aliorum causa fortasse conplecteris, quam ipsa illa, quorum haec causa praeparantur. M. Sunt haec quidem magna, quae nunc breuiter attin- guntur, sed omnium, quae in hominum doctorum disputatione uersantur, nihil est profecto praestabilius quam plane intellegi, nos ad iustitiam esse natos neque opinione, set natura consti- tutum esse ius. id iam patebit, si hominum inter ipsos socie- tatem coniunctionem(que) perspexeris. 29, nihil est enim unum uni tam simile, tam par, quam omnes inter nosmet ipsos sumus. quod si deprauatio consuetudinum, si opinionum ua- nitas non inbecillitatem animorum torqueret et flecteret, quo- cumque coepisset, sui nemo ipse tam similis esset quam omnes essent omnium. itaque quaecumque est hominis definitio, una in omnis ualet. 30. quod argumenti satis est, nullam dissi- militudinem esse in genere ; quae si esset, non una omnis de- tinitio contineret; etenim ratio, qua una praestamus beluis, per quam coniectura ualemus, argumentamur, refellimus, dis- 1 ) Fuitne inprimis, ut p supra lineam scriptum exciderit? DE LEGIBVS LIBER I.  29 serimus, conficimus aliquid, concludin3us, certe est communis, doctrina differens, discendi quidem facultate par. nam et sen- sibus eadem omnia conprehenduntur, et ea, quae mouent sen- sus, itidem mouent omnium, quaeque in animis inprimuntur, de quibus ante dixi, inchoatae intellegentiae, similiter in om- nibus inprimuntur, interpresque mentis oratio uerbis discrepat sententiis congruens ; nec est quisquam gentis ullius, qui du- cem nactus ad uirtutem peruenire non possit. Xl. 31. nec solum in rectis, sed etiam in prauitatibus insignis est humani generis similitudo. nam et uoluptate capiuntur omnes, quae etsi est inlecebra turpitudinis, tamen habet quiddam simile naturalis boni; 'ingenita est enim 1 et suauitate delectans: sic ab errore mentis tamquam salutare aliquid adsciscitur; simili- que inscitia mors fugitur quasi dissolutio naturae, uita expe- titur, quia nos in quo nati sumus continet, dolor in maximis malis ducitur, cum sua asperitate, tum quod naturae interitus uidetur sequi; 32. propterque honestatis et gloriae similitu- dinem beati qui honorati sunt uidentur, miseri autem qui sunt inglorii. molestiae, laetitiae, cupiditates, timores similiter omnium mentes peruagantur, nec, si opiniones aliae sunt aput alios, idcirco qui canem et faelem ut deos colunt, non eadem superstitione, qua ceterae gentes, conflictantur. quae autem natio non comitatent, non benignitatem, non gratum animum et beneficii memorem diligit? quae superbos, quae maleficos, quae crudeles, quae ingratos non aspernatur, non odit? qui- bus ex rebus curn omne genus hominum sociatum inter se esse intellegatur, illud extremum est, quod recte uiuendi ratio me- liores efficit. quae si adprobatis, pergam ad reliqua: sin quid requiritis, id explicemus prius. A. Nos uero nihil, ut pro utroque respondeam. XII. 33. M. Sequitur igitur ad participandum alium (cum) 2 alio communicandumque inter omnes ius nos natura esse factos. atque hoc in omni hac disputatione sic intellegi uolo, quod dicam naturam, ** 3 esse, tantam autem esse cor- ruptelarn malae consuetudinis, ut ab ea tamquam igniculi ex- 1 ) leuitatis est enim AB leuitate est enim ed. V. 2 ) Addidi. 3 ) Sztpplendum, videtur iustitiam ceterasque uirtutes ingenitas nobis natura. 30  TVLLIVS CICERO. tinguantur a natura dati exorianturque et confirmentur uitia contraria. quod si , quo modo est natura, sic iudicio homines humani, ut ait pata, 1 nihil a se alienum putarent, coleretur ius aeque ab omnibus. quibus enim ratio natura clata est, is- dem etiam recta ratio data est, ergo et lex, quae est recta ratio in iubendo et uetando; si lex, ius quoque : at 2 omnibus ratio ; ius igitur datum est omnibus. recteque Socrates exsecrari eum solebat, qui primus utilitatem a iure seiunxisset; id enim que- rebatur caput esse exitiorum omnium. unde 'enim 3 illa Pytha- gorae iam (trita) uox de amicitia ** 4 locus. 34. ex quo per- spicitur, quom 5 hanc beniuolentiam tam late longe(que) diffu- sam uir sapiens in aliquem pari uirtute praeditum contulerit, tum illud effici 6 , quod quibusdam incredibile uideatur, sit autem necessarium, ut nihilo sepse plus quam alterum diligat: quid enim est quod differat, quom sint cuncta paria? quod si inter- esse quippiam taiitulum modo potuerit in (amicitia), amicitiae nomen iam occiderit, cuius est ea uis, ut, simul atque sibi ali- quid alter maluerit, nulla sit. quae praemuniuntur omnia reli- quo sermoni disputationique nostrae, quo facilius ius in natura esse positum intellegi possit; de quo quom perpauca dixero, tum ad ius ciuile ueniam, ex quo haec omnis est nata oratio. XIII. 35. Q. Tu uero iam perpauca scilicet; ex his enim, quae dixisti, (an) Attico (nescio) 7 , uidetur mihi quidem certe, ex natura ortum esse ius. A. An mihi aliter uideri possit, cum haec iam perfecta sint, primum quasi muneribus deorum nos esse instructos et ornatos, secundo autem loco unam esse hominum inter ipsos uiuendi parem communem(que) rationem , deinde omnes inter se naturali quadam indulgentia et beniuolentia, tum etiam so- cietate iuris contineri? quae quom uera esse recte, ut arbitror, concesserimus, qui iam licet nobis a natura leges et iura se- iungere ? 1 ) ut inserunt AB. 2 ) et AB ed. V. 3 ) Malim etiam. 4 ) La- cunam V. non inscite sic explendam putat: nimirum huic commu- nioni est in hominum societate non solum in amicitia Sed tanzen plura intercidisse videntur; et fortasse vox locus ex adnotatione librarii superest : periit de amicitia locus. 5 ) Fortasse quor. 6 ) Malim effi- citur. 7 ) dixisti Attico, uidetur ed. V. ex AB. DE LEGIBVS LIBER I.  31 phorum more, non ueterum quidem illorum, sed eorum, qui coloro. a QSlly  quasi officinas instruxerunt sapientiae, quae fuse olim dis- putabantur ac libere, ea nunc articulatim distincta dicuntur; nec enitn satis fieri censent huic loco, qui nunc est in manibus, ilis  nisi separatim hoc ipsum, natura esse ius, disputarint. erlri 1111 01  A. Et scilicet tua libertas disserendi amissa est, aut tu is es,  in disputando non tuum rudicium sequare, set auctori- it10  tati aliorum pareas. 'uo)   37. M. Non semper, Tite, sed iter huius sermonis quod sit uides; ad res publicas firmandas et ad stabiliendas urbes sit aillE  sanandos(que) populos omnis nostra pergit oratio. quocirca pt :0: uereor committere, ut non bene prouisa et diligenter explorata principia ponantur, nec tamen ut omnibus probentur, nam id fieri non potest, sed ut eis, qui omnia recta atque honesta per se expetenda duxerunt et aut nihil omnino in bonis numeran- mir6  dum, nisi quod per se ipsum laudabile esset, aut certe nullum mlvJ   habendum magnum bonum, nisi quod uere laudari sua sponte posset: 38, iis omnibus, siue in Academia uetere cum Speusippo, MeN, dio,  Xenocrate, Polemone manserunt, siue Aristotelem et Theo- phrastum, cum illis congruentis . re, genere docendi paulum differentis, secuti sunt, siue, ut Zenoni uisum est, rebus non cette,  commutatis inmutauerunt uocabula, siue etiam Aristonis diffi- cilem atque arduam, sed iam tamen fractam et conuictam sectam secuti sunt, ut uirtutibus exceptis atque uitiis cetera in summa 1/efeei aequalitate ponerent, iis omnibus haec, quae dixi, probentur. rodos 39. sibi autem indulgentis et corpori deseruientis atque omnia, lief quae sequantur in uita quaeque fugiant, uoluptatihus et dolo- O si °"'  ribus ponderantis, etiam si uera dicunt, nihil enim opus est ? !I gl hoc loco litibus, in hortulis suis iubeamus dicere, atque etiam ab omni societate rei publicae, quoius partem nec norunt ullam neque umquam nosse uoluerunt, paulisper facessant rogemus. perturbatricem autem harum omnium rerum Academiam, hanc ab Arcesila et Carneade recentem, exoretnus ut sileat; nam si inuaserit in haec, quae satis scite nobis instructa et composita to, uidentur, nimias edet ruinas: quam quidem ego placare cupio, summouere non audeo. XIV. 40. *** nam et iu iis sine illius suffimentis expiati sumus: at uero scelerum in homines 36 t4  . M. Recte dicis, et res se sic habet. uerum philoso- ' ilo ,i0  ff '''  il0 ,  r, ',41.'''.4j 0111, i 9 , ;1 11 " , 10 / ! H ito '"i,:.1$,,r,4iill ;,,,4 0,,P1 o '' , ;1 0 1  r i . ., 0 V yii s  1.  ,, ,l , 1 , , 0 " :.  li t,, 0',' , , ,..- .''';4, „.  , f..' , . .;0i0' i j ill 5411t , :: '° Q '.° ', :': ' '''Il l hl 'i hl 'ill 'I 'a ' i ltl lim It i: 4 11!ii ll '!Ii 'iai :1 1:1 1111itt f4 it tii l ,lf it il li i ..14 i4 it : qi ) ;  • ''11' 7 . ' ' Illillit Au 'ttilli It lh qkll 'k til, , \i Io §„, Itt, ''Pti , i /, et '1i,,.,  .14 4‘ :444 v ..:,tk,  ' ( , t ti, y ,  l:F A 41 11 , 1,11 32  M. TVLLIVS CICERO. atque inpietatum t nulla expiatio est; itaque poenas luunt non tam iudiciis, quae quondam nusquam erant, hodie multifariam nulla sunt, ubi sunt, tamen persaepe falsa sunt, (set) ut eos agitent insectenturque furiae, non arclentibus taedis, sicut in fabulis, sed angore conscientiae fraudisque cruciatu, quod si homines ab iniuria poen / a, non natura arcere deberet, quaenam sollicitudo uexaret impios sublato suppliciorum metu? quorum tamen nemo tam audax umquam fuit, quin aut abnueret a se commissum esse facinus, aut iusti sui doloris causam aliquam fingeret defensionemque facinoris a naturae iure aliquo quae- reret: quae si appellare audent impii, quo tandem studio colen- tur a bonis? quod si poena, si metus supplici, iion ipsa turpi- tudo deterret ab iniuriosa facinerosaque uita, nemo est iniu- stus, aut incauti potius habendi sunt inprobi. 41, tum autem qui non ipso honesto mouemur, ut boni uiri simus, sed utili- tate aliqua atque fructu, callidi sumus, non boni: nam quid faciet is homo in tenebris, qui nihil timet nisi testem et iudi- cem? quid in deserto quo loco nactus, quem 'multo 2 auro spo- liare possit, inbecillum atque solum? noster quidem hic natura iustus uir ac bonus etiam conloquetur, iuuabit, in uiam dedu- cet, is uero, qui nihil alterius causa facit et metitur suis com- modis omnia, uidetis, credo, quid sit acturus: quod si negabit se illi uitam erepturum et aurum ablaturum, numquam ob eam causam negabit, quod id natura turpe iudicet, sed quod metuat, ne emanet, id est, ne malum habeat. o rem dignam, in qua non modo docti, sed etiam agrestes erubescant. XV. 42. lam uero illud stultissimum, existimare omnia iusta esse, quae sita sint in populorum institutis aut legibus. etiamne, si quae le- ges sint tyrannorum? si triginta illi Athenis leges inponere uoluissent aut si omiies Athenienses delectarentur tvrannicis legibus, num idcirco eae leges iustae haberentur? nihilo, credo, magis illa, quam interrex noster tulit, ut dictator quem uellet ciuium (indemnatum) aut indicta causa inpune posset occidere: est enim unum ius, quo deuincta est hominum societas et quod lex constituit una; quae lex est recta ratio imperandi atque prohibendi: quam qui ignorat, is est iniustus, siue est illa scripta uspiam siue nusquam. quod si iustitia est obtemperatio 1 ) in deos impietatum ed.V.  Lege uita, cui m adhaesit(vid.seq.). 1114111,,, , di o4: s, e' 4 . 1N: ret ) tiok eto Ititz limuert tsam, stodioci: ail ipsa emo est ior: tom atik: us , sed tk, oi: 111211L stett aoro .11) hic Delg uidm dek or suis coD d si llegabil ivam oF eaut ) v , g, 'ssel ie l si (111"1.' [ eges i1110`, 1SSel e ps ei1111' , /6i  njj 110° 01)161111°' DE LEGIBVS LIBER I.  33 scriptis legibus institutisque populorum et si, ut eidem-dicunt, utilitate omnia metienda sunt, negleget leges easque perrum- pet, si poterit, is, qui sibi eam rem fructuosam putabit fore ; ita fit, ut nulla sit omnino iustitia, si 'non natura est, ea- que t , quae propter utilitatem constituitur, utilitate illa con- uellitur. 43. Atque si natura confirmatura ius non erit, tol- lentur ** : 2 ubi enim liberalitas, ubi patriae caritas, ubi pietas, ubi aut bene merendi de altero aut referendae gratiae uoluntas pote • it existere? nam haec nascuntur ex eo, quia natura pro- pensi sumus ad diligendos homines, quod fundameiitum iuris est. neque solum in homines obsequia, sed etiam in deos caerimoniae religionesque tollentur, quas o metu, set ea coniunctione, quae est homini cum deo, conseruandas puto. XVI. Quod si populorum iussis, si principum decretis, si sen- tentiis iudicum iura constituerentur, ius esset latrocinari, ius adulterare, ius testamenta falsa supponere, si haec suffragiis aut scitis multitudinis probarentur. 44. quae si tanta potestas est stultorum sententiis atque iussis, ut eorum 3 suffrag,iis rerum natura uertatur, cur non sanciunt, tit, quae mala perni- ciosaque sunt, habeantur pro bonis et salutaribus? aut quor ius ex iniuria lex facere possit, bonum eadem facere non possit ex malo ? atqui nos legem bonam a mala nulla alia nisi naturae norma diuidere possumus; nec solum ius et iniuria natura di- iudicatur, sed otnnino omnia honesta et tur ► ia. nam et (u t) communis intellegentia nobis notas res efficit eas, quas 4 in animis nostris incho . auit, (i t honesta in uirtute ponuntur, in uitiis turpia. 45, ea autem in opinione existimare, non in natura posita dementis est ; nam nec arboris nec equi uirtus quae dicitur, in quo abutimur nomine, in opinione sita est, sed in natura: quod si ita est, honesta quoque et turpia natura diiudicanda sunt. nam si opinione uniuersa virtus, eadem eius etiam partes probarentur: quis igitur prudentem et, ut ita dicam, catum non ex ipsius habitu, sed ex aliqua re externa iudicet? est enim uirtus perfecta ratio, quod certe in natura societate cernuntur cj. tollantur (sic AB) necesse est uir- tutes omnes etc. 3 ) quorum (corr. eorum) AB ed. V. 4 ) eas quae A easque B ed. V. 5 ) Addidi. . eaque ed. V. 2 ) Excidisse fere uirtutes omnes, quae in hominum I ) neque  etpost ea AB, vitio sc. ex transpositione orto. neque IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  3 34  M. TVLLIVS CIU1a10. est: igitur omnis honestas eodem modo. XVII. Nam ut uera et falsa, ut consequentia et contraria sua sponte, non aliena iudi- cantur, sic constans et perpetua ratio uitae, quae uirtus est, iternque inconstantia, quod est uitium, sua natura ** probauit,1 nos ingenia iuuenum non item? 46. an iligenia natura, uirtu- tes et uitia, quae existunt ab ingeniis , aliter iudicabuntur ? at(si) 2 ea non aliter, , honesta et turpia non ad naturam referri necesse erit? quod Iaudabile bonum est, in se habeat quod laudetur necesse est; ipsum enim bonum non est opinionibus, sed natura. nam, ni ita esset, beati quoque opinione essent, quo quid dici potest stultius? qua re quom et bonum et ma- lum natura iudicetur et ea sint principia naturae, certe honesta quoque et turpia simili ratione iudicanda et ad naturam refe- renda sunt. 47. Sed perturbat nos opinionum uarietas homi- numque dissensio, et quia non idem contingit in sensibus, hos natura certos putamus, illa, quae aliis sic, aliis secus nec isdem semper uno modo uidentur, ficta esse dicimus: quod est longe aliter. nam sensus nostros non parens, non nutrix, non ma- gister, non poêta, non scena deprauat, non multitudinis con- sensus abducit: at uero 3 animis omnes tenduntur insidiae uel ab iis, quos modo enumeraui, qui teneros et rudes quom acce- perunt, inficiunt et flectunt, ut uolunt, uel ab ea, quae penitus in omni sensu inplicata insidet, imitatrix boni, uoluptas, malo- rum autem mater omnium; quoius blanditiis corrupti, quae natura bona sunt, quia dulcedine hac et scabie carent, non cernunt satis. XVIII. 48. Sequitur, ut conclusa mihi iam haec sit omnis oratio, id quod ante oculos ex iis est, quae dicta sunt, et ius et omne honestum sua sponte esse expetendum ; etenim omnes uiri boni ipsam aequitatem et ius ipsum amant, nec est uiri boni errare et diligere quod per se non sit diligendum: per se igitur ius est expetendum et colendum ; quod si ius, etiam iustitia ; sin ea, reliquae quoque uirtutes per se colendae sunt. quid? liberalitas gratuitane est an mercennaria? si sine prae- mio benignus est, gratuita; si cum mercede, conducta. nec est 1 ) V. supplendum existimat ; natura (iudicabitur. an agricola surculi ingenium natura) probabit. Pro iudicabitur' malim` iudica- tur' 2 ) ad (corr. ab) Ban A ed. V. 3 ) abducit (a uero) at uero cj. Y. DE LEGIBVS LIBER Y.  35 dubium, quin is, qui liberalis benignusue dicitur, officium, non fructitm sequatur; ergo item iustitia nihil expetit praemii, nihil pretii: per se igitur expetitur. eademque omnium uirtutum 111i1,1  causa atque sententia est. 49. atque etiam si emolumentis, ic4 1 .   non suapte (u0 uirtus expetitur, una erit uirtus, quae malitia rectissime dicetur ; ut enim quisque maxume ad suum commo- ehrri  dum refert quaecumque agit, ita minime est uir bonus, ut qui quod   uirtutem praemio metiuntur, nullam uirtutem nisi malitiam putent: ubi enim beneficus, si nemo alterius causa benigne ssul,  facit? ubi gratus, si non eum ipsum cernunt grati, quoi refe- ![  runt gratiam? ubi illa sancta amicitia, si non ipse amicus per esta  se atnatur toto pectore, ut dicitur? qui etiam deserendus et refe.  abiciendus est desperatis emolumentis et fructibus: quo quid .  potest dici immanius? quod si amicitia per se colenda est, so- unni hos  cietas quoque hominum et aequalitas et iustitia per se expe- em d s   tenda: quod ni ita est, omnino itistitia nulla est ; id enim in- i ustissimum ipsum est, iustitiae mercedem quaerere. XIX. 50. Ioqe 11111i )   quid uero de modestia, quid de temperantia, quid de continen- tia, quid de uerecundia, pudore pudicitiaque dicemus ? infa- is cot. miaene metu non esse petulantis an legum et iudiciorum? in- i18 ilel  nocentes ergo et uerecundi sunt, ut bene audiant, et ut rumo- 1 4Ca. rem bonum colligant, erubescunt, pudet etiam loqui de pudi- pnitos citia: at me istorum philos / ophorum pudet, qui ullum iudicium 01 0. i, uitari nisi uitio ipso uitato putant. 1 51. quid enim? possu- j, q° ae  mus eos, qui a stupro arcentur infamiae metu, pudicos dicere, ot, 0611   quom ipsa infamia propter rei turpitudinem consequatur? nam quid aut laudari rite aut uituperari potest, si ab eius natura il 0111 °  recesseris, quod aut laudandum aut uituperandum putes? an f eti "  corporis prauitates, si erunt perinsignes , habebunt aliquid ;011"  offensionis, animi deformitas non habebit, cuius turpitudo ex st Ilirl  ipsis uitiis facillime percipi potest? quid enim foedius auaritia, : V )et "  quid inmanius libidine, quid contemptius timiditate, quid ab- ; 0  iectius tarditate et stultitia dici potest? quid ergo? eos, qui i*Sill singulis uitiis excellunt aut etiam pluribus, propter damna aut detrimenta aut cruciatus aliquos miseros esse dicimus an propter sil le 6! 9.°C'' 1) qui illum (illum B) iudicium uitare nisi uitio ipso mutatii (A ,,  nutatum corr. mut B) putant AB qui neminern ullum iudicitun multare r r ii g i -  nisi uitio ipso notatum putant ed. V. fl  '1[1 ' l i il l 1 ,i' . .  3* , ItPtO°' 36  TVLLIVS CICERO. uim turpitudinemque uitiorum? quod item ad contrariam lau- dem in uirtutem dici potest. 52. Postremo, si propter alias res uirtus expetitur, melius esse aliquid quam uirtutem necesse est: pecuniamne igitur an honores an formam an ualitudinem? quae et, quom adsunt, perparua sunt, et, quam diu adfutura sint, certum sciri nullo modo potest ; an, id quod turpissimum dictu est, uoluptatem? at in ea quidem spernenda et repu- dianda uirtus uel maxime cernitur. Sed uidetisne quanta series •erum sententiarumque sit at- que ut ex alio alia nectantur ? quin labebar longius, nisi me retinuissem. XX. Q. Quo tandem? lubenter enim, frater, quod istam orationem, tecum prolaberer. M. Ad finem l bonorum, quo referuntur et quoius api- scendi causa sunt facienda omnia, controuersam rem et plenam dissensionis inter doctissimos, sed aliquando iam iudicandam. 53. A. Qui istuc fieri potest L. Gellio mortuo? M. Quid taiidem id ad rem? A. Quoniam Athenis audire ex Phaedro meo memini, Gel- lium, familiarem tuum, quom pro consule ex praetura in Grae- ciam uenisset (esset)que Athenis, philosophos, qui tum erant, in locum unum conuocasse ipsisque magno opere auctorem fuisse, ut aliquando controuersiarum aliquem facerent modum: quod si essent eo animo, ut nollent aetatem in litibus conte- rere, posse rem conuenire, et simul operam suam illis esse pollicitum, si posset inter eos aliquid conuenire. M. Ioculare istuc quidem, Pomponi, et a multis saepe de- risum: sed ego plane uellem me arbitrum iiiter antiquam Aca- demiam et Zenonem datum. A. Quo tandem istuc modo? M. Quia de re una solum dissident, de ceteris mirifice congruunt. A. Ain tandem? unane est solum dissensio? 54,  Quae quidem ad rem pertirieat, una: quippe quom antiqui omne, quod secundum naturam esset, quo ittuaremur 1 ) ten, addit B. , nisi t?, od ;1021 caudam ini, 68I. ia Grae. loctorein alq(kg: DE LEGIBVS LIBER I.  37 in uita, bonum esse decreuerint, hic (nil) nisi quod honestum esset putarit i bonum. A. Non paruam uero controuersiam dicis, set eam, 2 quae dirimat omnia. M. Probe quidem sentires, si re ac non uerbis dissiderent. XXI. A. Ergo adsentiris Antiocho familiari meo, magistro enim non audeo dicere, quocum uixi et qui me ex nostris paene conuellit hortulis deduxitque in Academiam perpauculis passibus. M. Vir iste fuit ille (quidem) prudens et acutus et in suo genere perfectus mihique, ut scis, familiaris, quoi tamen ego adsentiar in omnibus necne, mox uidero: hoc dico, controuer- siam totam istam posse sedari. 55. A. Quin istuc tandem (non) uile'st?3 M. Quia, si, ut Chius Aristo dixit solum bonum esse quod honestum esset, malumque quod turpe, ceteras res omnis plane paris ac ne minimum quidem utrum adessent an abessent inter- esse, ualde a Xenocrate et Aristotele et ab illa Platonis familia discreparet esset(que) inter eos de re maxima et de omni ui- uendi ratione dissensio: nunc uero, quom decus, quod antiqui summum bonum esse dixerant, hic solum bonum dicat, itemque dedecus illi summum malum, hic solum, diuitias, ualetudinem, pulchritudinem commodas res appellet, non bonas, pauper- tatem , debilitatem, dolorem incommodas, non malas, sentit idem quod Xenocrates, quod Aristoteles, loquitur alio modo. ex hac autem non rerum, sed uerborum discordia controuersia est nata de finibus ; in qua, quoniam usum 4 capionem duodecim tabulae intra quinque pedes esse noluerunt, depasci ueterem possessionem Academiae ab hoc acuto homine non sinemus, nec Mamilia lege singuli, sed e g ii tres arbitri finis regemus. 56. Q. Quamnam igitur sententiam dicimus? M. Requiri placere terminos, quos Socrates pegerit, iis- que parere. Q. Praeclare, frater, iam nunc a te uerba usurpantur ciuilis iuris et legurn, quo de genere expecto disputationern tuam; i ) bic nisi quod honestum esset ni7ail esse putarit ed. V. 2 ) parum uero controuersiam dicis sat non eam AB Paruam uero c. d, at non eam ed. V. 3 ) Qui istuc tandem uides ? edd. quin istuc tandem (tandi4 A) uides AB. 4 ) usus AB. ed. V. usu ed. mea 3. 44  M. TVLLIVS CICERO. ob rem lex uera atque princeps apta ad iubendum et ad uetan- dum ratio est recta summi Iouis. V. 11. Q. Adsentior, frater, ut, quod est rectum uerum- que, (aeternum quoque) sit neque cum litteris, quibus scita scribuntur, aut oriatur aut occidat. M. Ergo ut illa diuina mens summa Iex est, item, quom in homine est perfecta ** I in mente sapientis; quae sunt au- tem uarie et ad tempus descriptae populis, fauore magis quam re legum nomen tenent. omnem enim legem, quae quidem recte lex appellari possit, esse laudabilem quibusdam talibus argumentis docent. constat profecto, ad salutem ciuium ciui- tatumque incolumitatem uitamque hominum quietam et beatam inuentas esse leges, eosque, qui primum eius modi scita san- xerint, populis ostendisse, ea se scripturos atque laturos, qui- bus illi adscitis susceptisque honeste beateque uiuerent; .quae- que ita conposita sanctaque essent, eas leges uidelicet nomi- narent. ex quo intellegi par est, eos, qui perniciosa et iniusta populis iussa descripserint, quom contra fecerint quam polliciti professique sint, quiduis potius tulisse quam leges: ut perspi- cuum esse possit, in ipso nomine legis interpretando inesse uim et sententiam iusti et ueri legendi. quaero igitur a te, Quinte, sicut illi solent: 12. quo si ciuitas careat, ob eam ipsam causam, quod eo careat, pro nihilo habenda sit, id estne numerandum in bonis? Q. Ac maxumis quidem. M. Lege autem carens ciuitas estne ob (id) ipsum habenda nullo loco? Q. Dici aliter non potest. M. Necesse est igitur legem haberi in rebus optimis. Q. Prorsus adsentior. 13. M. Quid? quod multa perniciose, multa pestifere sci- seuntur in populis, quae non magis legis nomen attingunt, quam si latrones aliquas cousessu suo sanxerint. nam si neque medicorum praecepta dici uere possent, quae 2 inscii inperiti- que pro salutaribus mortifera conscripserunt, neque in populo 1 ) ratio, lex est: ea uero est perfecta supplet V, 2 ) nam neque medicorum praecepta dici uere possent, si quae AB, item mutato pos- sent in possunt ed. V. I Qi41, (111$114 ) [ilat magii lijae Istlara idi sciii laturos, .lent; ios vitio bleg ' ob egile Ond, DE LEGIBVS LIBER II.  45 cuicuimodi fuerit illa,..etiam si perniciosum aliquid populus acceperit. ergo Ast lex iustorum iniustorumque distinctio, ad illam antiquissimTm et rerum omnium principem expressa natu- ram, ad quam leges hominum diriguntur, quae supplicio inpro- bos adficiunt, defendunt ac tuentur bonos. VI. Q. Praeclare intellego, nec uero iam aliam esse ullam legem puto non modo habendam, sed ne appellandam quidem. 14. M. Igitur tu Titias et Apuleias leges nullas putas ? Q. Ego uero ne Liuias quidem. M. Et recte, quae praesertim uno uersiculo senatus puncto • temporis sublatae sint: lex autem illa, cuius uim explicaui, ne- que tolli neque abrogari potest. Q. Eas tu igitur leges rogabis uidelicet, quae numquam abrogen tur. M. Certe, si modo acceptae a duobus uobis erunt. sed, ut uir doctissimus fecit Plato atque idem grauissimus philoso- phorum omnium, qui princeps de re publica conscripsit idem- que separatim de legibus eius, id mihi credo esse faciundum, ut, prius quam ipsam legem recitem, de eius legis laude dicam; quod idem et Zaleucum et Charondam fecisse uideo, quom qui- dem illi non studii et delectationis, sed rei publicae causa leges ciuitatibus suis scripserunt: quos imitatus Plato uidelicet hoc quoque legis putauit esse, persuadere aliquid, non omnia ui ac minis cogere. 15. Q. Quid? quod Zaleucum istum negat ullum fuisse Timaeus?' At Theophrastus , auctor haud deterior mea quidem sententia (meliorem multi nominant) commemorat et I uero ipsius ciues, nostri clientes, Locri. sed siue fuit siue non fuit, nihil ad rem: loquimur quod traditum est. 7. Sit igitur hoc iain a principio persuasum ciuibus, domi- nos esse omnium rerum ac moderatores deos eaque, quae ge- rantur, eorum geri iudicio ac numine, eosdenique optime de genere hominum mereri et qualis quisque sit , quid agat, quid in se admittat, qua mente, qua pietate colat religiones, intueri piorumque et impiorum habere ratiOnem. his enim rebus in- butae mentes haud sane abhorrebunt ab utili aut a uera sen- 1 ) commemorant AB ed. V. 46  M. TVLLIVS CICERO. tentia: quid est enim uerius quam neminem esse oportere tam stulte adrogantem, ut in se rationem et meniem putet inesse, in caelo mundoque non putet, aut ut ea, quae uix summa in- genii (ratione comprehendantur, nulla) ratione moueri putet. quem uero astrorum ordines, quem dierum noctiumque uicissi- tudines, quem mensum temperatio quemque ea, quae gignuntur nobis ad fruendum, non gratum esse cogunt, hunc hominem omnino numerari qui decet? quomque omnia, quae rationem habent, praestent iis, quae sint rationis expertia, nefasque sit dicere, ullam rem praestare naturae omnium rerum, rationem inesse in ea confitendum est. utilis esse autem has opiniones quis neget, quom intellegat, quam multa firmenturiure iurando, quantae saluti sint foederum religiones, quam multos diuini supplici metus a scelere reuocarit quamque sancta sit societas ciuium inter ipsos diis inmortalibus, interpositis iis l tum iudi- cibus, (tum) testibus. en habes 2 legis prohoemium ; sic enim haec appellat Plato. 17. Q. Habeo uero, frater, et in hoc admodum delector, quod in aliis rebus aliisque sententiis uersaris atque ille ; nihil enim tam dissimile quam uel ea , quae ante dixisti, uel hoc ipsum de deis exordium: unum illud mihi uideris imitari, ora- tionis genus. M. Velle fortasse; quis enim id potest aut umquam poterit imitari? nam sententias interpretari perfacile est; quod qui- dem ego facerein , nisi plane esse uellem meus. quid enim negotii est eadem prope uerbis isdem conuersa dicere? Q. Prorsus adsentior; uerum, ut modo tute dixisti, te esse malo tuum. sed iam exprome, si placet, istas leges de religione. 18. M. Expromam equidem, ut potero , et quoniam et locus et sermo familiaris est, leges legum 3 uoce proponam. Q. Quidnam id est? M. Sunt certa legum uerba, Quinte, neque ita prisca, ut in ueteribus x1i sacratisque legibus, et tamen, quo plus aucto- ritatis habeant, paulo antiquiora quam hic sermo est: eum mo- rem igitur cum breuitate, si potuero, consequar. leges autem 1 ) interpositis AB edd. sed postea testib ; his (is B) AB 2 ) 7habes AB habes edd. 3 ) legum leges AB ed. V. m es " °Port Ii1111)4tetik' [1 , 1 °  suz: 44;/[11; quae ertia, Eefasy; 1 rerilm, tem has mturigreillrac, 1111 mulios ancta sft sock iis t turoi2 Rmitini; sic dino(10 deleck aique ille; 3,ris DE LEGIBVS LIBER II,  47 a me edentur non perfectae, nam esset infinitum, sed ipsae summae rerum atque sententiae. Q. Ita uero necesse est; qua re audiamus. VIH. 19. M. Ad diuos acleunto caste, pietatem adhibento, opes apouento. qui secus faxit, deus ipse uiiidex erit. Separatim nemo habessit deos neue nouos neue aduenas nisi publice adscitos; privatim colunto, quos rite a patribus (cultos accepe- rint. ln urbibus) delubra 1 habento: lucos in agris habento et Larum sedes. ritus familiae patrum- que seruanto. Diuos et eos, qui caelestes semper habiti, colunto, et ollos, quos endo caelo merita loca- uerint, Herculem, Liberum, Aesculapium, Casto- rem, Pollucem, Quirinum, ast olla, propter quae datur homini ascensus in caelum, 14Ientem, Vir- tutem, Pietatem, Fidem: earumque laudum de- lubra sunto, ne uncula uitiorum. Sacra sollemnia obeunto. feriis iurgia amo- uento easque in famulis operibus patratis ha- bento; itaque ut ita cadat 2 in annuis anfracti- Oppultrit bus descriptum esto. certasque fruges certasque 00#°  bacas sacerdotes publice libanto: hoc certis sa- 0  crificiis ac diebus, 20. itemque alios ad dies uber- 01'0?  tatem lactis feturaeque seruanto; idque ne com- i mitti possit, ad eam rem ratione 3 cursus annuos iti te sacerdotes finiunto, quaeque quoique diuo de- 10011°' ivo oto  corae grataeque sint hostiae prouidento. diuis- que aliis  sacerdotes, omnibus pantifices, ;60° singulis flaminis sunto; uirginesque Vestalis in urbe custodiunto ignem foci publici sempiternum. Quoque haec privatim et publice modo que fiant, discunto ignari a publicis sacerdoti- 41 i to 1 1111 °;  bus.  eorum autem genera sunto tria, unum, i s f tior, ye' /3)/IB I) Partim Madvigium secutus supplevi. ** Delubra ed. V. 2 ) Malim ut rite kalentur. 3 ) Ex Turnebi cj. rationern AB ed. V. iti ' illt  P  (11. ,f . 1 ;1!. v:!} ijoi J ',,,,0 ‘.;' ',;''1111111:ir, 1,t !J!' „1111 ,,. 4 01:,  il  ' e'' \ 1.`t ,1:1!11 11Y;'1111 '''' 11 '-:111 i,kttl ik t 4 \L„‘ d, tiit J1. Gis.1 i 1 1 )/z t, AqItti '‘4,,, 48  M. TVLLIVS CICERO. quod praesit caerimoniis et sacris, alterum, quod interpretetur fatidicorum et uatium ecfata in- cognita, quorum senatus populusque asciuerit: interpretes autem Iouis optimi maxumi, publici augures, signis et auspiciis postera uidento, disciplinam tenento; 21. sacerdotesque, uineta uirgetaque et salutem populi auguranto; quique agent rem duelli quique propopularem l , auspi- cium praemonento ollique optemperanto; diuo- rumque iras prouidento sisque apparento, caeli- que fulgera regionibus ratis temperanto, urbem- que et agros et 2 templa liberata et effata ha- bento; quaeque augur iniusta, nefasta, uitiosa, dira defixerit, inrita infectaque sunto, quique non paruerit, capital esto. IX. Foederum, pacis, belli, indotiarumque ratorum 3 fetiales iudices, nontii sunto: bella disceptanto. Prodigia et portenta ad Etruscos 4 aruspices, si senatus iussit, deferunto, Etruriaque principis disciplinam doceto. quibus diuis creuerint, pr o- curanto, idemque fulgura atque obstita pianto. Nocturna mulie'rum sacrificia ne sunto prae- ter olla, qua.e pro populo rite fieiit: neue quem initianto nisi, ut adsolet, Cereri Graeco sacro. 22. Sacrum commissum, quod neque expiari poterit, impie commissum esto: quod expiari poterit, publici sacerdotes expianto. labedis publicis, quod sine curriculo et sine certatione corporum fiat, p6pularem laetitiam in cantu et fidibus et tibiis moderanto eamque cum diuum honore iungunto. Ex patriis ritibus optuma colunto. Praeter Idaeae matris famulos, eosque iustis diebus, ne quis stipem cogito. 1 ) AB popularem edd. 2 ) [et] ed. V. 3 ) indbtiarii oratorum AB ed. V. 4 ) prodigia portenta ad Etruscos et aruspices AB [et] ed. V. lterlito 111 p "i' aRio ; Ilik !rethil l'anto; aco, urk effatiL sia, lotiar114 suilto: uepriue'qi, vint, pro. 11r de. %,t ;cogiclo,, iQglle 6?'111 0. 1,0 aa to °11:' e0 DE LEGIBVS LIBER  49 Sacrum sacroue commendatum qui clepsit rapsitue parricida esto. Periurii poena diuina exitium, humana dede- cus (esto)1. Incestum pontifices supremo supplicio san- ciunto. Impius ne audeto placare donis iram deorum.. Caute uota reddunto: poena uiolati iuris esto. quocirca ne quis agrum consecrato.  auri, ar- genti, eboris sacrandi modus esto. Sacra privata perpetua manento. Deorum Manium iura sancta sunto. 'sepoltos2 leto datos diuos habento; sumptum in ollos luctu-mque minuunto. X. 23. Q. Conclusa quidem est a te, frater, magna lex sane quam breui, set, ut mihi quidem uidetur, non multum discrepat ista constitutio religionum a legibus Numae nostris- que moribus. M. An censes, quom in illis de re publica libris persua- dere uideatur Africanus, omnium rerum publicarum nostram ueterem illam fuisse optumam, non necesse esse optumae rei publicae leges dare consentaneas?' Q. Immo prorsus ita censeo. M. Ergo adeb expectate leges, quae genus illud optumum rei publicae contineant, et, si quae forte a me hodie rogabun- tur, quae non sint in nostra re publica nec fuerint, tamen erant 3 fere in more maiorum, qui tum ut lex ualebat. 24. A. Suade igitur, si placet, istam ipsam legem, ut ego utei [tu] rogas' possim dicere. M. Ain tandem, Attice, non es dicturus aliter? A. Prorsus maiorem quidem rem nullam sciscam aliter, in minoribus, si uoles, remittam hoc tibi. Q. Atque mea quidem (eadent) sententia est. M. At, ne longum fiat, uidete. A. Utinam quidem! quid enim agere malumus? M. Caste iubet lex adire ad deos, animo uidelicet, in quo 1 ) Ex Lambini cj. addidi; nam in lege deesse non potest. 2 ) nos AB ed. V. 3 ) erunt AB edd. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V. 4 50  M. TVLLIVS CICERO. sunt omnia ; nec tollit castimoniam corporis, sed hoc oportet intellegi, quom multum animus corpori praestet obserueturque, ut casta corpora adhibeantur, , multo esse in animis id seruan- dum magis : nam illud uel aspersione aquae uel dierum numero repolitur l ; animi labes rec diuturnitate euanescere nec amni- bus ullis elui potest. 25. quod autem pietatem adhiberi, opes amoueri iubet, significat probitatem gratam esse deo, sumptum esse remouendum : qui enim paupertatem cum diuitiis etiam inter homines esse aequalem uelimus , cur eam sumptu ad sacra addito deorum aditu arceamus? praesertim cum ipsi deo nihil minus gratum futurum sit quam non omnibus patere ad se placandum et colendum uiam. quod autem non iudex, sed deus ipse uindex constituitur, praesentis poenae metu reli- gio confirmari uidetur. Suos (quos)que 2 deos aut nouos aut alienigenas coli con- fusionern habet religionum et ignotas caerimonias 'sacerdotibus. 26. suos uero a 3 patribus acceptos deos ita placet coli, si huic legi paruerint ipsi patres. Delubra esse in urbibus censeo, nec sequor Magos Persa- rum , quibus auctoribus Xerxes inflammasse templa Graeciae dicitur, quod parietibus includerent deos, quibus omnia debe- rent esse pateiitia ac libera quorumque hic mundus omnis tem- plum esset et domus. XI. Melius Graii atque nostri, qui ut augerent pietatem in deos, easdem illos urbis, quas nos, inco- lere uoluerunt ; adfert enim haec opinio religionem utilem ciui- tatibus : si quidem et illud bene dictum est a Pythagora, doctis- simo uiro, tum maxume et pietatem et religionem uersari in animis, cum rebus diuinis operam daremus, et quod Thales, qui sapientissimus in septem fuit, 4 homines existimare oportere omnia, (quae) cernerent, deorum esse plena ; fore enim omnis castiores uelutique in fanis essent, maxime religiosos ; 5 est enim quaedam opinione species deorum in oculis, non solum in mentibus. 27. eandemque rationem luci habent in agris; neque ea, quae a maioribus prodita est cum dominis tum fa- mulis, posita iu fundi uillaeque conspectu religio Larum repu- 1 ) tollitur AB edd. 2 ) suosque A suosq. B edd. 8 ) nos sacer- dotibus na AB nos sacerdPtibus. nam a ed. V. Adde `ait' vel `dixit' 5 ) Ex Turnebi Qj. ueluti quom in fanis essent maxime religio- sis ed. V. DE LEGIBVS L1BER xx.  51 114 ° I3Ser 114,  dianda est. iam ritus familiae patrumque seruare id est, quo- ithli Sills   niam antiquitas proxume accedit ad deos, a dis quasi traditam religionem tueri. isco4  Quod autem ex hominum genere consecratos, sicut Her- q Qler[ i cu lem et ceteros, coli lex iubet, indicat, omnium quidem ani- mos inmortalis esse, set fortium bonorumque diuinos. 28. bene uero, quod Mens, Pietas, Virtus, Fides consecratur manu, quarum omnium Romae dedicata publice templa sunt, ut illa cur  , qui habeant, habent autem , omnes boni, deos ipsos in animis sertiili cllzi  suis conlocatos putent. nam illud uitiosum Athenis, quod, ► onitt8F  Cylonio scelere expiato, Epimenide Crete suadente fecerunt Illiem  Contumeliae fanum et Inpudentiae; uirtutes enim, non uitia 1 0 °° nol 0   consecrare decet. araque uetusta in Palatio Febris et altera Esquiliis Malae Fortunae detestataque omnia eius modi repu- ligellEscoh  dianda sunt. quod si fingenda nomina, Vicae Potae potius  ^ias'sacerdoli:  uincendi atque potiundi, Statae standi, cognominaque Statoris Oneti,   et Inuicti Iouis, rerumque expetendarum nomina, Salutis, Ho- noris, Opis, Victoriae; quoniarnque expectatione rerum bona- rum erigitur animus, recte etiam Spes a Calatino consecrata ruor Nops l'us templa   est; Fortunaque sit uel Huiusce diei, nam ualet in omnes dies, u el Respiciens, ad opem ferendam, uel Fors, in quo incerti ibus onig casus significantur magis, uel Primigenia, a gignendo comes. uidus X1I. 29. Tum feriarum festormnque dierum ratio in liberi oi ui requietem habet litium et iurgiorum, in seruis operum et labo- 31V10' rum; quas conpositio anni conferre debet ad perfectionem operum rusticorum. quod tempus, ut sacrificiorum libamenta l ' 1)0 0 514  seruentur fetusque pecorum, quae dicta in lege sunt, ter habenda ratio intercalandi est; quod institutum perite a Numa posteriorum pontificum neglegentia dissolutum est. iam illud ex institutis pontificum et aruspicum non mutandum est, for oi 0' quibus hostiis immolandum quoique deo, cui maioribus, cui lactentibus, cui maribus, cui feminis. plures autem deorum omnium, singuli singulorum sacerdotes et respondendi iuris n  10 ilk  et conficiendarum l religionum facultatem adferunt. quomque Vesta quasi focum urbis, ut Graeco nomine est appellata, quod O to v , nos prope idem Graecum, (non) interpretatum nomen tenemus, conplexa sit, ei colendae uirgines praesint, ut aduigiletur faci- ( 0 13 6 tft :  confitendarum AB ed. V. 41% 0 10  4* 52  M. TVLLIVS CICERO. lius ad custodiam ignis, et sentiant mulieres in  naturam feminarum omnem castitatem -pati. 30. Quod sequitur uero, non solum ad religionem perti- net, sed etiam ad ciuitatis statum, ut sine iis, qui sacris publice praesint, religioni privatae satis facere non possint; continet enim rem publicam, consilio et auctoritate optimatium semper populum indigere. descriptioque sacerdotum nullum iustae religionis genus praetermittit. nam sunt ad placanclos deos alii constituti, qui sacris praesint sollemnibus, ad interpretanda alii praedicta uatium, neque multorum, ne esset infinitum, ne- que ut ea ipsa, quae suscepta publice essent, quisquam extra conlegium nosset. 31. maximum autem et praestantissimum in re publica ius est augurum cum auctoritate coniunctum. neque uero hoc, quia sum ipse augur, ita sentio, sed quia sic existimare nos est necesse. quid enim maius est, si de iure quaerimus, quam posse a summis imperiis et summis potesta- tibus comitiatus et concilia uel instituta demittere uel habita rescindere? quid grauius quam rem susceptam dirimi, si unus augur c alio (diey dixerit? quid magnificentius quam posse de- cernere, ut magistratu se abdicent consules? quid religiosius quam cum populo, cum plebe agendi ius aut dare aut non dare, quid leges non iure rogatas tollere, ut Titiam decreto conlegi, ut Liuias consilio Philippi, consulis et auguris, nihil domi, nihil militiae per magistratus gestum sine eorum auctoritate posse cuiquam probari? XIIL 32. A. Age, iam ista uideo fateorque esse magna, set in conlegio uestro inter Marcellum et Appium, optimos augures, magna dissensio (nam eorum ego in libros incidi), cum alteri placeat auspicia ista ad utilitatem esse rei publicae composita, alteri disciplina uestra quasi diuinari uideatur1 posse: hac tu de re quaero quid sentias. M. Egone? diuinationem, quam Graeci pceVrt2V41/ appel- lant, esse sentio et huius hanc ipsam partem, quae est in aui- bus ceterisque signis disciplinae nostrae. si enim deos esse concedimus eorumque mente mundum regi et eosdem homi- num consulere generi et posse nobis signa rerum futurarum ostendere, non uideo, cur ess6 diuinationem negem. 33. sunt 1 ) diuinare uideantur ed. ia (iiii,\ '))1111, 1 111 sac41) P o ss ► ot i t PLimatio Dollum Piltdos praestalk itatc colliz is est, si t stimmis!g ?,mitlere 1111 !,5 qua púsgl quid re Of 11011 di doeio cok llik atocitgle diqinas ► 1°' • Atoot,, t si  111`11 et 0J";' DE LEGIBVS LIBER II.  53 autem ea, quae posui: ex quibus id, quod uolumus, efficitur et cogitur. iam uero pe?multorum exemplorum et nostra est plena res publica et omnia regna omnesque populi cunctaeque gentes, augurum praedictis multa incredibiliter uera cecidisse; neque enim Polyidi neque Melampodis neque Mopsi neque Am- phiarai neque Calchantis neque Heleni tantum nomen fuisset, neque tot nationes id ad hoc tempus retinuissent, ut Phrygum, Lycaonum, Cilicum maximeque Pisidarum, nisi uetustas ea certa esse docuisset. nec uero Romulus noster auspicato ur- bem condidisset, neque Atti Naui nomen memoria floreret tam diu, nisi omnes hi multa ad ueritatem admirabilia dixissent. sed dubium non est, quin haec disciplina et ars augurum eua- nuerit iam et uetustate et neglegentia: ita neque illi adsentior, qui hanc scientiam negat umquam in nostro collegio fuisse, neque qui esse etiam nunc putat; quae mihi uidetur apud maiores fuisse duplex, ut ad rei publicae tempus non num- quam, ad agendi consilium saepissime pertineret. 34, A. Credo hercle . ita esse istique rationi potissimum adsentior; sed redde cetera. XIV. M. Reddam uero et id, si potero , breui: sequitur enim de iure belli; in quo et suscipiendo et gerendo et depo- nendo ius ut plurimum ualeret et fides eorumque ut publici interpretes essent, lege sanximus. iam de aruspicum religione, de expiationibus et procurationibus sat esse plane in ipsa lege dictum puto. A. Adsentior, quoniam omnis haec in religione uersatur oratio. M. At uero quod sequitur quo modo tu adsentiare auti ego reprehendam, sane quaero, Tite. 35. A. Quid tandem id es't? M. De nocturnis sacrificiis mulierum. A. Ego uero adsentior, excepto praesertim in ipsa lege sollemni sacrificio ac publico. M. Quid ergo aget Iacchus Eumolpidaeque uostri 2 et augusta illa mysteria, si quidem sacra nocturna tollimus? non quomodo aut tu adsentire AB quomodo aut tu adsentiare aut ed. V. 2 ) nostri AB edd. 60  M. TVLLIVS CICERO. hac scientia illam eluditis. placuit P. Scaeuolae et Ti. Corun- canio, pontificibus maximis, itemque ceteris, eos, qui tantun- dem capereiit, quantum omnes heredes, sacris alligari. habeo ius pontificium. 53. quid huc accessit ex iure ciuili? parti- tionis caput scriptum caute, ut centum nummi deducerentur: inuenta est ratio, cur pecunia sacrorum molestia liberaretur. quid si t hoc, qui testameiitum faciebat, cauere noluisset? ad- monet iuris consultus hic quidem ipse Mucius , pontifex idem, ut minus capiat 2 quam omnibus heredibus relinquatur, quibus par dicebant qui cepisset, 3 adstringi: rursus sacris liberatur.4 hoc uero nihil ad pontificium ius, set 5 e medio est iure ciuili, ut per aes et libram heredem testamenti soluant, et eodem loco res sit, quasi ea pecunia legata non esset, si is, cui lega- tum est, stipulatus est id ipsum, quod legatum est, ut ea pe- cunia ex stipulatione debeatur, sitque ea non (mortis causa capla) 6 ** doctum hominem sane, 54. cuius fuit Accius per- familiaris, sed mensem, credo, extremum anni, ut ueteres Fe- bruarium, sic hic Decembrem sequebatur. hostia autem maxima parentare, pietatis esse adiunctum putabat. XXII. 55. Iam tanta religio est sepulchrorum, ut extra sacra et gentem inferri fas negent esse, idque apud maiores nostros A. Torquatus in gente Popillia iudicauit. nec uero tam denicales, quae a nece appellatae sunt, quia resiclentur mor- tuis, quam ceterorum caelestium quieti dies feriae nominaren- tur, nisi maiores eos, qui ex hac uita migrassent, in deorum numero esse uoluissent. (set et) 7 eas in eos dies conferris ius, ut nec ipsius (domus) 9 neque publicae feriae sint, totaque huius iuris conpositio pontificalis magnam religionem caeri- moniamque declarat ; neque necesse est edisseri a nobis, quae finis funestae familiae, quod genus sacrificii Lari ueruecibus fiat, quem ad modum os resectum terra optegatur, quaeque in porca contracta iura sint, quo tempore incipiat sepulchrum quid si A quisi B quasi ed.  omisso in fine interrogationis signo. quodsi edd. ex R. Stephani cj. Fortasse excidit cui est legat(um). 3 ) relinquatur sup dicebant quicquid (quic B) coepisset A B relinquatnr, super dicebant cruicquid cepisset edd. 4 ) liberantur A B edd. 5 ) et AB ed. V. 6 ) Ad sententiam explendam addidi. Ad ea, quae post lacunam sequuntur, cf. Plutarch. qu. Rom. 34 et 19. 7 . ) Addidi.  conferre B ed. V. con*fere A. 9 ) Addidi. !(111 u, 0 A , val dethx;'" lere is, elitlquatur,1 sacris edio est saluat, si is, tum est, th llon (mortili! hs!lit Aceif, nai,iltileie hasiiageniti 1116, nec ueroil; itesidestvglop itefleali• atodlit di6 t6('J eos fetig 0111 5! gligi°11! oLegatofi ; pei0,;'' 101 4 ; • , 4111 DE LEGIBVS LIBER  61 esse et religione teneatur. 56, at mihi quidem aiitiquissimum sepulturae genus illud fuisse uidetur, quo apud Xenophontem Cyrus utitur: redditur enim terrae corpus et ita locatum ac situm quasi operimento matris obducitur. eodemque ritu in eo sepulchro, quod (haud) procul a Fontis ara est, regem nostrum Numam conditum accepimus gentemque Corneliam usque ad memoriam nostram hac sepultura scimus esse usam. C. Mari sitas reliquias apud Anienem dissipari iussit Sulla uictor, acerbiore odio incitatus, quam (si tam) sapiens fuisset quam fuit uehemens. 57. quod haud scio an timens (ne) suo corpori posset accidere, primus e patriciis Coriieliis igni uoluit cremari. declarat enim Ennius de Africano: h i c e s t ille s itus. uere; nam siti dicuntur qui conditi sunt. nec tamen eorum ante sepulchrum est, quam iusta facta et porcus caesus est. et quod nunc communiter in omnibus sepultis uenit usu, ut humati dicantur, id erat proprium tum in iis, quos humus iniecta contexerat, eumque morem ius pontificale confirmat. nam prius quam in os iniecta gleba est, locus ille, ubi crema- tum est corpus, nihil habet religionis: iniecta gleba 'tum illic et i humatus est et (ex) 2 gleba uocatur, ac tum denique multa religiosa iura conplectitur. itaque in eo, qui in naue necatus, deinde in mare proiectus esset, decreuit P. Mucius familiam puram, quod os supra terram non extaret; porcam heredi esse contractam et habendas triduum ferias, et porco femina piacu- lum dari 3 ; si in mari mortuus esset, eadem praeter piaculum et ferias. XXIII. 58. A. Video, quae sint in pontificio iure, sed quaero, ecquidnam sit in legibus. M. Pauca sane, Tite, et, uti arbitror, non ignota uobis ; sed ea non tam ad religionem spectant, quam ad ius sepul- chrorum. h o minem mort uum, inquit lex in duodecirn, in urbe ne sepelito neue urito. credo uel propter finis periculum. quod autem addit n e ue urito, indicat, non qui uratur sepeliri, sed qui humetur. A. Quid? 'quod uel 4 post xIT in urbe sepulti sunt clari uiri? 1 ) tumulis et AB tum et illis (illic cj.) ed V. 2 ) Addidi. 3 ) pati AB edd. vid, Macrob. Sat. 1, 16, io. 4 ) qui AR ed. V. 62  M. TVLLIVS CICERO. M. Credo, Tite, fuisse aut eos, quibus hoc ante hanc le- gem uirtutis causa tributum est, ut Poplicolae, ut Tuberto, quod eorum posteri iure tenuerunt, aut 'post l qui hoc, ut C. Fabricius, uirtutis causa soluti legibus consecuti sunt. sed (ta) in urbe sepeliri lex uetat, sic decretum a pontificum collegio, non esse ius, in loco publico fieri sepulchrum. nostis extra portam Collinam aedem Honoris: aram in eo loco fuisse me- moriae proditum est; ad eam cum lamina esset inuenta et in ea scriptum lamina HONORIS, ea causa fuit, (ut) aedis haec dedicaretur. 2 sed quom multa in eo loco sepulchra fuissent, exarata sunt; statuit enim collegium, locum publicum non po- tuisse privata religione obligari. 59. Iam cetera in g II minuendi sumptus sunt lamentatio- nisque funebris, translata de Solonis fere legibus. h o c plus, inquit, ne facito; rogum ascea ne polito. nostis, quae secuntur; discebamus enim pueri xi1 ut carmen necessarium, quas iam nemo discit. extenuato igitur sumptu tribus riciniis et tunicula purpurae et decem tibicinibus tollit etiam (nimiam)3 lamentationem: mulieres genas ne radunto neue les- s um funeris er g o hab ent o. hoc ueteres interpretes Sex. Aelius, L. Acilius non satis se intellegere dixerunt, sed suspi- cari uestimenti aliquod genus funebris, L. Aelius lessum quasi lugubrem eiulationem, ut uox ipsa significat; quod eo magis iudico uerum esse, quia lex Solonis id ipsum uetat. haec lau- dabilia et locupletibus fere cum plebe communia; quod quidem maxime e natura est, tolli fortunae discrimen in morte, XXIV. 60. Cetera item funebria, quibus luctus augetur, xn sustu- lerunt. homini l inquit, mortuo ne ossa legito, quo- rum 4 pos funus faciat. excipit bellicam peregrinamque mortem. haec praeterea sunt in legibus : de unctura (uectura-) que 5 seruilis unctura tollitur omuisque circumportatio 6 ; quae et recte tolluntur, neque tollerentur, nisi fuissent. ne sum- p tuosa respersio (sit), 7 ne longae coronae nec8 a c e r r a e praeferantur: 6 credoque, quod erat factitatum, 1 ) eos si AB edd. 2 ) fuit aedis haec dedicare AB fuit (cur) haec aedis dedicaretur cj. V. fuit aedis huius dedicandae edd. 2 ) Ad- q didi. u s A quo quos B quo edd. e uectura' addidi. cena' supplet V. 6 ) circumpotatio AB ed. V. 7 ) Addidi. 8 ) AB ne ed. V. 9 ) praetereantur A B ed. V. is sont laillat ;i1)os s Ito4, t o. mtleti 1111Plifibl6 )11iteik thoto es illierpeeles seei teld elettt, °u>1ta;qaodq ū iEc iee iee0, ofititif) I 0. iüisso t "': e c ° r °" !: Ígo,. . /; ,4111:1( DE LEGIBVS LIBER II.  63 ut uni plura (funera) 1 fierent lectique plures sternerentur, id quoque 2 ne fieret, lege sanctum est. 3 illa iam significatio est, laudis ornamenta ad mortuos pertinere, quod coronam uir- tute p a r t a m et ei, qui peperisset, et eius parenti sine fraude esse lex inpositam iubet. qua in lege quom esset neue a u- rum addit o, (uidete), quam humane excipiat altera lex ex praecepto 4 altera lege: at cui auro dentes iuncti escunt, ast im cum illo sepeliet uretue, se fraude est o. et simul illud uidetote, aliud habitum esse sepelire et urere. 61. duae sunt praeterea leges de sepulchris, quarum altera privatorum aedificiis, altera ipsis sepulcris cauet: nam quod rog.um bustumue nouum uetat propius sexa- ginta pedes adici aedes alienas inuito domino, incendium ueretur ac urbi cauet 5 ; quod autem forum, id est uestibulum sepulchri, b u stum ue usu c api uetat, tuetur ius sepulchrorum. haec habemus in sane secundum naturam. quae norma legis est ; reliqua sunt in more, funus ut indicatur, si quid ludorum, dominusque funeris utatur accenso atque lictoribus, 62. honoratorum (ut) -aiuorum 6 laudes in contione memorentur eosque exin et 7 cantus ad tibicinem prosequatur, cui nomen neniae, quo uocabulo etiam Graecorum 8 cantus lugubres nominantur. XXV. A. Gaudeo, nostra iura ad naturam accommodari maiorumque sapientia admodum delector; sed 'recte, credo, requiro 9 , ut ceteri sumptus, sic etiam sepulchrorum modum. M. Recte requiris: quos enim ad sumptus progressa iam ista res sit, in C. Figuli sepulchro uidisse (te) credo. minimam olim istius rei fuisse cupiditatem, multa extant exempla maio- rum. nostrae quidem legis interpretes, quo capite iubentur (nimius) 1 ° sumptus et luctus remoueri 11 a deorum Manium Ex aliorum cj. addidi.  AB corr. quod ed. V.  Verba credoque quod  lege sanctum est in AB et edd. non hoc loco, sect transposita post illa lex inpositam itibet leguntur. 4 ) lex precipit A ex pcipit B lex praecepit ed. V. 5 ) acerki uetat A, acebil vetat B acerbum [uetat] ed. V. 6 ) C ut' addidi. uiuora AB uiuorum edd. 7 ) easque etia et AB easque etiam [et] ed. V. 8 ) gracchos B grac- cus B apud Graecos ed. V. 3 ) recedoquiro A recedo phyro B re- [cedo]quiro ed. V. 10 ) Addidi. 11 ) sumptus et luctri remouere AB sumptum et luctum remouere ed. V. 64  M. TVLLIVS CICERO. iure, hoc intellegant in primis, sepulchrorum magnificentiam esse minuendam. 63. nec haec a sapientissimis legum scripto- ribus ueglecta sunt. nam et Athenis iam ille mos et i a Ce- crope, ut aiunt, permansit hoc ius terra humandi, quam quom proxumi fecerant obductaque terra erat, frugibus obserebatur, ut sinus et gremium quasi matris mortuo tribueretur, solum autem frugibus expiatum uiuis 2 redderetur ; sequebantur epu- lae, quas inibant propinqui coronati; apud quas 3 de mortui laude quom, si quid ueri, erat praedicatum , narn mentiri nefas habebatur, (sepultura) ¢ ac iusta confecta erant. 64. postea quam, ut scribit Phalereus, sumptuosa fieri funera et lamen- tabilia coepissent, ea 5 Solonis lege sublata sunt: quam legern eisdem prope uerbis nostri decemuiri in decimam tabulam con- iecerunt ; nam de tribus reciniis et pleraque illa Solonis sunt. de lamentis uero expressa uerbis sunt: mulieres genas n e radunto neue lessum funeris ergo habento. XXVI. de sepulchris autem nihil est apud Solonem amplius quam ne quis ea deleat neue alienum inferat,, poenaque est, si quis bustum, nam id puto appellari rt;ttpov, aut monimentum in- scriptum 6 aut columnam uiolarit, raserit, 7 fregerit. sed post aliquanto propter has amplitudines sepulchrorum, quas in Cera- mico uidemus, lege sanctum est, ne quis sepulchrum faceret operosius quam quod decem homines effecerint triduo; 65, ne- que id opere tectorio exornari nec hermas hos quos uocant licebat inponi, nec de mortui laude nisi in publicis sepulturis nec ab alio, nisi qni publice ad eam rern constitutus esset, dici licebat. sublata etiam erat celebritas uirorum ac mulierum, quo lamentatio minueretur; auget enim luctum concursus ho- minum. 66. quocirca Pittacus omnino accedere quemquam uetat in funus aliorum. sed ait rursus idem Demetrius, incre- bruisse eam funerum sepulchrorumque magnificentiam, quae nunc fere Romae est; quam consuetudinem lege minuit ipse: fuit enim hic uir, ut scitis, non solum eruditissimus, sed etiam ille mos** A ili ō moi-es B illo mores ed. V. nam et Athenis, nostis iam illos mores, a Cecrope idem  2 ) ut uiuis AB edd. 8 ) AB; dictum apud epulas ut` apud mensam'. quos ed.  4) Ex V. cj. addidi. 5 ) et A om. B ed. V. 6 ) inquid B inquit A. edd. Cf. Orell. 4424. 5048. C.I. Gr. 2831. T. 111. p. 1119.  jacerit (j et c corr.) A acerit B. Spectat hoc ad monimentum. iacerit ed. V. deiecerit edd. ror illti 1111 iiiA os `411qi fr „  ) u Plis oi)k tribueret4, Er ; sepeil )tiu qua0 ole* oraol, Deri ecimam tabul Solai tilieres ;o aem aoenaque est aui moimut '1/fregerii, tiosip(^ issqihrilm fat  itido;  11 gt61 C011010 I Ī fOfIIN f4C C"° a c t edefe (1115,' 03Pli°11 11{IiiiS°111S1 g Nei 1110 61, 11110. 10'   01, I(( erii(jt DE LEGIBVS LIBER IL  65 ciuis e re publica maxime tuendaeque ciuitatis paratissimus. is igitur sumptum minuit non solum poena, sed etiam tempore; ante lucem enim iussit efferri. sepulchris autem nouis finiuit modum ; nam super terrae tumulum noluit quid statui nisi co- lumellarn tribus cubitis ne altiorem aut mensam aut labellum, et huic procurationi certum magistratum praefecerat. XXVII. 67. Haec igitur Athenienses tui. sed uideamus Platonem, qui iusta funerum reicit ad interpretes religionum: quem nos morem tenemus. de sepulchris autem dicit haec: uetat ex agro culto eoue, qui coli possit, ullam partem sumi sepulchro; sed quae natura agri tantum modo efficere possit, ut mortuorum corpora sine detrimento uiuorum recipiat, ea potissimum ut conpleatur: quae autem terra fruges ferre et ut mater cibos suppeditare possit, eam ne quis nobis miiivat iieue uiuos neue mortuos. 68. extrui autem uetat seplchrum altius quam quod (quinque homines) quinque diebus absoluerint, nec e lapide excitari plus iiec inponi piam quod capiat Iaudem mor- tui, incisam ne plus quattuor herois uersibus, quos longos ap- pellat Ennius. habemus igitur huius quoque auctoritatem de sepulchris summi uiri, a quo item funerum sumptus praefinitur ex censibus a minis quinque usque ad minam. deinceps dicit eadem illa de immortalitate animorum et reliqua post mortem tranquillitate bonorum, poenis impiorum. 69. Habetis igitur explicatum omnem, ut arbitror, reli- gionum locum. Q. Nos uero, frater, et copiose quidem ; sed perge cetera. M. Pergam equidem, et quoniam libitum est uobis me ad haec inpellere, hodierno sernione conficiam, spero, hoc prae- sertim die: uideo enim Platonem idem fecisse omnemque ora- tionem eius de legibus peroratam esse uno aestiuo die. sic igitur faciam et dicam de magistratibus ; id enim est profecto, quod constituta religione rem publicam contineat maxime. A. Tu uero dic et istam rationem quam coepisti tene. LIBER TERTIVS. I. 1. M. Sequar igitur, ut institui, diuinum illum uirum, quem quadam admiratione commotus saepius fortasse laudo quam necesse est. _4. Platonem uidelicet dicis. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  5 66  M. TVLLIVS CICERO. M. Istum ipsum, Attice. A. Tu uero eum nec nimis ualde umquam nec nimis saepe laudaueris ; nam hoc mihi etiam nostri qui neminem nisi suum laudari uolunt, concedunt, ut eum arbitratu meo diligam. M. Bene hercle faciunt. quid enim est elegantia tua di- gnius? cuius et uita et oratio consecuta mihi uidetur difficil- limam illam societatem gravitatis cum humanitate. A. Sane gaudeo, quod te interpellaui, quoniam quidem tam praeclarum mihi dedisti iudicii tui testimonium; sed perge, ut coeperas. 2. M. Laudemus igitur prius (magistratus) 1 legem ipsam ueris et propriis generis sui laudibus. A. Sane quidem, sicut de religionum lege fecisti. M. Videtis igitur, magistratus hanc esse uim, ut praesit praescribatque recta et utilia et coniuncta cum legibus : ut enim magistratibus leges, ita populo praesunt magistratus, uereque dici potest, magistratum legem esse loquentem, legem autem mutum magistratum. 3. nihil porro tam aptum est ad ius condicionemque naturae , quod cum dico , legem a me dici intellegi uolo, quam imperium, sine quo nec domus ulla nec ciuitas nec gens iiec hominum uniuersum genus stare nec re- rum natura omnis nec ipse mundus potest; nam et hic deo paret et huic oboediunt maria terraeque et hominum . uita iussis supremae legis obtemperat. II. 4. Atque ut ad haec citeriora ueniam et notiora nobis, omnes antiquae gentes regibus quon- darn paruerunt: quod genus imperii primum ad homines iustis- simos et sapientissimos deferebatur, id quod 2 in re publica nostra maxime ualuit, quoad ei regalis potestas praefuit, deinde etiam deinceps posteris prodebatur, quod et in iis etiam, qui nunc regnantur, 3 manet; quibus autem regia potestas non pla- cuit, non ii nemini, sed non semper uni parere uoluerunt. nos autem, quoniam leges damus liberis populis, quaeque de optima re publica sentiremus, in sex libris ante diximus, accommoda- bimus hoc tempore leges ad illum, quem probamus, ciuitatis statum. 5. magistratibus igitur opus est, sine quorum pru- dentia ac diligentia esse ciuitas non potest, quorumque de- 1 )  2 ) Ex Bakii ej. idque** A idq; ut B hique [ut] ed. V. $) regnant AB edd. DE LEGIBVS LIBER III.  67 M (111i toto !1P11$tt' Uidetilt( (1110M om ; Lle se cum ,3uut ;lomieutemllri lam apica 1, legem 3 Ei !C domus flus stare nam ei hie Nm  iussi: iht 6ttftv 010 qg gholiteii0 lop gt io 1 100 511 • 4 ll " 113 tr; 111 1111101Ct 11001;0 Oe tjett scriptione omnis rei publicae moderatio continetur; neque solum iis praescribendus est imperandi, sed etiam ciuibus ob- temperandi modus: nam et qui bene imperat, paruerit aliquando necesse est, et qui modeste paret, uidetur qui aliquando impe- ret dignus esse. itaque oportet et eum, qui paret, sperare se aliquo tempore imperaturum, et qui imperat, cogitare, breui tempore sibi esse parendum. nec uero solum ut optem- perent oboediantque magistratibus, sed etiam ut eos colant diligantque praescribimus, ut Charondas in suis facit legibus, noster uero Plato Titanum e genere statuit eos, qui ut caelestibus, sic hi aduersentur magistratibus. quae cum ita sint, ad ipsas iam leges ueniamus, si placet. A. Mihi uero et istud et ordo iste rerum placet. 111. 6. M. lusta imperia sunto, isque ciuis mo- deste ac sine recusatione parento: magistratus nec oboedientem et (ex)in noxium l ciuem multa, (pignore), 2 uinculis uerberibusue coherceto, ni par maiorue potestas populusue prohibessit, ad quos prouocatio esto. cum magistratus iudicas- sit inrogasitue, per populum multae poenae cer- tatio esto. militiae ab eo, qui imperabit, pro- uocatio nec esto, quodque is, qui bellum geret, imperassit, ius ratumque esto. Minoris magistratus partiti iuris plures in ploera sunto. militiae, quibus iussi erunt, im- peranto eorumque tribuni sunto: domi pecuniam publicam custodiunto, (uiarum curam gerunto),3 uincula sontium seruanto capitalia(que) 4 uindi- canto, aes, argentum aurumue publice signanto, litis contractas iudicanto. quaestores, 5 quod cumque senatus creuerit, agunto. 7. suntoque aediles curatores urbis, annonae ludorumque sollemnium, ollisque ad hoOoris amplioris gra- dum is primus ascensus esto. Censoris populi aeuitates, suboles, familias pecuniasque ceiisento, urbis (sarta tec)ta 6 tem- 1 ) et innoxium AB ed. V. 2 ) Addidi. 3 ) Addidi. 4 ) Addidi. 5 ) quod AB edd.  urbista AB urbis tecta ex Bakii cj. ed. V. 68  M. TVLLIVS CICERO. pla, uias, aquas, aerarium uectigalia tuento, populique partis in tribus discribunto, exin pe- cunias, aeuitatis, ordinis par tiunto, equitum peditumque prolem describunto, caelibes esse prohibento, mores populi regunto, probrum in senatu ne relinquonto: bini sunto, magistratum quinquennium habento: reliqui magistratus an- nui sunto: eaque potestas sernper esto. 8. Iuris disceptator, qui privata iudicet iudi- cariue iubeat, praetor esto: is iuris ciuilis cu- stos esto: huic potestate pari quotcumque sena- tus creuerit populusue iusserit, tot sunto. Regio imperio duo sunto, iique praeeundo, iudicando, consulendo praet ores, iudices, con- sules appellamino: militiae summum ius habento, nemini parento: ollis sal.us populi suprema lex esto. 9. Eumdem magistratum, ni interfuerint de- cem anni, ne quis capito: aeuitatem annali lege seruanto. Ast quando duellum grauius discordiae(u01 ciuium escunt, oenus ne amplius sex menses, si senatus creuerit, idem iuris quod duo consules teneto, isque aue sinistra dictus populi magister esto: equitatumque qui regat habeto pari iure cum eo, quicumque erit iuris disceptator. reli- qui magistratus ne sunto. 2 ast quando consulis magisterue populi nec escunt, 3 auspicia patrum sunto, ollique ec se produnto, qui comitiatu creare consules rite possint.4 Imperia, potestates, legationes, cum senatus creuerit populusue iusserit, ex urbe exeunto, duella iusta iuste gerunto, sociis parcunto, se et suos continento, populi sui gloriam augento, 1 ) Addidi. 2 ) Verba reliqui magistratus ne sunto in AB et edd. paulo post inter nec escunt et auspicia patrum leguntur. 3 ) nec. i A B nec erunt edd. 4 ) AB possit ed. V. ctigip, 1 1)„ rti ti o t :' 41 1 /°) Illt°) . 111 °) [114j/1 1 er esto, ult8 hois tiotcumis tot ique pratr ;s, tum puli 814111 ipterfueriu item discordiae(i Se11110PSOS) coasall obtto isteft"6. (I11311"° ausFitia gui 051' '; am 10) C"- t CrliC g0; cliS p lo 1dv powoo, DE LEGIBVS LIBER M.  69 domum cum laude redeunto. rei suae ergo ne quis legatus esto. Plebes quos pro se contra uim auxilii ergo decem creassit, ei tribuni eius sunto, quodque ii prohibessint quodque plebem rogassint, ratum esto: sanctique sunto neque 1 plebem orbam tri- bunis relinquunto. 10. Omnes magistratus auspicium iudicium- que habento, exque is senatus esto. eius de- creta rata sunto; ast (si) 2 potestas par maiorue prohibessit, perscripta seruanto. is ordo uitio uacato, ceteris specimen esto. Creatio magistratuum, iudicia populi, iussa uetita cum cosciscentur, suffragia 3 optumatibus nota, plebi libera sunto. IV, Ast quid erit, quod extra magistratus co e- rari oesus sit, qui coeret populus creato eique ius coerandi dato. Cum populo patribusque agendi ius esto con- suli, praetori, magistro pop ū li equitumque ei- que, quem patres produnt consulunt rogandorum ergo, tribunis, 4 quos sibi plebes creassit, 5 ius esto cum patribus agendi: idemque 6 ad plebem quod oesus erit ferunto. Quae cum populo quaeque in patribus agen- tur, modica sunto. 11. Senatori, qui nec aderit, aut causa aut culpa esto: loco senator et modo orato, causas populi teneto. Vis in populo abesto. par maiorue potestas plus ualeto. ast quid turbassitur in agendo, fraus actoris esto. intercessor rei malae salu- taris ciuis esto. Qui agent, auspicia seruanto, auguri publico parento, promulgata proposita in aerario co- 1 ) neue AB ed. V. 2 ) ast AB ed. V. 3 ) suffra ,, io cosciscen- tur AB ed. V. 4 ) tribunisque B edd. 5 ) Cum Bakio 8cripsi ro- gassit AB edd. 6 ) que hue revocavi cf. not. 4. 76  M. TVLLITIS CICERO. omnes et si ordines reliqui principis ordinis consilio rem publi- cam gubernari uelint , possit ex temperatione iuris, cum pote- s tas in populo, auctoritas in senatu sit , teneri ille moderatus et concors ciuitatis status, praesertim si proximae legi pare- bitur; nam proximum est : is ordo uitio careto, cete- ris spec imen esto. Q. Praeclara uero, frater, ista lex, sed et late patet, ut uitio careat ordo, et censorem qu'aerit i interpretem. 29. A. Ille utro etsi tuus est totus ordo gratissimamque rnemoriam retinet consulatus tui, pace tua dixerim, non modo censores, sed etiam iudices omnes potest defatigare. XIII. M. Omitte ista, Attice ; non enim de hoc senatu nec his de hominibus , qui nunc sunt, sed de futuris, si qui forte his legibus parere uoluerint, haec habetur oratio; nam cum omni uitio carere lex iubeat, ne ueniet quidem in eum ordinem quisquam uitii particeps. id autem difficile factu est nisi edu- catione quadam et disciplina , de qua dicemus aliquid fortasse, si quid fuerit loci aut temporis. 30, A. Locus certe non deerit , quoniam tenes ordinem legum, tempus uero largitur - Iongitudo diei. ego autem, etiam si praeterieris, repetam a te istum de educatione et de disci- plina locum. M. Tu uero et istum, Attice, et si quem alium prae(teriero. c e) t e r i s s p e c i m e n e s t o. quod si (tenenzus) tenemus omnia : ut enim cupiditatibus principum et uitiis infici solet tota ciuitas, sic emendari et corrigi continentia. uir magnus et nobis omnibus amicus, L. Lucullus, ferebatur, quasi com- modissime respondisset, cum esset obiecta magnificentia uillae Tusculanae, duo se habere uicinos, superiorem equitem Ro- manum, inferiorem libertinum: quorum cum essent magnificae uillae, concedi sibi oportere, quod iis, qui inferioris ordinis essent, liceret. e t) 2 non uides, Luculle, a te id ipsum natum,3 ut illi cuperent? quibus id, si tu non faceres, non liceret. 31. quis enim ferret istos, cum uideret eorum uillas signis et tabulis refertas, partim publicis, partim etiam sacris et reli- giosis? qui non frangeret eorum libidines, nisi illi ipsi, qui eas frangere deberent, cupiditatis eiusdem tenerentur? XIV. n ec 1 ) Ex Turnebi cj. quaerat A B ed. V. 2 ) Addidi. 8 ) Malim datum. • liopc lefieri ullio iat1 1 lotermiers. us °I11° tua dixeritt, !si dcfa4art. Ntiro do not sex tie kturis, letur oratio; 9idem in sun i6^leiactuesloi kinus DE LEGIBVS LIBER. IIL  77 enim tantum mali est peccare principes, quamquam est magnum hoc per se ipsum malum, -quantum illud, quod permulti imita- iores principum existunt. nam licet uidere, si uelis replicare memoriam temporum, qualescumque summi cluitatis uiri fue- rint, talem ciuitatem fuisse; quaecumque mutatio morum in prineipibus extiterit, eandem in populo seeutarn. 32. idque Platoni nostro placet et i haud paulo est uerius quam quod musicorum cantibus ait mutatis mutari ciuitatum status; ego autem nobilium uita uictuque mutato mores mutari ciuitatum puto. quo perniciosius de re publica merentur uitiosi princi- pes, quod nou solum uitia concipiunt ipsi, sed ea infundunt in ciuitatem, neque solum obsunt, quod ipsi corrumpuntur, sed etiam quod corrumpunt plusque exemplo quam peccato nocent. atque haec lex, dilatata in ordinem cunctum, coangustari etiam potest; pauci enim atque admodum pauci honore et gloria am- plificati uel corrumpere mores ciuitatis uel corrigere possunt: sed haec et nunc satis et in illis libris tractata sunt diligentius. qua re ad reliqua ueniamus. XV. 33. Proximum autem est de suffragiis, quae iubeo nota esse optimatibus, populo libera. Ita me hercule attendi nec satis intellexi, quid sibi lex aut quid uerba ista uellent. M. Dicam, Tite, et uersabor in re difficili ac multum et saepe quaesita, suffragia in magistratu mandando ac de reo iudicando (iubenda)que 2 in lege aut rogatione clam an palam ferri melius esset. Q. An etiam id dubium est? uereor, ne a te rursus dis- sentiam. M. Non facies , Quinte. nam ego in ista sum sententia, qua te fuisse semper scio, nihil ut fuerit in suffragiis uoce melius; sed optineri an possit uidendum est. 34. Q. Atqui, frater, bona tua uenia dixerim, ista sen- tentia maxime et fallit imperitos et obest saepissime rei publi- cae, cum aliquid uerum et rectum esse dicitur, sed optineri, id est obsisti posse populo negatur. primum enim obsistitur, 1 ) Verba Platoni nostro placet absque et' , quod addidi, et ad- dito qui, quod delevi, post verba quam quod in A B edd. leguntur. 2 ) ` iubenda' addidi ; sciscendaque ed. V. 78  M. TVLLIVS CICERO. cum agitur seuere; deinde ui opprimi in bona causa est melius quam malae eedere. quis autem non sentit, omnem auctorita- tem optimatium tabellariam legem abstulisse? quam populus liber numquam desiderauit, idem oppressus dominatu ac po- tentia principum flagitauit. itaque grauiora iudicia de poten- tissimis hominibus extant uocis quam tabellae. quam ob rem suffragandi nimia libido in non bonis causis eripienda fuit po- tentibus, non latebra danda populo, in qua bonis ignoraiitibus, quid quisque sentiret, tabella uitiosum occultaret suffragium. itaque isti rationi neque lator quisquam est inuentus nec auctor umquam bonus. XVI. 35. sunt enim quattuor leges tabel- lariae, quarum prima de magistratibus mandandis: ea est Ga- binia, lata ab homine ignoto et sordido. secuta biennio post Cassia est de populi iudiciis, a nobili homine lata, L. Cassio, sed, pace familiae dixerim, dissidente a bonis atque omnis ru- nusculos populari ratione aucupante. Carbonis est tertia de iubendis legibus ac uetandis, seditiosi atque inprobi ciuis, cui ne reditus quidem ad bonos salutem a bonis potuit adferre. 36, uno in genere relinqui uidebatur uocis suffragium, quod ipse Cassius exceperat, perduellionis: dedit huic quoque iudicio C. Caelius tabellam doluitque, quoad uixit, se, ut opprimeret C. Popilium, nocuisse rei publicae. et auus quidem noster sin- gulari uirtute in hoc municipio , quoad uixit, restitit M. Grati- dio, cuius in matrimonio sororem, auiam nostram, habebat, ferenti legem tabellariam: excitabat enim fluctus in simpulo, ut dicitur, Gratidius, quos post filius eius Marius in Aegaeo excitauit mari. ac nostro quidem auo ciui , 1 cum res esset ad se delata, M. Scaurus consul 'utinam', inquit, 'M. Cicero, isto animo atque uirtute in summa re publica nobiscum uersari quam in municipali maluisses.' 37. quam ob rern, quoniam non recognoscimus nunc leges populi Romani, sed aut repe- timus ereptas aut nouas scribimus, non quid hoc populo opti- neri possit, sed quid optimum sit, tibi dicendum puto. nam Cassiae legis culpam Scipio tuus sustinet, quo auctore lata esse dicitur. tu, si tabellariam tuleris, ipse praestabis; nec enim mihi placet nec Attico nostro, quantum e uultu eius intellego. 1 ) quidem qui et paztlo post utinamque AB quidem auo magnam ea res attulit laudenz' cj.  deleto tantum post illo que. 01, 0 11,411,. Ppil moo, %stis iqiorq tallk lOgisv;. iNt; tst inq â ttstk q qu(tqq! tildndis: lo, sect homioe 142 rz C6z\s' inFubit 112 llüii dedthipipL d oadroleUt ai0.. oi0A" iliii'dju! ;blio ob .11000;. 511 i0° DE LEGIBVS LIBER  79 XVII. A. Mihi uero nihil umquam popularevlacuit eamque optimam rem publicam esse dico, quam hic consul constituerat, quae sit in potestate optimorum. 38. M. Vos quidem, ut uideo, legem antiquastis sine ta- bella. s ed ego, etsi satis dixit pro se in illis libris Scipio, ta- men iustam l libertatem istam largior populo, ut auctoritate et ualeant et utantur boni; sic enim a me recitata lex est de suf- fragiis: optimatibus nota, plebi libera sunto. quae lex hanc sententiam continet, ut omnes leges tollat, quae postea latae sunt, quae tegunt omni ratione suffragium, ne quis inspiciat tabellam, ne roget, ne appellet; pontes etiam lex Maria fecit angustos. 39. quae si opposita sunt ambitiosis, ut sunt fere, non reprehendo; sin 2 ualuerint tamen leges, ut ne sit ambitus, habeat sane populus tabellam quasi uindicem libertatis, dum modo haec optimo cuique et grauissimo ciui ostendatur ultroque offeratur, ut in eo sit ipso libertas, in quo populo potestas honeste bonis gratificandi datur. eoque nunc fit illud, quod a te modo, Quinte, dictum est, ut minus multos tabella condemnet, quam solebat uox, quia populo licere satis est: hoc retento reliqua uoluntas auctoritati aut gratiae tra- ditur. itaque, ut omittam largitione corrupta suffragia, non uides, si quando ambitus sileat, quaeri in suffragiis, quod3 optimi uiri sentiant? quam ob rem lege nostra libertatis spe- cies datur, auctoritas bonorum retinetur, contentionis causa tollitur. XVIII. 40. Deinde sequitur, quibus ius sit cum populo agendi aut cum senatu. (tum) grauis et, ut arbitror, praeclara lex: (quae cum populo) quaeque in patribus a gen- t u r, m o d i c a sunto, id est modesta atque 4 sedata; actor enim moderatur et fingit non modo mentem ac uoluntates, sed paene uultus eorum, apud quos agit. (it)que est 5 in senatu non difficile ; est enim ibi 6 senator is, cuius non ad actorem7 referatur animus, sed qui per se ipse spectari uelit. huic iussa 1 ) istam AB ed V. kic deleto altero istam. 2 ) e non' addidit ed. V. 3 ) qui B qui superscripta d A quid ed. V. 4 ) ad addunt AB 5 ) quodsi AB ed. V., qui post in quaedazn anzissa esse censet. 6 ) ipsese B ipse A edd. 7 ) Ex Turnebi ej. ab auctore AB ad au- ctorem ed. V. potest etianz fuisse ab actore et deinde regatur pro referatur. 80  M. TVLLIVS CICERO. tria sunt: ut eadsit; nam grauitatem res habet, cum frequens ordo est ; ut loco dicat, id est rogatus; ut modo, ne sit infi- nitus ; nam breuitas non modo senatoris, sed etiam oratoris magna laus est in sententia : nec est umquam longa oratione utendum, iiisi aut peccante senatu, quod fit ambitione saepis- sime , nullo magistratu adiuuante tolli diem utile est, aut cum tanta causa est, ut opus sit oratoris copia uel ad hortandum uel ad docendum; quorum generum in utroque magnus noster Cato est. 41. quodque addit(ur) 1 caus as p o puli teneto, est senatori necessarium nosse rem publicam, idque late patet, quid habeat militum , quid ualeat aerario , quos socios res pu- blica habeat, quos amicos , quos stipendiarios, qua quisque sit lege, condicione, foedere; tenere consuetudinem decernendi, nosse exempla maiorum. uidetis iam genus hoc omne scien- tiae, diligentiae, memoriae, sine quo paratus esse senator nullo pacto potest. 42. Deinceps sunt cum populo actiones, in quibus primum et maximum uis ab est o. nihil est enim exitiosius ciuitatibus nihil tam contrarium iuri et legibus, nihil minus et ciuile et2 humanum quam composita et constituta re publica quicquam agi per uim. (dein) 3 pareri iubet(ur) 4 intercessori, quo nihil praestantius ; inpediri enim bonam rem melius quam concedi malae. XIX. quod uero actoris iubeo esse fraudem, id totum dixi ex Crassi, sapientissimi hominis, sententia: quem est sena- tus secutus, cum decreuisset C. Claudio consule de Cn. Carbo- nis seditione referente, inuito eo, qui cum populo ageret, sedi- tionem non posse fieri, quippe cui liceat concilium, simul at- que intercessum turbarique coeptum sit , dimittere. quod qui permouet, cum agi nihil potest, uim quaerit, cuius inpunitatem amittit hac lege. 43. sequitur illud interc essor rei ma- lae s a l u t a r i s c i u i s e s t o. quis non studiose rei publicae subuenerit hac tam praeclara legis uoce laudatus? Sunt deinde posita deinceps, quae habemus etiam in publi- cis institutis atque legibus: a u s p i c i a s e r u anto, auguri p aren t o. est autem boni auguris meminisse, (se) 5 maximis rei publicae temporibus praesto esse debere Iouique optimo 1 ) addit AB edd.  est ed. V. superseripto et A  Addidi. 4 ) parere iubet AB edd.  Addidi. ttz r1)°(1°):':: S1 scd 4 11 4 14g1; ht ez utile t Popli ), pos socit. elwliDem dk Šus hat üt itu6seset DE LEGIBVS LIBER III.  81 maximo se consiliarium atque administrum datum, ut sibi eos, quorum l in auspicio esse iussus erit, 2 , caelique partes sibi de- finitas esse traditas, e quibus saepe opem rei publicae ferre possit. deinde de promulgatione, de singulis rebus agendis, de privatis magistratibusue audienclis. 44. Tum leges prae- clarissimae de duodecim tabulis tralatae duae, quarum altera priuilegia tollit, altera de capite ciuis rogari nisi maximo comi- tiatu uetat, et nondum inuentis seditiosis tribunis plebis , iie cogitatis quidem , admirandum, tantum maiores in posterum prouidisse. in privatos homines leges ferri noluerunt; id est eiiim privilegium: quo quid est iniustius, cum legis haec uis sit, scitum et iussum in omnis ferri ? (et si necesse sit in causa capitis ferri) 3 de singulis, (id aliis ni)si 4 centuriatis comitiis noluerunt; descriptus enim populus censu, ordinibus, aetatibus plus adhibet ad suffragium consilii quam fuse in tri- bus conuocatus. 45, quo uerius in causa nostra uir magni ingenii summaque prudentia, L. Cotta, dicebat nihil omnino actum esse de nobis; praeter enim quam quod comitia illa essent armis gesta seruilibus, praeterea neque tributa capitis comitia rata esse posse neque ulla priuilegii; quocirca nihil nobis opus esse lege, de quibus nihil omnino actum esset legi- bus ; sed uisum est et uobis et clarissimis uiris melius, de quo serui et latrones sciuisse aliquid dicerent , de hoc eodem cun- ctarn Italiam quid sentiret ostendere. XX. 46. Sequitur de captis pecuniis et de ambitu. leges- que cum magis iudiciis quam uerbis sanciendae sint, adiun- gitur n o xi a e poena p a r e st o, ut in suo uitio quisque plectatur, uis capite, auaritia multa, honoris cupiditas igno- minia sanciatur. Extremae leges sunt nobis non usitatae, rei publicae necessariae. legum custodiam (ianz) 5 nullam habemus, a librariis petimus ; 6 itaque eae leges sunt , quas apparitores nostri uolunt : (item) 7 publicis litteris consignatam memoziam publicam nullam habemus. Graeci hoc diligentius, apud quos vo i aocpaaxEg creabantur; nec ei solum (legum) g litteras, nam 1 ) quos A edd. 2 ) iusserit A edd. 3 ) Addidi. 4 ) Addidi. si AB nisi edd. Quae praecedunt sic exhibet ed. V.: scitum et iussum in omnis. ferri de singulis nisi Addidi. 6 ) Verba a librariis pe- timus in AB edd. post uolunt leguntur. 7 ) Addidi. 8 ) Addidi. IVRISPR. ANTEI. REL. ED.  6 82  M. TVLLIVS CICERO. id quidem etiam apud maiores iiostros erat, secl etiam facta hominum obseruabant ad iegesque reuocabant. haec detur cura censoribus, quando quidem eos in re publica semper uolu- mus esse: apud eosdem , qui magistratu abierint , edant et ex- ponant, quid in magistratu gesserint, deque iis censores prae- iudicent. hoc in Graecia fit publice constitutis accusatoribus : qui quidem graues esse non possunt , nisi sunt uoluntarii; quocirca melius, rationes referri causamque exponi censoribus, integram tamen legi, accusatori iudicioque seruari, sed satis iam disputatum est de magistratibus, nisi forte quid desideratis. A. Quid? si nos tacemus, locus ipse te non admonet, quid tibi sit deinde dicendum ? M. Mihine? de iudiciis arbitror, Pomponi; id est enim iunctum magistratibus. 48. A. Quorum 1 de iure populi Romani, quem ad modum instituisti, dicendum nihil putas? M. Quid tandem hoc loco est quod requiras ? A. Egone? quod igiiorari ab iis, qui in re publica uer- santur, turpissimum puto : nam ut modo a te dictum est, leges a librariis peti, sic animaduerto plerosque in magistratibus igno- ratione iuris sui tantum sapere, quantum apparitores uelint. quam ob rem, si de sacrorum alienatione dicendum putasti, quom de religione leges proposueras , faciendum tibi est, ut, magistratibus lege coiistitutis, de potestatum iure disputes. 49. M. Faciam breuiter, si consequi potuero; nam plu- ribus uerbis scripsit (it) 2 ad patrem tuum M. Iunius sodalis, perite meo quidem iudicio et diligenter; nos autem de iure naturae cogitare per nos atque dicere debemns, de iure populi Romani quae relicta sunt et tradita. A. Sic prorsum censeo et id ipsum, quod dicis, expecto. A  )41 •  Fragmenta.  A 46 ,, il  1. Quam sententiam Cicero in legibus 3 sic explicauit:  , 14t1 tij1 4/,, tk 1 4  e gratulemurque nobis , quoniam mors aut meliorem quam qui  4:1i , est in uita, aut certe non deteriorem adlatura est statum : nam  )6 fit , 4 k1,1, 40) ,, `. :1 ? 1, 4 11}11, 11fjt4141  1 ) Cid A quo B quid? edd. 2 ) Addidi. 3 ) libro secundo, ut  `' , ,, 111 ,lil% 11  Vahleno non sine ratione visum, in his, quae sub finem cap. 21. periere.  ' ),,ktil i i l 11 ' RliitT DE LEGIBVS. FRAGMENTA.  83 sine  (:  corpore animo uigente diuina uita est; sensu carente nihil 111 profecto est mali.'  Lactant. instit. diu. 3, 19, 2. iskpet 2. Cicero de legibus tertio: 1 'Qui poterit socios tueri, ttlall si dilectum rerum utilium et inutilium non habebit?' crob. de differ. et soc. Graeci Lat. q. uerbi 17, ,6. et auct.inc. atisk  de uerbo 5, 6.  ook  3. Nunc autem mali sunt ignoratione recti ac boni. quod oDi4t quidem Cicero uidit: disputans enim de legibus, 3 'sicut una', inquit, 'eademque natura mundus omnibus partibus inter se congruentibus cohaeret ac nititur, sic omnes homines inter se aiox,   natura confusi, prauitate dissentiunt, nec se intellegunt esse consanguineos et subiectos omnes sub unam eandemque tute- oi;k   lam: quod si teneretur, deorum profecto uitam homines uiue- rent.' — Lactant. instit. diu. 5, 8, 10. 4. Sunt qui aestiment, hoc uerbum r umbracula' Virgilio gto auctore conpositum, cum Varro  dixerit  et Cicero in quinto de legibus: e Visne igitur, quoniam sol paululum a me- ins?  ridie iam deuexus uidetur nequedum satis ab his nouellis arbo- o re  ribus3 omnis hic locus opacatur, descendamus 4 ad Lirim eaque, iicle   quae restant, in illis alnorum umbraculis persequamur? Macrob. Sat. 6, 4, 8. j arilores  5. Magnum Cicero audaxque consilium suscepisse Grae- OP c iam dicit, quod Cupidinum et Amorum simulacra in gymna- A01 11 s iis consecrasset. adulatus est uidelicet Attico et irrisit homi- at Olts‘  nem familiarem. Non enim illud magnum aut omnino consi- lium dicendum fuit, sed impudicorum hominum perdita et de- 0 1 ) in his, ut idem recte iudicat , quae ante c. 8. interciderunt 401 s pectabantque ad legem illam sociis parcunto (3, 3, 9) interpretan- dum. 2 ) quarto, ut puto, libro, in quo de iudiciis poenisque disse- ruisse videtur. Certe Lactantius ea affert, ubi de legibus poenis- que agit non necessariis, si omnes veri dei legem sequerentur. Ei- dem libro haec Augustini (de civ. dei 21, 11) ass::finanda forent, si omnino id quod affert, ex libris de legibus petitum ess9 certo con- staret. Octo genera poenarum in legibus esse scribit Tullius: damnum, nincula, uerbera, talionem, ignominiam, exsilium, mortem, seruitutem. 3 ) Earunz mentio facta esse videtur disputaturo ianz de liberorum educatione. 4 ) Ex Vahleni cj. descendatur Macrob. 6* plorata nequitia, qui liberos suos, quos erudire ad honesta deberent, prostituerunt libidini iuuentutis: a quibus flagitio- os  rum deos, et in illis potissimum locis, ubi nuda corpora P(4!'. '" 84  L. CINCIVS. ruptorum luminibus patent, et in illa coli aetate uoluerunt, quae simplex et improuida prius irretiri et in laqueos potest cadere l quam cauere. Quid mirum, si ab hac gente uniuersa flagitia manarunt, apud quam ipsa uitia religiosa sunt, eaque non modo non uitantur, uerum etiam coluntur? Et ideo huic sententiae tanquam Graecos prudentia uinceret, adiecit: e uir- tutes enim oportere, non uitia consecrari'. Lactant. instit. diu. 1, 20, 14 ... 16. De iure ciuili in artem redigendo. 1. `Nec uero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit ; doctrina etiam superfuit.'  Gell. 1, 22. S. 7. 2. c Aliquo excellente ac nobile uiro.'  Charis. inst. gr. 1. p. 111. ed. Putsch. p. 138. ed. Keil. *L. CINCIVS  [19] (Ciceronis fere aequalis).1 De fastis. 1. Cincius in eo libro, quem de fastis reliquit, ait, imperite quosdam opinari, Aprilem mensem antiquos a Venere dixisse, cum nullus dies festus nullumque sacrificium insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutus sit, sed ne in carmi- nibus quiclem Saliorum Veneris ulla ut ceterorum coelestium laus celebretur. — Macrob. Sat. 1, 12. S. 12. 2. lapttog c q ō Tcottatog GoTtanig 9 9nat  'AT(:)o- 1: trviv  d9;Roff rEz0-17vort otovEl ?x rofi xtovaiaovg Qog xce1 z r g IpvxQc7g crixiocg rO g o T c'crorEraijvca. — Io. Laur. Lyd. de mens. 4, 44. 3. Cincius (Maium sc.) mensem nominatum putat a Maia, quarn Vulcani dicit uxorem, argumentoque utitur, quod flamen Vulcanalis Kalendis Maiis huic deae rem diuinam facit. Ma- crob. Sat. 1, 12. S. 18. 1 ) Probe distinguendus a L. Cincio Alimento annalium scriptore, qui praetor fuit a. u. 544. Cf. Mart. Hertz. de L. Cinciis. Berol. 1842. quem fere sequor. Cincius autem sophista Ro- manus Venerem ex spuma natam dicit, velut ex a&e nivoso et frigida essentia ver procreatum. L.  85 4, Iunius . . . . ut Cincius arbitratur, quod Iunonius apud Latinos ante uocitatus diuque apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos relatus sit. — Macrob. ib. $. 30. 5. Iiipctog iv T95 nEpC Cincius in libro de fastisl , r v ioetav  TOV NoEp,- ait, 1Vovembrem apud vete- fittov Troc9(3e Toig na,atoig res Mercedoniumnominatum .111 - EprOivov Ovo t taarn i vat fuisse, velut mercedes feren- 66avEi p,t60'099(5pov. iv oril- tem; illo enim mense dominis rui yee9 roig xrnropatv ot conductores pensiones infe- paacoroi, rerg zeo6Odovg  rebant praeteriti spatii tem- 19)Epov Tofi zaQQA/Uo'vrog poris, aliis fructibus rursus x'15x21.ov iriQcov zot97ro3v cei ; ;- provenientibus.  November ratgbrEnoplvaw. NoWQtog autem postea nominatus est [2o] ( ii6TE 9 011 0.60 t wea,an Toff a numero; nonus enim a ttoi • gy varog yeep  Martio. TO1Y McepTiov.  Io. Laur. Lyd. de mens. 4, 92. De comitiis. 6, Patricios Cincius ait in libro de comitiis eos appellari jui  solitos, qui nunc ingenui uocentur.— Fest. v. Patricios p. 241. it,gdY De consulum potestate. iUutO odoiL 7. Praetor ad portam salutatur is, qui in prouinciam pro O'L praetore aut pro consule exit: cuius rei morem ait fuisse 01.  cius in libro de consulum potestate ralem: Albanos rerurn po- i0 t tos usque ad Tullum regem. Alba deinde diruta usque ad di611  P. Decium Murem cos. populos ad caput Ferentinae, quod est )1(ri 9°' sub monte Albano, consulere solitos et imperinm communi consilio administrare. itaque quo anno Romanos imperatores2 0!1111, ad exercitum mittere oporteret iussu nominis Latini, complu- res nostros in Capitolio a sole oriente auspiciis operam dare solitos. ubi aues addixissent, militem illum, qui a communi 011 Latio missus esset, illum, quem aues addixerant, praetorem letlYV  salutare solitum, qui earn prouinciam optineret praetoris mine.  Fest. v. Praetor p. 241. 1 ) proprie: de festis' : sed Lydus ita de fastis librunz intel- lexisse videtur. 2 ) Lege imperatorem. ..... • . • • 92  SERVIVS SVLPICIVS RVFVS. dempnabat'. Hoe ius sponsaliorum obseruatum . dicit Seruius ad id tempus, quo ciuitas uniuerso Latio lege Iulia data est. Haec eadem Neratius scripsit in libro, quem de nuptiis compo- suit. — Gell. 4, 4. De sacris detestandis. 3. Seruius Sulpicius iureconsultus, uir aetatis suae doctis- simus, in libro de sacris detestandis secundo qua ratione ad- ductus e testamentum' uerbum esse duplex scripserit, non re- perio. Nam compositum esse dixit a mentis contestatione. — GeII. 7 (6), 12. SS. 1, 2. Reprehensorum Scaeuolae capitum. 4. Praeterea de penu etc.  Cf. supra S. Aelius Catus 1. et Q. Mucius Scaevola 1. Ex incertis libris.  [27] 5, In quo (sc. uerbo postliminii) Seruius noster, ut opinor, nihil putat esse notandum, nisi e post', et e liminium' illud pro- ductionem esse uerbi uult, ut in e finitimo, legitimo, aeditimo' non plus Inesset i e timue, quam in e meditullio"tullium% — Cic. Top. 8. S. 36. 6. 'Pedem struit' in XII. significat fugit, ut ait Seruius Sulpicius. — Fest. v. Pedem p. 210. 7. At Ser. Sulpicius nomine etiam singulariter formato uindiciam esse ait 'dictam, 2 qua de re controuersia est, ab eo, quod uindicatur. 'inde 2 et in X(I.: e si uindiciam falsam tulit, si uelit is, 3 qui uicit, praetor 3 arbitros tres dato; eorum arbi- trio 'reus 4 fructus duplione damnum decidito'. — Fest. v. Vindiciae p. 376. 8, Ser. Sulpicius Rufus  et Opilius Aurelius ita existimant dici inferioris superiorisque loci socios, ut Tibur- tes supra Romam aliosque , qui cum populo Tiburti coniu- rauerant in agro Tiburti idemque in foedus et alios quos- 1 ) inesse edd. 2 ) Supplevi. Alii aliter. 8 ) Ex Wetzelli cj. omiseram 'qui uicit' ed. 1. 2. Cf. Gai. 4, 168. 4 ) Ex Miilleri cj. c rer ed. 1. 2. SERVIVS SVLPICIVS RVFVS.  93 ICItp lia  dam inferiorisque loci populos receperant. 1 Hinc in XII. : Nexi mancipiique curn p. R. idem forti sanatique supra in- fraque ius esto' . 2 id est bonorum et in fidem receptorum. Fest. v. Sanates p. 321. 9, Noxia, ut Ser. Sulpicius Rufus ait,'in XII. 3 damnum significat, apud poetas autem et oratores ponitur pro culpa, Fest. v. Noxia p. 174. aratik  10. 4 'Sarcito' in XII. Ser. Sulpicius ait significare damnum soluito, praestato.  Fest. v. Sarcito p. 322. aotali  11. Orba apud poetas significatur privata aliqua per- sona cara: apud oratores, quae patrem amisit ; item mater, ut Ser. Sulpicius ait, quae liberos, quasi oculos, orba est in tabulis censoriis dicta. 5 -- Fest. v. Orba p. 182. 12, Posticam lineam in agris diuidendis Ser. Sulpicius ap- n elE3  pellauit ab exoriente sole ad occasum spectantem. — Fest. v. Posticam p. 233. [28]   13. Quod in agris quotquotannis rursum facienda eadem., ut rursus capias fructus, appellata rura. e Diuidit in vius scribit Sulpicius,  rura largitura adorea'. 6 — Varro s'  de L. L. 5, 4. S. 40. 14. Seruius Sulpicius 7 religionem esse dictam tradidit, quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta, ut a carendo caerimonia. — Macrob. Sat. 3, 3. S. 8. t 6 111 1   15. Mancipatus et adoptatus, ut patris sui heres esse desinit, ita eius, qui adoptet, tam heres est, quam ex eo natus. Set et arrogatus, qui in potestate aliena non est allt  , ar- 6 Quaedam in M ū llerianis supplementis emendavi.  Paullo aliter supplevi lib. Recht des Nexum' p. 255. Rursus alia commen- 0°  tus est Em. Hoffmann das Gesetz ilber d Forcten u. Sanaten. Vin- 1 0 i t( :  dob. 1866. 3) Addidi.  Accessit ed. 3. 5) Ita paullo rectius 0 / , / 0'   videor mihi restituere. Cf. Liv. 3, 3. et lib. meum de Serv. Tull. p. 371. Censorios libros Servium tractasse, apparet ex Gell. 2, 10. aut matrem (matr. Cd.) ut Ser. S. a. q. l. q. oculos  edd. Caeteruni• O ft ''   nunc mallem e quae liberos amisit paruulos' (quippe adultiores magis pater videbatur amisisse), nisi Paulli epitome obstare videretur. 6) Enzendavi locum et Servio vindicavi in lib. d. Iguv. Taf.' p. 437. 7) Nisi potius Masurius Sabinus , cui haec tribuit Gell. 9. §. 8. Et rectius ibi religiosi, non religionis haec traditur definitio. Cete- runz extabat Servii Sulpicii ` commentatio, quamobrem mensa linquenda non est', Plin. H. N. 28, 2. §. 26. 94  C. AELIVS GALLVS. rogatoris fit filius et suus heres ut patris naturalis. Haec ait Ser. Sulpicius in ea oratione, quam habuit contra Mes- sallam pro Aufidia. 1 — Fest v. Mancipatus (Mancipatione) p. 153. 16. Silii causam te docui. Is postea fuit apud me. Quum ei dicerem, tibi uideri sponsionem illam nos sine periculo fa- cere posse: ni bonorum Turpiliae possessionem Q. Caepio praetor ex edicto suo mihi dederit, negare aiebat Seruium, ta- btrias testamenti esse eas, quas instituisset is, qui factionem testamenti non habuerit: hoc idem Ofilium dicere. 2 Cic. ad div. (Trebatium) 7, 21. 17. Eum uero, cui dens deesset, Seruius redhiberi posse, respondit.  Gell. 4, 2. S. 12. C. AELIVS GALLVS (eiusdem fere aetatis).3 De uerborum, quae ad ius ciuile pertinent, significatione. 1. 'Postliminio 4 receptum Gallus Aelius in lihro primo significationum, quae ad ius pertinent, ait esse eum, qui liber ex qua ciuitate in aliam ciuitatem abierat, in eandem ciuitatem redit eo iure, quod constitutum est de postliminiis. Item qui seruus a nobis in hostium potestatem peruenit, postea ad nos redit in eius potestatem, cuius antea fuit, iure postliminii. Equi et muli et nauis eadem ratio est 'postliminio receptis iis, 5 quae -serui. Quae genera rerum ab hostibus ad nos post- liminio redeunt, eadem genera rerum a nobis ad hostis redire 1 ) Totum locum paullo aliter supplevi ac Miillerus ceterique. 2) De eausa Siliana cf. lib. meum' Studien d. R. R.' p — Servii epistolam consolatoriam, quae leyitur inter Cic. ep. ad. div.  5.1 omittimus.  Servilius quis sit in koc loco (Fest. v. Municepsp.142): At Seruilius aiebat initio fuisse, qui ea conditione ciues Ro. fuissent, ut • semper remp. separatim a populo Ro. haberent, Cumanos, Acerranos, Atellanos, qui aeque ciues Ro. erant et in legione merebant, sed dignita- tes non capiebant , non constat. Alius videtur P. Servilius augur, cuius meminit Fest. v. Stellam p. 351. Sunt, qui corrigant Serui tilius. 3) Cf. C. Guil. Heimbach C. Aelii Galli ICti de verb. q. ad ius civ. pert. signif. fragmenta Lip8.1823. C. Lachmann in Zeitschr.f.gesch. R W. Xl. p. 116. 4 ) postliminium Cd. hic et infr. 5 ) postliminium receptum is Cd. [29] C. AELIVS GALLVS.  95 possunt. cum populis liberis 'set non foederatis l et cum re- gibus postliminium nobis est ita, uti cum hostibus. quae na- tiones in' . dicione 2 nostra sunt, cum his (postliminium non est). — Fest. v. Postliminio p. 218. 2. Gallus Aelius libro significationum uerborum, quae ad ius pertinent, ait: c Reus est, qui cum altero litem conte- statam habet, siue is egit, siue cum eo actum est. Reus stipu- lando 3 est idem , qui stipulator dicitur, quippe suo nomine ab altero quid stipulatus est, non is, qui alteri adstipulatus est. Reus promittendo est, qui suo nomine alteri quid` promisit, (non) qui pro altero quid promisit'. — Fest. v. Reus p. 273. 3. Saltum Gallus Aelius 1.11. significationum, quae ad ius pertinent, ita definit : 'Saltus est, ubi siluae et pastiones sunt, quarum causa casae quoque: si qua particula in eo saltu pa- storum aut custodum causa aratur, ea res non peremit nomen [30] saltui, non magis quam fundi , qui est in agro culto et eius causa habet aedificium, si qua particula in eo habet siluam'. Fest. v. Saltum p. 302. 4. Torrens  significat etiam fluuium, subitis imbri- bus concitatum, qui alioqui siccitatibus exarescit, cuius aquam ipsam, quae fluit, flumen recte dici ait Aelius Gallus 1. II. '(significationum) 1 4 quae ad ius pertinent; ceterum uolgi con- suetudine iam dici flumen et perennem fluuium et torrentem. Fest. v. Torrens p. 352. 5. C. Aelius Gallus in libro de significatione uerborum, quae ad ius ciuile pertinent, secundo uestibulum esse dicit non in ipsis aedibus neque partem aedium, sed locum ante ianuam domus uacuum, per quem a uia aditus accessusque ad aedis est, cum dextra sinistraque ianuam tecta (sunt), quae 5 sunt uiae iuncta, atque ipsa ianua procul a uia est, area uacanti intersita.  Gell. 16, 5. $. 3. Cf. Macrob. Sat. 6, 8. S. 16. 6. C. Aelius 6 : Impubes libripens esse non potest neque 1 ) Scripsi; et cumfoederatis Cd. et non foederatis cj. E. Hase d. ius postlim.' p. 39. Cf. L. 5. §. 2. L. z pr. §. L. 19 pr. D. de capt. et postlim. (49, 15). 2 ) opinione Cd. Fortasse: ō f (officio, fide) dicione. [ditione, arbitratu amicitia h]ospicioue nostro cj. Hase l. c. p. 40. 8 ) Nolo hic et infra mutare Cd. scripturam; postea geneti- vum usurpabant. 4 ) Supplevi. 5 ) Scripsi; tecta quae Cdd. tectaque ed. Hertz. 6 ) Dubito nunc, nurn recte hic intellegatur Aelius Gallus, 96  41,  C. AELIVS GALLVS. antestari'.  Priscian. 8, 16. p. 892 ed. Putsch. p. 382 ed. Hertz. 7. e Municeps est', ut ait Aelius Gallus , e qui in municipio liber natus est. Item qui ex alio genere hominum munus fun- ctus est. Item qui in municipio ex seruitute se liberauit a mu- nicipe. Item municipes erant, qui ex aliis ciuitatibus Romam uenissent, quibus non licebat magist • atum capere, sed tantu ► muneris partenf. — Fest. v. Municeps p. 142. 8. e Necessarii sunt', ut Gallus Aelius ait, e qui aut cognati aut affines sunt, in . quos necessaria officia conferuntur praeter ceteros'.  Fest. v. Necessarii p. 162. 9, e Nexum est', ait Gallus Aelius , e quodcunque per aes et libram geritur, idque necti dicitur, quo in genere sunt haec: testamenti factio, nexi datio, nexi liberatio. Fest. v. Nexum p, 165. 10. Perfugam Gallus Aelius ait, qui liber aut seruus, [31] 'hostis aut sui 1 uoluntate ad hostes transierit. Qui idem dici- tur transfuga : quanquam sunt, qui credant, perfugam esse non tam, qui alios fugiat, quam qui ob spem commodorum ad quempiam perfugiat. — Fest. v. Perfugam p. 214. 11.  at alterum (sc. petrarum genus) manu factum, ut docet Aelius Gallus: e petra est, qui locus dextra ac sinistra fornicem expletur usque ad libramentum summi fornicis'. — Fest. v. Petrarum p. 206. 12. e Possessio est', ut definit Gallus Aelius , e usus quidam agri aut aedificii, non ipse fundus aut ager. non enim posses- sio est in rebus, quae tangi possunt, nec qui dicit se possi- dere, is suam rem potest dicere. itaque in legitimis actionibus nemo ex iure Quiritium possessionem suam uocare audet, sed ad interdictum uenit, ut praetor utatur his uerbis: VTI NVNC POSSIDETIS EVM FVNDVM, Q(VO) D(E) A(GITVR), QVOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO ALTER AB ALTERO POSSIDETIS, quem nunquam nisi addito Galli cognomine laudari video: et vari- ant Cdd.; meliores: melius, unde M. Hertzius nuper de M. Livio Druso tr. pl. cogitavit; cuius vix quicquam ad Prisciani aetatem pervenerit. 1 ) Scripsi; possis tanzen etiam tentare : seruus haut ho- stis, sua, ut captus ex iisdem hostibus, qui postliminio ad eos redie- rit, perfuga dici nequeat. aut hostis sui Cd. sua (deletis prioribus vocibus) cj. .Miiller. ITA POSSIDEATIS: ADVERSUS EA VIM FIERI VETO 7 1  Fest. v. Possessio p. 233. 13. c Reciperatio est', ut ait Gallus Aelius, e cum inter po- pulum et reges nationesque et ciuitates peregrinas lex con- uenit , quomodo per reciperatores reddantur res reciperentur- que, resque privatas inter se persequantur'. Fest. v. Reci- peratio p. 274. 14. Relegati dicuntur proprie, quibus ignominiae aut poe- nae causa necesse est ab urbe Roma alioue quo loco abesse lege senatuisue consulto aut edicto magistratuis, ut etiam Gal- lus Aelius indicat. — Fest. v. Relegati p. 278. 15. (Religiosum ait) esse Gallus Aelius, quod homini ita facere non liceat, ut si id faciat, contra deorum uoluntatem uideatur facere. quo in genere sunt haec: in aedem Bonae Deae introire; aduersus auspicia legem ad populum ferre; die nefasto apud praetorem lege agere. Inter sacrum autem et sanctum et religiosum differentias bellissime refert: sacrum [32] aedificium consecratum deo; sanctum murum, qui sit circum oppidum; religiosurn sepulcrum, ubi mortuus sepultus aut humatus sit, constare ait. sed ut pro ratione quadam et tem- poribus eadem uideri possint: siquidem quod sacrum est, idem lege aut instituto maiorum sanctum esse 'putandum, (ut) 2 uiolari id sine poena non possit. idem religiosum quoque esse, quoniam sit aliquid, quod ibi homini facere non liceat, quod si faciat, aduersus deorum uoluntatem uideatur facere. simi- liter de muro et sepulcro debere obseruari, ut eadem et sacra et sancta et religiosa fiant, sed eo modo, quo supra expositum est, cum de sacro diximus. — Fest. v. Religiosus p. 278. Cf. v. Sanctum p. 317. 16. Remancipatam Gallus Aelius esse ait, quae mancipata sit ab eo, cui in manum conuenerit. — Fest. v. Remancipatam p. 277. 17. Itaque Gallus Aelius ait: e Inter legem et rogationem hoc interest: rogatio est genus legis; quae lex, non continuo ea rogatio est; (quae rogatio est), 3 non potest non esse 1 ) De scriptura et de sensu loci cf. lib. meum e fiber d. Stelle d. Varro v. d. Licin.' p. 93 seq.  putant Cd. putat ut  Miiller. 3 ) Edd.  2. tantum 'rogatio' suppleveram. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V. C. AELIVS GALLVS.  97 14, `44 !1fr f 98  C. AELIVS GALLVS.  11' 111. lex, si modo instis comitiis rogata est'. — Fest. v. Rogatio p. 266. 18. Gallus Aelius ait, sacrum esse, (quod) quocunque modo  " o atque instituto civitatis consecratum sit, siue aedis, siue ara, siue signum, siue locus, siue pecunia, siue quid aliud, quod diis dedicatum atque consecratum sit. 'quom 1 autem privati suae religionis causa aliquid earum rerum deo dedicent, id pon- tifices Romanos non existimare sacrum. at si qua sacra pri- uata suscepta sunt, quae ex instituto pontificum stato die aut certo loco facienda sint, ea sacra appellari tanquam 'sacrificia ; 2 ille locus, ubi ea sacra privata facienda sunt, uix uidetur sacer esse. — Fest. v. Sacer mons p. 319. 19. Senatus decretum a consulto Aelius Gallus sic distin-, guit, ut id dicat particulam quandam esse senatusconsulti, ut cum provincia alicui decernitur, quod tamen ipsum senatus- consulti est.  Fest. v. Senatus decretum p. 339. 20. e Sepulcrum est', ut ait Gallus Aelius, e locus , in quo mortuus sepultus est, quod antiqui bustum appellabant. isque[33] cippis aut aliqua alia re mortui causa designatus est, intra quos fines sepultura est facta'. — Fest. v. Sepulcrum p. 339. 21. e Sobrinus est', ut ait Gallus Aelius, e patris mei con- sobrini filius, et matris meae consobrinae filius. femina iisdem de causis appellat fratrem et fratrem patruelem et consobri- num et proprius 'sobrino et sobrinum. 3 iidem gradus in so- brina quoque sunt'. — Fest. v. Sobrinus p. 297. 22. .. quam (sc. stirpem) Gallus Aelius sic definit: eStirps est gentis propagatio, ut qui a quoque est prognatus'. — Fest. v. Stirps p. 313. 23. Aelius Gallus de uerbis ad ius ciuile pertinentibus uallos tegulas grandes, quae supra collicias infimae ponuntur,  M1 appellat.  Serv. ad Virgil. Georg. 1, 264.4 1 ) quod Cd. edd. 2 ) sacrificium Cd. edd. Fortasse leg.: sacri- ficia; at et antea et pro at. 3 ) consobrino et sobrina Cd. edd. con-  ' 101c}q, sobrino iam correxit Augustinus. 4 ) Quae praeterea ab antiquis 'f 1N tIlp, scriptoribus referuntur Aelii sententiae, aut certo Stilonis gramma-  1:,1 Pt .,, i) tici sunt, aut incertum an Galli.  1)f l'n ', ,,, .414 , 6! P. ALFENVS VABVB  Q. AELIVS TVBERO.  99 P. ALFENVS VARVS (eiusdem aetatis). Digestorum. 1. Alfenus iureconsultus, Seruii Sulpicii discipulus rerum- que antiquarum non incuriosus, in libro digestorum tricesimo et quarto, conlectaneorum autem secundo e ln foedere', iiiquit, e quod inter populum Romanum et Carthaginienses factumst, scriptum inuenitur, ut Carthaginienses quotannis populo Ro- mano darent certum pondus argenti puri puti, quaesitumque est, quid esset purum putum? Respondi', inquit, e ego, putum esse ualde purum, sicut nouum nouicium dicimus et pr oprium propicium, augere atque intendere uolentes noui et proprii significationem'.  Gell. 7 (6), 5. S. 1. P. AVFIDIVS NAM.VSA (eiusdem aetatis). 1. P. Aufidius: e Si quis alio uocitatur nomine tum, cum [34]lis 1 contestatur, atque olim uocitabatur'.  Priscian. 8, 4. S. 18. p. 793. ed. Putsch. p. 384. ed. Hertz. Q. AELIVS TVBERO (eiusdem aetatis). 2 1. (Ateius Capito) Tuberonem dicere ait, nullum senatus- consultum fieri posse non discessione facta, quia in omnibus senatusconsultis, etiam in iis, quae per relationem fierent, dis- cessio esset necessaria. Gell. 14, 7. S. 13. Cf. infra Ateium Capitonem 3. 4. 2. (?) Aelium quoque Tuberoiiem lihro ā d C. Oppium scripto 'occecurrerie scripsisse , Probus adnotauit, et haec eius uerba apposuit: e Si generalis species occecurrerit'. 3 — Gell. 7, 9. S. 11. 1 ) Cf. Zeitschr. f. gesch. R W X. p. 339. 2 ) Ex praeceptis Aelii Tuberonis super officio iudicis' , quae Gell. 14, 2. §. 20. laudat, nihilsuperest. 3 ) Incerturn est, Tuberonis iurisconsulti an historici haec sint. De variis Tuberonibus vid. Kraus. fragm. vet. hist. Bom. p. 321 - 28. 7 * 100  C. TREBATIVS TESTA. C. TREBATIVS TESTA (eiusdem aetatis). De religionibus. 1. Sacrum est', ut Trebatius libro primo de religionibus refert, 'quicquid est, quod deorum habetur'. Trebatius profanum id proprie dici ait, quod ex religioso uel sacro in hominum usum proprietatemque conuersum est. Macrob. Sat, 3, 3. $. 2. 2. Trebatius in libro primo religionum ait, nundinis ma- gistratum posse manumittere iudiciaque addicere. — Macrob. Sat. 1, 16. S. 28. 3. Cum enim Trebatius libro primo de religionibus do- ceat, hostiarum genera esse duo, 1 unum, in quo uoluntas dei per exta disquiritur, alterum, in quo sola anima deo sacratur, unde etiam haruspices animales has hostias uocant, utrumque hostiarum genus in carmine suo Vergilius ostendit. — Macrob. [35] Sat. 3, 5. S. 1. 4. Nam. in libro de religionibus secundo : 'sacellum est', inquit, v locus paruus deo sacratus cum ara'. Deinde addit uerba haec: 'Sacellum ex duobus uerbis arbitror compositum, sacri et cellae, quasi sacra cella'.  Gell. 7 (6), 12. S. 5. 5. secundum Trebatium, qui de religionibus libro se- ptimo ait: q auci (s0 qui sunt in agris, qui 'quondam bello 2 capti sunt, hos lucos eadem ceremonia moreque 'coinqui3 haberique oportet, ut ceteros lucos, qui in antiquo agro sunt'. — Serv. ad Aen. 11, 316. 6. Hoc loco non alienum uidetur de conditione eorum ho- minum referre, quos leges sacros esse certis diis iubent: quia non ignoro, quibusdam mirum uideri, quod cum cetera sacra uiolari nefas sit, hominem sacrum.ius fuerit occidi. Cuius rei causa haec est. Veteres nullum animal sacrum in finibus suis esse patiebaiitur, sed abigebant ad fines deorum, quibus sacrum esset: animas uero sacratorum hominum, quos Graeci towievag uocant, dis debitas aestimabant. Quemadmodum igitur quod 1 ) Cf. Marquardt R6m. Alt. IV. p. 366. Hartmann Ordo iudic. p. 53. Scripsi ; concilio (pro quond. bello, opinor) edd. Antea post lu-ci supplevi si. 3 ) conquiri edd. C. TREBATIVS TESTA.  101 sacrum ad deos ipsos mitti non poterat, a se tamen dimittere non dubitabant, sic animas, quas sacras in coelum mitti posse arbitrati sunt uiduatas corpore, quam primum illo ire uoluerunt. Disputat de hoc more etiam Trebatius religionum libro nono, °K  cuius exemplum, ne sim prolixus, omisi..  Macrob. Sat. 3, 7. SS- 5-8- 7. e Sanctum est', ut idem Trebatius libro decimol num refert, v interdum idem, quod sacrum, idemque, quod reli- giosum interdum aliud, hoc est, nec sacrum nec religiosum 1,114  est'. — Macrob. Sat. 3, 3. S. 5. kft,  8. (Compita) 'ut Trebatio 2 placet, locus ex pluribus par- tibus in se uel in easdem partes ex se 'uias atque itinera 3 rigens, siue is cum ara, siue sine ara, siue sub tecto, siue sub (363diuo sit, ubi pagani agrestes buccina conuocati solent certa RIEM  inire concilia. Hinc et Lares compitalicii et feriae compitaliciae. — Philargyr. ad Verg. Georg. 2, 381. 9. MACTVS HOC VINO INFERIO ESTO. e Inferio', inquit Trebatius, lierbtun ea causa est additum eaque ratione pro- fertur, ne uinum omne omnino, quod in cellis atque apothecis est conditum, ex quibus illud, quod effunditur, promptum est, 01 esse sacrum incipiat et ex usibus eripiatur humaiiis. Addito ergo hoc uerbo solum erit, quod inferetur, sacrum, nec re- ligione obligabitur ceterum'. — Arnob. adv. gent, 7, 31. Tligio0" „0 1111 ,  Ex libris de iure ciuili uel aliunde. , 1 10  10. De sterili autem muliere, si nativa sterilitate sit, Tre- plii114  batium contra Labeonem respondisse dicunt. Nam cum red- hiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt olidi ti ° ;/ Trebatium, ex edicto a(gi) posse, si ea mulier a principio ge- ertis 6iSnitali sterilitate esset. At si ualitudo eius offendisset exque ea 010  uitium factum esset, ut concipere foetus non posset, tum sanam non uideri et esse in causa redhibitionis. — Gell. 4, 2. SS. 9. 10. 0 11° fo0110 U e  110,':,  ,  I) Sed teste Porphyrione ad Hdrat. Sat. 2, 1. init. Trebatius aliquot libros de iure civili composuit et de religionibus novenz'  ,,  2) .ex Osanni cj. ad Pompon. de orig. itzr. p. 90. ut relatio edd. Fue. rit locus ex libro  3) Scripsi; uia atque itinere ecld. 0,1111f 11A41' 108  GRANIVS FLACCVS LICINIANVS. quem ad Caesarem de indigitamentis scriptum reliquit.  Cen. sorin. 3. S. 2. 2. Causam uero huius uarietatis apud Granium Licinianum[43) libro secundo diligens lector inueniet. Ait  nundinas Iouis ferias esse, siquidem flaminica omnibus nundinis in regia loui arietem soleat immolare: sed lege Hortensia effectum, ut fastae essent, uti rustici, qui nundiiiandi causa in urbem ueni- ebant, lites componerent; nefasto enim die praetori fari non licebat.  Macrob. Sat. 1, 16. S. 30. 3. Item Boeotii Parnasum montem Apollini sacratum esse memorantes, simul tamen in eoclem et oraculum Delphicum et speluncas Bacchicas uni deo consecratas colunt. unde et Apol- lini et Libero patri in eodem monte res diuina celebratur. Quod cum et Varro et Granius Flaccus affirment, etiam Euri- pides his docet etc.  Macrob. Sat. 1, 18. S. 4. 4. Aristoteles, ut Granius memorat, uir ingenio praepo- tens atque in doctrina praecipuus, Mineruam esse Lunam pro- babilibus argumentis explicat et litterata auctoritate demon- strat. — Arnob. 3, 31. 5. Nouensiles Piso deos esse credit nouem in Sabinis apud Trebiam constitutos. Hos Granius Musas putat, consensum accommodans Aelio.  Arnob. 3, 38. fastorum scriptores, Tarquinium Priscum aliosque de disciplina Etrusca scriptores (Bernhardy l. c.p. 858. L. Ian. ad Macrob. p. 664.) item grammaticos, quanquani ex his quidam hoc aevo vel paullo post velut Aelius Stilo, Santra, Verrius Flaccus, Cloatius Verus, alii etiam XII tabulis aliisque iurisprudentiae fontibus insignent operam dederunt. Nec C. Bassus (Gavius ille, ut puto) de diis (Lyd. de mens. 4, 2), Lepidus (orator? Cic. Brut. 26. §. 96) de sacerdoti- bus (Lyd. de mag. 1, 17) 7 Titius de feriis (Macrob. Sat. 1 7 16. cf. 3, 2. alius est C. Titius ib. 2, 12) aliisque ad religiones spectantibus (Fest. v. Offendices. Rica p. 205. 253), ne Fulgentianos quosdam contrnemo- rem (Bernhardy l. c. p. 350. 868), quo consilio scripserint, constat. Nicostrati, ceterum item incerti scriptoris inferioris aetatis, de se- natu habendo quod exstat insigne fragm. apud Fest. v. Senacula p. 347. hic sattem adscribam: Senacula tria fuisse Romae, in quibus sena- tus haberi solitus sit, memoriae prodidit Nicostratus in libro, qui inscri- bitur de senatu habendo. unum, ubi nunc est aedis Concordiae inter Capitolium et forum, in quo solebant magistratus d(um)t(axat) cum senio- ribus deliberare. alterum ad portam Capenam, tertium citra Bellonae, in quo exterarum nationum legatis, quos in urbem admittere nolebant, senatus dabatur. GRANIVS FLACCVS LICINIANVS.  109 6. Sed et deos conserenteis pari more ac dissimulatione taceamus, quos cum ceteris scribit Flaccus in humani penis si- militudinem uersos obruisse se cineri, qui sub ollula fuerat factus extorum: quem cum Tanaquil dimoueret Etruriae *dis- ciplinarum perita, surrexisse se deos et neruis obduruisse di- uinis. Corniculanae inde imperauisse captivae, ut intelligeret, qui sibi res 1 uellent: Ocrisiam prudentissimam foeminam diui- nos inseruisse genitali : explicuisse motus certos. Tunc sancta [44] feruentia numina uim uomuisse Lucilii ac regem Seruium natum esse Romanum. — Arnob. 5, 18. 7. Granius quidern ait (sc. ricas et riculas) esse muliebre cingulum capitis, quo pro uitta Flaminica redimiatur. Fest. v. Ricae p. 277. 8. (?) 'Flaccus 2 scribit, Numam Pompilium, cum sacra Ro- manis conderet, uoto impetrasse, ut omnes dii falsum iura- mentum uindicarent. — Gramm. inc. gloss. ad Aen, 12, 234. ex Barth. advers. 33, 13. De iure Papiriano. 9. In Papiriano enim iure euidenter relatum est, arae uicem praestare posse mensam dicatam : 'Ut in templo', inquit, g unonis Poptiloniae augusta mensa est. namque in fanis alia uasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum. quae. uasorum sunt, instrumenti instar habent, quibus sacrificia con- ficiuntur. quarum rerum principem locum obtinet mensa, in qua epulae libationesque et stipes reponuntur. ornamenta uero sunt clypei, coronae et huiuscemodi donaria. neque enim do- naria dedicantur eo tempore, quo delubra sacrantur ; at uero mensa arulaeque eodem die, quo aedes ipsae, dedicari solent. unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religio- nem obtinet puluinaris 7 .  Macrob. Sat. 3, 11. S. 5. ') Videtur legendum quid sibi rei. 2 ) Elaus edd. correxit Iusti; sed et ita incertum est, an Granius hoc in indigitamentis dixerit. Verrium Flaccum, de quo Dirksenus cogitavit, nolim intelligere. De his, quae ex eius scriptis supersunt, cf. ad Fest. Praef. p. XIII seq. 110  M. ANTISTIVS LABEO. M. ANTISTIVS LABEO (vixit sub Augusto). De iure pontificio. Proculiunt' promittunt ait significare Antistius de iure pontificali I. VIIII.  Fest. v. Proculiunt p. 253. 2. e Spurcum uinum est, quod sacris adhiberi non licet', ut ait Labeo Antistius 1. X. commentarii iuris pontificii, ecui aqua admixta est, defrutumue aut igne tactum est, mustumue,[451 antequam deferuescat'. — Fest. v. Spurcum p. 348. 3. `Prox bona uox, 'uel ut quidam, proba significarel uidetur', ut ait Labeo de iure pontificio 1. XI. — Fest. v. Prox p. 253. 4. Sistere fana cum in urbe condenda dicitur, significat loca in oppido futurorum fanorum constituere. quam(guarn) 2 Antistius Labeo ait iii commentario XV. iuris pontificii, fana sistere esse lectisternia certis locis et diis habere. — Fest. v. Sistere p. 351. 5. 3 Subigere arietem in eodem libro Antistius esse ait dare arietem, qui pro se agatur, caedatur. Fest. v. Subi- gere p. 351. 6. Labeo sexagesimo et octauo libro 4 intulit, nisi Neptuno, Apollini et Marti taurum non immolari. — Macrob. Sat. 3, 10. S. 4. Ex iisdem libris, ut videtur.5 7. P(r)osimerium esse ait Antistius Labeo in 1 .  iuris pontificalis pomerium, id est locum pro muro, qui auspicato 1 ) Scripsi; uelut quidam praesignificare edd. Cf. Paul. v. prox. 2 ) Supplevi. 3 ) Cf. supra L. Cincium 10. 4 ) An iuris pontificii? an omnibus eius libris numeratis, quos quadringentos fuisse L. 2. §. 47. D. de orig. iur. 2. testatur et in quibus etiam libri iuris pontificii sine dubio digesti erant? (Cf L. 2. §. 44. ib.) Posterius malim existimare. In his Labeonem nostrum etiam de diis egisse et per se verisimile est et constat ex fr. 15. 20. At etiam Cornelius quidam Labeo hoc argumentum theologica potius, ut videtur, ,ratione , compluribus libris executus erat, de quibus vid. Macrob. Sat. 1, 12. 16. 18. 3, 4• Et hic quidem hunc Labeonem addito Cornelii nomine ubique a nostro accurate discernit. Aliis vero item posterioribus saepius Labeo simpliciter laudatur sententiarum auctor, quae ple- M. ANTISTIVS LABEO.  111 olim quidem omnem urbem ambiebat praeter Auentinum, nunc etiam intra aedificia finitur ; estque prosimerium quasi pro(xi)murium.  Fest. v. Prosimerium (Posimerium) p. 249. [46]   8. Labeo in commentario iuris pontificii ait, nauteam rubidum quiddam esse, quo pontificum uestimenta colorant. Fest. v. Nautea p. 166. 9. Oluatum Antistius Labeo ait esse mensurae genus. - Fest. v. Oluaturn p. 205. 10. Puilia saxa esse ad portum, qui sit secundum Tibe- rim, ait Fabius Pictor; quem locum putat Labeo dici, ubi fuerit Ficana 2 uia Ostiensi ad lapidem undecimum. - Fest. p. 250. 11. Secespitam esse Antistius Labeo ait cultrum ferreum, oblongum, manibrio eburneo, rotundo, solido, uincto ad ca- pulum auro argentoque, fixum clauis aeneis, aere Cyprio, quo flamines, flaminicae, uirgines pontificesque ad sacrificia utun- tur.  Fest. v. Secespitam p. 348. 12. `Septem dies uel simpliciter septem calo', Antistius Labeo ait, proclamare magistratum publicum, si Nonae se- ptimanae futurae sunt.  Fest. p. 348. ex Muell. cj. (?) 13. Scriptum Iapidem esse ait et ita uocari Antistius La- beo, in agro Medullino, '(in quo 3 ) diuinain rem 'facere(0.4 Fest. v. Scriptum p. 348. 14. e Septimontio', ut ait Antistius Labeo , e hisce mon- tibus feriae: Palatio, cui sacrificium quod fit, Palatuar dicitur; Veliae, cui item sacrificium; Fagutali, Suburae, Cermalo, Oppio 'Caelio 5 monti, Cispio monti'.  Fest. v. Septimontio p. 348. 15. Penatis singulariter Labeo Antistius posse dici putat, quia pluraliter Penates dicantur, cum patiatur proportio etiam 0111'  OtO,P  raeque magis Cornelii quanz Antistii rationi convenire videantur, videlicet Serv. ad Aen. 3, 168. 1 Azt , qustino de civ. dei 2 1 11. (coll. 8, 13)  '11;  14. 3, 25. 9, 19. 22, 28. 7 Fulgentio de pr. serm. 4., Lyd. de mens. 4, 1.  ,  20. de ostent. 3.: quos locos idcirco indicasse satis erit. 1 In mul- tis ab Ursini et 1Vfiilleri supplententis deflexi. Cf. libr. meum Iguv. Taf. p. 100.  Itaque sacrificium ibi videtur ab Anco rege susce- ptunt post Ficanam devictam. Cf. 712/7/Z. 13. 3 ) Supplevi (exciderat :01";! Ivi in y post  4) faceret Cd. edd. Erat fortasse sacrum gentile gentis Hostiliae publice susceptum. Dionys. 3,  5) Deleri vult Sed sedem tantum mutasse videtur ; nam, cum sola Subura mons non sit, legendum puto Suburae in Caelio. Cf. Varr. de L. L. 5, 8. §. 46. 112  M. ANTISTIVS LABEO. Penas dici, ut optimas, primas, Antias. — Fest. v. Penatis p. 253. 16. e Popularia sacra sunt', ut ait Labeo, 'quae omnes ciues faciunt, nec certis familiis adtributa sunt: Fornacalia, Parilia, Laralia, porca praecidanea'. — Fest. v. Popularia p. 253. 17. Prop....sta 1 dolia ait dici Labeo, quia.... — Fest. r47] p. 253. 18. . . . a quo prius secures habitae sunt, eum et in au- gure legendo priorem esse, ait Antistius Labeo, et in auspi- ciorum quoque lege significari, cum a maiore iussus in au- spicando dicitur, ut ei augur in auspicio sit. 2 — Fest. v. Remisso p. 290. 19. Cliuiam quoque auem ab antiquis nominatam anhnad- uerto ignorari; quidam clarnatoriam dicunt, Labeo prohibito- riam. — Plin. H. N. 10, 14. sect. 37. 20. zitee rt rOv zig"09- rag vabv ecvswytavov axov naXatoi, atanavr6g, nOrE- pov, cig leivrtartog Aagethv tGrOQnxE,  zotQaQ1A,av 4- roCet XEyowtivov, , Tiv Jov iptekEvoi,tivnv ze6g z ā xaXec xai naQopp,c5o'av 4hbv, "09-- rav hyotainp, cfiovro ðEiv dig evEubv etet pnÖkore ttia.EtV 7 wrid' ecnoxExhiGiacal litvvt5Etv,  Plutarch. Q. Rom. 46. 21. Qui de uirgine capienda scripserunt, quorum diligen- tissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, rnaiorem quam annos decem natam negauerunt capi fas esse; item quae non sit patrima et matrima; item quae lingua debili sensuue aurium deminuta aliaue qua corporis labe insignita i) An: prope adusta? ut haec pertinuerint ad fulm,inis expia- tionem. Cf. die  Tafeln p. 404. 2 ) Partim Miclleri supplemen- tis usus reliqua nunc (ed. 3) paunum, mutavi, Cf. Serv, ad.  3, 87. et supra L. Caesarem 4. Cur Hortae templum semper apertum antiqui habuerunt? An quia, ut Antistius Labeo tradidit, cum zorpoptto7v hor- tari dicatur, , inde tanquam ad bona incitantem et hor- tantem deam Hortam dictam existimabant oportere ut actuosam semper nunquam haesitare neque clausam esse neque atiari? Tk M. ANT1STIVS LABEO.  113 sit; item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi uiuo patre in aui potestate sit ; item cuius parentes alter am- boue seruitutem seruierunt aut in negotiis sordidis uersantur. Sed eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem inereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quinde- cimuirum sacris faciundis aut septemuirum epulonum aut salius est. Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae [48] uacatio a sacerdotio isto tribui solet. 1 — Gell. 1, 12. sS. 1-7. 22. ln libro Laelii Felicis ad Q. Muciutn primo scriptum est, Labeonem scribere, calata comitia esse, quae pro collegio pontificum habentur aut regis aut flaminum inaugurandorum causa. Eorum autem alia esse curiata, alia centuriata. Curiata per lictorem curiatum calari, id est conuocari, centuriata per cornicinem. — Gell. 15, 27. SS. 1. 2. Ad duodecim tabulas. 23. Labeo in libro de duodecim tabulis secundo acria et seuera iudicia de furtis habita esse apud ueteres scripsit, idque 13rutum solitum dicere, et furti dampnatum esse, qui iumentum aliorsum duxerat, quam quo utendum acceperat, item qui lon- gius produxerat, quam in quem locum petierat. Gell. 6 (7), 15. S. 1. 24. Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est : 'Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato neque intestatae qu-isquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quae- ritur'. — Gell. 1, 12. S. 18. 25. Itaque cum eam legem Labeo quoque uester in libris, quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret, `tum',2 inquit, 'L. Veratius fuit egregie homo improbus atque immani uecordia. Is pro delectamento habebat, os hominis liberi manus suae palma uerberare. Eum seruus sequebatur, ferens cru- menam plenam assium; ut quemque depalmanerat, numerari 1 ) Haec omnia Labeo ita dixisse videtur, ut cuiusque senten- tiae antiquiores auctores afferret : unde Gellius eum solum a se in- spectum omnium diligentissime de hac re scripsisse dixit. Scripsi Gaius' p. 127. legem cum Labeo . . . . postea omisso tum edd. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  8 114 M. ANTISTIVS LABEO. statim secundum duodecim tabulas I quinque et uiginti asses iubebat. Propterea', inquit, 'praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt'.  Gell. 20, 1. S. 13. Ad edictum praetoris. 26. Praeterea in libris quos ad praetoris edictum scripsit, multa posuit partim lepide atque argute reperta; sicuti hoc est, quod in quarto ad edictum libro scriptum legimus: 'Soror appellata est, quod quasi seorsum nascitur separaturque ab ea domo, in qua nata est, et in aliam familiam transgreditur'. Gell. 13, 10. S. 3. et ex eo Non. 1, 258. p. 52. Incertum, unde petita. 27. Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium cu- rulium composuit, Labeonem 2 refert, quid esset morbus, hisce uerbis definisse: `Morbus est habitus cuiusque 3 corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.  Gell. 4, 2. $. 3. 28. Labeonem respondisse aiunt, redhiberi posse (sc. eu- nuchum) quasi morbosum; sues etiam feminae 4 si sterilae essent et uenum issent, ex edicto aedifium posse agi Labeonem scri- psisse. De sterili autem muliere, si nativa sterilitate Tre- batium contra Labeonem respondisse dicunt, Nam curn red- hiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto a(gi) posse.  Gell. 4, 2. SS. 7-10. 29. Eum uero, cui dens deesset, Seruius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negauit; 'nam et magna', inquit, `pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique hornines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere, non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur'. — Gell. 4, 2. S. 12. 30. 'Mortis causa stipulatio existimatur fieri', ut ait An- tistius Labeo, 5 e quae ita fit, ut morte promissoris confirme- tur'. — Fest. v. Mortis causa p. 161. 1 ) Ob sequens hanc malim tabularum legem. 2 ) Fr. 27-29 ex libris Labeonis adedietum aediliumcurulium scriptis videntur petita esse , quorum alias memoria non extat. 3 ) Malim quisque. 4 ) femi- nas edd.  Fortasse libris posterioribus. Cf. Gell. 13, 10. § 2. [49] C. ATEIVS CAPITO.  115 31. 'Potitus seruitute ab antiquis dicebatur, qui', ut ait 1 Labeo, e seruitutem seruit, ' cuiusmodi dictiones 2 proxim(a)e [50]Graeci moris sunt. eodem modo dicebatur ab antiquis potitus hostium'.  Fest. v. Potitus seruitute p. 250. C. ATEIVS CAPITO (Labeonis aequalis, qui tamen ei supervixit). Coniectaneorum. 1. Cum librum Ateii Capitonis coniectaneorum lege- remus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribu- norum uisum est grauitatis antiquae plenum, Propterea id merninimus. Idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est: 'Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit eo, quod e tabu- lato eius noctu lapide ictus esset, uulnusque ex eo lapide osten- debat. Manilia ad tribunos plebi prouocauit. Apud eos dixit, commessatorem Mancinum ad aedes suas uenisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua; sed cum ui irrumperet, lapidibus depulsum. Tribuni decreuerunt, aedilem ex eo loco iure de- iectum, quo eum uenire cum non decuisset. Pro- pterea ne cum populo aedilis ageret, intercesserune. — Gell. .4, 14. SS. 1-6. 2. Appi namque illius Caeci filia a Iudis, quos specta- uerat, exiens, turba undique confluentis fluctuantisque populi iactata est. Atque inde egressa cum se male habitam diceret: e quid me nunc factum esset', inquit, "quantoque artius pres- siusque conflictata essem, si P. Claudius, frater meus, nauali proelio classem nauium cum ingenti ciuium numero non per- didisset? certe quidem maiore nunc copia populi oppressa in- tercidissem. Sed utinam', inquit, r reuiuiscat frater aliamque classem Siciliam ducat atque istam multitudinem perditum eat, quae me male nunc miseram conuexauit'. Ob haec mu- lieris uerba tam improba ac tam inciuilia C. Fundanius et Ti- berius Sempronius aediles plebei multam dixerunt ei aeris grauis uiginti quinque milia. Id factum esse dicit Capito 1 ) Fortasse libris posterioribus. Cf. Gell. 13, 10. §. 2. 2 ) tales consuetudines ed. 11101. 8* ► 116  C. ATEIVS CAPITO. Ateius.in commentario de iudiciis publicis bello Poenico primo, Fabio Licino et Otacilio Crasso consulibus. Gell. 10, 6. $S. 2-4. 3. Sed quod ait (sc. Varro), senatusconsultum duobus modis fieri solere, aut conquisitis sententiis aut per discessio-E51) nem, parum conuenire uidetur cum eo, quod Ateius Capito in coniectaneis scriptum reliquit. Nam in libro  Tubero- nem dicere ait, nullum senatusconsultum fieri posse non dis- cessione facta, quia in omnibus senatusconsultis, etiam in iis, quae per relationem fierent, discessio esset necessaria. idque ipse Capito uerum esse affirmat. — Gell. 14, 7. SS. 12. 13. 4. M. autem Varro in quarto epistulicarum quaestionum et Ateius Capito in coniectaneorum )V1111. 1 ius esse praefecto (sc. urbi Latinarum causa relicto) senatum habendi dicunt ; de- que ea re adsensum esse Capito ( Varro)nem Tuberoni contra sententiam Iunii refert: 'narn et tribunis', inquit, e plebis sena- tus habendi ius erat, quamquain senatores non essent ante Atinium plebiscitum'.  Gell. 14, 8. S. 2. 5. Legi adeo nuper in Capitonis Ateii coniectaiieis senatus decretum uetus C. Fannio et M. Valerio Messalla consulibus 2 factum, in quo iubentur principes ciuitatis, qui ludis Megalen- sibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules uerbis conceptis, non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos uice- nosqud aeris praeter olus et far et uiiium, neque uino alieni- gena, sed patriae usuros, neque argenti in conuiuio plus pondo quam libras centum inlaturos. — Gell. 2, 24. S. 2. 1 ) (col) VIIII ed. Hertz. CCLVIIII (vel ducentesimo quinquagesimo nono) edd. antiquiores. Quod quominus retineamus, in sola quidem numeri magnitudine horumlibrorum nulla videtur esse difficultas. Conieetaneorum enim eadempoterat essesignificatio, ut Digestorum, in quae plerique alii libri, suis titulis insigniti, coniicerentur, sicut et liber VIII. erat de publicis iudiciis (num. 1). Cf. num. 6. M. Antistii Labeonis. Et quantum scripserit Ateius Capito diversi- modae doctrinae, etiam ex Plinii indicibuslibrorumexistimare licet. Sed recte docuit .Hertzius, CCL natum esse ex col (ut est in optimo libro ms.), quo quis significaverat, rectius fortasse collectaneorum dici libros (cf. Gai. 4, 15 fin.), nec collato num. 18. dubitandum, quin (quod Mercklinus vidit) hic VIIII coniectaneorum liber proprie inscriptus fuerit de officki senatorio, 2 ) a. u. 592. C. ATEIVS CAPITO.  117 6. Esse etiam dicit Capito Ateius edictum, diuine Augusti an Tiberii Caesaris non satis comme,mini, quo edicto per uarias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sum- [52] ptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae efferuescentis aestus coerceretur.  Gell. 2, 24. $. 15. 7. Nos autem in Capitonis Ateii coniectaneis inuenimus, siticines appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est uita functos et sepultos , eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. — Gell. 20, 2. $. 3. et ex eo Non. 1, 268. p. 54. De pontificio iure. 8. Propterea uerba Ateii Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: e Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decreuit, non fiabendum religioni, quiii eo die feriae praecidaneae essent'. — Gell. 4, 6. $. 10. 9. c Mundue, ut ait Capito Ateius in 1. VII. pontificali, e ter in anno patere solet diebus his: postridie. Volcanalia et ante diem (///". Non. Oct. et ante diem) 1 VI. Id. Nou.: qui quid ita dicatur, sic s refert Cato in commentariis iuris ciuilis : "Mundo nomen impositum est ab eo mundo, qui supra nos est; forma enim eius est, ut ex his, qui intrauere,. cognoscere potui, adsimilis illae": eius inferiorem partem ueluti conse- cratam dis manibus clausam omni tempore, nisi his diebus, qui supra scripti sunt , maiores censuerunt habendam, quos dies etiam religiosos iudicauerunt ea de causa, quod quo tempore ea, quae occultae et abditae religionis deorum Manium essent, ueluti in lucem quanclam adducerentur et patefierent, nihil in eo tempore in rep. geri uoluerunt: itaque per eos dies non. cum hoste manus conserebant, non exercitus scribebatur, non comitia habebantur, non aliud quicquam in rep. nisi quod ultima necessitas admonebat, administrabatur'. Fest. v. Mundus p. 157. 10. Si uolentibus uobis erit, inquit, in medium profero, quae de hac eadem causa apud Ateium Capitonem pontificii iuris inter primos peritum legisse memini: qui cum nefas esse 1 ) Supplementum suo loco restitui. ' V!:" 124  MASVRIVS SABINVS. 2. Verba sunt Sabini ex libro iuris ciuilis secundo: 'Qui alienam rem attrectauit, cum id se inuito domino facere iudi- care deberet, furti tenetur'.  Gell, 11, 18. S, 20. 3. Item alio capite: e Qui alienum 'tacens 1 lucri faciendi causa sustulit, furti obstringitur, siue scit, cuius sit, siue nescit'.  Gell. 11, 18. S. 21. 4. Sed meminisse debemus, secundum ea, quae supra scripsi, furtum sine ulla quoque attrectatione fieriposse, sola mente atque animo, ut furtum fiat, adnitente. Quocirca ne id quidem Sabinus dubitare se ait, quin dominus furti sit con- dempnandus, qui seruo suo, uti furtum faceret, imperauit. — Gell. 11, 18. SS. 23. 24, 5. Verba Masurii Sabini apposui ex libro iuris ciuilis se- cundo : e Furiosus mutusue cuiue quod membrum lacerum lae- sumue est aut ohest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus uidet, tam sanus est, quam qui tardius currit', — Gell. 4, 2. S. 15. 6. Masurius autem Sabinus in libro iuris ciuilis tertio 2 antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo [591  .11161 libro haec sunt: e In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. De qua causa 3 feminae uiris potiores habitae, Vupillus) 4 pupillarisque tutela mulieri praelata. Etiam ad- uersus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti, in eadem causa pupillo aderant'.  Gell. 5, 13. S. 5. De furtis liber. 7. e Manifestum autem furtum ut ait Masurius, equod deprehenditur, dum fit. Faciendi finis est, cum perlatum est, quo ferri coeperat'. Furti concepti, item oblati, tripli poena est. Sed quod sit oblatum, quod conceptum, et pleraque alia ad eam rem ex egregiis ueterum moribus accepta neque in- 1 ) iacens Sciopp. Malim sciens. 2 ) Fortasse cum de inter- dicto de libero homine exhibendo ageret. Cf. L. 3. §§. 11. 12. D. de hom. lib. exh. (43, 29). 3 ) Puta maioris infirmitatis et indigentiae. 4 ) Supplevi, quod pup. notatum facile excidere poterat. Itaque si forte inter pupilluut et muli erem,pariter alicui cognatos, causa emer- serit, potius pupillo is aderat, et maxime quidern si tutelam eius ge- rebat, etiamsi etiam mulieris tutor esset. BLAWRIITS SABINV&  125 utilia cognitu neque iniucunda qui legere uolet, inueniet Sabini librum, cui titulus est de furtis. 1 In quo id quoque scriptum est, quod uolgo inopinatum est, non hominum tantum neque rerum mouentium, quae auferri occulte et subripi possunt, sed fundi quoque et aedium fieri furtum; condempnatum quoque furti colonum, qui fundo, quem conduxerat, uendito, posses- sione eius dominum interuertisset. Atque id etiam, quod magis inopinabile est, Sabinus dicit, furem esse hominis iudicatum, qui cum fugitiuus praeter oculos forte domini iret, obtentu togae, tamquam se amiciens, ne uideretur a domino, obsti- tisset.  Gell. 11 1 18. S. 11-14. Fastorum. 8. Masurius fastorum secundo e Vinaliorum dies', inquit, e Ioui sacer est, non, ut quidam putant, Veneri'. — Macrob. Sat. 1, 4. S. 6. 9. Masurius etiam secundo fastorum e Liberalium dies', [6o] inquit, e a pontificibus agonium Martiale appellatur'.  Ma- crob. ib. S. 15. 10. Et in eodem libro: `Eam noctem deincepsque inse- quentem diem, qui est Lucarium'. — Macrob. ib. 11. 2 Masurius et alii uno die, id est quarto decimo Kalen- das Ianuarias fuisse Saturnalia crediderunt. — Macrob. Sat. 1, 10. S. 5. 12. Masurius adiicit simulacrum huius deae (sc. Angero- niae) ore obligato atque signato in ara Volupiae propterea collocatum, quod qui suos dolores anxietatesque dissimulant, perueniant patientiae beneficio ad maximam uoluptatem. — Macrob. ib. S. 8. De indigenis. 13. Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de in- digenis composuit: `Religiosum', inquit, 'est, quod propter- sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; uer- bum a relinquendo dictum, tanquam caerimoniae a carendo'. 1 ) Frustra sunt, qui hanc partem fuisse librorum de iure civili opinantur. Ex eoque de furtis libro etiam furti manifesti definitio- nem Gellium petiisse, certe verisimile est. 2 ) CU771 Dirkseno non dubito, quin et hoc et sequens fr. ad eundem librum pertinuerint. 126  MASVRIVS SABINVS. — Gell. 4, 9. S. 8. Cf. Macrob. Sat. 3, 3. (supra in Ser. Sul- picio 14.). Memorialium. 14. Sed Sabinus Masurius in primo memorialium, secutus quosdam historiae scriptores, Accam Larentiam Romuli nutri- cem fuisse dicit. e Ea', inquit, ex duodecim filiis ma- ribus unum morte amisit. In illius locum Romulus Accae sese filium dedit seque et ceteros eius filios fratres aruales appel- lauit. Ex eo tempore collegium mansit fratrum arualium nu- mero duodecim, cuius sacerdotii insigne est spicea corona et albae infulae'. — Gell. 7 (6), 7. S. 8. 15. Huius 'commenti I (sc. Herculis Victoris dicti) causam Masurius Sabinus memoralium libro secundo aliter exponit. e Marcus', inquit, 'Octauius Herennius prima adolescentia tibi- cen, postquam artis distisus suae est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanauit. Postea cum naui- gans hoc idem ageret, a praedonibus circumuentus, fortissime[61] repugnauit et uictor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit, sua opera seruatum. Cui Octauius impetrato a magistratibus loco aedem sacrauit et signum, Victoremque litteris incisis ap- pellauit. Dedit ergo epitheton deo, quo et argumentum uete- rum uictoriarum Herculis et commemoratio nouae historiae, quae recenti Romano sacro causam dedit, contineretue. — Macrob. Sat. 3, 6. S. 11. 16. Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memo- riali seuere factum. Tensores', inquit, 'Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius 2 cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum uiderunt, et ve cur", inquiunt, "ita est, ut tu sis, quam equus curatior"? "Quoniam", inquit, "ego me curo, equum Statius nihili seruos". Visum est parum esse reuerens responsum relatusque in aerarios, ut mos est'. Gell. 4, 20. S. 11. 17. Masurius autem Sabinus in undecimo librorurn memo- rialium ciuicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui ciuem seruauerat, eodem tempore etiam hostem occiderat ') cognomenti Salm. cj. probabili  2) a. u. 594. DIASVRIVS SABINVS.  127 neque locum in ea pugna reliquerat ; aliter ius ciuicae coronae negat concessum. Tiberium tamen Caesarem consultum, an ciuicam coronam capere posset, qui ciuem in proelio seruasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo bat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, psisse dicit, eum quoque ciuica dignum uideri, quod appareret, 1 1•  ex tam iniquo loco ciuem ab eo seruatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiuerit.  Gell. 5, 6. S. 14. Ex incertis libris.1 18. Masurius auctor est, curru quoque triumphantis myr- ea corona usos. — Plin. N. H. 15, 29. S. 38. 19. Ob has causas equidem crediderim, honorem ei (sc. lauro) habitum iii triumphis potius, quam quia suffimentum sit 161•  caedis hostium et purgatio, ut tradit Masurius.  Plin. N. H. 15, 30. S. 40. daui  [62]  20. In eosdem situs comitatur et spina nuptiarum faci- bus auspicatissima, quoniam inde fecerint pastores, qui rapue- uci,  runt Sabina's, ut auctor est Masurius.  Plin. N. H. 16, 18. S. 30. .  21. Verum altera lotos in Volcanali, quod Romulus con- ap stituit ex uictoria de decumis, aequaeua urbi intellegitur, ut auctor est Masurius. — Plin. N. H. 16, 44. S. 86. 6ae, 1 ) Ex quibus quae Plinius servavit, non dubito omnia mentoria- lium libris deberi. 2 ) e. substituto. 3 ) e. vindicias ; vera enina ingenui bonorum possessio neque in legis actione neque unquanicon- tra aliqueni datur. 22. Masurius palmam lupino adipi dedisse antiquos tra- ,- didit ; ideo nouas nuptas illo perunguere postis solitas, ne quid mali medicamenti inferretur. — Plin. N. H. 28, 9. S. 37. 23. Masurius sanqualem ossifragum esse dicit, inmusulum autem pullum aquilae, priusquam albicet cauda.  Plin. N. H. 0 10  10, 7. S. 8. O'`  24. Masurius auctor est, L. Papirium praetorem, secundo herede 2 lege agente, bonorum possessionem 3 contra eum de- 01'61  disse, cum mater partum se XIII mensibus diceret tulisse, quo- niam nullum certum tempus pariendi statum uideretur. — Plin. N. H. 7, 5.  4 et ex eo Gell. 3, 16. S. 23. 128  C. CASSIVS LONGINVS. 25. Triumphare P. Ventidium de Parthis uoluit (sc. for- tuna) quidem solum, sed eundem in triumpho Asculano Cn. Pompeii duxit puerum, quamquam Alasurius auctor est, his in triumpho ductum.  Plin. N. H. 7, 43. S. 44. 26. Partim enim scripserunt, qui ouaret, introire solittun equo uehentern; at Sabinus Alasurius pedibus ingredi ouantes dicit, sequentibus eos non militibus, sed unitterso senatu. — Gell. 5, 6. S. 27. 27. 1 Libertinos uero ab ingenuis adoptari quidem iure posse, ♦ asurius Sabinus scripsit. Sed id neque permitti dicit, neque permittendum esse umquant putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum inuadant. `Alio- quin',  `si iuris ista antiquitas seruetur, etiani seruus a domino per praetorem 2 dari in adoptionem potest'. hlque ait plerosque iuris ueteris auctores posse fieri scripsisse. — [63] Gell. 5, 19. SS. 11-14. 28. Sub tecto uti liceret (sc. flamini Diali sine apice) esse, non pridem a pontificibus constitutum, Masurius Sabinus scri- psit, et alia quaedam remissa gratiaque aliquot ceremoniarum facta dicitur.  Gell. 10, 15. SS. 17. 18. C. CASSIVS LONGINVS3 (sub Tiberio et sequentibus imperatoribus). 1. Circa Padum cum ageretur, quod Ilumen 'ut torrens4 aliquando tam uiolentum decurrit, ut alueum mutet et multo- rum late agros trans ripatn, ut ita dicant, transferat, 5 saepe etiam insulas efficiat, Cassius Longinus, prudentissimus uir, iuris auctor., hoc statuit, 6 ut quidquid aqua lambiscendo abstu- lerit, id possessor amittat, quoniani scilicet ripam suain sine Haec ex libris ittriS Cit'iliS esse possunt, quibus etiam de dierum dillissionibus et comperendinationibus et aliis quibusdam le gi- timis ritibus' egisse pctest. Gell. 14 7 2. §. 1. Eo, qui vindicat, statim liberum filiumque suum in potestaie esse asse • ente. Qua 7'I7- tione et dominus fiduciae causa amico mancipatum SC11,11711 adoptare poterat. §. 12. I. de adopt. (1, 11).  3 ) Accessit 3. ed.  4 ) tor- rens et cdd. edd.  5)  e. faciat t • anspadanos vel cispadanos. 6 ) non in libris iuris civilis, ut opinatur Dirksen akad. Abh. 27. I'ebr 1851p. 23., (hinterlass. Schr. ed. Sanio I. p. 180), sed, ut Hyginus re- fert, ex consultatione de Padana regione responso dato, quod 7/Otd ad generalia de his acquisitionibus praecepta referendum est. VALERIVS PROBVS.  129 alterius damno tueri debet ; si uero maiore ui decurrens alueum mutasset, suum quisque rnodum 1 agnosceret, quoniam non possessoris neglegentia sed tempestatis uiolentia abreptum ap- paret; si uero insulam fecisset, a cuius agro fecisset, is pos- sideret; at si ex communi, quisque suum reciperet. — Hygin. de gen. controv. in grom. vet. ed. Lachm. p. 124. cf. p.17.399. 2. Ob hAec consalutatus imperator Nero: et senaluscon- sulto supplicationes habitae, statuaeque et arcus et continui consulatus principi, utque inter festos referretur dies, quo patrata uictoria, quo nuntiata, quo relatum de ea esset, aliaque in eandem formam decernuntur adeo modum egressa, ut C. Cassius de ceteris honoribus assensus, si pro benignitate for- tunae diis grates agerentur, ne totum quidem annum suppli- cationibus sufficere disseruerit, eoque oportere diuidi sacros et negotiosos dies, quis diuina colerent et humana non impedirent. Tacit. A. 13, 41. [63]  *M. VALERII PROBI Berytii, grammatici haud vulgaris doctrinae, qui Neronis fere tempestate claruit et ut Sueton. de illustr. gramm. 24. au- ctor est, maxime emendandis libris veteribus operam dedit, exstat de notis antiquis libellus, vel ut rectius iudicatur, amplioris libri deperditi caput superstes; hoc enim arguunt verba illa exordii Est etiam eirca perscribendas . .. . studium necessarium et quod ipse quidem Probus, ut idem Suetonius testatur, c nimis pauca et exigua de quibusdam minutis quae- stiunculis edidit; reliquit autem non mediocrem sylv am observationum sermonis Sed opusculum illud ita ut in editionibus, velut in Putschii ling. Lat. auctor. ant. p. 1494. Dion. Gothofredi auct. ling. Lat. p. 1454. circum- fertur, maximam partem esse interpolatum et eas solas no- tas, quae generatim neglecto ordine alphabetico sub Probi nomine referuntur, recte ei adscribi, demonstravit nuper magno, ut solet, cum acumine magnaque librorum mss. copia adhibita Th. Momsenus in Act. Societ. Reg. Sax. a. 1853. class. phil. hist. p. 9t sq. Cuius in sententia licet in uni- versum sit acquiescendum, tamen ut et consilium ac ratio 1 ) puta olim assignatum, quem nunc Padus occupavit, ianzque quantum fieri potest, ex alveo derelicto sibi resarciendunz: quasi haec mens in regione Padana assignantis fuerit, quampossessor, ut alius b. possessionem, agnoscit. unde non puto, Cassium in oecupa- toriis agris idem sensisse, ut sensisse videtur Sic.- Fl. p. 151, 2...5. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  9 130  M. VALERIVS PROBVS. Valeriani opusculi eiusque fata rectius intelligantur et nostrae editionis ratio reddatur, et mihi hac de re video pauca esse disputanda. De notis antiquis omnino Probum eo potissimum consilio egisse, ut veterum librorum exemplaria etiam ab hac parte recte legerentur et transcriberentur, secundum ea, quae . ex Suetonio retulimus, dubitare non licet. Quem ordinem aute m in referendis notis sequeretur, ipse indicavisse credendus est verbis  Quod in praenominibus legibus publicis ponti- ficumque monumentis et in iuris ciuilis libris etiamnunc manet. In iis tamen vocem legibus suum locum iam non tenere, mul- tis argumentis persuasum mihi est. Nam et leges hic frigide publicae appellantur et cum pontificum monumentis parum apte componuntur et a iure civili perperam seiunguntur: nec sic haec respondent ei ordini, quo postea notae recensentur.{641 Ne multa, restituenda illa vox est ante iuris ciuilis, quo loco eam excidisse etiam illud indicio est, quod in quibusCiam codd. legitur iurisque ciuilis, omissis verbis, quae praecedunt, et in, in aliis, retentis his, omissum est que; scilicet diver- simode librarii amisso h. 1. verbo legibus sermonem redinte- grare conati sunt. Ad rem vero conferendus est locus Manil. astr. 4, 209. Hic etiam legum tabulas et condita iura .Noverit, aque notis levibus pendentia verba. Tain si legimus in praeno- minibus, publicis pontificumque monumentis, et in legibus iurisque ciuilis libris, aptissime in duplex genus notae dividuntur: unum earum, quae specialem causam non habent, sed universae civitatis sunt, partim in familiis (= praenominibus) partim in populo pubiicis) partlin in diis (= pontificumque monu- mentis) 1 positae (unde ius tripertitum: privatum, publicum et sacrum), alterum earum, quae ex arte magis profectae sunt (cf. Cic. pro Mur. 12.) unoque nomine iuridicae appellari possunt. Et huic divisioni ipse tractatus bellissime convenit. Primum enim §. 2. referuntur notae, quae in monumentis publicis et historiarztm libris sacrisque publicis reperiuntur, in quibus praenominibus notatis primus locus datur; ut appareat, tantum brevitatis studio praenominum in huius partis prae - fatione iteratam mentionem factam non esse. Ad alterum genus spectant §§. 3-5. ita ut in §. 3. verba in iure ciuzlz tanquam generis significatio Praemittatur, quod in leges, legis actiones et edicta tanquam in suas species diducitur. Apparet Sane longe aliter haec interpretatur Momsenus, qui in altera Probi editione huius nostrae rationem non habuit. Sed Probum ponti- ficum monumenta memorantem non sacra publica (ut postea se ipsum interpretatur), sed legis actiones intellexisse, quas tunc nemo nisi ex libris iuris civilis petebat, iisque adeo iuris civilis libros hoc modo oppo- suisse, cum postea legis actionnm notas ad ius civile referat, in animum non induco. fl• M. VALERIVS PROBVS.  131 autem, Probum prius notarum genus non proprie hoc libello spectavisse. Paucas tantum huius generis tantumque in praefatione opusculi refert, et in fine addit et ut, etiamsi demus, quod saltem in ceteris §is dandum est, hic quoque nonnullas notas librariorum culpa intercidisse, exem- pla tantum ex hoc genere posuisee videatur. Accedit, quod de illis huius generis notis, quas in fine §i 2. diversarum vitae civilis partium ibi commemoratarum proprias dicit, om- nino esse eiusmodi notas dicere satis habet, ipsas non affert, haud -obscure significans, eas sibi parum curae esse, quoniam videlicet pleraeque non ut priores illae communes in libris vulgaris eruditorum lectionis, quos Probus maxime spectabat, velut historicis, usurpabantur, sed in reconditioribus monu- [651 mentis delitescebant. At haec ipsa Probi verba male lecta non dubito fraudi fuisse viris doctis medii aevi, ut Pseudo-Probum hic intruderent. Dum enim ea verba, qui- bus Probus quasi excusat, cur has notas proprias opusculo suo non inserat, tanquam novam praefationem accipiunt, quam similiter ut initio §i 2, notarum seriem huc pertinen- tium sequi oporteat, eam cum non invenirent, excidisse rati, alii opusculum hic finiverunt et sequentes partes denuo in- scripto Probi nomine sigillatim descripserunt, alii aliunde suppleverunt, ubi notas huc facientes nullo inscripto auctoris nomine invenerant. Longam eam seriem esse oportere, persuade- bat iis, quod Probus longum illum indicem curiarum , tribuurn, comitiorum , sacerdotiorum et ceterorum praescripsisset; et mernorabile illud discrimen intercedit inter hunc Pseudo- Probum et ceteras similes notarum collectiones velut Linden- brogicam, quod illo omnium fere, quas index ille refert, rerum notae continentur, hae praeprimis ad libros iuris ci- vilis spectant. Cum tamen etiam in subpositicia illa serie notarum magnam partem ex iure civili petitam esse vide- rent, addiderunt indici verba iuris ciuilis, quae subditicia esse etiam Moinsenum non fugit. Alterum genus, quas supra notas iuridicas dixi, etiam eo a priore differebat artemque quandam prodebat, quod proprie tantum ex singularibus litteris constabat (§. 3. Cic. 1. c.). Et hoc quidem genus maxime Probum spectavisse et executum esse , non moclo ipsa res documento est, sed etiam titulus in bonis libris teste Momseno opusculo praescriptus c de iuris notarum' vel notarune Vereor tamen in hac opusculi parte non solum singulas notas haud paucas excidisse, sed et alias ipsarn earn partem nos integram non habere. Nam si §o 1. alterum hoc genus verbis in legibus iurisque ciuilis libriS significatum erat, video quidem 'ad leges tanquam fontem iuris civilis cuuctas notas §is 3. 4. et 5. propositas recte re - ferii , cum legis actiones et edicta perpetua tantum rivi quidam vel propagines ipsarum legum sint. Sed notas in 9* 132  M. VALERIVS PROBVS. iuris ciuilis libris desidero. Num adeo balbutiebat gramma- ticus, ut legis actiones et edicta perpetua, fortasse quia etiam in libris legebantur, libros iuris civilis appellaret? An vero non curabat eos, qui proprie sic appellantur, quique veterum librorum, quorum emendationi operam dabat, praecipuam partem constituebant ? An nullae dum in iis notae adhibe- bantur? Nullum eorum dici potest. Itaque sic statuo, eam opusculi partem, qua hae notae expositae erant, interiisse, neque id tam incuria quam nimia cura factum esse. Ea pars enim magno usui erat iis, qui libros iuris civilis descri- bebant. Itaque eam ceteris notis primo neglectis exscripse- runt, idque non grammatici sed librarii consilio ac cura, hoc est, auctoris nomine omisso, et ita, ut novis postea notarum [661 compendiis accedentibus, collectionem suam, prout usus po- sceret, augerent, immutarent, alius etiam alium institueret. In ipso vero Probi libro haec semel ab eo avulsa pars praeter- mitti coepta est. Hac ratione varias illas notarum collectio- nes enatas esse existimo, quae partim anonymae partim sub certorum auctorum velut Magnonis , Petri Diaconi, Papiae nominibus in codd. mss. inveniuntur, quarumque una singu- lari fato exeunte medio aevo rursus Valeriano opusculo sed alia eius parte adsui coepit. Ordinem quoque alphabeticum a posterioribus illis notarum collectoribus profectum non tam certo affirmaverim: hunc enim pro ea, quae inter leges et libros iuris civilis intercedebat differentia, iam ipse Probus in hac parte adhibuisse poterat. Licet vero posterioribus istis collectionibus ea quoque notarum pars, quae Probo periit, saltim maxima ex parte haud dubie contineatur, tamen in animum inducere non po- tui, ut quae in iis Probi sunt, restituendi ei periculum fa- cerem. Plus enim quam difficile est, eas a ceteris, quae aliunde originem ducunt, segregare. Suo igitur iam loco ista farrago relinquenda est. Ipsum vero Probi opusculum, qua tenus exstat, quam emendatissimum potui, iam exhibeo. Qua in re illud maxime tenendum erat, librarios in eo transcri- bendo non tantum solito more peccavisse , sed etiam haud raro denuo notas explicuisse et partim has ex explicationum mendis partim vice versa interpolasse. Singulorum codicum mss. notitia, quos singularibus litteris ita notavi, ut com- muni omnium lectioni hoc signum Cdd. praefigerem, ex Mom- seni commentario petenda est. Eius quoque unius, ut par erat, editionem respexi; de qua praemonendum est, Mom- senum notas earumque explicationes consulto incorrectas reliquisse. His, cum primum Probi libellum ederem, praeter pauica, quae nunc demum addidi, disputatis , vulgati postea siint separatim et in Henrici g eilii grammaticorum Latinorum lj M. VALERIVS PROBVS.  133 vol- p. 267 seq. e Notarum laterculi edente Th. Mom- seno', in quibus Probus noster cum principem locum obti- neat et plurium et multo meliorum, quam antea, mss, codi- cum ope editus, non est quod dicam, nova haec subsidia etiam a me in iteratis curis Probo impensis adhibita esse. Itaque prorsus retractatam accipis Probi editionem, in qua laudati codices ad nuper excussos, ed. (= editio) ad Momseni novam referendi sunt. Ceterum m his, quae antea exhibue - ramus, non admodum multa mutanda fuerunt. Accessit vero his augmentum nec ambitu exigutim et argumento nobile, in- signitum in hac nova editione num. 6., de quo nunc aliqua [o]praefanda sunt. Citius enim, quam exspectaveram vel, ut verius dicam, praeter spem confirmatum est id quod in supe- riore praefatione de avulsa et perdita extrema Valeriani opusculi parte conieceram, qua notae ex c iuris civilis libris' petitae comprehensae fuerint. Scilicet in membranis a Mom- seno adhibitis est codex Einsidlensis, saeculi X, alphabetico ordine digestus et cetera quidem a Papiana, quae dicitur, notarum sylloga non diversus, sed quibusdam additamentis insignis, quae pleraque ex Probo genuino petita esse, et ipse harum notarum habitus et in fine subiectum praefationis Probianae exordium Momsenum docuit. Et quaedam quidem harum notarum conveniunt cum his, quas iam noveramus, ut tantum emendandis iis inservire possint ; aliae vero novae sunt. Has Momsenus p. 275 seq. soluto ordine alphabetico composuit, nec quod aliud consilium in ordinandis iis secu- tus sit, aperuit. Si, ut suspicor, argum enti similitudine ductus est, quaedam notae aliter locandae erant. Nolui tamen in re tam exili ab ordine semel statuto recedere, maxime cum is, quo Probus usus est, restitui nullo modo possit. Nam etiamsi ponamus, ipsum Probum hanc notarum partem secundum alphabetum ordinasse, certe is ordo alius fuit, ac quo usus est scriptor cod. Einsidlensis eiusve arche- typi. Eum enim apparet non tantum continuas ipsius Probi notarum formulas pro arbitrio in complures discerpsisse, sed etiam ex eadem, una alterave tantum littera omissa, plures fecisse, velut Dolo Ve Malo Tuo et Dolo Ve Malo, Familiam l'estamenti Causa et Testamenti Causa, et quasdam formulas adeo mutilasse, ut sensu careant, velut Malo Tuo Factum•Est Possessio Data Est, Rebus Recte Praestari. Dixi, has novas notas ex iuris ciuilis libris sumptas esse. Quod probant exempli gratia eiusmodi notae Mihi Heres Erit, HeredemQue Meum . similesque testamentis vel contracti- bus propriae, quibus nec in legibus, nec in legis actionibus nec m edictis perpetuis locus erat. Nec huic adversantnr multae aliae, quae quanquam primum in legis actionibus ponebantur, velut illa, Te Mihi Dare Facere Oportere, vel in edictis, ut pleraeque ceterae, tamen ex his etiam in libros pl  L,01; g ' mit" esd  vf o .  [ ,osoP 4?s' 011111 41\P H ' 1 ,0 4 010 „' 00 1 ° 'tq Ow 0(1,,1 6 0 d01, Ow- 11106°' vkall0 """ 6t1 0 1 I 16.51 ato , 04111 ul lyÇiONIOPplg,1 E n i g ai; VEC ig plij 63,1k ā alale o\ik htis  '11  111 \10 - 1\ 11)e ltoc Cf.L 11/'' 236  GAII INSTIT. 11. 71-78. ita paulatim flumen agro nostro adicit, ut aestimare non pos- simus, quantum quoque momento temporis adiciatur : (et) 1 hoc est, quod uolgo dicitur, per alluuionem id adici uideri, quod [isi) ita paulatim adicitur, ut oculos nostros fallat. 71. Itaque si flumen partem aliquam ex tuo praedio resciderit 2 et ad meum 71. praedium pertulerit, haec pars tua mainet 72. At si in medio flumine insula nata sit, haec eorum oinnium communis est, qui ab utraque parte flumiiiis prope ripam praedia possident ; si uero non sit in medio flumine, ad eos pertiiiet, qui ab ea parte, quae proxima est, iuxta ripam praedia habent. 73. Praeterea id, quod in solo nostro ab aliquo aedificatum est, quamuis ille suo nomine aedificauerit, iure naturali nostrum fit, quia super- ficies solo cedit. 74. Multoque magis id accidit et in planta, quam quis in solo nostro posuerit, si modo radicibus terram complexa fuerit. 75. Idem contingit et in frumento, quod in solo nostro ab aliquo satum fuerit. 76. Sed si ab eo petamus fundum uel aedificium, et inpensas in aedificium uel in seminaria uel in sementem factas ei soluere nolimus, poterit nos per ex- ceptionem doli mali repellere, utique si bonae fidei possessor fuerit. 77. Eadem ratione probatum est, quod in chartulis siue membranis meis aliquis scripserit , licet aureis litteris, meum esse, quia litterae chartulis siue membranis cedunt: 'ita- que (et) 3 si ego eos libros easque membranas petam, nec inpensam scripturae soluam, per exceptionem doli mali sum- moueri potero. 78. Sed si in tabula mea aliquis pinxerit 72. ueluti imaginem, contra probatur: 1 magis enim dicitur, tabu- lam picturae cedere; cuius diuersitatis uix idonea ratio redditur certe secundum hanc regulam si me possidente petas, imaginem 1 ) Addidi.  2 ) V st , non reciderit vid. apogr. Studem. p. 298. Sic nunc malui scribere quam antea: at aeque. pr. D. tit. cit. §. 32. I. tit. cit. Epit. tit. cit. §. 30. L tit. cit. Epit. 2, 1. §. L. 7. §. 3. D. tit. cit. §. 22. I. tit. cit. D. tit. cit. §§. 13. 31. 1. tit. cit. Epit. Cf. Epit. 2, 1. §§. 4. 6. L. 9. §.  D. §. 78. furti actio] cf. 3, 203. §. 6. L. 7. §. 12. L. 9 pr. D. tit. cit. §. 71. Cf. L. 7. §. 2. D. tit. cit. I. c.  §. 76. Cf. Epit. 2, 1. §§. 30. 32. I. tit. cit. §. 77. tit. cit. §. 83. I.  cit. 2, 1. §. 4.  §. 75. Cf. L. 9 §. 21. I. tit. cit.  §. 72. Cf. 4.   §. 74. Cf. L. 7. §. 13. §. 73. Cf. L. 7. §. 12. D. krt °" pti tiO t t t ' )kl , coloits‘ ntlio posidt; Alqui ol)eoPti, Lt, o ost, qualuis ii uni fit, quio ttoidit ot io radicifiti ► m frtioleoto, kti siol)eorN ciumueliflseg6 ;, potelit oospel6 toole ileipoiseF qod uigiL licet Ois 10 P1 061  \ fo 1110"6 giS 011. gP00° it t j f:' 10' GAII  II. 79. 62 64.  237 tuam esse, nec soluas pretium tabulae, poteris per exceptionern doli mali summoueri; at si tu possideas, consequens est, ut utilis mil ū actio aduersum te dari debeat ; quo casa nisi soluam [162] inpensam picturae, poteris me per exceptionem doli mali re- pellere, utique si bona fide possessor fueris. illud palam est, q'uod siue tu subripuisses tabulam siue alius, conpetit mithi furti actio. 79. lu aliis quoque speciebus naturalis ratio requiritur: proinde si ex uuis (aut oliuis aut spicis) meis uinum aut oleum aut frumentum feceris, quaeritur, utrum meum sit id uinum aut oleum aut framentum, an tuum. item si ex auro aut argento meo uas aliquod feceris, uel ex tabulis meis nauem aut armarium aut subsellium fabricaueris , item si ex lana mea uestimentum feceris, uel si ex uino et melle meo mulsum feceris, siue ex medicamentis meis ernplastrum aut collyrium feceris, (quaeritur, utrum tuum sit id, quod ex meo effecer is,) an meum. Quidam materiam et substantiam spectandam esse putant, id est, ut cuius materia sit, illius et res, quae facta sit, uideatur esse, idque maxime placuit Sabino et Cassio; alii uero eius rem esse putant, qui fecerit, idque maxime diuersae scholae auctoribus uisum est:1 sed eum quoque, cuius materia 73. et substantia fuerit, furti aduersus eum, qui subripuerit, habere actionem ; nec minus aduersus eundem condictionem ei competere, quia extinctae res, licet uindicari non possint, con- dici tamen furibus et quibusdam aliis possessoribus possunt. 62. 1 Accidit aliquando, ut qui dominus sit, alienandae rei potestatem non habeat , et qui dominus non sit, j alienare 69. possit. 63. Nam dotale praedium maritus iimita muliere per legem Iuliam prohibetur alienare, quamuis ipsius sit uel mh- cipatum ei dotis causa uel in iure cessum uel usucaptum. quod quidem ius utrum ad Italica tantum praedia , an etiam ad prouincialia pertineat, dubitatur. 64. Ex diuerso agnatus 1 ) De hoc §§. 62-64. vero loco cf. not. ante §. 65. et ad §§. 80-85. §. 2. I. quib. alien. lic. (2, 8). §. 79. Cf. L. 7. §. 7. D. tit. cit. §. 25.  tit. cit. Epit. 2, 1. §. 5. §. 62.  pr. I. quib. alien. lic. (2, 8).  §. 63. pr. I. cit. Cf. Paul. 2, 21 B. §. 2.  §. 64. Cf. Cic. de invent. 2, 50. ad Herenn. 1, 13. Ulp. 12, 2. L. 56. §. 4. D. de furt. 47, 2. - §. 1. I. quib. 11111 itit g  ftio es  os f is„ (13 90011¢ 6 , 4 'fivI finl ;. I  n 1 ( i ( j o 001:10 1 " , 1 301) 4 fi6s '1011)e° s ep i ; I S , I iil s ro t (1 1 \°1'1: 1S185 1i 1111 '1 111 ,11i11) 11 1111 1111, ij  M? ' I qfp (1,  , tqW , (.11,1 238  GAII INSTIT. 11. 80-82. furiosi curator rem furiosi alienare potest ex lege g ii tabu- larum; item procurator 'iure ciuili, cuius persona officio muneris eadem est , 1 itern creditor pignus ex pactione, 2 quain- uis eius ea res non sit. sed hoc forsitan ideo uideatur fieri, quod uoluntate debitoris intellegitur pignus alienari, qui olim pactus est, ut liceret creditori pignus uendere, si pecunia non soluatur. V. De pupillis an aliquid a se alienare possunt. 80. Nunc ad- monendi sumus, neque feminam neque pupillam sine tutoris auctoritate rem mancipi alienare posse; nec mancipi uero fe- minam quidem posse, pupillum non posse. 81. Ideoque si quando mulier mutuam pecuniam alicui sine tutoris auctori- tate dederit, quia facit eam accipientis, cum scilicet 'pecunia3 res nec mancipi sit, contrahit obligationem. 82. At si pu- pillus idem fecerit, quia 'non facit accipientis suam pe- cuniam 1 4 nullam contrahit obligationem: unde pupillus uindicare quidem nummos suos potest, sicubi extent, id est eos petere 5 suos ex iure Quiritium esse; 'mulier uero per mutui actionem a reo pecuniam repetere potest, sed non 1 ) Reiectis prioribus coniecturis tam mea quam aliorum (Bg. ed. 5. Dernburg Pfandrecht p. 169, quibus nunc ac- cedunt Krfig.ana et Momms.ana), quarum nullam cum codicis ductibus consociari posse St.dus testatur, nunc in hac acquievi, ducfus V 8t in plerisque anxie subsequente. Exaratum fuisse puta: psoffo muneris eadE Gaius addit iure ciuili, ut in curatore furiosi ex lege XII tab., in creditore pactum, non addit rem, quia officium procuratoris (de quo cf. Gaii L. 27. §. 2. D. mandati 17, 1) ad quamcunque rem spectare potest. De ipsa sententia cf. Cic. pro Caec. 20, 57. et Gaius L. 9. §. 4. D. de acq. rer. dom. (41, 1). munus vero etiam dicitur velut arbitri ex con- ventione recepti L. 15. D. de recept.  7 8).  2)  e. pignus conventione ei datum, non captum.  ea pecunia edd. cf. Gaius' p. 35.  4) Sic nunc (ed. 5) favente, ut spero, Suppl. St. p. XXVIIL supplevi.  5) Ex Vst. alien. (2, 8). L. 29. D. fam erc. (10, 2). L. 6. §. 8. D. comm. div. (10, s). L. 4. D. de pign. act. (13, 7). L. 14. §. 5. D. de div. temp. (44, 3).  §. 80. Cf. 1, 192. 2, 47. 85. Ulp. 11, 27. Fr. Vat. i, 45. L. 9. D. de auct. tut. (26, 8).  §. 82. Cf. §. 2. I. quib. alien. lic. (2, 8). 4° uid t it t fi ierel ssu t 80, sibe Isse.  81, Ideo sine tilkfis on. 82. accipientis onem Ude ),sse; ellelefe 114161, GAII INSTIT. II. 83-85.  239 suam esse petere. 1 unde de pupillo quidem quaeritur, an 'nummis iis, quos mutuos dedit, ab eo, qui accepit, con- sumtis, I aliqua actione eos persequi possit, quoniam nilsi a possidente uindicari non potest. 2 83. 'At ex cootrario I omnes res tam mancipi quam 3 nec mancipi mulieribus et 74, pupillis sine tutoris auctoritate solui possunt, quoniam me- [164] liorem condicionem suam facere iis etiam sine tutoris aucto- ritate concessum est. 84. Itaque si debitor pecuniam pupillo soluat, facit quidem pecuniam pupilli, sed ipse non liberatur, quia nullam obligationem pupillus sine tutoris auctoritate dissoluere potest, 'eui nec ullius 4 rei alienatio sine tutoris auctoritate concessa est; set tamen si ex ea pecunia locupletior factus sit, et adhuc petat, per exceptioiiem doli mali sum- moueri potest. 85. Mulieri uero etiam sine tutoris auctoritate recte solui potest: nam qui soluit, Iiberatur obligatione, quia res nec mancipi, ut proxime diximus, a se dimittere mulier etiam sine tutoris auctoritate potest: quamquam lioc ita est, si accipiat pecuniam ; at si non accipiat, set 'habere 5 se dicat et per acceptilationem uelit debitorem sine tutoris auctoritate liberare, non potest. 1 ) Priore restitutione in ed. 3. haec ad numpos pupilli nzala fide consumptos retuleram. Sed ex V st , cuin St.us testetur, , et G6scheni lectiones h. ineertissiznas esse nec videri ibi de mala fide actum fuisse, iam alia cj. verum sensum nzihi videor assecutus esse. Scriptum fuisse posui: mul. uero p mutui j actionem a reo pec. repetere potest s'ri su g ee peltere. Minus placet Kriig. etiam audacius suppl.: e mulier uero minime hoc modo repetere potest, set ita: dari sibi oportere'; nullo modo adnzittendum Mommseni: zzeque tamen stricto iure petere potest sibi eos dari oportere'. 2 ) Etiam haec sententia ex V st aliter atque ed. 3. restituenda fuit. Notas fuisse posui in §(unt), nisi et possidente. Vestigia v. possi- dente et uindicari apparent in Sched. Bluhmianis. Alia suppl. Kriig. alia Alomms. G6sch. secutus restitui. 4 ) Correxi. cf. 2, 54. quia nullius deinde post alienatio addita voce ei C. edd. etiam meae priores.  5 ) e. acceptam habere, et fortasse excidit ac- ceptam' . Cf. 1.  quib. mod. obl. toll.  29). L. 7. D. de acceptil. (46, 4) et infra 3, 169. §. 83. Cf. §. 2. I. cit. pr.  de auct. tut. (1, 21).  §. 84. Cf. §. 2. I. cit. ibiq. Theophil. Cic. Top. 11 init.  §. 85. Cf. 3, 171. Cic.  c. proxime] §. 80. 240  GAII INSTIT. 11. 86-91. 86. Adquiritur autem nobis non solum per nosmet ipsos sed etiain per eos, quos in potestate, manu mancipioue habe: mus; item per eos seruos, in quibus usum(fructum) habemus; item pw• homines liberos et seruos alienos, quos bona fide possidemus: de quibus singulis diligenter dispiciamus. 87. Igitur (quod) Iiberi nostri, quos in potestate habemus, item quod serui (nostr)i mancipio accipiunt uel ex traditione nan- ciscuntur, siue quid stipulentur, uel ex aliqualibet causa 'ad- 75 . quirant, 1 id nobis adquiritur: ipse 'enim, 2 I qui in potestate nostra est, nihil suum habere potest; et ideo si heres insti- tutus sit, nisi nostro iussu hereditatem adire non potest; et si iubentibis nobis adierit, hereditatem nobis adquirit proinde atqtie si nos ipsi heredes instituti essemus; et conuenienter scilicet legaturn per eos nobis adquiritur. 88. Dum tamen sciamus, si alterius in bonis sit seruus, alterius ex iure Qui- ex omnibus causis ei soli per eum adquiri, cuius in bonis est. 89. Non solum autem proprietas per eos, quos in [1651 potestate habemus, adquiritur nobis, sed etiam possessio; cuius enim rei possessionem adepti fuerint, id nos possidere uide- mur; unde etiam per eos usucapio procedie 90. Per eas uero personas, quas in manu mancipioue habemus, proprietas quidem adquiritur nobis ex omnibus causis sicut per eos, qui in potestate nostra sunt; an autem possessio adquiratur, quaeri solet, quia ipsas non possidemus. 91. De his autem seruis, in quibus tantum usumfructum habemus, ita placuit, ut quid- quid ex re nostra uel ex operis suis 'adquirant, 4 id nobis adquiratur; quod uero extra eas causas, id ad dominum pro- prietatis pertineat: itaque si iste seruus heres institutus sit  adquirunt C. edd. 2 )  enim V st ; fortasse etenim. C. sequitur spatium vacuum.  4 ) acquirunt C. ed. Bg. §. 86. 87. L. 10 pr. D. de acq. rer. dom. (41, i). pr. I. per quas pers. nob. acq. (2, 9). Cf. Elp. 19, 18. 19. Epit. 2, 1. §. 7. Infra §. 96. 3, 167 a . Fr. Vat. 51. 71 (2). Fr. Dosith. 5. Paul. 5, 8. §. 88. Cf. Ulp. 19, 20. supra 1, 54. 3, 166.  §. 89.  L. 10. §. 2. D. de acq. rer. dom. (41, 1). §. 3.  per quas pers. nob. acq. (2, 9). § . 90. Cf. Fr. Vat. 298. Plaut. Cas. 2, 2. v. 26-29.  §• 91-93• L. 10. §§. 3-5. D. tit. cit. §§. 4. 5.  tit. cit. Cf. 3, 164. 165. .0p. 19, 21. 3) r 4sztt 1 117' 411414 114 0)1 1 )  ,, quos e habeks, traditiottiz 1111114, (1\ fi la pot leo si Doll piesi; tii is  ptui s; et oilijeola: , 88, Dum Iltcrius !1,s Fer eus, Limposse,ssir, 11103 posiideruij ',etli0 90, Nt li,16aus, pptietJ; , os) ." ativitap, 611101°'" er GAII INSTIT. 11. 92-96.  241 legatumue quod ei datum fuerit, non mihi, sed domino proprie- tatis adquiritur. 92. Idem placet de eo, qui a nobis bona fide possidetur, I siue liber sit siue alienus seruus : quod enim 76• placuit de usufructuario, idem probatur etiam de bonae fidei possessore: itaque quod extra duas istas causas adquiritur, id uel ad ipsum pertinet, si liber est, uel ad dominum, si seruus est. 93. Sed si bonae fidei possessor usuceperit seruum,i quia eo modo dominus fit, ex omni causa per eum sibi adquirere potest. usufructuarius uero usucapere non potest; primum quia non possidet, set habet ius 'utendifruendi, 2 deinde quia scit, alienum seruum esse. 94. De illo quaeritur, an per eum seruum, in quo usumfructum habemus, possidere aliquam rem et usucapere 'possimus, 3 quia ipsum non possidemus. per eum uero, quem bona fide possidemus, sine dubio et possidere et usucapere possumus. loquimur autem in utriusque persona secundum definitionem, quam proxime exposuimus, id est, si quid ex re nostra uel ex operis suis adquirant, 'id nobis 1 166 1 adquiri. 4 95. Ex his apparet, per liberos homines, quos neque iuri nostro subiectos habemus, neque bona fide possi- demus, 'itein per alienos seruos, in quibus neque usumfructum habemus neque iustam possessionem, 5 nulla ex causa nobis adquiri posse. et hoc est, quod uulgo dicitur, per extraneam personam nobis adquiri non posse ; tautum de possessione quaeritur, an 'per personam liberam 6 nobis adquiratur. 96. In summa sciendum est, his, qui in potestate, manu 77• Ex V st , in quo quod ante usucepit legitur cum , errori librarii prius si obliti, quam eum corrigere malui. Ex Dig. et Inst. utendi et fruendi C. edd. 3 ) possumus C. ed. Bg. 4 ) Ferri possunt haec verba, maxime cum V st dermitionem non distinctionem praestet. Edd. I. 2. initio suppleveranz' an' ex vicino simili -ant et post pro adquiritur (sic C. edd.) scripseram adquiratur. Pro acquiritur tamen nunc malui acquiri. Vitium codd. vetus elfecisse videtur, ut Iust. Inst. haec omitterent. Uncis ut glossema inclusit Bg. ed. 5. 5 ) Haec errore dupliciter scribere librarius coepit. 6) Cum in V st tantum sit pp— dubitari potest, an scriptum fuerit vel potius notatum per personam liberam an per procuratorem. Sed illud, quod etiam tutorem et curatorem comprehendit, rectius est.  §. 94. Cf. §. 4. I. cit.  §. 95.  §. 5. I cit. Cf. Paul. 5, 2_ §. 2.  §. 96. Cf. §. 87.  IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  16 „0'°.tio,' t01111,1' 242  GAII INSTIT. II. 97-101.  t011. d ' '” 10 / 'O lie 1 ' , 01 mancipioue sunt, nihil in iure cedi posse; cum enim istarum a 'clI Pi ll0 fie _  personarum nihil suum esse possit, conueniens est scilicet, ut  l' 00 $00 1 nihil suum esse 'posse l in iure uindicare possin  , ko t.2 '. 0' 01 a ''ll) 97. Hactenus tantisper admonuisse sufficit, quemadmo-  ,,0 Ostl illo , ' O t 1 i  sc dum singulae res nobis adquirantur: nam legatorum ius, quo  pt10° „,I '. I m et ipso singulas res adquirimus, opportunius alio loco refere-  ii' 00 J ,  1 ii (i i  , mus. uideamus itaque nunc, quibus tnodis per uniuersitatem  l , , ', l6 l ' l” 11 res nobis adquirantur. 98. Si cui heredes facti sitnus, siue  ;, 00 cuius bonorum possessionem petierimus, siue cuius bona eme-  illi°,,,q ,. ,; rimus, siue quem adoptauerimus, 3 siue 'quam 4 in manum ut  P ,40,1\\ i  pi\ uxorem receperimus, eius res ad nos transeunt. 99. Ac  106! i n : t og 01 primum 5 de hereditatibus dispiciamus, quarum duplex condicio ,i'k  oall) est: nam uel ex testamento uel ab intestato ad nos pertinent. , dicamus nostrum tamen esse et eenseri possit, si in iure cessio ab uatur ; pulsum iam, licet deesse possit, tamen cum scriptum sit nec glossae vindicieren' . 2 ) Sequitur in C. linea vacua. 3) Sic V at . cf. 3 7 82. mur, ea re differt, quod illa eo tantum nititur, quod id quod vin- altera parte seq in personam alieni iuris vero nec hoc posse quidem suum esse cadit. et hoc Gaius videtur significare voluisse. nec opus est emendatione, cum sequatur eius res. 4 ) quem C. ed. Bg. 5) iure nobis cedi volumus, a vulgari, qua quod nostrum est persequi- causa appareat, ob verba in iure, addita ottentare non audeo. Sci- licet in iure vindicatio e. quae fit, cum quod nostrum non est in Nos hoc diceremus 'das potentiale nostrum esse der in iure cessio sumserant. (a Mommseno cum antecedentibus verbis suum esse) ut glossema ex- primus etiam V Bt . prius edd.  t superscripta m V 8t . 7 ) Malim §§. 97-100.  §. 6.  tit. cit.  §§. 101-103. Cf. §. I.  n ,. 1 ) p'se C. = posse antea a me mutatum in per se, a plerisque de testam. ord. (2, 10) cum Theoph. Ulp. 20, 2. Gell. 15, 27. Plutarch. Coriol. 9. de sera num. vind. p. 550. (VIII. p• 174• Reisk.) Cic. de orat. 1, 53. §. 228. de nat. deor. 2, 3. Vellei. Pat. 2, 5. §. 3• Fest. V. Procincta p. 225. 249. Endo procinctu p. 77. Serv. ad  ',31f Aen. 7, 612. item lib. meum das Reim. Jahr' p. 179.  o tes tam entis fa ciendis destinata erant, aut in .procinctu, 100. Et prius est, ut de his dispiciamus, quae nobis ex testa- mento obueniunt. 101. Testamentorum autem genera initio duo fuerunt: nana aut anno calatis comitiis 'testamentum 6 faciebant, quae comitia bis in expeditus et armatus exercitus. alterum itaque in pace et in otio  t\;:i:1111g; id est , cum belli causa arma 'sumebant 7 ; procinctus est enim , 111 eni t itt le il s est stilk ossitio alffi  tintlq, lus lis pe C nniti; es facti siue cuins trnnsnunt, tiarnoe stato ad ROS let que llol)isn, GAII INSTIT. II. 102-104.  243 faciebant, alterum in proelium exituri. 102. Accessit deinde tertium genus testamenti, quod per aes et libram agitur: qui 78. neque calatis comitiis neque in procinctu testamentum fecerat, is si subita rilorte urguebatur, 'amico 2 familiam suam, 'id est patrimonium suum, 3 mancipio dabat, eumque 4 rogabat, quid cuique post mortem suam dari uellet. quod testamentum dicitur per aes et libram, scilicet quia per mancipationem per- agitur. 103. Sed illa quidem duo genera testamentorum in desuetudinem abierunt; hoc uero solum , quod per aes et libram fit , in usu retentum est. sane nunc aliter ordinatur quam olim solebat ; namque olim familiae emptor, id est, qui a testatore familiam accipiebat mancipio, heredis locum optinebat, et ob id ei mandabat testator, quid cuique post mortem suam dari uellet ; nunc uero alius heres testamento instituitur, a quo etiam legata relinquuntur, alius dicis gratia propter ueteris iuris imitationem far e niliae emptor adhibetur. 104. Eaque res ita agitur: qui facit (testamentum), adhibitis, sicut in ceteris mancipationibus, v testibus ciuibus Romanis puberibus et libri- pende, postquam tabulas testamenti scripserit, mancipat alicui dicis gratia familiam suam; in qua re his uerbis familiae emptor utitur: FAMILIAM PECVNIAMQVE TVAM ENDO 'MANDATELA, TVTELA CVSTODELAQVE MEA (EX 1VR.E QV1R1T1VM ESSE 4410, EAQVE) 1 5 QVO TV IVRE TESTAMENTVM I FACERE POSSIS 79. l rAddidi. Excidit eius nota ob sequens n. 2) Noli corrigere alicui ; nam cui suus heres erat, omnino testamentum initio non facie- bat. 3 ) Bg. haec verba Institutionibus aptissima tanquam glossema uncinis inclusit: cuius iusta suspicio nulla.  4) Vix excidit `lege' (sc. mancipii); verum rogatio simili sensu h. dicitur atque cum mandatur (§. 103. L. i. §. 2. D. mand. 17, i) vel lex contractui di- citur. 5) mandatela tulam C. MANDATELAM TVTELAM CVSTO - DELAMQVE MEAM (EBSE AIO EAQVE) ed. Bg. FAMILIA PECVNL4QVE TVA ENDO MANDATELAM TVTELAM CVSTODELAMQVE MEAM QVO TV IVRE etc. ed. Stud. Sane de verbis EX IVRE QVIRITIVM dubitari potest. Cf. lib. meum Studien d. R. R.' p. 245 seq. et Recht d. Nexum' p. 23. Librarius, cuius in codice QVE ante QVO periisse videtur, ut illa exiq. ēē aio ea post mea omitteret eo quod litterae §. 104 Cf. Ulp. 20, 2. 9. Isidor. Orig. 5, 24. §. 12. in ceteris manc.] cf. 1, 119. mandatela] cf. Sallust. Jug. 14. sec. leg. publi cf. 3, 184. Liv. 1, 26. 16* 0 SECVNDVM LEGEM PVPLICAM, HOC AERE 1 et ut quidam [168)  ACO0 iliO' ;01"  "  105-108.  , 0I 244  GAII INSTIT. 11. 105. 16 C ,)1I ° u e p , adiciunt, AENEAQVE LIBRA, ESTO MIHI EMPTA; deinde aere  .,, 10 1010 percutit libram, idque aes dat testatori uelut pretii loco ; deinde .0 noci ' ii P  pl testator tabulas testamenti manu tenenš ita dicit: HAEC ITA VT IN HIS TABVLIS CERISQVE SCRIPTA SVNT, ITA DO ) ITA  ,loiligir oij, 011 ') 1 ,P LEGO, ITA TESTOR, ITAQVE VOS, QVIRITES, TESTIMONIVM  ''' gil 011N Vt MIHI 1 PERHIBETOTE; 2 et hoc dicitur , nuncupatio: nuncupare  .1, 11,  enim palam nominare, et sane quae testator specialiter  ,..00' N est nominare tabulis atque testamenti confirmare scripserit  105 it, . ea In uidetur testibus generali autem non sermone debet  ';' ';,,;'i' '.1.Ìji' ';111 1!: 1;,111 ° 1 in  ,1111' 1':r:1 is esse, qui in potestate est aut familiae emptoris aut ipsius ,  ° testatoris, quia propter ueteris iuris imitationem totum hoc  , i i 6 i. YI iloll 4 ,14 .,1 .1 ., negotium, quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur  1  tlo oia inter familiae emptorem agi et testatorem, quippe olim, ut  ,;r1ri ' t,  1 bat accipie mancipio testatoris familiam qui is, diximus, proxime  ili‘ l° qui in potestate patris 'est. 3 107. De libripende eadem,:'. it,•: ',,t 1,,,', 'i,i,R is, heredis loco erat; itaque reprobatum est in ea re domesticum  /1. testimonium. 106. Unde et si is, qui in potestate patris est,  --•-- familiae emptor adhibitus sit, pater eius testis esse non potest;  ..L.q ---- ac ne is quidem , qui in eadem potestate est, uelut frater  .-- eius. sed si filiusfamilias ex castrensi peculio post missionem  '  80. faciat testamentum, nec pater eius recte testis I adhibetur, nec  1 ! , I i i uae et de testibus, dicta esse intellegemus: nam et is testium q numero est. 108. Is uero, qui in potestate heredis aut lega- favent i, 119. 4,16. sed archetypi seriptor id quod nos dedimus scri- psisse videtur.  2 ) perbibitote C. ed. Bg.  3 ) Ex Inst. sit C. ed. hibeantur. sed tamen quod ad heredem pertinet, quique in ea recurrebant, inductus esse credendus est. Ceterum sequens QVO intellige  ut. p. 792 P.  §. 108. Cf. §§. io. 11. I. tit. cit. tarii est, cuiusue heres ipse aut legatarius in potestate est, Bg. Sed et malim: in potestate e(ius) patris. fac. (28, i).  §. 107. Cf. Ulp. 20, 3. C. Aelius apud Priscian. 8. hiberi potest, ut ipse quoque heres aut legatarius iure ad- quique in eiusdem potestate est, adeo testis et libripens ad- §. 106. Cf. Ulp. 20, 4. 5. §. 9.  tit. cit. L. 20. §. 2. D. qui test. §. 105. Cf. Ulp. 20, 3. §§. 9. 10. I. de test. ord. (2, 10). 1 ) test • manti V st testamenti edd. cui sane alfillori i.• c p 11)' [?tt; prt$104,!i(?' Rit"4: t  `44 11111 1  1)0 N' Rcupatio:Dat,!: testator ur gterali 11)11S aalem DR empris ait n oana (110', ortm, quigeL fis mOia est it ea re duL : e1114;' : Itest g e tst, si ptti ntt u 1 )01,6).4', paig01..1 1,010t10•,,, Ogro GAII INSTIT. II. 109-112.  245 eius potestate est, cuiusue is in potestate 'est, l minime hoc iure uti debemus. [169] De testamentis 109. Set haec diligens obseruatio in ordinandis testamentis militibus propter nimiam inperitiam constitutionibus principum remissa est: nam quamuis neque legitimum numerum testium adhibuerint , neque uendiderint familiam, neque nuncupauerint testamentum, recte nihilo minus testantur. 110. Praeterea permissum est iis et pere- grinos et Latinos instituere heredes uel iis legare, cum alio- quin peregrini quidem ratione ciuili prohibeantur capere hereditatem legataque, Latini uero per legem Iuniam. m. Caelibes quoque, qui lege Iulia hereditatem legataque capere uetantur, item orbi, id est, qui liberos iion habent, quos lex 'Papia plus quam dimidias partes hereditatis legatorum- que capere vetat, ex . militis testamento solidum capiunt.2  [Fol. deperd.]  — — * * prohibentur hi 3 — — —  81 vv. 2-21.  I 112. . . . ex 'aucto-"- 1 ) erit C. edd. 2) Sententiam probabilem perfeci. Folium enim (sexti quaternionis primum, cf. G6scheni praef. p. XxX.), in quo haec de militis testamento materia continuabatur, , plane de- perditum ideoque nec in margine numeratum est. Transiit in eo Gaius absoluta illa materia ad id, quod Ulp. 20, 10-16, Iustinia- nus tit. I. quibus non est permissum facere testamentum (2, 12) exponit, cuius tituli quaedam, velut ipsius initii partem, Gaiana esse, vix dubitandum est. Ex Epitoma haec hue pertinent 2, 2. §. Id quoque statutum est, quod non omnibus liceat facere testamen- tum: sicut sunt hi, qui sui iuris non sunt, sed alieno iuri subiecti sunt, hoc est filii, tam ex nobis nati, quam adoptiui. §. 2. Item testamenta facere non possunt impuberes, id est minores quattuor- decim annorum, aut puellae duodecim. §. 3. Item et hi qui furiosi, id est mente insani fuerint, non possunt facere testamenta, sed hi qui insani sunt , per interualla, quibus sani sunt, possunt facere testamenta' 3) Ex V st ; sequebatur fortasse qd (quidem). De iis sermonem esse , qui testamentum facere prohibeantur vel non prohibeantur, , palam est , et miror Bgium eumijue secutum Gnei- stiurn, qui immemores, integrum inter haec folium intercidisse, his §. 109.  pr. I. de milit. test. (2,  Cf. Ulp. 23, 10. infra §. 114.  §. 110. Cf. 1, 23 seq. 2, 218. 275. Ulp. 17, 1. 22, 2. 3. L. 13. §. 2. D. de testam. mil. (29, 1). L. 5. C. eod. (s, 21).  §. 111. Cf. 2, 144. 286. Ulp. 17, 1. 22, 3.  §. 112. Cf. 1, 115 3 . Paul. 3. 4 3 . §. 1. teoleP f VaS O R' ,si cl 4011111`1 Otirt p ioplO dlil e l i ° q 0111 00 e: VOI 0111 ,01066e1 golie 1'410tfü' v 401 °r , Rfb 1'01101011/6'' 00 9 11' 1,0 invig hcres ogre f atli 11,Wrilokto otivi :'2tOlO1 It 4'k -.3tOtempue, 1611.1t 111. zom L, i 14P1t 0(1 (1 .  (f, 11.`11t, rr 252  GAII INSTIT. II. 135-138. S8• neptisue quasi adgnatione rumpat testamentum: idque lege 'Iunia Vellaea 1 prouisum est , in qua simul exheredationis modus notatur, ut uirilis sexus (postum0 nominatim, feminini uel norninatim uel inter ceteros exheredentur, dum tamen iis, qui inter ceteros exheredantur, aliquid legetur. 135. Eman: cipatos liberos iure ciuili neque heredes instituere neque ex- heredare necesse est, quia non sunt sui heredes: sed praetor omnes tam feminini quam masculiiii sexus, si heredes non in- stituantur, exheredari iubet, uirilis sexus nominatim, feminini uero nominatim uel inter ceteros: quodsi neque heredes in- stituti fuerint, neque ita, ut supra diximus, exheredati, praetor promittit eis contra tabulas bonorum possessionem. ' 135 1 . In potestate patris 'nec 2 sunt, qui cum eo ciuitate Romana do- nati sunt, 'nec 3 in accipienda ciuitate Romana pater petiit statim 4 aut post, ut eos in potestate 'haberet, 5 aut si petiit, non impetrauit; nam 'qui in potestatem 6 patris ab imperatore rediguntur, nihil differunt a 'sic natis. 136. Item 7 adoptiui filii, quaindiu manent in adoptione, naturalium loco sunt; emancipati uero '(a) patre s adoptiuo neque iure ciuili, neque quod ad edictum praetoris pertinet, inter liberos numerantur. 137. Qua ratione accidit, ut ex diuerso, quod ad naturalem parentem pertinet, quamdiu quidern sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, si uero emancipati fuerint ab [1761 89. adoptiuo patre, tunc incipiant I in ea causa esse, qua futuri essent, si ab ipso naturali patre (emancipati) fuissent. 138. Si quis post factum testamentum adoptauerit sibi filium aut per populum eum, qui sui iuris est, aut per prae- I ) a. 26. Vid. ad Ulp. 22, 19.  n (pro n', ut puto, ratione emancipatorum, de quibus proxime sermo fuerat) V st , cui tota haec §. debetur.  3) n' (= nec) Vs t . sane constructio orationis melius servabitur, si legamus si non.  4) Sic interpretor Bluh- miana non refragante nota St.di. Proxime sequitur in V at a(ut) p(ost).  5) habere Vat.  6 \ ) quI potum V at litteris pallidis: puta pro q(ui) in potem.  7 ) c Litteras incertissimas' ratione etiam ha- bita Bluhm. lectionis et §. seq. fuisse puto sic natis it'.  Sic Inst. Fortasse rectius legitur patri. §. 135.  §.  I. tit. cit. Cf. Ulp. 22, 28. 28 7 2-4• supra §. 129.  §. 135 a . Cf. 1 7 93. 94. 3, 20. Collat. 16 7 7, 2•  §§. 136. 137. =-- §. 4. I. tit. cit. (2, 13).  §. 138.  §•  quib. mod. test. infirm. (2, 17). Cf. 1, 98 seq. 1,1)1'1 gio(1. GAII INSTIT. II. 139-144.  253 torem eum, qui in potestate parentis fuerit, omnitnodo testa- mentum eius rumpitur quasi agnatione sui heredis. 139. Idem iuris est, si cui post factum testamentum uxor in manum con- ueniat, uel quae in manu fuit, nubat: nam eo modo filiae loco esse incipit et quasi sua '(heres) fit. 1 140. Nec prodest, siue haec, siue ille, qui adoptatus est, in eo testamento sit (heres) in- stitutus institutaue: 2 nam de exheredatione eius superuacuum uidetur quaerere , cum testamenti faciundi tempore suorum heredum numero non fuerint. 141. Filius quoque, qui ex prima secundaue mancipatione manumittitur, quia reuertitur in pot- estatem patriam, rumpit ante factum testamentum; nec prodest, (si) in eo testamento heres institutus uel exheredatus fuerit. 142. Simile ius olim fuitin eius persona, cuius nomine ex senatus consulto erroris causa probatur, quia forte ex peregrina uel Latina, quae per errorem quasi ciuis Romana uxor ducta esset, natus esset: nam siue heres institutus esset a parente siue ex- heredatus, siue uiuo patre causa probata siue post mortem eius , omnimodo quasi adgna tione rumpebat testamentum. 90. [ 177 ] 143. Nunc uero ex nouo senatus consulto, quod auctore diuo Hadriano factum est, si quidem uiuo patre causa probatur, aeque ut olim omnimodo rumpit testamentum ; si uero post mortem patris , praeteritus quidem rumpit testamentum, si uero heres in eo scriptus est uel exheredatus, non rumpit testamentum, ne scilicet diligenter facta testamenta rescinde- rentur eo tempore , quo renouari non possent. 144. Poste- riore quoque testamento, quod iure factum est, superius 1 ) i V st . 2) Puta kac formula: e si quem adoptavero', esi quae miki in manum convenerit' : nam si L. Titius (quem postea adoptavit) vel L. Titia (quae postea in manum convenit) heres in- stitutu institutave fuerit, prodest institutio. L. 18. D. de iniusto (28, 3). L. 23. §. 1. D. de lib. et 13ost. (28, 2). Attamen ea, quae sequuntur, docent, Gaium etithn de hac institutione sensisse eam- que tum inutilem ad tuendum testamentum visam fuisse. §. 139. Cf. Ulp. 23, 3. supra 1, 114.  §. 140. Cf. L. 23 pr. §.  L. 23. §. 1. D. de lib. et post. (28, 2). L. 18. D. de iniusto (28, 3). L. 8. §§. 7 seq. D. de b. p. c. t. (37, 4). L. 132 pr. D. de verb. obl. (45, i).  §. 141. Cf. Ulp. 23, 3. L. 28. §. 1. cit. supra •  1, 132. 135. 3, 6. Collat. 16, 3. §. 7.  §. 142. Cf. 1 7 (32). 67. 3, 5. §. 143. Cf. supra 1, 32. ubi tamen de intestato patre agitur. §. 144. =- _ §. 2. I. quib. mod. test. inf. (2, 17). Cf. Ulp. 23, 2. oe. iolle iota pqis Iluh pi/o• 11111'1" 254  GAII INSTIT. II. 145-147. rumpitur ; nec interest, an extiterit aliquis ex eo heres, an non  v, '01 4 11 1jibill'IÌ :üir 7 1  1°) 1 °4 extiterit: hoc enhn solum spectatur, an existere potuerit: ideo-  ' '01'°e t 00 '#, , o que (tum quoque) si quis ex posteriore testamento, quod iure factum est, aut noluerit heres esse, aut uiuo testatore, aut post  :0, l o O rk 1 nt #1 mortem eius, antequam hereditatem adiret, decesserit, aut per  '011,, oi ccilli° cretionem exclusus fuerit, aut condicione, sub qua heres in-  kloew df .iv .1 toi- stitutus est, defectus sit, aut propter caelibatum ex lege Iulia  :::60 otegi summotus fuerit ab hereditate: quibus casibus paterfamilias in- 3 testatus moritur: nam et prius testamentum non ualet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas uires habet, cum ex eo  ,:,yeiilis I ) ;, i'l 4 1 1 or si 1 le 111 ° , , nol nemo heres extiterit. 145. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, uelut '(cum) 2 is, qui fecerit testamentum, capite diminutus 'sit ; 3 quod quibus modis accidat, primo com-  i' ,.,i6u110 i"  91• mentario relatum est. 146. Hoc autem casu inirita fieri testa-  ",, 0 51 ) l ' r , 1; menta dicemus, cum alioquin et quae rumpuntur, inrita fiant, (et quae statim ab initio non iure fiunt, inrita sint; sed et  . ,' ; I ,' , 6 1: . . i ea, quae iure facta sunt et postea propter capitis diminu- tionem inrita fiunt,) possunt nihilominus rupta dici: sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure fieri dicuntur, quaedam iure facta rumpi uel inrita fieri. pr 147. Non tamen per omnia inutilia sunt ea testamenta, [ 1 7 8 1  ,',:;',;:t;-! i'rIT i ll)r[ti lif 'illfficr S11113 leiElli fill -'l'' '':' ': -; i'j '''' 'A1 . ,'IiI1 ki fl)ti :.'ll)( ''‘':izi r ': l1i iri i:i) Ii i '1‘6l' iir Iiu''1'r I11 ii '1 11Îm I'sti . '11I i: .ci'tlf illiIpu ia 'rI r'i '° rs e:' 1i1 ''' quae uel ab initio non iure facta sunt, uel iure facta postea inrita facta aut rupta sunt: nam si septem testium signis sig- t nata sint testamenta l potest scriptus heres secundum tabulas bonorum possessionem petere , si modo defunctus testator et ciuis Romanus et suae potestatis mortis tempore fuerit: nam si ideo inritum 'factum sit 4 testamentum, quod puta ciuitatem 1 ) Haec si contra Inst. supplere nolis, cum iis postea pro quibus casibus scribendum erit in his casibus.  2 ) Ex inst. e (sir ed. Bg.  3) fuerit ed. Bg. Quod in C. antealegitur -a" fortasse est Z (cum) fugitivum, quod ante excidit.  4) Ex Gósch. cj. fit edd. A.,ii(joo, e Collat. 16, 3. §. 1. per cretionem] cf. 2, 166 seq. ex Iege Iulia] cf. 2 7  j icitic t 111. 286.  §. 145. --- -- - §. 4. I. tit. cit. Cf. Ulp. 23, 4. Epit. 2 1 3. §• 5.:te :Of;  • th,  ' Collat. l. c. primo comm.] §§. 159 seq.  §. 146.... –.§. 5  I (4).  tit. cit. Cf. Collat. 16, 3. §. 2.  §. 147. = §. 6. I. tit. cit. Cf. §.119.  • Ulp. 28, 6. 23, 6. Cic. Top. 4. §. 18. Boeth. ad h.l.p. 302 Bait. Cic.  :k j Verr. 2, 1. c. 45.  ''lil q, Q til i  ,, i,' I,  l' GAYI IN$TIT. 11. 148-150.  255 itiqN  sine re, 149. Nam si quis heres iure ciuili institutus sit uel etiv  ex primo uel ex posteriore testamento, uel ab intestato iure mit;  legitimo heres sit, is potest ab iis hereditatem auocare; si uero nemo I sit alius iure ciuili heres, ipsi retinere hereditatem 92. 116  possunt , 'nec u/ilum ius aduersus eos habent cognati qui legiltimo 5 iure deficiuntur. 149 a . 6 7 Aliquando tamen, sicut seid  supra quoque notauimus, etiam legitimis quoque heredibus I [179] potiores scripti habentur, 7 ueluti si ideo non iure I factum sit testamentum, quod familia non uenierit aut nuncupationis iollib  uerba testator locutus non sit; 'tum enim I si agnati 8 petant hereditatem, 150.  a v. 8 med. ad v.11 fin.  9 esa lege bona caduca fiunt et ad populum deferri iubentur, si de- wid, f f  functo nemo 'heres uel bonorum possessor sit.1° ;IN uuthis C. (pro aut qis, ut puto) aut is ed. Bg. aut quia Inst. 2 ) Addidi, quod notatum ob sequens secu-ndum facile potuit ex- cidere. `(Qui autem)' ed. Bg. (Itaque qui) ed. Kr. 2.  sint t00 1  C. edd.  4 ) erunt (pro f. sunt) C. edd.  5) Ex V St cum Suppl. St. p. XXIX et ed. Kr. 2. 6 ) Hunc numerum feci item cum ed. :10 Kr. 2.  7) Correxi priora praeeunte cum Suppl. St. eadem ed. In C. fuerit t ū 1 si agnati. 9) Horum vv. sententia nunc (ed. 5) secundum V St sic, et in plerisque etiam quoad verba, satis tuto miki refici videtur : 'per exceptionem d(oli) m(ali) ex constitutione imperatoris Antonini summolueri p(os)sunt, n(ec) hert (= here- as0,   ditas) e lege Iulia caduca fit, si pr(aetor), quos facit b(onorum) possessores ed(icto), p(er) excon (= exceptionem) q(uo)q(ue) t(ur), quia scilicet e' - Cf. §§. 120. 151 et de ultimis verbis , ubi edictum et exceptio data componuntur similis cogitatio in 4, 111. ") Sententiam perfeci. 13; §. 148. Cf. Ulp. 23, 6. Collat. 16, 3. §. 1.  §. 149 a . supra] '  §§. 120. 121.  §. 150. Cf. Ulp. 28 1 7. L. 96. §. 1. D. de leg, 1. infra 7 78. 11; k.  uel etiam libertatem testator  'aut quod is l in adoptio- 1 11 04 1t   nem se dedit (et) mortis tempore in adoptiui patris potestate fuit , non potest scriptus heres secundum tabulas bonorum ,apl p Nit  possessionem petere. 148. '(Sed qui) 2 secundum tabulas he testamenti, quae aut statim ab initio non iure factae 'sunt,3 aut iure factae postea ruptae uel inritae 'factae sunt, 4 bono.4. rum possessionem accipiunt, si modo possunt hereditatem optinere, habebunt bonorum possessionem cum re; si uero ab fliplum iis auocari hereditas potest, habebunt bonorum possessionem 1 ,.:.,.o °,..,, ,,,,jti li'lej tifiletilli (l eerii: i iii):',I lijit) 1:() I,l'ill,1 al,'"(i ,.pi '  esliD 'difo e ° 1 r, t 0101°, , ,, p,,,  ih 0c  , k '.t t° 'f  es diV011)11 ;0 1 sr "  110 ' '''flill  i litilgi 1 P iii- lli jol d, iii Ols  '11 , ,  iiii; , , fjoittis . ' , 0 0ini a l Vic ,,, 'Adilioao] pa ., ,i,l,ga iacoul„od .'.,„.1;,,c,iarlep) pal .;:jg111 sio pl . ' 1 Vaaa uel ',r. ...;1g avieul l : 1 ..,' ,,,- ,?2 lielui ..  ! : ni. ,' ,.\.)—,.1.3fac[us Raol 256  GAII INSTIT. 11. 151. 151. 1 Potest, 2 ut iure facta testamenta 'uoluntas contraria postea 3 infirmet. uerum 4 apparet, non posse ex eo solo in- firmairi testamentum, quod postea testator id noluerit ualere, usque I adeo, ut si linum eius iiiciderit, nihilo minus I iure ciuili ualeat. quin efiam si deleuerit quoque aut 'combusserit5 tabulas testamenti, 'non ideo magis 6 desinent ualere , I 'quae ibi 7 fuerunt scripta, licet eorum probatio difficilis I sit. quid ergo est? si quis ab intestato bonorum possessionem petierit et is, I qui ex eo testamento heres est, petat hereditatem, potest eum per exiceptionem doli mali repellere, si modo ea mens testatoris fuisse probetur, ut ad eos, qui ab intestato 93• uocantur, 8 perueniat hereditas: et hoc ita rescripto impera- toris Antonini significatur.9 1 ) Hanc §. in edd. 1. 2. ex pauculis quae tum in V. lecta erant, ad b. p. contra tabulas et deinceps (§. 151 a .) ad eam b. p., quam sequens gradus ideo quia antecedens eum iure civili contentus non petierat, agnovit, pertinere ratus eram et in hanc sententiam restitueram. Ianz et hic pro opinatis vera licet dare ex V st referente Kragero (Krit. Versuche p. 13), quem etiam in his, quae corrigenda vel supplenda erant, nisi ubi quid monui, tacite sequor. KbPpen in Jahrb. f. Dogm.  p. 226 nova non profert. Particula aliqua deesse videtur, velut Potest (etiam). Relatis enim iis casibus, ubi testamentum ipso iure postea infir- matur (§§. 138 seq.), ita tamen, ut scripti heredes interdum b. p. petere possint (§§. 147 seq.), Gaius iam casum affert, in quo iure praetorio tantum infirnzatur et ab intestato ad b. possessores hereditas pervenit. Eius in locum §. 7. I. quib. mod. test. infirm. (2, 17) pleraque alia substituit.  In V. fuerit TIOLIJg. ERia p'tea contraria uolunt'. cj. Kr. interpretans contraria uo- post apparet addens autem'.  5) Ex Suppl. St. p. XX/X. luntate.  4) infirmetur (ur pro  ut puto). infirme(n)t(ur). Kr. . tianz supplevi, sed V st vestigiis insistens et constantem de hac re V. fuerit  que (pro quae) Kr.  8) Pleraque ad senten- 6 ) nideo rninus V st . nihilo minus (non) Kr. cf. §. 173.  7) In onzniam ICtorum et imperatorum Rom. sententiam secutus, ex qua ei, quem testator quocunque supremo iudicio noluit postea heredem fieri, ut indigno ex SCto a fisco hereditas salvis legatis ollat. 16, 3, 1. L.  §. 8. D. si tab. test. nullae §. 151. Cf. C L. 2, 3. 4. D. de his, quae in test. del. (28, 4) (38, 6) L. 1. §. 3. test. mil. (29, 1). L. 12. L. 16. §. 2. D. de his, q, L. 36. §. 3. D. de 22. D. de adinz. leg. (34, 4). L. 4. §. 10. D. de d. ut ind. (34, 9). L. m. exc. (44, 4). GAII INSTIT. II. 152-155•  257 152. Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et necessarii aut extranei. 153. Necessarius heres est seruus cum libertate heres institutus; ideo sic appellatus, quia, siue uelit siue nolit, omnimodo post mortem testatoris protinus liber et heres est. 154, Unde qui facultates suas suspectas habet, solet seruum primo aut secundo uel etiam ulteriore gradu Iiberum et heredem instituere, ut si creditoribus satis non fiat, potius huius heredis quam ipsius testatoris bona ueneant, id est, ut ignominia, quae accidit ex uenditione bonorum, hunc potius heredem quam ipsum testatoretn con- tingat; quamquam apud Fufidium Sabino placeat, eximendum eum esse ignominia , quia non suo uitio, sed necessitate iuris bonorum uenditionem pateretur; sed alio iure utimur, 155. Pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea, quae post rnortem patroni sibi adquisierit, siue ante bono- rum uenditionem siue postea, ipsi reseruentur; et quamuis pro portione 1 bona uenierint, iterum ex hereditaria causa bona eius non uenient, nisi si quid ei ex hereditaria causa fuerit adquisitum, uelut si 'Latini bonis, (quem heres) adqui- 94. sierit, 2 locupletior factus sit; cum ceterorum hominum, quo- aufertur ideoque etiam petenti keredi doli exceptio opponitur; sin vero testator tabulas testamenti inciderit (quo casu testamen- taria b. p. deficit) idque aperte ea mente fecerit, ut intestato de- cederet, b. possessores ab intestato obtinent hereditatem etiam legatis concidentibus. vincat quidem necesse est in hereditatis petitione; sed fiscus ei quasi indigno auferet hereditatem, ne ullo modo ad eum, quem testator heredem habere noluit', Kr. cf. §. 181 fin. Alia nunc proponit Kr. ed. 2.  Sequitur linea vacua, rubricae destinata.  propter contractione C. pro - - * ed. Bg. Cf. Gaius' p. 46. et Sched. in v. damnationem infra in §§. 205. 209.  2 ) latinus adquisierit C. etiam V St edd. aut' addito ed. Bg. 5.) Latinus cum decesserit ed.mea  Sed nec haec §. 152. = pr.  de her. qual. et  (2, 19).  §. 153. = §.  ib.  §. 154.  cit. ignominia etc.] Cf. L. 3. Th. C. de inoff. test. (2, 19). infra 3 7 79. 4, 102. Lex Iul. munic. v. 117 seq. L. 23. D. quae in fr. cred. (42, 8). Cic. pro Quint. 15. §. 49 seq. L. 6. C. qui bon. ced. (7, 71).  §. 155. = §.  I. cit. Cf. L. 1. §. 18. D. de separat. (42, 6). L. 7. §. 5. D. de minor. (4, 4). etiarn saepius] Cf. L. 6. 7. D. de cess. bon. (42, 3). L. 3. C. de bon. auct. iud. (7, 72). IVRISPR. ANTEI. REL, ED, V.  17 ,  1 6ow 40 . 1 ,00 .10 1°  101' Vell nO1 ( 10 P 41 1.0 , , ;(1)10,:Lqo LodNov 0 1i j  da, ous dd O ill( ° ) 1 0 ,11 . ti o huiu (16q1ISI , ;00 01011 'g  liefed ir ..;;::gtsporis EILT SalES POTH : : 41iN, 166, ^)4, TiO0 '1.1;11,01411 r'. L, 014 258  GAII INSTIT. II. 156-160. rum bona uenierint pro portione, si quid postea adquirant,Rsii etiam saepius eorum bona uenire solent. 156. Sui autem et necessarii heredes sunt uelut filius filiaue, nepos neptisue ex filio (et) deinceps ceteri, qui moclo in potestate morientis fuerunt: sed uti nepos neptisue suus heres sit, non sufficit, eum in potestate aui mortis tempore fuisse, sed opus est, ut pater quoque eius uiuo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet ratione liberatus potestate; tum enim nepos neptisue in focutn sui patris succedunt. 157. Sed sui quidem heredes ideo appellantur, quia domestici heredes sunt et uiuo quoque parente quodamtnodo domini existiman- tur, unde etiam si quis intestatus mortuus sit, prima causa est in successione liberortitn: necessarii uero ideo dicuntur, quia omnimodo, (siue) uelint (si)ue (nolint, tam) ab intestato quam ex testamento heredes fiunt. 158. Sed his praetor permittit abstinere se ab hereditate, ut potius parentis bona ueneant. 159. Idem iuris est et (in) uxoris persona, quae in manu est, quia filiae loco est, et in nurus, quae in manu filii est, quia 9 5. neptis loco est. 160. Quin etiam similiter abstinendi potest atem facit praetor etiam 'ei, qui in causa mancipii est, id est man- cipato , (qui) cum libertate 1 heres institutus sit; 'quamuis2 nun6 mihi satisfaciunt, nec Sav. cj. (ex eo quod) Latinus vel mea: Latini (bonis quae) adquisierit vel in ed. 3. Latini bonis qui de- cesserit; demonstranda enim erat hereditaria causa acquisitionis et intellegenda est bonorum illa possessio (1, 35) non modo bono- rum defuncti sed etiam civis Rom. facti Latini. Sed et nunc demum ex 1, 35 a nobis ri . stituta intellegitur, quemadmodunz Gaius hoc exemplum h. l. (ante 3, 56 seq.) ponere potuerit. In archetypo scriptum fuerit Latini ū (pro h. 1) ei qui in causa id ē mancipato macipi e cum Iiber et C. (et, verbis id est mancipato tantum uncinis inclusis ed. Bg. 5) •mancipato, id est ei, qui in causa mancipii est, cum liber et ed. Bg. Cf. Gaius' p. 46. ei, qui in causa mancipii est, (si) cum libertate ed. Stud.  2) Cor- rexi. cum (in archetypo puta c ū pro  C. edd.  - §§. 156-158. = §. 2. I. tit. cit. (2, 19). Cf. infra 3, 2. L. 11. D. de lib. et post. (28, 2). Ulp. 22. 24. Collat. 16, 3. §. 6.  §• 159• Cf. 3, 3. 2, 139. 1, 111.  §. 160. Cf. 1 7 123. 138. 3, 114. Ulp. 22 7 24a. INSTIT. II. 161-166.  259 necessarius, non etiam suus heres sit, tamquam seruus. 161. Ceteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredes appellantur: itaque liberi quoque nostri, qui in poteslate nostra non sunt, heredes a nobis instituti 'sicut 1 extranei uidentur; qua de causa et qui a matre heredes instituuntur, eodem [182] numero sunt, quia feminae liberos in potestate non habent. serui quoque, qui cum liberiate heredes instituti sunt et postea a domino manumissi, eodem numero habentur. 162. Extranels autem heredibus deliberandi potestas data est de adeunda here- ditate uel non -adeunda. 163. Sed siue is, cui abstinendi potestas est, inmiscuerit se bonis hereditariis, siue is , cui de adeunda (hereditate) deliberare licet, adierit, postea relin- quendae hereditatis facultatem non habet , nisi si minor sit annorum xxv: nam huius aetatis homittibus , sicut in ceteris omnibus causis deceptis, ita etiam si temere damnosam hefe- ditatem susceperint, praetor succurrit. scio quidem, diuum Hadrianum etiam maiori xxv annorutn ueniam dedisse, cum post aditam hereditatem grancle aes alienum, quod aditae hereditatis tempore latebat, apparuisset. I 164. Extraneis heredibus solet cretio dari, id est finis de- 96. liberandi, ut intra certum tempus uel adeant hereditatem, uel si non adeant, temporis fine summoueantur: ideo autem cretio appellata est, quia cernere est quasi decernere et constituere. 165. Cum ergo ita scriptum sit: HERES TITIVS ESTO, adi- cere debemus: CERNITOQVE IN CENTVM DIEBVS PROX/MIS, QVIBVS SCIES POTERISQVE. QVODNI ITA CREVERIS, EX- HERES ESTO. 166. Et qui ita heres institutus est, si uelit heres esse , debebit ititra diem cretionis cernere, id est haec uerba dicere: QVOD ME PVBLIVS METIVS TESTAMENTO SVO HEREDEM INSTITVIT 7 EAM HEREDITATEM ADEO CERNOQVE; 1 ) Ut glossema Mommseni auctoritate omisit ed. Stud. §. 161. = §. 3. I. tit. cit. (2, 19). Cf. Ulp. 22, 25. 26, 7. quia feminae] Cf. 1, 104. Ulp. 26, 7. serui quoque] Cf. 2, 188.  §§. 162. 163. - = §. 5. I. tit. cit. Cf. Paul. 3, 4 b . §. §. 164. Cf. Ulp. 22, 27. Varro de L. L. 7, 5. §. 98. Isidor. Orig. 5, 24. §§. 15 seq. §. 165. Cf. §. 171. Ulp. l. c. Varro de L. L. 6, 8. §. 81. Cic. de ,i11'  orat. 1, 22. §. 101.  §. 166. Cf. Ulp. 22, 25. 26. 28. Fest. ep. v. Crevi p. 53. Consult. 6, 19. §. 7.  de her. qual. (2, 19). [11' 17* v, oi . 260  GAII INSTIT. II. 167-171.  11° ,,e')  cil 0 ;,,  iuk, 0 quodsi ita non creuerit, finito tempore cretionis excluditur;  ,,,,0 ,,o,!IIf ;;,  joi  , nec quicquam proficit, si pro herede gerat, id est, si rebus  ' vi 0 01 ',' hereditariis tamquam heres utatur. 167. At is, qui sine cre-  :' ,0bla iii0° , tione heres institutus 'est , 1 aut qui ab intestato legitimo  ':41116 iliiki iure ad hereditatem uocatur, potest aut cernendo aut pro he- [183]  610froes rede gerendo uel etiam nuda uoluntate suscipiendae hereditatis  Y4 °11 Ji heres fieri: eique liberum est, quocttmque tempore uoluerit,' 01"1 adire hereditatem • (Sed) solet praetor postulantibus hereditariis  i', ,i'i3O' 01Q°3, creditoribus tempus constituere, intra quod, si uelit, adeat here-  .:,` ,o, .j ditatem, si minus, ut liceat creditoribus bona defuncti uendere.  ."..olggisa ,,l, 97. 168. 'Sicut autem (qui) 2 cum cretione ( heres institutus est .i.,,Iii1W' nisi creuerit hereditatem, non fit heres, ita non aliter exclu-  „0 ., ,, .111° ditur quam si non creuerit intra id tempus, quo cretio finita  '4 i s DiEgi sit, itaque licet ante diem cretionis constituerit hereditatem  :"..,, oroDNI noh adire, tamen paenitentia actus superante die cretionis cer- ' nendo heres est, ess  'quiue potest 3 ab . 169 intestato . At is, per qui legem sine uocatur, heres sicut  ',,1:0" institutus coartat. 171. Et quamuis omnis cretio certis ali diebus constrin die- gius aut breuius tempus dari; longius tamen interdum praetor  nuda heres fit , ita et contraria destinatione statim  '':1?- H ''''''z :''' ' '' uoluntate   '1;:i; .d7' '' '''''fi f,r ü lij) : '11pn( I'Î lt c ifd titl 'i llI sl 'iStill s 'i°s iüi , ab hereditate repellitur. 170. Onmis autem cretio certo tem- pore constringitur. in quam rem tolerabile tempus uisum est ,... centum dierum: potest tamen nihilo minus iure ciuili aut lon- rum : uulgaris illa, quam supra exposuimus, id est, in qua dierum , in qua detractis his uerbis cetera scribuntur.  :7, }3 .  , gatur, tamen alia cretio uulgaris uocatur,  a certorum  - adiciuntur haec uerba: QVIBVS SCIET POTERITQVE : certorum 3 ) quique C. de in int. rest. (2, 16). Tit. Th. C. de mat. bon. (s, is). L. i. Th. (28, 8). L. 9. 10. C. eod. (6, 30).  §. 168. Cf. §§• 144. 166. Ulp. 22, 30. §. 169. Cf. Ulp. 22, 29. §. 7. I. cit. §. 170. Cf• Cic. ad Att. 13, 46• §• 2. 15, 2 fin. ( e diem testamenti' i. e. cretionis spatium). C. de cretione (4, i). L. i. §§. 1. 2. L. 3. 5 pr. 8. D. de i. delib. 1 ) sit C. edd. Bg. Kr. 2 ) si qui autem C. cf. §. 169. Ulp. 22, 20. §. 167. Cf. 3, 87. Up. 22, 25. §. 7. I. cit. L. 2. §. 4. Th. C. 1:1 1411 .kil, 1i .,  I , :.,.,,t ,,:ii,,ri torclitell(l aS L. un. Th. C. de cretione (4, 1).  §. 171. Cf. Ulp. 22, 31. Cic. ad .Attic. 11, 12. §. 4. de orat. 1, 22. §. 101. supra §§. 164. 165.  \, Testam. Dasum. Zeitschr. f. gesch. R W. XII. p. 314. , 01'1 cf ` INSTIT. 11. 172-176.  261 172. Quarum cretionum magna differentia est : nam uulgari cre- tione data nulli dies conputantur, nisi quibus scierit quisque, se heredem esse institutum, et possit cernere; certorum uero dierum cretione data etiam nescienti, se heredem institutum esse, numerantur dies conitinui; item ei quoque, qui aliqua 98. ex causa cernere prohibetur, et eo amplius ei, qui sub cori dicione heres institutus est, tempus numerattir; unde melius [ 184 ] et aptius est uulgari cretione uti. 173. '(Eliam tamen)1 continua haec cretio uocatur, , quia continui dies numerantur; sed quia 2 dura est haec cretio, altera 'magis in usu 3 habetur; unde etiam uulgaris dicta est. De substitutionibus. 174. Interdum duos pluresue gradus heredum facimus, hoc modo : LVCIVS TITIVS HERES ESTO CERNITOQVE IN DIEBVS (CENTYM) PROXIMIS, QVIBVS SCIES POTERISQVE. QVODNI ITA CREVERIS EXHERES ESTO. TVM MAEVIVS HERES ESTO CERNITOQVE IN DIEBVS CENTVM et reliqua; et deinceps in quantum uelimus, substituere pos- sumus. 175. Et licet nobis uel unum in uiiius locum sub- stituere pluresue, et contra in plurium locum uel unum uel plures substituere. 176. Prirno itaque gradu scriptus heres hereditatem cernendo fit heres et substitutus excluditur; non 1 ) Supplevi (fortasse aberravit et ttri indeque factum infra molestum tffi) et necessario quidem; nam supra §. 171. dixerat, hanc cretionem certorum dierum vocari. 2) Interserit tm C. unde tam ex G6sch. cj. prior mea ed. tamen edd. sed uncinis cir- cumdatum ed. Bg. 5. Ex Geisch. ed. minus (pro mginusu) C. in usu edd. Bg. Stud. — Sed nunc toti loco ex omissionibus in margine repletis veteres luxationes passo remediis adhuc adhibitis nondunt satisfactum esse iudico neque placet , quod Polenaar expulsis verbis §. 172. melius et aptius est uulgari cre- tione uti et postea §. 173. quia continui dies numerantur tanquam ex glossematis natis praeterea post tempus addit continuum. Mo- destius et rectius sic fere Gaii manus reparabitur: tempus numeratur; unde (etiam) continua haec cretio uocatur, quia continui dies numerantur. [sed] quia tamen dura est haec cretio , melius et aptius est, uulgari cretione uti (eaque magis quam) altera in usu habetur, unde etiam uulgaris dicta est. §. 172. Cf. Ulp. 22, 32.  §. 174. Cf. Ulp. 22, 33. pr.  de vulg. subst. (2, 15). Cic. ad Attic. 15, 2 fin.  §. 176. Cf. §. 168. 268  GAII INSTIT. 11. 205-208. si mancipi sit, mancipio dare aut in iure cedere possessionem- que tradere debet; si nec mancipi sit, sufficit, si tradiderit: nam si mancipi rem tantum tradiderit, nec mancipauerit, usu- capione 'modo 1 pleno iure fit legatarii: completur autem usu- capio, sicut alio quoque loco diximus, mobilium quidem reruin anno, earum uero, quae solo 'tenentur, 2 biennio. 205. Est et illa differentia huius (et) per uindicationem legati, quod si eadem res duobus pluribusue per damnationem legata sit, si- quidem coniunctim , plane singulis partes debentur, 'sicut in illo uindicantur legati nomine; 3 si uero disiunctim, singulis 107.'solida (res) debetur; ita fit scilicet, ut 4 heres alteri rem, alteri aestimationem eius praestare debeat ; (at) 5 et in con- iunctis deficientis portio non ad collegatarium pertinet, sed in hereditate remanet. 206. Quod autem diximus, deficientis portionem (in) per damnationem quidem legato in hereditate retineri, in per uin- Eisti dicationem uero collegatario accrescere, admonendi sttmus, ante legern Papiam 'hoc e iure ciuili ita fuisse; post legem uero Papiam deficientis portio caduca fit et ad eos pertinet, qui in eo testamento liberos habent. 207. Et quamuis prima causa sit in caducis uindicandis heredum liberos habentium, deinde si heredes liberos non habeant, legatariorum liberos habentium, tamen ipsa lege Papia significatur, ut collegatarius coniunctus, si liberos habeat, potior sit heredibus , etiamsi liberos habe- bunt. 208. Set plerisque placuit, quantum ad hoc ius, quod lege Papia coniunctis constituitur, nihil interesse, utrum per uindicationem an per damnationem legatum sit. 1 ) m V st ; antea ed.: e demum' ex Gõsch. cj.` duntaxat' ed. Bg. 2 ) teneantur C. ed. Bg.  3 ) sicut in illo uindicaii legat  Vst. quod ita ut feci videbatur sanandum. pro n erat ligatura n et t'. cf. §. 213. audacius sicut in illo (quod per) uindicationem legatum est Kr. ed. 2.  4) Ex V st , sed ibi solidae deuent'. praeterea transposui ut et scilicet.  5) Sensu exigente ex vicino supplevi. 6 ) Duae vel tres litterae in C. h. l. legi non potuerunt. §. 205. Cf. Epit. 2, 5. §§. 4. 5. Ulp. 24, 13. supra §. 199. Fr. Vat. §§. 85. 87. L. 16 pr. D. de leg. .t. L. 7. L. 13. §. 1. L. 88. y §. 6. D. de leg. 2.  §§. 206. 207. Cf. §§. 199. 205. 286. Ulp. 24,  i 12. 13. 17, 2. tit. 18. 19, 17. 1, 21. 25, 17. Fr. de i. fisci §. 3. Fr. Vat.  I 195. Iuvenal. 9, 87 cum schol. Tacit. A. 2, 28. L. 5. D. de vulg. subst. (28, 6). L. 89. D. de leg. 3. GAII INSTIT.  209-215.  269 209. Sinendi modo ita legamus: HERES MEVS 1 DAMNAS 1 ESTO SINERE, LVCIVM TITIVM HOMINEM STICl/VM SVMERE SIBIQVE HABERE. 210. Quod genus tegati plus quidem habet (quam) per uindicationem legatum, minus autem quam per damnationem : nam eo modo non solum suam rem I testator 108. utiliter Iegere potest, sed etiam heredis sui, cum alioquin per uindicationem nisi suam rem legare non potest, per damna- tionem autem (eliam) 2 cuiuslibet extranei rem legare potest. 211. Sed si quidem mortis testatoris tempore res 'uel 3 ipsius testatoris sit uel heredis, plane utile legatum est, etiamsi testa- menti faciendi tempore neutrius fuerit. 212. Quodsi post mortem testatoris ea res heredis esse coeperit, quaeritur, an utile sit legatum : et plerique putant, inutile esse. quid ergo est? licet Vnutiliter) 4 aliquis eam rem legauerit, quae neque eius umquam fuerit, neque postea heredis eius umquam esse coeperit, ex senatus consulto Neroniano proinde uidetur, ac si per damnationem relicta esset. 213. Sicut autem per damna- tionem legata res non statim post aditam hereditatem legatarii 'efficitur, sed manet heredis eousque, donec is 'rem 5 tradendo [1921 uel mancipando uel in iure cedendo legatarii 'eam 6 fecerit, ita et in sinendi modo legato iuris est ; et ideo huius quoque legati nomine in personam actio est QVIDQVID HEREDEM EX TESTA- MENTO DARE FACERE OPORTET. 214. Sunt tamen, qui putant, ex lioc legato non uideri obligatum heredem, ut man- cipet aut in iure cedat aut, tradat, sed sufficere, ut legatarium 109. rem sumere patiatur; quia nihil ultra ei testator imperauit, quam ut sinat, id est patiatur, legatarium rem sibi habere. 215. Maior illa dissensio in hoc legato interuenit, '(quod)7 0 , 1 ) dare damnas C.  2) Addidi. cf. 2, 202.  3) Ex C. addidi. Cf. §. 212. . . . neque . . . neque.  4) Sensu exigente supplevi. 5 ) heres C. edd. et mea i. in contextu.  6) esam C. eam edd. et mea 1, recte, cum in V 8t littera s perducta sit.  7 ) Addidi. §. 209. Cf. Ulp. 24, 5. Epit. 2, 5. §. 6. Theoph. 2, 20. §, 2. §. 210. Cf. Epit. 2, 5. §. 6. Ulp. 24, 10. 8. Paul. 3, 6. §. 11. §§. 211. 212. Cf. Epit.  c. Fr. Vat. 85.  §. 213. Cf. §. 204. Theoph.  c. QVIDQVID etc.] Cf,  41.  §. 214. Cf. Epit.  c. L. 29. D. locati (19, 2). L. 16. D. de lib. leg. (34, 3). Supra p. 141. not. 9.  §. 215. Cf. L. 14. D. de usu et usufr. leg. (33, 2). L. un. §•  C. de caduc. toll. (6, 51). OrIS se0(1S 61'.,cogA ¢0'8' P'S° (10 [g(i° Y ,011  19 , 11 61' : ,A,0101111  Ipyg11 111, ,, , bercoi ;'  qe D 0 11  ' itÌ(F 01 0 61(11 , ''4see1111(101' Icra4( .1110 '' ''1;111111'QPI Q0 '110 4 a.,,a,;' ,1!4,sse cOloi p0s1 C, edd el p diam C11111 ed, Bij app A4aultlau llPfr p.d, f, °('(111 191, ) eandem r. C. eandem rem edd. 2 ) legasti V st elegasti ed. Bg. Cf. ` Gaius' p. 49. legasti edd. Bg. 5. Stud. 3 ) V at . Cf. §. 205. 4 ) Ex Geisch. cj. uindicationem C. praeterea addendum videtur legatam. 5 ) • E C. esset ed. Bg. 6 )-6 C. est edd. et mea 3. 7 ) deberentur C. edd. 8 ) ex Sexto ed. mea 3. ubi notaveram: Deleri volunt post Buck- holtz. de praeleg. p. 37. Th. 310171771S. et M. Hertz. (Jahrb. d. gem. deut. B. p. 8. 395). Sed sana est lectio , quae significat, lu- lianum hanc (Digestorum libris) ex Sexto (Ponzponio, ef. Zim- mern hist. iur. §. 92. not. 6. Osann. ad Pompon. p. XVII.) rela- tanz sententiam probasse. Sinzili brevitate Gaius utitur L. 234. §. 2. D. de verb. sign. (50, 16), et adhibita praepositione apud (ubi cita- tus ab alio ICtus celebrior erat) 2, 154. 9 -Sed cum in V st littera x superscripta a prima manu t correcta sit, et scribendum fuit, quod iam pridem Savinius cj., et intellegendus est Sextus Caeci- lius Africanu.s. cf. Mommsen in Zeitschr. f. RG. VII. p. 479. Schulin ad Pand. tit. de orig. iur. 1876. p. 15. 270  GAII INSTIT. 11. 216-218. si 'eadem res I duobus pluribusue disiunctim 'legata sit, 2 qui- dam putant, utrisque solidam 3 deberi, sicut per damnationem :4 nonnulli occupantis esse meliorem condicionem aestimint, quia cum in eo genere legati damnetur heres patientiam praestare, ut legatarius rem habeat, sequitur, ut si priori patientiam prae- stiterit et is rem sumpserit, securus sit aduersus eum, qui postea legatum petierit, quia neque babet rem, ut patiatur eam ab eo sumi, neque dolo malo fecit, quominus eam rem haberet. 218. Per praeceptionem hoc modo legamus : LVCIVS TI- TIVS HOMINEM STICHVM PRAECIPITO. 217. Sed nostri qui- dem praeceptores nulli alii eo modo legari posse putant , nisi ei qui aliqua ex parte heres scriptus 'sit: 5 praecipere enim esse praecipuum sumere ; quod tantum in eius persona proce- dit, qui aliqua ex parte heres institutus est, quod is extra por- tionem hereclitatis praecipuum legatum habiturus sit. 218, icleoque si extraneo legatum fuerit, inutile 'esse 6 legatutn, adeo 110. ut Sabinus existimauerit, ne quiclem ex (senatus) consulto Neroniano posse conualescere : 'nam eo', inquit , v senatus- consulto ea tantum confirmantur, quae uerborum uitio iure [193] ciuili non ualent, non quae propter ipsam personam legatarii non 'debentur'. 7 sed Iuliano 'et Sexto 8 placuit, etiam hoc §. 216. Cf. Ulp. 24, 6. Theoph. 2, 20. §. 2. Magnonis Notae P. S. T. Q. H.  §. 218. Cf. Ulp. 24, 11 a . Plin. ep. 5, 7.  L. 18. D. de leg.  Fr. Vat. 85.. peregrino] Cf. §. 285. GAII INSTIT. II 219 220.  271 casu ex senatus consulto confirmari legatum; mam ex uerbis etiam hoc casu accidere, ut iure ciuili inutile sit legatum, inde manifestam esse, quod eidem aliis uerbis recte legetur,i uelut 'per uindicationem, per damnationem, sinendi modo ;2 tunc autem uitio personae legatum non ualere, cum ei legatum sit, cui nullo modo legari possit. uelut peregrino, cum quo testamenti factio non sit. quo plane casu senatus consulto locus non est. 219. Item nostri praeceptores quod ita lega- tum est, nulla lalia) 3 ratione putant posse consequi eum, cui ita fuerit legatum, 'quam 4 iudicio familiae erciscundae, quod inter heredes de hereditate erciscunda, id est diuidunda, accipi solet: officio enim iudicis icl contineri, ut 'ei 5 quod per prae- ceptionem legatum est, adiudicetur. 220. Uncle intellegimus, nihil aliud secuiidum nostrorum praeceptorum opinionem per praeceptionem legari posse, nisi quod testatoris sit: nulla enim alia res, quam hereditaria, deducitur in hoc iudicium: itaque si non suam rem eo modo testator legauerit, iure quidem 111. ciuili inutile erit legatum; sed ex senatus consulto confirma- bitur. aliquo tamen casu etiam alienam rem (per) praeceptio- nem legari posse fatentur: ueluti si quis eam rem Iegauerit, [194] quam creditori fiduciae causa mancipio dederit ; nam officio iudicis coheredes cogi posse existitnant 'soluta pecunia luere 6 eam rem , ut possit praecipere i s cui ita legatum sit. legatur C. edd. 2) Ex G6sch. ed. In C. post per uindi- cationem additur et. Quamobrem Lachm. v. per damnationem et per uindicationem pro interpolatis habuerit (poterat enim loco illorum etiam sinendi modo), non intelligo. et uncis incl. Bg. ed. 5. 3 ) Addidi, cum exciderit propter n-ulla.  4 ) quod C. (factum ex q., postquam alia interierat) e (praeter)quam' ed. Bg. nulla (alia) . . . . quam ed. Bg. 5. 5) V 8t non et edd. 6 ) solutam pecuniam soluere C., ut appareat, librarium eam rem ad sequentia trahentem pecunianz nzutuam datam (solutam) reddi (soluere) intellexisse ideo- que ex luere fecisse soluere. Nec me movet, quod praedes prae- diaque soluti solutaque dicuntur. soluta pecunia soluere edd. [so]l- uere ed. Bg. 5. §. 219. Cf. Theoph.  c. Paul. 3, 6. §. 1. Ulp.L. 22. §. 1. D. fam. erc. (10, 2)• L. 17. §. 2. D . de leg. §. 220. Cf. Ulp. 24, 11. supra §. 197. L. 28. D . fam. erc. (10, 2). Paul. 3, 6. §. 8. L. 6. C. de • deic. (6, 42). fiduciae] cf. 2, 60. 272  GAII INSTIT. 11. 221-226. 221. Secl diuersae scholae auctores pulant, etiam extraneo per praeceptionem legari posse proinde, ac si ita scribatur: TITIVS HOMINEM STICHVM CAPITO, superuacuo adiecta PRAE syllaba; ideoque per uindicationem eam rem Iegatam uideri: quae sen- tentia dicitur diui Hadriani constitutione confirmata esse. 222. Secundum hanc igitur opinionem si ea res ex iure Qui- ritium defuncti fuerit, potest a legatario uindicari, siue is unus ex heredibus sit, siue extraneus; set si in bonis tantum test-atoris fuerit, extraneo quidem ex senatus consulto utile erit legatum, heredi uero familiae herciscundae iudicis officio praestabitur; quodsi nullo iure fuerit testatoris, tam heredi quarn extraneo ex senatus consulto utile erit. 223. Siue tamen heredibus, secundum nostrorum opinionem, siue etiam extraneis, secundum illorum opinionem, duobus pluribusue eadem res coniunctim aut disiunctim legata fuerit, singuli 112. partes habere debent. Ad legem Falcidiam. 224. Sed olim quidem licebat totum patrimonium legatis atque libertatibus erogare , nec quicquam heredi relinquere praeterquam inane iiomen heredis; idque lex g II tabularum permittere uidebatur, qua cauetur, ut quod quisque de re sua testalus esset, id ratum haberetur, his uer- bis: e uti legassit suae rei, ita ius esto:"quare l qui scripti heredes erant, ah hereclitate se abstinebant, et idcirco plerique intestati moriebantur. 225. Itaque lata est lex Furia qua, exceptis personis quibusdam, ceteris plus mile assibus lega- [195] torum nomine mortisue causa capere permissum non est. sed et haec lex non perfecit, quod uoluit: qui enim uerbi gratia quinque milium aeris patrimonium habebat, poterat quinque hominibus singulis milenos asses legando totum patrimonium erogare. 226. Ideo postea lata est lex Voconia, qua Cautum qae superscripta a litterae q nec ullo notae , q710 litteris ae addito V st ; quanzobrenz nunc cum ceteris edd. emendavi quare. §. 222. Cf. §§. 40. 196. 197.  §. 223. Cf. Epit. 2, 5. §. 7. L. un. §. 11. C. de caduc. (6, 51).  §. 224. Cf. pr. I. de lege Falc. (2, 22) cum Theoph. uti legassit] cf. Dirksen XII tabb. 5, 3. Sch611 p. 127.  §. 225. Cf. Inst. et Theoph. l. c. infra 4, 23. Ulp. 1, 2. 28, 7. Fr. Vat. 301. Varr. fragm. lib. IIL de vit. pop. Rom. ed. Bip. p. 247.  §. 226. Cf. lnst. et Theoph. l. c. Lex Voconiaj . GAU INSTIT. II 227-232.  273 est , ne cui plus legatorum nomine mortisue causa capere liceret, quam heredes caperent: ex qua lege plane quidem aliquid utique heredes habere uidebantur; set tamen fere uitium simile nascebatur: nam in multas legatariorum per- sonas distributo patrimonio 'poterat (testator) 1 adeo heredi minimum relinquere, ut non expediret heredi, huius lucri graltia totius hereditatis onera sustinere. 227. Lata est ita- 113. que lex Falcidia, qua cautum est, ne plus 'el legare 2 liceat quam dodrantem: itaque necesse est, ut heres quartam partem hereditatis habeat: et hoc nunc iure utimur. 228. ln liber- tatibus quoque dandis nimiam licentiam conpescuit lex Fufia Caninia, sicut in primo commentario rettulirnus. De inutiliter relictis legatis. 229. Ante heredis institutionem inutiliter legatur, scilicet quia testamenta uim ex institutione beredis accipiunt, et ob id uelut caput et fundamentum in- tellegitur totius testamenti heredis institutio. 230. Pari ratione nec libertas ante heredis institutionem dari potest, [196] 231. Nostri praeceptores nec tutorem eo loco dari posse existimant: set Labeo et Proculus tutorem posse dari (pu- tant), quod nihil ex hereditate erogatur tutoris datioiie. 232. Post mortem quooe heredis inutiliter legatur, id est hoc modo: CVM HERES MEVS MORTV VS ERIT„ DO LEGO, aut DATO. ita autem recte legatur: CVM HERES (MEVS) 3 MORIE- TvR , quia non post mortem heredis relinquitur, sed ultimo uitae eius . tempore. rursum ita non potest legari : PRIDIE QVAM HERES MEVS MORIETVR quod non pretiosa ratione ') Ex Bg. (G6sch.) cj. addidi (sed nota t facilius h. ex- cidere poterat quam, quo Geisch. eam supplebat, ante v. ut); pot- erant ed. Bg. poterat a. h. m. relinqui rei mea cj. Gaius' p. 50. 2 ) ei C. et ed. mea 1., ubi notaveram; quod nunc (cum testator' praecedat) ferri potest. ideoque hoc iam ubi ex V st constitit ei, non cr scriptum fuisse, revocavi.  Supplevit Bg. ed. 5. a. u. 585. Cf. g. 274.  §. 227. lex Falcidia] a. u. 714. Cf. Inst. c. Ulp. 24, 32. Epit. 2, 6. Paul. 3, 8. §. 1. L. i pr. D. ad  Falc. (35, 2).  §. 228. Cf. 1, 42 seq.  §. 229. Cf. Ulp. 24, 15. §. 34. I. de legat. (2, 20).  §. 230.  §. 34. I. cit. Cf. Ulp. 1, 20.  §. 231. Cf. §. 3. I. qui dari tut. (1, 14).  §. 232. Cf. Ulp. 24, 16. Paul. 3, 6. §§. 5. 6. 4,  §.  §. 35. I. de legat. (2, 20). infra 3, 100. L.  C. de contrah. stip. (8, 38). IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V. 18 274  GAII INSTIT. 11. 233-238. 114. receptum uidetur. 233. Eadem et de libertatibus dicta in- tellegemus. 234. Tutor uero an post mortem heredis dari possit, quaerentibus eadem forsitan poterit esse quaestio, quae de (eo) agitatur, qui ante. heredum institutionem datur. De poenae causa relictis legatis. 235. Poenae quoque nomine inutiliter legatur: poenae autem nomine legari uidetur, quod coercendi heredis causa relinquitur, quo magis heres ali- quid faciat aut non faciat, uelut quocl ita legatur: SI HERES MEVS FILIAM. SVAM TITIO IN MATRIMONIVM COLLOCAVERIT, X (MILL4) SEIO DATO. uel ita: SI FILIAM TITIO INMATRIMO- NIVM NON COLLOCAVERIS 7 X MILIA TITIO DATO ; sed et si 'heredem, (s0 1 uerbi gratia intra biennium monumentum sibi non fecerit, x milia Titio 'dare 2 iusserit (testator), poenae nomine legatum est. et denique ex ipsa definitione multas similes species 'circumspicere 3 possumus. 236. Nec libertas quidem poenae nomine dari potest, qUamuis de ea re fuerit quaesitum. 237. De tutore uero nihil possumus quaerere, quia non potest datione tutoris heres conpelli quidquam facere aut non facere ideo 'quod datur. (si igitur) 4 poenae nomine tutor datus fuerit, magis sub condicione quam poenae nomine datus uidebitur. 238. Vtem) 5 incertae personae legatum inutiliter quitur: incerta autem uidetur persona , quam per incertam 115. opinionem I animo suo testator subicit, uelut cum ita legatum sit: QVI PRIMVS AD FVNVS MEVM VENERIT, EI IIERES MEVS X (M/L/A) DATO ; idem iuris est, si generaliter omnibus lega- 1 ) h. (quod et heres et heredern • notat) C. heres edd. Subiectum t(estatoris), quod ex exemplis modo allatis aegre intelligitur, nunc in fine addidi. 2 ) dari C. edd. Sic fere V at , quod et defendi posse videtur eo sensu, quo v. g. Liv. so, 6. 'circumspicere ex- terna auxilia' dixit. 4) Sic nunc locum sanasse mihi videor, cum secundum V st post ideo non qnec sed magis quae fuisse vi- deatur. verba si igitur' propter antecedens datur omissa sunt. 5 ) Addidi, praecedens  ex parte geminando. §. 233. Cf. Ulp. 1, 20.  §. 234. Cf. §. 231. L. 7. D. de testam. tut. (26, 2).  §. 235. Cf. Ulp. 24, 17. 25, 13. §. 36• I. de legat. (2, 20).  §. 236. Cf. §. 36. I. cit.  §. 237. Cf. L. 2. de his quae poenae c. (34, 6).  §. 238. Cf. Ulp. 24, 18. Paul. 3, 6. §. 13. §. 25. I. de legat. (2, 20). 41, GAII nstsirrr. II. 239 243.  275 uerit, QVICVMQVE AD FVNVS MEVM VENERIT ; in eadem causa  tiq 4  est, quod ita relinquitur: QVICVMQVE FILIO MEO IN MATRI-  t161  MONIVM FILIAM SVAM CONLOCAVERIT EI HERES MEVS X  (1q1P!t:'  MILIA DATO ; 'illud quoque, 1 quod ita relinquitur: QVI POS T letql  TESTAMENTVM (SCRIPTVM PRIM4 2 CONSVLES DESIGNATI  0  ERVNT) aeque incertis personis legari uidetur; et denique aliae 1 multae huiusmodi species sunt. sub certa uero demonstratione incertae personae recte legatur, uelut : EX COGNATIS MEIS, 10e1f1; QVI NVNO SVNT, QVI PRIMVS AD FVNVS MEVM VENERIT, EI X MILIA HERES MEVS DATO. 239. Libertas quoque non ui-  N;R,  detur incertae personae dari posse, quia lex Fufia Caninia iubet, me t nominatim seruos liberari. 240. Tutor quoque certus dari debet. 241. Postumo quoque alieno inutiliter legatur. (est) autem alienus postumus, qui natus inter suos heredes testatori futurus non est: ideoque ex emancipato quoque filio conceptus nepos extraneus postumus est auo; item qui in utero est eius,  3 Fik  quae 'iure ciuili non intellegitur 3 uxor, extraneus postumus k i 6, [198] patris intelle gitur. 242. Ac ne heres quidem potest institui 116. postumus alienus: est enim incerta persona. 243. Cetera T Ilf   uero, quae supra diximus, ad legata proprie pertinent; quam- q uam non inmerito quibusdam placeat, poenae nomine here- dem institui non posse: nihil enim interest, utrum legatum 00, 0  dare iubeatur heres, si fecerit aliquid aut non fecerit, an co- h eres ei adiciatur ; quia tam coheredis adiectione quam legati 1\i'DO ;1 1i Addunt C. et edd.: in eadem causa est. Sed librariumhaec ex superioribus, quo oculi eius aberraverant, perperam repetiisse, arguunt Iust. Instit., in quibus est: 'Illud quoque, quod ita quebatur QVI POST TEST. SCRIPTVM PRIMI CONSVLES DESIGNATI ERVNT, aeque incertae personae legari uidebatur'. (ltaque nunc 4  '0  uncis incl. ed. Bg. 5.) Alii postea ante aeque addiderunt nam. §. 239. Cf. §. 25. I. cit. supra 1, 45 seq. Ulp. 1, 25. L. 24. D. de mmiss. test. (40, 4).  §. 240. Cf. L. 20 pr.  de testam. tut. (26, 2). §. 27 fin. I. de legat. (2, 20). Ulp. 11, 14.  §. 241. 26. I. ibid. Cf. infra §. 287.  §. 242. Cf. 1, 147. 2, 287. §. 28. T. de legat. (2, 20).  §. 243. Cf. §. 36.  tit. cit. tiOr:  Ex Inst. addidi: quanquam pro SCRIPTVM Gaius aliud verbum posuerit velut nuncupatum.  3) Ex V st , nisi quod is habet in iure ciuili. Os" 18* 276  GAII INSTIT. II. 244-249. datione compeIlitur, ut aliquid contra propositum suum faciat aut non faciat. 244. An ei , qui in potestate sit eius, quem heredem instituimus, recte legemus, quaeritur. Seruius recte legari putat, sed euanescere legatum, si quo tempore dies legatorum cedere solet, adhuc in potestate sit; ideoque siue pure legatum sit et uiuo testatore in potestate heredis esse desierit, siue sub condicione et ante condicionem id acciderit, deberi legatum. Sabinus et Cassius sub condicione recte legari, pure non recte, putant; licet enim uiuo testatore possit desinere in potestate heredis esse , ideo tamen inutile legatum intellegi oportere, quia quod nullas uires habiturum foret, si statim post testa- mentum factum decessisset testator, hoc ideo ualere, quia [199] 117. uitam longius traxerit, absurdum esset. sed diuersae scholae auctores nec sub condicione recte legari (ei putant) 1 , quia quos in potestate habemus, eis non magis sub condicione quam pure debere possumus. 245. Ex diuerso constat, ab eo, qui in potestate (tua) est, herede instituto recte tibi legari; sed si tu per eum heres extiteris, euanescere legatum, quia ipse tibi legatum debere non possis; si uero filius emancipatus aut seruus manumissus erit uel in alium translatus, et ipse heres extiterit aut alium fecerit, deberi legatum. 246. Nunc 2 transeamus ad fideicommissa. 247. Et -prius de hereditatibus uideamus. 248. Inprimis. igitur sciendum est opus esse, ut aliquis heres recto iure in- stituatur eiusque fidei committatur, ut eam hereditatem alii restituat ; alioquin inutile est testamentum, in quo nemo recto iure heres instituitur. 249. Verba autem utilia fideicommis- sorum haec 'fere 3 maxime usu esse . uidentur: PETO, ROGO, 1 ) Etiam ei' nunc supplevi (ed. 5).  2) De G6sch. cj. ex Inst. Cf. i, 124. 2, 80. 97. 3, 39. 182. 4, 88. Hinc C. et V st edd. (praeter Bg. 5.)  Ex Ulp. 1. c. recte C. [recte] Bg. et Stud. edd. §. 244. Cf. §. 32. I. ibid. Ulp. 24, 23. L. 1 pr.' L• 4. D. de reg. Cat. (34, 7).  §. 245. Cf. §. 33. I. tit. cit. Ulp. 24, 24. supra §. 189.  §§. 246. 247. = pr. I. de fdcss. hered. (2, 28).  §. 248. §. 2. init.  eod. Cf. Epit. 2, 7 pr.  §. 249.  §. 3. I. de reb.  fdcss. (2, 24). Cf. "Ulp. 25, 2. 2, 7. Paul. 4, 1. §§. 5. 6: (1)1,10' GAii INSTIT..II. 256-253.  277 VOLO FIDEICOMMITTO, qUae proinde firma singula sunt, atque si omnia in unum congesta sint. 250. Cum igitur scri- pserimus: (Lvcirs) TITIVS HERES ESTO, possumus adicere: ROGO TE, LVCI TITI PETOQVE A "TE, VT, CVM PRIMVM POSSIS HEREDITATEM MEAM ADIRE, GAIO SEIO REDDAS) REST/TVAS. possumus autem et de parte restituenda rogare ; et liberum est, uel sub condicione uel pure relinquere I fidei- 118. commissa, uel ex die certa. 251. Restituta autem hereditate is, qui restituit, nihilominus heres permanet ; is uero, qui reci- pit hereditatem, aliquando heredis loco est, aliquando legatarii. 252. Olim autem nec heredis loco erat nec legatarii, sed potius (200] emptoris:. tunc enim in usu erat , ei , cui restituebatur here- ditas, nummo uno eam hereditatem dicis causa uenire ; et quae stipulationes inter (uenditorem hereditatis et emptorem inter- poni solent, eaedem interponebantur inter) heredem et eum, cui restituebatur hereditas , id est hoc modo: heres quidem stipulabatur ab eo, cui restituebatur hereditas, ut quicquid hereditario nomine condemnatus 'fuisset, 1 siue quid alias bona fide dedisset, eo nomine indemnis esset, et omnino si quis cum eo hereditatio nomine ageret, 'ut 2 recte defenderetur; ille uero, qui recipiebat hereditatem , inuicem stipulabatur, ut si quidex hereditate ad heredem peruenisset, id sibi restitueretur, Vt) 3 ut etiam pateretur, , eum hereditarias actiones procura- torio aut cognitorio nomine exequi. 253. Sed posterioribus temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est, quo cautum est, ut si cui here- ditas ex fideicommissi causa restituta sit, actiones, quae iure ciuili heredi et in heredem conpeterent, (ei) et in eum daren- tur, cui ex fideicommisso restituta esset hereditas; post 4 quod senatus consultum desierunt illae cautiones in usu haberi: 1119. praetor enim utiles actiones ei et in eum, qui recepit heredi- 1 ) soluisset Kriiger. non opus et vid. L. 2. §§. 10. 20. D. de her. v. act. vend. (18, 4). 2 ) Omisit ed. Bg. 5. u superposito t Vd. 3 ) Addidi ex vicino olim restitueret. 4 ) Sic Instit. per V st . Kr. ed. 2. 11  §. 250. =-- §. 2. med.  de fdcm. hered. (2, 23). Epit. 2, 7 pr. §. 251. = §. 3. I. eod. infra §. 255.  §. 252. Cf. Theoph. 2, 28. or' §. 3. L. 95. D. de leg. 3.  §. 253.  §. 4. I. h. t. (2, 23). tem- poribus] Neronis a. 54-68. Cf. Paul. 4, 2. Ulp. 24, 14. 1 . , 284  GAII INSTIT. 11. 284-286a. sit, repeli non potest. idem scilicet iuris est de 'solido, 1 quod non debitum uel ex hac uel ex illa causa per errorem soluturn fuerit. 284. Erant etiam aliae differentiae, quae nunc non sunt. 285. Ut ecce peregrini poterant fideicommissa capere, et fere haec fuit origo fideicommissorum: sed postea id prohibitum est, 2 et nunc ex oratione diui 'sacratissirni 3 Hadriani senatus consultum factum est, ut ea fideicommissa fisco uindicarentur.4 126. 286. Caelibes quoque, qui per legem fuliarn 'testamentarias6 •  hereditates legataque capere prohibentur , olim fideicommissa  [207] uidebantur capere posse; [286 a .] item orbi, qui per legem Papiam 'ob id, quod liberos non habent, 6 dimidias partes hereditatium legatorumque perdunt, olim solida fideicom- missa uidebantur capere posse. sed postea senatus consulto Pegasiano perinde fideicOmmissa quoque , ac legata heredi- tatesque capere 'posse 7 prohibiti sunt; eaque translata sunt ad eos, qui (in eo) 8 testamento liberos habent, 9 aut si nullus 1 ) Scripsi; eo legato C. edd. solido nunc etiam Bq- ed. 5. Alii deleri v. legato voluerunt.  2) Primum puta, ne ex,s ' ules hoc modo iuvarentur.  3 ) sunt C. male scilicet explicata nota "s". Cf. adnotata ad 77. 4) Excepit postea D. Pius, ul Graeci cives Romani facti liberis, qui peregrini mansissent, hereditatem (fdcmisso) relinquere possent , quod a Pausan. 8, 43, 3. relatum Gaius ut nimis speciale omisit, non omissurus, si Graecus ICtus provincialis' fuisset.  5 ) testamento scripseram antea (item deinde Bg. ed. 5) sed nunc nas quod praestat V st , fuisse puto ttas, ante- cedente  Polen. haec verba ut glossema eiicit , Stud. uncis includit ; sed orbi varie accipiebantur. habebant C. pro ha- bent. Suspecta vox, cum capere prohiberi sufficiat et rectum sit. (Cf. 2, 110. 111. 286. Ulp. 22, 3.) p'sem C. an = pro semisse? ut aliquid exciderit; nam et certum subiectum desideratur. - Et sane commode ita orationem supplebimus: capere (caelibes omnino, orbi) pro semisse.  8) Addidit ex 2, 206. ed. Polen. item Stud. 9 ) Primo tamen ad eum patrem, cuius fides electa erat. L. 60. D. de leg. 2. §. 284. Cf. §. 268.  §. 285. Cf. Theoph. 2, 23. §. i. Cic. Verr. II. 1, 47. §. 123. Plin. ep. 10, 80 (79). hic de peregrina civitate. Valer. Max. 4, 2. §. 7. huc non pertinet. Vid. ad 2, 60.  §. 286. Cf. §§. 111. 144. 150. 206. 207. Ulp. 17, 1. 22, 3. L. i. Th. C. de in- firm. poen. coel. (8, 16). Sozom.h. ecc1.1, 3.  §. 286 3 . SC. Pegas.] cf. §. 254. re '"I n Ir GAII INSTIT. 11. 287-289.  285 neque legari ei 'posset, 2 senatus consulto, quod auctore diuo 1)*  Hadriano-factum est, idem in fideicommissis, quod in legatis hereditatibusque constitutum est. 3 288. Item poenae nomine iam non dubitatur nec per fideicommissum quidem relinqui tesloPs  posse. ro  289. Set quamuis in multis iuris partibus longe latior qui Mi f208) causa sit fideicommissorum quam eorum, quae directo relin- d imikf; 1  quuntur, in quibusdam tantumdem ualeant, tamen tutor non solib   aliter testamento dari potest, quam directo, ueluti hoc modo: LIBERIS MEIS TITIVS TVTOR ESTO, uel ita: LIBERIS MEIS ;   TITIVM TVTOREM DO; per fideicommissum uero dari non potest. - 1 ) hereditatibusque eadem aut simileexcautem C. V st heredita- tibus. 287. Eadem aut simili ex causa autem edd. hereditatibus. 287. Eadem a. s. e. causa cum ed. nzea prior. Quod nunc dedi et Co7 dici et sensui magis accommodatum est. Ante que excidit sinzilis nota c', ex caitem factunza - autem Aeque tanzen bene et fortasse melius ita nunc locus in edd. Polen. et Stud. sanatus est: heredita- tibus, quae eadem aut, simili cau(sa caduca fiunt. 287. _Otempostea re- tento posset. set - 2 ) possit; set C. edd. possit ed. mea  facta v. set ex praecedente pos-sit, ut supra §. 261. not. 8 ) Sed nota, in- certam personam vel postumum alienum, cui cum alio per fidei- commissum vel legatunz per damnationem relictum erat, partem huic detraxisse, ut non perinde esset, ac si nulli personae relictum esset. Cf. L. 4. 7. §. 1. D. de reb. dub. (34, 5). L. 7. D. de leg. 2. item 3, 103. §. 287. Cf. Ulp. 25, 13. neq. her. inst.] cf. Ulp. 22, 4. §. 12. I. de hered. inst. 2, 14. neq. legari] cf. supra §§. 238. 241. L. 3. 4. 5 pr. D. de reb. dub. (34, 5). Interpolata est  L. 5. §.  eod. §. 288. Cf. Ulp.  c. supra §§. 235 seq. 243.  §. 289. Cf. 149. L. 7. 33. D. de testam. tut. (26, 2). L.  §.  D. de confirm. tut. (26, 3).  ()r1 411  liberos habebit, ad populum, sicuti iuris est in legatis et in hereditatibus. 287. (Cum)que eadem aut simili ex causa  1141Ç  item I olim incertae personae uel postumo alieno per fidei-  Cip0 )1(  commissum relinqui poterat, quamuis neque heres institui Fol. de- perd. si l O' 0  , , , 0 / 0 , ' llf ' I'':''. 11' 'I' 'I ri. 'icl i'l 'il l',' " 't;I ''.1! \11 'rfil'. ‘111 4 'ill 'ef01 ' .11'118 1‘ 1°' ,: ill 'i ll e S° 1 ''' Illi il l'ill il li S .11 111 1111 (} Ileki l 'il li) liS ei' ''1:i 1 111 St1) 11 111 13 1 ttlrl iii ll l'il tü° 111 1:(1 °('11(1'(11 11 .1 111.:Iel l ',v; ilup NIO, - l i s v fidl  1  1)#$ .',11 t/11  (kill ;  , 44 ' 110 ° p01 IIIIS ` l n S ° 1 , 1q0 ' '011"11 01O  , r , ,1  , , , ,, 111 411 il:t ligill :: 8. 1 (illi '4, E ), 1 ,101.rt , ,,,, 1 (COMMENTAR1VS TERTIVS.) 1. I Intestatorunz hereditates (ex) lege in tabularum pri- [2091 mum ad suos heredes pertinent. 2. Sui autem heredes ex- istimantur liberi, qui in potestate morientis fuerunt, ueluti filius filiaue, nepos neptisue ex filio , pronepos proneptisue ex nepote filio nato prognatus prognataue : nec interest, utrum naturales sint liberi an adoptiui: ita demum tamen nepos neptisue et pronepos proneptisue suorum heredum nu- mero sunt, si praecedens persona desierit in potestate paren- tis esse, siue morte id acciderit siue alia ratione , ueluti emancipatione ; nam si per id tempus , quo quis moritur, filius in potestate eius sit, nepos ex . eo suus heres esse non potest. idem et in ceteris deinceps liberorum personis dic- tum intellegemus. 3. Vxor quoque, quae in nianu eius (qui moritur,) est, ei sua heres est, quia filiae loco est: item nurus, quae in filiimanu est, nam et haec neptis loco est; sedita demum 1 ) Primum huius commentarii folium deperditum ex Collat. 16, 2. §§. 1-5. et lnst. aliquatenus tantum sarciri potuit: nam suppleta uni fere tantum sufficiunt Codicis Veron. paginae et dubium non est, quin primum aliqua praecesserint transitua fa- ciendi gratia. Cf. 2, 99.. 100. Deinde pr. I. h. t. ex Gaio videtur petitum esse et postremo is more suo praemonuisse putandus est, interesse, utrum ingenuus an libertus decesserit. Cf. §§. 18. 39. Prius se de ingenuorum hereditatibus acturum. Ingenuorum in- testatorum' etc. Ceterum de lectionibus vid. ad Collat. notata.  §. 1. = §.  I. de hered. q, ab int. (3 1). Cf. Epit. 2, 8 pr. Ulp. 26, 1. Collat. 16, 3. §. 3. lege xir tab.] cf. Dirksen 5, 4. Sch611 p. 128.  §. 2.  §. 2. I. eod. Cf. Epit. Ulp. 11. cc. Collat. 16 7 3. §§. 4. 8.  §. 3. Cf. 1, 114. 115 b . 118. 2, 139. 159. Ulp. 22, 14. 23 1 3. 29, 1. Gell. 18, 6. Serv. ad Aen. 7, 424. Dionys. 2, 25. GAII INSTIT.  4-10•  287 erit sua heres , si filius , cuius in manu est , cum pater [210] moritur, in potestate eius non sit. idemque dicemus et de ea, quae in nepotis manu matrimonii causa sit, quia proneptis loco est. 4. Postumi quoque, qui, si uiuo parente nati essent, in potestate eius futuri forent, sui heredes sunt. 5. Idem iuris -est de his, quorum nomine ex lege Aelia Sen- tict uel ex senatus consulto post 1 mortem patris causa pro- 127- batttr: nam et hi uiuo patre causa probata in potestate eius s. futuri essent. 6. Quod etiam de eo  qui ex prima secun- daue mancipatione post mortem patris manumittitur, intelle- gemus. 7. Igitur cum filius filiaue et ex altero filio nepotes neptesue extant, pariter ad hereditatem uocantur; nec qui gradu proximior est, ulteriorem excludit: aequum enim uide- batur, nepotes neptesue iti patris sui locum portionemque succedere. pari ratione et si nepos neptisue sit ex filio et ex nepote pronepos proneptisue, simul omnes uocantur ad here- ditatem. 8. Et quia placebat , nepotes neptesue, item pro- nepotes proneptesue in parentis sui locum succedere, con- ueniens esse uisum est, non in capita, sed (in) stirpes lere- ditatem 1 diuidi, ita ut filius partem dimidiam hereditatis ferat et ex altero filio duo pluresue nepotes alteram dimidiam ; item si ex duobus filiis nepotes extent et ex altero filio unus forte uel duo, ex altero tres aut quattuor, ad unum aut ad duos dimidia pars pertineat et ad tres aut quattuor altera dimidia. 9. Si nullus sit suorum heredum, tunc hereditas pertinet ex eadem lege xn tabularum ad agnatos.  10. Vocantur 128. autem adgnati, qui legitima cognatione iuncti sunt: legitima t• 8• autem cognatio est ea, quae per uirilis sexus personas con- [211] iungitur : itaque eodem patre nati fratres agnati sibi sunt, 1 ) Inst. hereditates C. edd. pmeter Kr. §• 4• = §. 2 fin. I. cit. Cf. Epit. 2, 8 pr. Ulp. 22, 15.  §. 5. Cf. Collat. 16, 3. §§. 7. 15. supra 1, 32. 2, 142 seq. 1, 66. 95. Ulp, 7, 4.  §. 6.  Collat. 16, 2. §. 6. Cf. Collat. 16, 3. §. 7. Ulp. 23, 3. supra 1, 132. 2, 141.  §§. 7. 8. = Collia. 16, 2. §§. 7. 8. §. 6. I. h • t. (3, 1). Cf. Epit. 2, 8. §. 2. Ulp. 26, 2.  §. 9. = Collat. 16, 2. §. 9.  Epit, 2, 8. §. 3. Ulp. 26, 1. Collat. 16, 3. §. 13. pr.  dc leg. agn. succ. (3, 2).  §. 10.  Collat. 16, 2. §. 10. Cf. supra 1, 156. §. 1. I. eod. Epit. l. c. Ulp. 26. 1. Collat. 16, 3. §§. 13. 15. 288  GAII INSTIT. III. 11-15. qui etiam consanguinei uocantur, nec requiritur, an etiam matrem eandem habuerint; item patruus fratris filio et inuicem is illi agnatus est : eodem numero sunt fratres patrueles inter se, id est qui ex duobus fratribus progenerati sunt, quos plerique etiam consobrinos uocant; qua ratione scilicet etiam ad plureS gradus agnationis peruenire poterimus. 11. Non tamen omnibus simul agnatis dat lex xll tabularum bere- ditatem, sed his, qui tum, cum certum est aliquem intestatum decessisse, proximo gradu sunt. 12. Nec in eo iure suc- cessio est: ideoque si agnatus proximus hereditatem omiserit, uel antequam adierit, decesserit, sequentibus nihil iuris ex lege competit. 13. Ideo autem non mortis tempore quis pro- ximus (fu)erit, requirimus, sed eo tempore, quo certum fuerit, -aliquem intestatum decessisse, quia si quis testamento facto de- cesserit, melius esse uisum est, 'ex iis, (qui) tunc (sunt) 1 ., requiri proximum, cum certum esse coeperit, neminem ex eo testa- m - énto fore heredem. 14. Quod ad feminas tamen attinet, in 12 9 . hoc iure aliud in ipsarum hereditatibus capiendis placuit, aliud 'in ceterorum 2 ab his capiendis: nam feminarum here- ditates perinde ad nos agnationis iure redeunt atque mascu- lorum, nostrae uero hereditates ad feminas ultra consangui- neorum gradum non pertinent: itaque soror fratri sororiue legitima heres est, amita uero et fratris filia legitima heres esse (non potest ; sororis autem nobis loco est) etiam mater aut nouerca , quae per in manum conuentionem apud patrem nostrum iura filiae 'consecuta 3 est. 15. Si ei, qui defunctus erit, sit frater et alterius fratris  sicut ex superioribus [212] 1 ) tunc et iis V st . ex iis om. Collatio et edd. in archetypo fuerit: ex iis q(ui) tunc s(unt) et sic nunc sensu exigente (ed. 5) scripsi. 2) bonis, quod C. et edd. addunt, Cdd. ignorant, non facile de legitimis ingenuorum hereditatibus dicitur, , itaque pro glossemate habendum est.  Collat. nancta C. §. 11. = Collat. 16 2. §. 11. Cf. §. 1. I. cit. Epit. 2, 8. §. 4• Collat. 16, 3. §. 17. §. 6.  eod.  §. 12.  Collat. 16, 2. §. 12. Cf. Collat. 16, 3. §§. 23. 26. Ulp. 26, 5. §. 7.  eod. (3, 2).  §. 13. Collat. 16, 2. §. 13. Cf. §. 6. I. cit.  §. 14. = Collat. 16, 2. §. 14. Cf. Epit.  8. §§. 5. 6. Ulp. 26, 6. Collat. 16, 3. §§. 16. 20. 22. 16, 7. §. 1. §. 3. I. eod. (3, 2).  §. 15.  Co//ctt. 16, 2. §. 15. Cf. Epit. 2, 8. §. 5. Collat. 16, 3. §. 18. §. 5. I. eod. V' III. 16-23.  289 intellegitur, frater prior est, quia gradu praecedit: sed alia facta est iuris interpretatio inter suos heredes. 16. Quodsi defuncti nullus frater extet, (sed) sint liberi fratrum, ad omnes tiü;   quidem hereditas pertinet; sed quaesitum est, si dispari forte numero sint nati, 'ue/ut i ex uno unus uel duo, ex altero tres io G uel quattuor, utrum in stirpes diuidenda sit hereditas, sicut inter suos heredes iuris est, an potius in capita: iam dudum tamen placuit , in capita diuidendam esse hereditatem; itaque quotquot erunt ab utraque parte personae, in tot portiones hereditas diuidetur, ita ut singuli singulas portiones ferant. yi   17. Si nullus agnatus sit, eadem lex xii tabularum gen- tiles ad hereditatem uocat. Qui sint autem gentiles, primo comlmentario rettulimus; et cum illic admonuerimus, totum 130. gentilicium ius in desuetudinem abisse, superuacuum est, hoc quoque loco 'de eadem re iterum 2 curiosius tractare. • 18. Hactenus lege g ri tabularum finitae sunt intestatorum '(ingenuorum) 3 hereditates: quod ius quemadmodum strictum it fuerit, palam est intellegere. 19. Statim enim emancipati liberi nullum ius in hereditatem parentis ex ea lege habent, cum desierint sui heredes esse. 20. /dem iuris est , si ideo liberi non sint in potestate patris, quia sint cum eo ciuitate Romana donati, nec ab imperatore in potestatem redacti fuerint. 21. Item agnati capite diminuti non admittuntur ex ea lege ad hereditatem, quia nomen agnationis capitis de- minutione perimitur. 22. Item proximo agnato non adeunte hereditatem, nihilo magis sequens iure legitimo admittitur. i s  [213] 23. ltem feminae agnatae quaecumque consanguineorum gra- 11! ut C. edd. uelut ed. B , q. 5.  2 ) de eadem re tiriSched., quae postrema ex  nata videntur, ut Hugo cj. de ea re Coll. et edd. de eadem re edd. Bg. 5. et Stud. 3 ) Addidi, quod ob cum v. intestatorum excidisse videtur. Vid. enim §. 39. et Ulp. 26, 1. 27, 1. §. 16.  Collat. 16, 2. §. 16. Cf. Epit. I. c. Ulp. 26, 4. Collat. 1  16, 3. §§. 17. 19. §. 4. I. eod  §. 17. Cf. Collat. 16, 3. §. 3. §. 18. Cf. pr. I. de SC. Tertull. (3, 3).  § 19. Cf. §. 9. I. de hered. q. ab int. (3,  §. 20. Cf 1, 93. 94. 2, 135 a .  §. 21. Cf. pr.  de succ. cogn. (3, 5). Ulp. 27, 5. infra §. 27. supra 1, 158. §. 22. Cf. §§. 12. 28.  §. 23. Cf. § 14. IVRISPR. ANTEI. REL. ED. V.  19 ;1;4 -iiiit  ?. .,t,J611.  . oil.iiii 11 :qtn'idrd, io 1 ,.4 , i r 5 ri :11 , ±4 r.ir?r, ., ,',I - i' , 4::::i, ..4 p i 1 ,.. „: : „7, ir, r .. , .. r ,G g i r sirit i ..';-:i. `:.::: . ,? ., [2143 1.Z ",  611111 ...'I i tre r ,..,:rto4 !.:, '! r .) CE i ,::,( i lid i 1 :: :J.., C.t ''''lki0 :4(.:,,;.1. Orr l 1:q}, deSc,,i !rl!er,d;& f,i ,  .  ., 290  GAII INSTIT. III. 24-31. dum excedunt, nihil iuris ex lege 'habent. 1 24. Similiter non admittuntur cognati, qui per feminini sexus personas necessi- tudine iunguntur, adeo quidem, ut nec inter matrem et filium filiamue ultro citroque hereditatis capiendae ius conpetat, praeterquam si per in manum conuentionern consanguinitatis iura inter eos constiterint.2 25. Sed hae iuris iniquitates edicto praetoris emendatae 131. sunt, 26. Nam liberos omnes, qui legitimo iure deficiuntur, uocat ad hereditatem proinde ac si in potestate parentum mortis tempore fuissent, siue soli sint, siue etiam sui heredes, id est qui in potestate patris fuerunt, concurrant. 27. Adgnatos autem capite deminutos non secundo gradu post suos heredes uocat, id est, non eo gradu uocat, quo per legem uocarentur, si capite minuti non essent; sed tertio proximitatis nomine: licet enim capitis deminutione ius legitimum perdiderint, certe cognationis iura retinent: itaque si quis alius sit, qui integrum ius agnationis habebit, is potior erit, etiamsi longiore gradu fuerit. 28. Idem iuris est, ut quidam putant, in eius agnati persona, qui proximo agnato omittente hereditatem, nihilo magis iure legitimo admitlitur; sed sunt, qui putant, hunc eodem gradu a praetore uocari, quo etiam per legem agnatis hereditas datur. 29. Feminae certe agnatae, quae consan- guineorum gradum excedunt, tertio gradu uocantur, id est, si neque suus heres neque agnatus ullus erit. 30. Eodem gradu uocantur etiam eae personae, quae per feminini sexus personas copulatae sunt. 31. Liberi quoque, qui in adoptiva familia sunt, ad naturalium parentum hereditatem hoc eodem gradu uocantur. 1 ) habent' C. Fortasse: habere uidentur; quia hoc non tanz ex lege quam ex interpretatione eizts veniebat. Cf. §. 14. placuit. 2 ) Sequitur linea vacua. §. 24. Cf. Ulp. 26, 7. 8. pr. I. de SC. Tertull. (3, 3).  §. 25. Cf. pr. §. 2 fin. I. de b. p. (3, 9).  §. 26. Cf. §§. 19. 20. Collat. 16, 7. §. 2. Ulp. 28, 8. §. 9. I. de hered. q. ab int. (3 1 1).  §. 27. Cf. §. 21. Ulp. 28, 9. Epit. 2, 8. §. 7. pr. I. de success. cogn. (3, 5). supra 1, 158.  §. 28. Cf. §§ 12. 22. §. 7. I. de leg. agn. sztec. (3, 2).  §. 29. Cf. §. 23. Paul. 4, 8. §. 22 a §. 30. Cf. §. 24. Ulp. 28, 9. Epit. 2, 8. §. 7. §. 1. 1. de succ. cogn.  §• 31• r27 - - - §. 2. 1. eod. Cf. Epit. l. c. GAII INSTIT, III 32 32. Quos autem praetor uocat ad hereditatem, hi heredes 132. ipso quidem iure non fiunt: nain praetor heredes facere non potest ; per legem enim tantum uel similem iuris constitutio- nem heredes fiunt, uelut per senatus consultum et constitu- tionem principalem: 1 sed 'cum eis (praetor) dat bonorum possessionem 1 2 loco heredum constituuntur. 33. Adhuc autem etiam alios conplures gradus praetor facit in I bonorum 'possessionibus dandis, 3 dum id agit, ne quis sine successore moiriatur. de quibus in his commen- ,  tariis 'consulto 1 non agimus , quia 4 hoc ius totum propriis commentariis exlsecuti sumus. 33 a . Iloc 5 solum admo- qii nuisse sufficit, 6 cum in legitimis hereditatibus, ul diximus, 1 ) Ex Instit. suppl. Gdsch. Locus corruptus secundum VSt sic scriptus fuisse videtur : cum iisdem propter. itaque librarius nota bp quasi esset pp male explicata cum subiéctunt amisisset, etiam dat 1,11  mutavit in dem. Cf. Inst. Etianz postea in constituunt' fecit i pro nota con.  3) Ex Inst. e possessione danda' edd. Supplementa conveniunt V 8t etiant in iis, quae sequuntur.  Supplevi ad sententiam, , scriptztm fuisse ratus: consulto Ii ī agim' cfa.  5 ) Item f: supplevi V St ratione habita signumque novae§i feci. Ex sup- pletis a me verborzzzn vel litterarunz reliquiis in sequentibus versi- bus 10 fin. — 15 V st inter quas v. inuidiosum tamqitant in C. certo exstans, sed pariter ab eo abhorrens ac, sensiz nzolestum, adeo in contextum Kr. ed. 2. relatum - miror, , primum hoc colligere miki videor, Gaium non modo ut Ulp. 28, 7. et Iustinianum §. 3. L de bon. poss. (3 7 9) integrant seriem b. possessionuzn sumnzatim non proposuisse, sed ne eas quidem, quae post b. p. unde cognati quuntur, commemorasse (unde etiam 'consulto non agimus' scripsi) 1111 et utrumque recte, cunz ceteri gradus nonduzn exposito iure bono- rum libertorum tironibus perspicui fieri nequirent. Deinde vero etiam pro certo habeo , eum proxime de SCto Tertulliano dispu- % tasse, quod ius nisi exposito ante iure b. possessionis, intellegi non poterat. Cunt enim credibile non est, eum tanti momenti SCtum, iam Hadriani temporibus factum quodque ad eos gradus b. p., quos exposuerat, proprie spectabat, omnino silentio transmisisse, maxime cum verbis §i 24. adeo quidem ut nec inter matrem etc. coll. pr. de SC. Tertull. (3, 3) ad hoc ius in XII desideratum digitum quasi intendisse videatur ; tum quae in versibus deinde sequentibus super- sunt (vid. seq. notam), ad hoc tantum SC. videntur referri posse. §. 32. = §. 2. I. de b. p. (3, 9). Cf. Ulp. 28, 12.  §. 33 2. 1. cit.  §. 33 a . Cf. §. 24. Ulp. 26, 8. Tit.  de SC. Tertull. (3, 3). L. 9. §. 1. D. de reb. dub. (34, 5). 33a.  2g1 19* .':,  61 -.  ülli'' I ; .° 1 410 '' 0 ° 1 ' '°'  11111 1 ':.."hOr ad ,  ), glOi :: ilj°11 'i0 ; i >,, ii 1111 P .:11", ' e ' .011111 .. , ; ' ,j Og ,. .,; 00 :. .j'0 .111'11'1, )'), W°1 iill 11 '; 'I'l'' ::;6) illY .4 610 110 .*I'P .0.t1, t4, ti 41) \' lF;„ huuol 1100 ' 1 1111'iN i Eti. , W 'i00 lillipSS 292  GAII INSTIT. III. 34. • Verum koc ut appareat, restituendi eorum, quaedam a G6scheno mutuatus, periculum feci, nunc ad vestigia V st accomodatum. 1 ) Ad sensum in v. 16 — 24. 7 ubi paucula tantum in C. legi potuerunt, puta fere secutum esse: 'et praetor in b. p. non fratrenz tantum sed omnes agnatos ei praeferret , hanc iniquitatem quan- tum ad matrenz i?zgenuanz trium , libertinam quattuor liberorum iure honoratam postea SCto Tertulliano correctam esse. hoc enim matri tantum praefert suum heredem, eumue, qui inter suos here- des a praetore ad p. possessionem uocatur, , item patrem defuncti enzancipatojR(enz) uel fratrenz c(on)sanguineum, nec u(ero) liberos. (v. 23) p(ost) eam uocat set parit(er) tamen c(unz) ea soror(em) c(on)- sanguineam et ukorem q(uae) in manum conuenerat, deinde ceteros agnatos' (ut Gaius hoc modo simul ius antiquum apte significaverit, quod SC. agnatis reservaverat). Quanquam Stud.us initia haec Bluhmiana V. 23. et 2/4. in dubium vocat et ultima V. 24. pars vacua ei visa est. 2) Initio huius paginae vel paulo post probabile est, Gaium dixisse, ex SC. Tertulliano matri non modo b. possessionenz sed etiam kereditatem competere, eanzque b. possessionenz adversus agnatos semper cum re praetorem dare. Proinde hanc b. posses- sionenz non modo supplendi sed etiam impugnandi iuris civilis causa dari: quod etiam in aliis causis fieri.  3) Verba c Ali- quando — secundum tabulas bonorum possessionem' , ex §. de b. p. (s, s) petita, huius loci videri , iam Gösch. iudica • it, eaque huc transcribere non dubitavi, posteaquam animadverti, verborum qui recte manifesta vestigia initio non quidem V. 21. secundum Sched. Bluhm. sed v . 23. secundum V eSt reperiri, eaque, quae sequuntur, ferme duos versus Ver. C. (23. 24) replere. Sed iam nec dubito, quin haecce, quae in Instit., paucis a Theophilo et Triboniano interiectis, ante- cedunt: Ius bonorum possessionie introductum est a praetore emendandi ueteris iuris gratia. Nec solum in intestatorum here- ditatibus uetus ius eo modo praetor emendauit, sicut supra dictum est (§§. 25 seq.), sed in eorzcrn quoque , qui testamento facto de- §. 34.  §.  I. de b. p. (3, 9). Cf. Collat. 16, 3. §. 5. QVOR. BON.] Cf. 4, 144. sola cognatio ex xin tabulis n(on) proficeret ad hereditatem capiendam, et I mat(er) adeo in adipiscendis liberorumheredi- [2151 tatibus, nisi per in manum conuentionem iura cons anguini- tatis nalcta fuisset, ex lege nullum ius omnino haberet,11  vv. 16 24. 133.  2 t. s.  vv. 1  21.  34. 3 Ali guando tamen neque emendandi neque pugnandi ueteris iuris, sed magis confirmandi gratia pol- [2161 GAII  III. 35 37.  293 licetur bonorum possessionem. nam illis quoque, qui recte facto testamento heredes instituti sunt, dat secundum tabulas bonorum possessionem: item ab in testato heredes 134. suos et agnatos ad bonorum possessionem uocat. quibus casibus beneficium eius in eo solo uidetur aliquam utilitatem habere, ut is, qui ita bonorum possessionem petit, interdicto, cuius principium est QVORVM BONORVM „ uti possit, cuius interdicti quae sit utilitas, suo loco proponemus: alioquin remota quoque bonorum possessione ad e ► s hereditas per- tinet iure ciuili. 35. Ceterum saepe quibusdam ita datur bonorum possessio, ut is, cui data sit, (non) optineat hereditatem ; quae bonorum possessio -dicitur sine re. 36. Nam si uerbi gratia iure facto testamento heres institutus creuerit hereditatem, sed bonorum possessionem secundum tabulas testamenti petere noluerit, contentus eo, quod iure ciuili heres sit, nihilominus ii, qui nullo facto testamento ad intestati bona uocantur, possunt petere bonorum possessionem, sed sine re ad eos 'bonorutn possessio 1 pertinet, cum testamento scriptus heres euincere hereditatem possit. 37. Idem iuris est , si intestato aliquo mortuo suus heres noluerit petere bonorum possessionem, contentus legitimo iure: 'nam et 2 agnato competit quidem bonorum possessio 1 3 sed sine re, quia euinci hereditas a suo cesserint. Nam si alienus postumus heres fuerit institutus p quam- uis hereditatem iure ciuili adire non poterat, cum institutio non ualebat (2, 242. 287.), honorario tamen iure bonorum possessor effi- ciebatur, uidelicet cum a praetore adiuuabatur' , paucis mutatis et ipsa sint Gaiana, ut tamen Gaius antea b. possessionem ex SC. Tertulliano dandam pro exemplo impugnati iuris veteris posuisse videatur (cf. Taur. ad pr. I. 3, 9 et not. ad §. 33 a .) et deinde perrexerit: Alioquin ius bon. pos.Ç.' etc. Iam cum illa decem circiter efficiant versus C. Ver., apparet, Gaium statim post ab- solutam SCti Tertulliani expositionem, quae initium quoque p. 133. occupavit, ad hanc generalem disputationem de bonorum posses- sione transiisse.  hereditas C. Fuerit in archetypo b. p. (= bonorum possessio), quae nota abiit in similem h't. Itaque nunc sic scripsi. 2 ) Ex Hollw. cj. Fortasse: scilicet. 3 ) Nota, aliud suo herede, aliud proximiore agnato existente iuris fuisse; illo casu vocabatur a praetore proximus agnatus unde legitimi' , inter §§. 35-37. Cf. Ulp. 28, 13. 23, 6. 26, 8 supra  148. 151a. 300  GAII INSTIT. III. 59-64. heredatos non pertinent. 59. Item ciuis Romani liberti here- ditas ad duos pluresue patronos aequaliter pertinet, licet dispar in eo seruo dominium habuerint; bona uero Latinorum pro ea parte pertinent, pro qua parte quisque eorum doininus fuerit. 60. Item in hereditate ciuis Romani liberti patronus alterius patroni filium excludit, et filius patroni alterius pa- 142. troni nepotem repellit: boiia autem Laltinorum et ad ipsum patronum et ad alterius patroni heredem, pro qua parte ad [2231 ipsum manumissorem pertinerent, 'simul pertinent. 1 61. Item si unius patroni tres forte liberi sunt et alterius unus, here- ditas ciuis Romani liberti in capita diuiditur, id est tres fratres tres portiones ferunt et unus quartam ; bona uero Latinorum pro ea parte ad successores pertinent, pro qua parte ad ipsum manumissorem pertinerent. 62. Item si alter ex iis patronis suam partem in hereditate ciuis Romani liberti spernat , uel ante moriatur quam cernat, tota hereditas ad alterum pertinet ; bona autem Latini pro parte 'deficientis 2 patroni caduca fiunt et ad populum pertinent. 63. Postea Lupo et Largo consulibus senatus censuit, ut bona Latinorum primum ad eum pertinerent, qui eos liberasset ; deinde ad liberos eorum non nominatim exheredatos, uti quis- que proximus esset; tunc antiquo iure ad heredes eorum, qui liberassent, pertinerent. 64. Quo senatus consulto quidam Vc/) 3 actum esse putant, ut in bonis Latinorum eodem iure utamur, quo utimur in hereditate ciuium Romanorum liberti- norum: 'idque 4 maxime Pegaso placuit; quae sententia aperte falsa est: nam ciuis Romani liberti liereditas nuinquam ad ex- 143. traneos patroni heredes I pertinet; bona autem Latinorum etiam 5 ex hoc ipso senatus consulto iion obstantibus liberis 1 ) Transposui; in C. et edd. ante pro qua parte leguntur. Mommseno auctore [et ad ipsum patronum] ed. Stud. qua ratione verus sensus rursus evertitur.  2) Ex G6sch. cj. decedentis C. 3 ) G6sch. recte addidit (ex quid.).  4) Ex Giisch. cj. idemque C. ed. Bg.  5) h. e. non tantum antiquo iure sed etiam.  IZ:p §. 59. Cf. L. 4. §. 19. C. de bon. lib. (6 9 4). L. 34. D. de bon.  q;iiit lib. (38, 2).  §. 60. Cf. Ulp. 27, 2. 3. Paul. 3 9 2. §. 1. L. 4. §. 19.  )!fri C. cit. §. 3. I. de succ. lib. .(3 9 7).  §. 61. Cf. Ulp. 27, 4• §• 3•  'Zhr §. 62. Cf. Paul. 3, 2. §. 2. - supra 2, I. L. 4. §. 19. C. cit.  r 188. 150.  §. 63. Cf. §. 4. I. de succ. lib. (3 9 7). Largo] a. 42 (?).  lilli §. 64. Cf. §§. 48. 58. - L. 40. D. de bon. lib. (38 9 2).  :1:`,, [Document text truncated for crawler view.]