Palingenesia Iuris civilis : iuris consultorum reliquiae quae iustiniani Digestis continentur ceteraque iurisprudentiae civilis fragmenta minora secundum auctores et libros

PALI N GENESIA IURIS CIVILIS IURIS CONSULTORUM RELIQUIAE QUAE IUSTINIANI DIGESTIS CONTINENTUR CETERAQUE IURIS PRUDENTIAE CIVILIS FRAGMENTA MINORA SECUNDUM AUCTORES ET LIBROS DISPOSUIT OTTO LENEL VOLUMEN PRIUS EX OFFICINA BERNHARDI TAUCHNITZ LIPSIAE MDCCCLXXXIX ADOLFO WACH D • D PRAEFATIO. I. Excerpta e veterum iuris consultorum libris, quae Iustiniani digestis continentur, inscriptionum auxilio in pristinum ordinem restitui posse maximumque inde interpretationi subsidium nasci iam XVI. saeculi viri illustres optime perspexerunt. Et primus quidem Iacobus Labittus l suadente Cuiacio in Iustiniani digesta indicem ita confecerat, ut quae ad unum eundemque cuiusvis auctoris librum pertinerent fragmenta sub uno conspectu exhiberentur, additis simul et iis digestorum codicis institutionum locis, quibus iuris auctorum non quidem ipsa verba sed sententiae referuntur. Haud multo post Antonius Augustinus Tarraconensis episcopus in libro, cui de nominibus propriis T0i5 TtavMszov Florentini inscriptum est, 2 similes plane proposuit indices, auctos tamen ceteris iuris prudentiae antiquae fragmentis, quae extra corpus iuris tradita tunc nota erant. Hos autem indices, etsi non satis praedicandam utilitatem iuri civili tractando praebuerunt, nequaquam omnibus numeris absolutos esse nemo est quin videat. Qui enim illos disposuerunt, singula cuiusque libri fragmenta eo ordine quem in digestis obtinent enumerari cum satis haberent, rerum ordini, quem in suis libris iuris auctores secuti essent, nullam prorsus curam adhibuerunt. Neque ultra progressi sunt qui postea eidem huic rei operam dederunt, Abraham Wieling 3 et Carolus Ferdinandus Hommel. 4 Quorum ille Labitti indicem iterum exhibuit mutato solum iuris consultorum ordine: hic eum magis ad usum accommodavit fragmentis integris exscriptis, novi autem nihil addidit. Quae cum ita se habeant, quod denuo conatus sum, iuris prudentiam veterum, quantum potui, in integrum quasi restituere, vix excusatione indigebit: paucis vero exponendum erit consilium quod in con- ficienda hac collectione secutus sum quibusque finibus eam circumscriptam voluerim. Exceptis igitur iis fragmentis quae mox enumerabuntur, omnia recepi quae Iustiniani digestis continentur quaeque praeterea e civili Romanorum iuris prudentia servata sunt. Gai autem institutiones, Pauli sententias, Ulpiani regularum librum singularem, Dositheana quae vocantur fragmenta, fragmentum de iure fisci propterea exclusi, quod molem per se iam satis amplam huius collectionis inutiliter auxissent. 5 Omissa sunt praeterea quaecumque sive ius publicum sive sacrum spectant fragmenta extra digesta tradita: quod invitus et quodam modo coactus feci, cum propter difficultatem satis accurate discernendi quaenam ad ius proprie sic dictum spectent quaeve ad antiquitates referenda sint, tum ob miseram condicionem, qua longe maxima pars fragmentorum quae huc faciunt — ea praesertim quae Festo debentur — tradita sunt. Nec tamen nimis anxius fui in excludendis huius generis fragmentis, cum tres illae iuris partes — ius sacrum publicum privatum — arta saepe necessitate inter se conexa sint: eorumque librorum, in quibus et de iure sacro vel publico et de iure privato quaeritur, onmia fragmenta recepi vel saltem indicavi. II. Singulos scriptores, ratione habita non ubique gentis nominis, sed quo designari solent, secun- dum litterarum ordinem disposui. Ita ex. gr. Caelius Sabinus sub littera C, Masurius Sabinus sub littera S invenientur. Qui ordo, praeterquam quod ad usum maiorem commoditatem praebet, minoribus difficultatibus obnoxius est quam secundum tempora dispositio, quippe cum non semper satis certo definiri possit quo quis- que saeculo vixerit. In fine totius operis duplex additur index, alter alphabeticus, alter chronologicus. III. Singulorum librorum fragmenta ita disponere conatus sum, ut inde ratio et conexus totius operis e quo desumpta sunt perspiceretur. Quod ubi fieri non potuit, hunc ordinem secutus sum, ut primani ponerentur e digestis fragmenta, deinde quae in ceteris de iure libris inveniuntur, ultimo vero loco quae alibi tradita sunt, insertis tamen inter digestorum fragmenta iis quae similis argumenti videbantur. Caute auteni illa restitutione procedendum esse censui et ita ut artis nesciendi numquam immemor essem. De varia ratione rerum disponendarum, qua iuris auctores usi sint, suo quoque loco diximus neque hic accuratius inquiremus. Singula singulorum librorum capita, ubi fieri potuit, rubricis dist n. . adnotare sufficiet:  xi• Ceterum haec 2) TarnIC01 1 e 1379• i) lacobi  index k r ion onminnt quae pandeelis conanenher ele., Paris. 1357. A 3) wsmenlorrem quae 3) Iura  n preidenlia restililla ete., Aalelod. 1727.  4) Palingenesia libnnirm inris reternm, Lits. 1768. ex his libris peala diseslis continenlar indiees lanten confeci. PRAEFATIO. Edicti perpetui rubricarum ordinem, de quo uberius egi in libro meo (edictrim perpehlum 1883, p• 3-38) extremo volumine II in conspectu exposui. Praeterea cum saepissime veteres iuris scriptores edicto perpetuo quasi norma usi sint, quotiens id factum est indicavi adiecta rubricae littera E numerisque titulorum et paragraphorum. Duplici autem correctura hic opus csse nunc video, cum primum rubrica 'de aestimato', quae nunc § I Io inscribitur, post rubricas 'empti venditi (§ I z t)' et ‘locati conducti (§ 112)' transferenda sit, deinde rubrica ‘quod falso tutore', nunc § 44, praecedere debeat rubricam 'ex quibus causis maiores', nunc § 43. 2. Rerum ordinem quem in iuris civilis libris Sabinus secutus est ope trium ad Sabinum commen- tariorum illustrare conatus sum dedique operam, ut in his commentariis adnotandis coniecturas ineas argu- mentis ut potui probarem. Etiam Sabinianorum librorum rubricarum indicern ad calcem vol. II addidi. 3. Rationem quam secuti sunt in digestis Celsus Iulianus Marcellus itemque ad ununi onmes qui post illos responsa quaestiones disputationes similesque libros scripserunt definiit Krueger, Zclischriff f . Rgesch. X_X, p. syy. Cui permultum me debere lubenter profiteor: quantquam enim horum librorurn partem priorem ad edictum pertinere alteraque parte eadem fere ubique tractari argumenta fugere me non potuit, rerum tamen ordinem etiam in hac altcra parte ab omnibus fere observari eundem non perspexeram: unde in priore volumine compluribus locis rerum ordo a me constitutus emendandus erat. 1 Nec tamen per omnia cum Kruegero sentio. Cum enim librorum de quibus agitur altera pars certo ordine carere videatur, Krueger, de hac confusione explicanda desperans, alteram partem propterea tantum additam esse putavit, ut sic de toto iure agi posset, itaque factum esse, ut tota additamentis inter se nullo modo cohaerentibus constaret. Quod vix rectum esse existimo. Talis enim opinio iam eo refellitur, quod nonnulla, de quibus in edicto perpetuo agitur, ab auctoribus illis ad hanc alteram partem remittuntur, ex, gr. lex Aquilia (E 77), leges de adpromissoribus latae (E. 83-88), hereditas legitima (E. 157), lex Falcidia (E. 284). Quod fieri nequaquam potuit, si haec altera pars prioris tamquam supplementum fuisset. Itaque adducor ut credam, simili plane modo quo in priore parte edictum perpetuum, ita in altera ceteros iuris fontes, e. leges et senatus consulta, quibus a Papiniano posteriorumque temporum auctoribus etiam quaedam principum constitu- tiones addebantur, normam praebuisse. Quod non ita intellectum velim, quasi quae in altera parte tractantur interpretationi illorum iuris fontium inservisse dicam, cum neque pars prior in interpretando edicto perpetuo versaretur, occasione vero his legibus senatus consultis principum constitutionibus oblata totae doctrinae ad quas illa spectabant tractabantur, ex. gr. occasione legis Cinciae de donationibus, legis Corneliae de captivis et de postliminio. Neque igitur mirum esse potest, cum singulae leges nullo nexu inter se cohaererent, certo rerum ordine hanc alteram partem carere. Rubricarum indicem ad calcem vol. II subieci. Multa quidem in obscuro remanere quivis intelleget, qui reputaverit quot horum librorum fragmenta ad nos pervenerint, quot interierint. IV. Non pauca extare fragmenta quae ad suas rubricas referri non possunt neminem mirum habebit, cum multa sint, quae ne coniecturae quidem ansam praebeant. In his asterisco (*) ita usus sum, ut eo inter- posito indicarem ea quae sequuntur cum rubrica praecedente non cohaerere. V. Praeter ea fragmenta quibus ipsa verba scriptorum continentur ea quoque in hanc collectionem recepta esse, in quibus eorum opiniones solum commemorantur, probatum iri spero: his enim locis carere non potest qui de cuiusque auctoris doctrina iudicare voluerit. Saepissime vero in iuris auctorum libris antiquiores nulla alia praeter nominis indicatione laudari notum est: quae omnia ab Hommelio indistincte ad calcem reliquorum fragmentorum reiecta sunt. Attamen unde talia fragmenta petita sint, haud raro vel certo definire vel saltem probabiliter divinare licet. Ita nemo dubitare poterit, quin ex. gr. omnia prope quae e Iuliano adferuntur ad eius digesta referenda sint; similiter quotiescumque Ulpianus in libris ad edictum Pomponium laudat, eius libros ad edictum respicere solet. Quae autem cum ita se haberent, magis in rem esse videbatur haec quoque, ubicumque fieri potuit, inter cetera fragmenta referre certisque rubricis assignare, crucis tamen signo (j-) praeposito indicare coniecturae tantum haec suum locum debere. 2 In diiudicanda vero quaestione ubinam singula fragmenta inserenda essent, ductus surn cum rebus ipsis de quibus agitur tum illis librorum capitibus in quibus adferuntur, quod praecipue ubi continuo adhibiti esse videntur, ut ex. gr. ab Ulpiano in Iuliani et Pomponii libris factum est, maximi momenti est. Hoc ideo monendurn videbatur, ne quis me maiore licentia quam par erat usum esse putet. VI. In collectione qualem instituere conatus sum artis criticae eam rationem haberi non posse, quae in singulorum auctorum editionibus merito exigitur, quivis facile concedet. Quod si antiquorum verba ab omnibus corruptelarum sordibus purgare studuissem, onmis spes deponenda erat me unquam ad finem per- venturum, quem attingere ne doctioribus quidem facile liceat. In digestorum igitur fragmentis edendis Mommseni recensionem secutus sum, ita tamen, ut eas discrepantias a codice Florentino eiusque emendatoribus quae alicuius momenti esse videbantur sive adnotatione sive duobus asteriscis iai textum insertis .*) indicarem. Solam interpunctionem passim mutavi. Criticum quem vocant apparatum, facile scilicet qui Qua de re ef: addenda el emendanda (ext•. vol. II).  2) Praeterea horum fragmeniorum indicem ad calcem reliquorum subieci. PRAEFATIO. unicuique ad . manum sit, omisi. In ceteris libris praeter digesta optimis usus sum editionibus: hic autem aliquando liberius procedendum et in locis quorum lectio dubiaest variam lectionem (delectu tamen habito) adponendam esse censui. Haec quae et in digestis et in Vaticanis quae dicuntur fragmentis extant, exceptis iis quae a Iustinianis vel decurtata vel interpolata esse videntur, ita dedi, ut Florentino et Vaticano codici parem auctoritatem tribuerem. Similiter etiam Mosaicarum et Romanarum legum collationis ratio habenda erat, cuius codices quamvis corruptelis scateant haud raro tamen ad genuina antiquorum verba propius Florentino accedere nemo est qui nesciat. VII. Editori reliquiarum quae e libris iuris auctorum servatae sunt hoc in primis videtur curandum esse, ut a Iustinianorum interpolationibus et ab interpretum glossematis, quae librariorum errore in texturn irrepserunt; i liberentur. Cuius rei expediendae licet his ipsis diebus praeclari extiterint adiutores Eisele 2 et Gradenwitz, 3 multum tamen etiamnunc abesse constat, ut omnia huius generis menda satis certo tolli possint. Diu igitur incertus fui, annon satius esset interpolationes omnino a me non indicari. Cum autem ipsa huius collectionis indole in multas eiusmodi corruptelas necessitate quadam inciderem nec quae sic per- spexeram silentio possent praeteriri, eo denique adductus sum, ut et interpolationes et glossemata quanta potui diligentia anquirerem et adnotarem, etsi non is sim qui plus quam exiguam harum corruptelarum partem me indicavisse opiner. Interpolationes in adnotatione addito Trth., glossemata addito gloss. designavi: ubi vero dubitandum erat, interrogationis signum addidi. Fieri potest ut alii me in hac re audaciorem, alii quos ad veritatem propius accedere arbitror, non satis audacem fuisse iudicent: nimia autem cautione peccare quam in lubrico coniecturarum versari malui. Interpolationes et glossemata non ubique facile inter se discerni possunt, quippe cum et a compila- toribus passim quaedam tantummodo explicandi causa addita sint. Plerumque autem sive res ipsae sive dicendi genus satis certa indicia praebent. De interpolationum indiciis optime egerunt Eisele et Gradenwitz, ad quorum disputationes lecto- rem qui accuratius haec cognoscere velit remittam; me quoque et adnotationibus meis et tractatibus ante- hac a me editis ad hanc rem melius illustrandam nonnihil contulisse speraverim. Hoc loco tantummodo de certis quibusdam vocabulis et elocutionibus, quibus Iustiniani uti solent, specialiter videtur agendum esse, cum ea quae ad hanc rem attinent, in adnotationibus exponere non potuerim. i. Fideiussoris (item fideiussionis, fideiubendi) nomen sine dubio saepissime pro sponsore sive fidepromissore sive adpromissore (sponsione fideprom • ssione adpromissione eic.) positum est. Nihilominus ubi nullae aliae certaeque interpolationis suspiciones extabant ea intacta reliqui, exceptis solis iis locis, ubi de stipulationibus praetoriis agitur: hic ubique fere sponsoris vocabulum a me positum est, cum certum sit spon- sionem in satisdatione praetoria obtinuisse, 4 cf. Gai. 4, 89, Paul. sent. 5, 9 § 2• 2. Actionis verburn multis in locis pro formula positum est, etsi satis certo raro demonstrari possit. 3. Legatorum actio: dubitari licet num haec dicendi formula quae tam saepe in digestis occurrit ab antiquioribus usurpata sit. Legatorum genera, ubicumque hoc fieri alicuius momenti esse videbatur, in adnotatione indicavi. 4. Dotis pronzissionis mentio sine dubio saepe pro dolis dictione inserta est. Interpolationem factam esse indicat cum res ipsa (cf. ex. gr. Iuliani fr. 268. 269) tum loquendi usus: ubique scilicet pro doti dicere a Iustinianis inseritur doti promiitere, qua locutione antiqui iis locis quos ad dotis promissionem pertinere constat nusquam utuntur. Certissimum autem est et alias saepe alteram formulam pro altera positam esse, etsi res dilucide demonstrari nequeat. • 5. Cernendi a compilatoribus in adeundi verbum mutatum est, interdum ut nulla dubitatio oriatur, saepius ut res in incerto maneat. Pro `quodni ita creveris' in formula substitutionis ubique a compilatoribus si heres non eriP positum invenitur. 6. Ubi de bonorum possessione quae patrono datur agitur, in verbis ‘pars debita patrono' plerumque nihil notavi, quippe quae, etsi pro 'fiars dinudia' sive altera' posita videantur, possint tamen  i genuina esse. 7. Procuratoris nomen in cogniloris locum non solum iis locis insertum est, ubi manifestam nterpola- tionern indicavi, sed multis quoque aliis. Antiqui enim, cum inter praesentes ageretur, semper fere cognitoris opera utebantur: itaque ubi a Iustinianis procurato • solum nominatur, pro eo sive simul cum eo veteres auctores cogniforem nominasse videntur. Quod etiam factum esse ubi nulla alia suspicio interpolationis est pro certo habeo. 8. Cedere procul dubio plerumque pro irz iure cedere usurpatum est. Cum autem et antiquiores non numquam per compendium 1 71 1 . 71re verba omiserint, 5 post aliquam dubitationern (quain priores fasciculi ostendunt) nihil in hac re mutare decrevi. 9. Exceptio rei iudicatae. Praetorem in albo suo non duas exceptiones, alteram rei iudicatae alteram i) Quortent longc ntaxinta rars iant  his codicibus,  '  2i) ,ZA;•i (;/ Abt. XX p.1 5 sqq•  yurbus compilatores etsz sunt,  cu ealf. di dir. Ront. II.  3) ibid. XIX p. 5 6 syq 277 , XX p. 45 511q. .Interpolattilnen  de.V1  dt. vu  //1.e/.. f. e • — 1_11 .  4) Nec hoc lamen exceptionibus caret,  Papn. J. 205. Sane his locis outnibus ante eXPre j Sint  in ture cessione a A ebatur, ila  de cedendi sivulica5L:fet  bil81;/dj.t7a2ti;o2;r3:"ii etol::;:13 . 5; l'it; 11; 7. PRAEFATIO. rei in iudicium deductae, propositas habuisse, sed unam exceptionem rei iudicatae vel in iudicium deductae ostendi in libro meo (ediclum perpeluum § 275). Quod etiamnunc pro certo habeo, licet Eisele l contrariam opinionem tueatur. Cum tamen veteres brevitatis causa hanc duplicem exceptionem simpliciter ‘rei iudicatae' vocare potuerint, non ausus sum post verba ‘rei iudicalae' ubique ‘re/ rei iu ludicium deduclae' inserere, ne tunc quidem cum manifeste de in iudicium deductione agitur. to. De quaestione, num legilima USTIT tl ubique pro centesima usura positum sit, diu incertus eram, ideoque per priores fasciculos nihil adnotavi. Quod nunc perperam a me factum esse puto. Usurarum enim modus cum non lege constitutus sit, centesima usura vix potuit ab antiquioribus legitima vocari.2 Aureres (solidus), ubicumque ponitur ad indicandam pecuniae summam, Iustinianae aetatis est. Prioribus saeculis non aureorum, sed sestertiorum et denariorum ratio valebat. Denarii ubi ab antiquis memorantur nihil videtur a compilatoribus tnutatum esse, pro sestertiis contra aureos introduxerunt. Atque ubi nihil referebat quanta nominaretur pecuniae summa pro mille sestertiis aureum unum ponere solebant, ita ut quod in libris traditum erat ex. gr. HS X decem aurei vel solidi scriberent. 3 Num vero, quotienscumque certa quaedam et definita summa indicanda erat, in convertendo firma et sibi constans norma servata sit, diiudicari nequit. De liberto centenario cum agitur mille sestertii aureum aequiparant, 4 item in poena edicti ad senatus consultum Silanianum propositi, 5 centum vero in legis Ittliae agrariae poena," ducenti autem — dummodo lectio cod. Veron. Gai. 4. 46 `decem milia' recte se habeat — in poena liberti qui contra edictum praetoris patronum in ius vocabat. 7 Facile quidem fieri potuit, ut hic in convertendo maiore licentia com- pilatores uterentur. 12. Multa sunt fragmenta quae eo consilio in initio interpolata sunt, ut artius cum praecedentibus coniungerentur. Ubi plura sic addita sunt indicavi, insertas vero particulas (nant, enim, sed, sed el, nec non elc.), nisi his additis sententia auctoris mutata esse videbatur, indicare omisi. VIII. Innumerabilia librariorum menda, in quibus corrigendis Mommsen operam numquam satis laudandam posuit, aliter a me tractata sunt atque interpolationes et glossemata: maximam eorum partem silentio praeterii, paucis dumtaxat in adnotatione additis coniecturis, in quas aut ipse incideram aut quae, cum iam ab aliis prolatae essent, Mommsen omisit. 3 Haec enim menda tollere extra terminos quos proposui erat. Saepissime a librariis ita peccatum est, ut verba quaedam omitterent. • Hiatus orationis inde ortos, quibus codex Florentinus laborat, plerumque non indicavi: alibi satis habui lacunam notare, raro eam explere conatus sum. IX. In adnotatione quae ad tollendas cuiusque generis corruptelas spectat, quae ab aliis accepi plerumque cui debeantur non adscripsi, nisi ubi auctoris laudatio aliquid ad rem ipsam melius intellegendam prodesse videbatur. Quod quidem propterea a me factum est, quia videbam quam incerta essent quae volgo de his rebus traderentur, quam saepe coniecturae ab aliis primum propositae aliis falso adscriberentur aut iamdudum factae quasi novae denuo proferrentur. Quod si temptassem in singularum quarumque coniectura- rum auctores inquirere, laborem in me suscepissem cuius molestia nequaquam utilitatem aequiparasset. Sed nihilo minus dubito annon rectius Mommseni exemplum secutus ea quae ad manus erant vel in quae forte incidi adnotavissem: verendum enim est, ne iam multae, quas aliis debeo, coniecturae milii adscribantur et ita quod novum est non facile distinguatur, et praestabat fortasse, ubi aliorum coniecturis utebar, lectorem ad auctorem quendam remittere, etsi periculum erat, ne vel non omnia vel non satis certa a me adferrentur. — Haud nescius sum quam multa in hoc meo libro desiderentur. Melius autem duxi sicuti est eum edi quam ut omnino ab hoc opere abstinerem. Alios haec studia magis etiam promoturos, interim autem hanc palingenesiam utile iis subsidium praebituram esse spero, qui quid ab antiquis iuris auctoribus praestitum sit cognoscere cupiant. fr. i) Abhand4 z.  Civilproz. (1889),. t spi.  2) If. Val. I I ict. (19. t) 13 §26.  3) Hulus rei exemplum praebel PauR  1499: ubi mentione . primum solidarum decem facta deinde cempilatoris neglegentia decem mifia remanserunt.  4)  (3• 7)3. 5) D• (29. 5) 25 § 2 ia. Paul. sent. 3 , 5 § I 2 . .  6) D. (47. 21) 3 P r. , cf gromat. ed. Lachmaun, p. 26 4 .  7) D. (2. 4) 12, 24 iet. Gai 4 c.  8) Huschkii tamen caniecturas (zur Pandektenkriiik 1875, ZRG  Abt. XXII p. 331  quippe quae facile cuique , praesto sira, adponere supersed4 Scr. Argentorati, Kal. Aug. MDCCCLXXXIX. EXPLICATIO SIGNORUM ET NOTARUM. IN TEXTU. Litteris eztrsivis distinxi ab iis quae ipsa auctoris verba con- tinent fragmenta ea quibus auctoris sententiae et opiniones ab alio referuntur. Litterae cursivae uncis quadratis inclusae diningunnt: r. in digestorum locis ea quae supplendae sententiae gratia interdurn erant praemittenda aut inserenda. 2. in ceteris locis quaecumque a traditis differunt, item supplementa omnia. Asteriseis * * in digestorum locis ea inclusi quae in codice Florentino desiderantur scilicet potiora, v. pracf. nr. VI. Asterisco inter lineas interposito usus sum, quo fragmentum aliquod a rubrica praecedenti separarem, v. praef. nr. IV. Cruce t ea loca signavi, quae coniectura usus libro inserui in ipsis non indicato, v. praef. nr. V. IN NOTIS. Digestorum codices illis notis designavi, quibus utitur Theod. Mommsen in maiore digestorum editione. Vat.  fragmenta Vaticana (cocl. Vat. 5766). eall. = collatio legum Mosaicarum et Romanarum. Beral. = Papiniani fragmenta Berolinensia, ed. Krueger, ZRG. XIV, p. 102 sqq! XV, 83 sqq. Paris.  Papiniani fragmenta. Parisina, ed. Krueger, ZRG. XVIII, p. i66 sqq. Sin.  fragmenta Sinaitica, ed. Krueger, ZRG. XVII, p.1 sqq. Vindob. = Ulpiani institutionum fragmenta Vindobonensia. Gai. = Gai institutiones. Ulp. =--. Ulpiani liber singularis regularum. Trib. clesignat compilatorum Iustinianorum manum. gloss. interpretum additamenta indicat, quae in textum ir- repserunt. Fitting  Fitting, liber das Alter der Schriften riimischer Juristen (Basel, 1860). Gradenwitz =-- Gradenwitz, Interpolationen in den Pandekten (Berlin 1887). K aM  Kalb, clas Juristenlatein (ed. 2, 1888). K arlawa (ant Karlowa  G.) = Karlo•a, rtimische Rechts- geschichte (vol. I, Leipzig 1885). K riiger  Kriiger, Geschichte der Quellen und Litteratur des riimischen Rechts (Leipzig i888). Lenel  Lenel, clas edictum perpetuum (Leipzig 1883)• Z K E.70. = Zeitschrift fiir geschichtliche Rechtswissenschaft, 1815-1848. Z G' Zeitschrift fiir Rechtsgeschichte 186-2 sqq., item Zeitschrift der Savig , ny-Stiftung fiir Rechtsgeschichte (Zeitschrift. fiir Rechtsgeschichte inde a vol. XIV) romanist. Abtheilung 188o sqq. Ex. gr. ZRG. XVII = Zschr. d. Sav. Stift. vol. IV. 12 AFRICANI QUAESTIONUM LIB. IV. V. constitueretur, solam proprietatem heredem debiturum: sin autem id actum sit, u t pro p n r -l ie is t s a o t r e i m du h i e n r t e a ci x e a rn t usus eius reciperetur, plenam pro debiturum. hoc ita, se habere manifeStius in causa legatorum apparere: etenim si heres, a quo detracto usu fructu proprietas legata sit, priusquant ex testa- mento ageretur, decesserit, minus dubitandum, quin heres eius plenam proprietatem sit debiturus. idemque et si sub condicione similiter legatum sit et pendente condicione heres decessit. Usus fructus servi Titio legatus est: cum per heredem staret, quo minus prae- staretur, servus mortuus est: aliud dici non posse ait, quam in id obligatum esse heredem, quanti legatarii intersit moram factam non esse, ut scilicet ex eo tern- pore in diem, in quo servus sit mortuus, usus fructus aestimetur. cui illud quoque consequens esse, ut, si ipse Titius moriatur, similiter ex eo tempore, quo mora sit facta, in diein mortis itestimatio usus fructus heredi eius praestaretur. 43• [Ittlianus  XXXV dig. scripsit, si [(7.2) duobus heredibus zizstitutzs deduclo 11S11 fructu proprietas legetur, ius adcrescendi heredes non habere: nanz usunz fruclunt conslifulum, non per concursunz divisund: ideoque amissa pars usus fructus ad legatarium eun- demque proprietarium redibit. 44• Si proprietas fundi duobus, usus fructus [(7• 2) 9 uni legatus sit, non trientes in usu fructu habent, sed semissem duo, semissem fructuarius: item contra, si duo fructuarii et unus fundi legatarius sit. 45• Filio familias vel servo aedium usu [(7.8'577 legato et utile legatum esse existimo et eodem modo persecutionem eius competituram, quo competeret, si fructus quoque legatus esset. itaque non minus ab- sente quarn praesente filio servove pater dominusve in his aedibus habitabit. 46. t Etsi contra tabulas patris petita sit a pupillo bonorum possessio, iu substitutum tamen eius actionem legati dandam esse ita, ut augeantur praeter ea quod filius extraneis non debuerit. sic et crescere a substituto data legata, si per bonorum possessionem plus ad filium pervenisset, quemadmodum et ipse filius plus exceptis deberet. his consequens esse existimo, ut, si impubes ex asse scriptus sit et per bonorum possessionem semis ei ablatus sit, substitutus in partem legati nomine exoneretur, ut, quemadmodum portio, quae per bonorum possessionem accesserit, auget legata, ita et hic quae abscesserit rninuat. 47. . . . 2 quia, et si omnes petissent [(37. 5) 19 bonorum possessionem, semis nepotis inter eum et patrem eius divideretur. 48. Si servus legatus vivo testatore fugisse [(30)108 dicatur, et impensa et periculo eius cui legatus sit reddi debet, quoniam rem legatam eo loco praestare I heres debeat, in quo a testatore sit relicta. Si id quod ex testamento mihi debes quilibet alius servo meo donaverit, manebit adhuc mihi ex testamento actio et maxime, si ignorem meani factam esse: alioquin con- sequens erit, ut si tu ipse servo meo eam donaveris, invito me libereris: quod nullo modo re- cipiendum est, quando ne solutione quidem invito me i) Quaeritur de legatis praestandis c. t. b. Ýossessione petita: iunge fr • 4 6. 4 7•  2) Videtur Afr, hic repetiisse quaestionem iant libro quarto (fr. 35) tractacant. 11 [De Carboniano ediclo]. 37. Si eum, qui se patrem familias dicat, (43• 3 c ) 4 ego in mea potestate esse et iussu meo adisse heredi- tatem dicam, tam de hereditate agi oportere quam ad interdictum de filio ducendo iri debere ait. Decessit, quem ego filium meum et in 1(37• io) 8 mea potestate esse dico: existit impubes, qui eum patrem familias et ad se hereditatem pertinere dicat: t decretum necessarium esse respondit. Item emanci- patus decessit intestato superstite filio impubere, qui se ei suum esse dicit: ego contendo ante emancipationem conceptum atque ideo in mea potestate esse et bona emancipati ad me pertinere. et quidem hunc filium esse constat: sed hactenus de statu eius quaeritur, quod in potestate patris fuerit nec ne: sententia tamen edicti procul dubio ex Carboniano admittitur. * 38. l 'Bonorum' appellatio, sicut here- 6 8 , 50. I _ ) 20 ditatis, universitatem quandam ac ius successionis et non singulas res denionstrat. 39• 2 Cum hereditas petita sit, eos fructus, [(.3)56 quos possessor percepit, omnimodo restituendos, etsi petitor eos percepturus non fuerat. LII3ER V. [Quibus bonorunz possessio non compelit]. 4o. Edicto praetoris bonorum possessio [137. 13 his denegatur, qui rei capitalis damnati sunt neque in integrum restituti sunt. rei autem capitalis damnatus intellegitur is, cui poena mors aitt aquae et ignis inter- dictio sit. cum autem in relegationem quis erit, ad bonorum possessionem admittitur. [De successorio edictorl. Bonorum possessionem ab alio ad- I (4 8 n ..6. _, 24 gnitam ratam haberi oportere eo tempore, quo adhuc in ea causa sit, ut peti possit: itaque post centensimum diem rata haberi non potest. An autem et si mortuus fuisset qui petisset vel furere coeperit, ratum haberi possit, videamus: nam si in universum perinde haberi debet, ac si tunc, cum ratum habeat, per eum bonorum possessionem petat, frustra his casibus ratum habetur. sed illud consequens futurum etiam si paeniteat•illum petisse, ratum haberi non posse, quod utique sit ab- surdum. rectius itaque dicitur neutram eorum causam impedire ratihabitionem. [De legalis et fideicommissis]. 42. 3 Qui usum fructum areae legaverat, [(7.1) 36 insulam ibi aedificavit: ea vivo eo decidit vel deusta est: usum fructum deberi existimavit. contra autem non idem iuris esse, si insulae usu fructu legato area, deinde insula facta sit. idemque esse, et si scyphorum usus fructus legatus sit, deinde massa facta et iterum scyphi: licet enim pristina qualitas scyphorum restituta sit, non tamen illos esse, quorum usus fructus legatus x sit. Stipulatus sum de Titio fundurn Cornelianum de- tracto usu fructu: Titius decessit: quaesitum est, quid mihi heredem eius praestare oportet. respondit refe•re, qua mente usus fructus exceptus sit: nam si quidem hoc actum est, ut in cuiuslibet persona usus fructus (28• 6) 35 • -•••• •sz. ,4a' „bonorum"possessionem videtur pertinere haec definitio. 1) Haec quoque ad b. Aern facile referri possunt. 3) funge fr• 42-45 (de usu fructu et zoiu legato).. 13 2 facta Cuni homo Titio legatus esset, 1 quaesi- tum est, utru ► arbitrium heredis est quem velit dandi an potius legatarii. respondi verius dici electionem eius esse, cui potestas sit qua actione uti velit, id est 3 legatarii. Huiusmodi legatum `illi aut uter eorum prior Capitolium. ascenderit' utile esse evidenti argu- naento probari ait, quod .constet usum fructum libertis legatum et qui eorum supervixerit proprietatem utiliter legari. idque et de herede instituendo dicendum ex- 4 istimavit. Stichum, quem de te stipulatus eram, Titius a te herede mihi legavit: si quidem non ex lucrativa causa stipulatio intercessit, utile legatum esse placebat, sin duabus, tunc magis placet inutile esse legatum, quia nec absit quicquam nec bis eadem res praestari 5 possit. Sed si, cum mihi ex testamento Titii Stichum deberes, eundem a te herede Sempronius mihi legaverit fideique meae commiserit, ut eum alicui restituam, legatum utile erit, quia non sum habiturus: idem iuris erit et si pecuniam a me legaverit: multo magis, si in priore testamento fideicommissum sit. item si in priore testamento Falcidiae locus sit, quod inde abscidit ratione Falcidiae, ex sequenti testamento consequar. 6 Item si domino heres exstitero, qui non esset solvendo, cuius fundum tu mihi dare iussus esses, manebit tua 7 obligatio, sicut maneret, si eum fundum emissem. Si ita scriptum erit: `amplius quam Titio legavi heres meus Seio decem dato', dubitandum non erit, quin et Titio suum legatum maneat et Seio nihil ultra decem debeatur: nam et usitatum fere est sic legare: ‘Lucio 8 Titio tot et hoc amplius uxori et Iiberis eius tot'. Si ei cui nihil legatum est cum hac adiectione ‘hoc amplius' aliquid legetur, minime dubitandum est, quin id quod ita legaverit debeatur: multoque minus dubi- tandum, si ab eo qui nihil mihi debet ita stipulatus fuero: `amplius quam mihi debes decem dare spondes'? 9 quin decem debeantur. Si servus alienus liber esse iussus et legatus sit, peti eum ex legato posse ait: nam cum libertas nullius momenti sit, absurduin esse per eam legatum infirmari, quod alioquin valeret, et si ro solum datuna fuisset. Qui quinque in arca habebat ita legavit vel stipulanti promisit `decem quae in arca habeo': et legatum et stipulatio valebit, ita tamen, ut sbla quinque vel ex stipulatione vel ex testamento de- beantur. ut vero quinque quae deerunt ex testamento peti possint, vix ratio patietur: nam quodammodo cer- tum corpus, quod in rerum natura non sit, legatum videtur. quod si mortis tempore plena summa fuerat et postea aliquod ex ea deperierit, sine dubio soli ri heredi deperit. Si servus legatuŠ sit et moram heres fecerit, periculo eius et vivit et deterior fit, ut, si de- 12 bilem forte tradat, nihilo minus teneatur. Cum quid tibi legatum fideive tuac commissum sit, ut anihi resti- tuas, si quidem nihil praeterea ex testamento capias, dolum malum dumtaxat in exigendo eo legato, alio- quin etiam culparn te mihi praestare debere existimavit: sicut in contractibus fidei bonae servatur, si quidem utriusque contrahentis commodum versetur, etiarn culpa, sin unius solius, dolus malus tantummodo praestetur. /3 Qui margarita Titio pignori dederat, filium heredem instituit et filiam exheredavit, deinde ita cavit: `te, rogo fideique tuae committo, uti margarita, quae tibi pignori dedi, vendas et deducto omni deluto tuo quod amplius erit id omne filiae meae restituas'. ex per vindication,.m. ea scriptura filiarn a fratre fidei conimissum adversus debitore  • petere posse, ut is actiones suas ad  m et ptae- qui creditor fuisset, de- staret: hoc enim casu eum, bitorem intellegendum eius scilicet, quod pretium 14 pignoris summarn debiti excedat. Non autern miran- dum, si, cum alius rogatus sit, alius fidei commisso obstringatur: nam et cum in testamento ita s i c rib m a a t i u m r_: ‘te, Titi, rogo, ut acceptis centum illum servun mittas' vel ‘Sempronio quid praestes', parum quidem apte scribi, verum aeque intellegendum heredis fidei commissum, ut pecuniam Titio praestaret: ideoque et ipsum Titium cum herede acturum et libertatem servo vel Sempronio quod rogatus sit praestare cogendum. 15 Avidius filii sui fidei commisit, ut certam pecuniam quattuor libertis suis mutuam daret et usuras leviores taxaverat: placuit hoc fideicommissum utile totum esse. 49. Cum volgari modo dies legatorum pro- [1.33.414 fertur, nihil eam rem ad dotis relegationem pertinere ait, quia suum diem habeat. 5o. i [Scyphi eleclione dala sz' non onznibus 1(33•5)5 scyphis exhibr7fs legatarius elegissel, integranz ei optio- nem znanere filaced-- : nec solum si fraude heredis, sed etiam si alia qualibet causa id evenerit. 51. Stichus habet in peculio Pamphilum: k3 3 . 8) i6 hunc dominus noxali iudicio defendit et damnatu – S litis aestimationem solvit: deinde Stichum testamento manu- misit eique peculium legavit: quaesitum est, an quod Pamphili nomine praestitum sit, ex peculio vel ipsius Pamphili vel Stichi deducendum sit. respondit Pam- phili quidem de peculio utique deducendum, quanta- cumque ea summa esset, id est etiam si eum noxae dedere expedisset: quidquid enim pro capite servi praestitum sit, in eo debitorem eum domini constitui. quod si Pamphili peculium non sufficiat, tunc ex pe- culio Stichi non ultra pretium Pamphili deduci debere. Quaesitum est, si ex alia qua causa Pamphilus pe- cuniam domino debuisset nec ea ex peculio eius servari posset, an usque ad pretiurn eius ex peculio Stichi possit deducere. negavit: neque enim simile id superiori esse. ibi enim propterea pretium vicarii deducendum, quod eo nomine ipse Stichus ob defensionem vicarii sui domino debitor constituatur, at in proposito quia Stichus nihil debeat, ex eius peculio nihil esse dedu- cendum, sed ex Pamplaili durntaxat, qui certe ipse suo peculio esse intellegi non potest. 52. Qui quadringenta habebat, trecenta 1±35•_2) 8S; legavit: deinde fundum tibi dignum centum aureis sub hac condicione legavit, si legi Falcidiae in testamento suo locus non esset: quaeritur, quid iuris est. dixi z(5,, aret;ncop hanc quaestionem esse, qui tractatus ripud dialecticos tpevh,w'rot, dicitur. etenim quidquid constituerimus vertun esse, falsurn repperietur. nam- que si legatum tibi datum valere dicamus, legi Falci- diae locus erit ideoque deficiente COndl .C1011C /1011 debebitur. rursus si, quia condicio deficiat, legatum valiturum non sit, legi Falcidiae locus /1011 crit: porro si legi locus non sit, exsistente condicione legatum tibi debebitur. cum autem voluntatem testatoris eam fuisse appareat, ut propter tutun le,atum ceterortun legata minui nollet, magis est, ut tui legati condicionem defecisse..  cer -c d gocl e i laI c )c en il ttl is si, si ducenta legavit et tibi  .sub eadern C611- 1)  fr. 4 S (§ 2)• AFRICANI QUAESTIONUM LIB, V.  14 lu AFRICANt QUAESTIONUM LIB. V. VI. certa praedia quaeque in his mortis tempore sua essent nepoti per fideicommissum dederat excepto kalendario: mortis tempore in ea arca, in qua instrumenta et cau- tiones debitorum erant, pecunia numerata inventa est. plerisque videbatur vix verosimile esse, ut testator de pecunia numerata sensisset. ego autem illud dignum animadversione existimabam, cum quis kalendarium praestari alicui voluerit, utrumne nomina dumtaxat debitorum praestari voluisse intellegendus est an vero etiam pecuniam, si qua ab his exacta, eidem tamen kalendario destinata fuerit. et magis puto, quemad- modum, si exactae pecuniae et rursus collocatae essent, pennutatio nominum non peremeret vel minueret fidei- commissum, ita ipsae quoque pecuniae, si adhuc kalen- dario, id est nominibus faciendis destinatae essent, eidem fideicommisso cedere debeant. quin etiam illud quoque putem defendi posse, ut non modo a debitori- bus exactae pecuniae, sed quacumque de causa re- dactae, eidern tamen rationi fuerint destinatae, fidei- commisso cedant. 56. Ex asse heres institutus partem here- (36. r) 29 ditatis mihi pure, tibi sub condicione restituere rogatus cum suspectam diceret, postulante me adit et mihi totam ex senatus consulto restituit: quandoque con- dicio extiterit, an fructus partis tuae restituere tibi debeam, non immerito dubitabatur. et plerisque placet non esse eos praestandos, quia nec ab herede prae- starentur, si sua sponte adisset i sufficiat autem ius tuum tibi integrum conservari, non etiam meliorem condicionem tuam fieri. Idem tamen existimabant, si ex asse heres institutus mihi quadrantem pure, tibi aeque quadrantem sub condicione restituere rogatus sit et, cum suspectam hereditatem diceret, cogente me adit, quandoque condicio exstiterit, semissem tibi esse z restituendum. Sed nec lege Falcidia in proposita specie usurum me puto, quamvis scriptus heres, si sponte adisset, uteretur. [De stipulationibus praeloriis el 57. l Et ideo 2 non potest videri boni viri [(3•3)75 arbitratu litem defendere is, qui actorem frustrando effi- ciat, ne ad exitum controversia deducatur. Ad duas res petendas procurator 3 datus si unam rem petat, ex- ceptione non excluditur et rem in iudicium deducit. 58. 4 Si ita quis stipuletur: `sive navis 1(45. I) 63 ex Asia venerit sive Titius consul factus fuerit', utra prius condicio exstitisset, stipulatio committetur et amplius committi non potest. sed enim cum ex duabus disiunctivis condicionibus altera defecerit, necesse est, ut ea, quae exstiterit, stipulationem committat. 59. 5 Haec stipulatio 'quamdiu res non 1 (46. 7) 15 defendatur', simul atque defendi coeperit aut defendi debere desierit, resolvitur. 6o. G Pater dotem a se datam absente 1 (46. S) 25 filia petit et ratam rern habituram earn cavit: ea prius quam ratum haberet, mortua est. negavit committi stipulationem, quia et si verum sit ratum eam non habuisse, nihil tamen mariti intersit dotem restitui, cum patri etiain mortua filia salva esse dos debeat. r) Agdur de stipidalionibus pro pretede litis d vindiciarnm d indicatum solvi.  2) et ideo Trib.  3) cognitor Afric.  4) Aši- tur de stipdatione p. p. v., cf. (46. 7) r3pr.  5) ASMrr de sti- 15 dicione ducenta legata esse proponantur? nam aut exstitisse aut defecisse legati tui condicionem, ut aut totum aut nihil tibi debeatur, et iniquum et contra voluntatem testatoris existimabitur: rursus partem de- beri rationi non congruit, quando necesse est totius legati condicionem vel exstitisse vel defecisse. ergo per exceptionem doli mali tota ea res temperanda erit. 2 Quare cum quis tale quid consequi velit, sic con- sequetur: 'si quo amplius legavi vel legavero, quam per legem Falcidiam licebit, tuin quantum ad supplen- dum quadrantem deduci oportet, ex eo legato quod 3 Titio dedi heres meus damnas esto dare'. Qui du- centa in bonis relinquebat, legavit mihi centum prae- senti die, tibi aeque centum sub condicione: post aliquantum temporis exstitit condicio, ita tamen, ut ex reditu eius summae, quae tibi relicta est, non amplius quam viginti quinque reciperet. legis Falcidiae ratio ita habenda erit heredi, ut viginti quinque conferre ei debeamus et amplius fructus quinquaginta medii tem- poris, qui verbi gratia efficient quinque. cum igitur triginta sint cbnferenda, quidam putant quina dena ab utroque nostrum conferenda esse, quod minime verum est: licet enim eandem quantitatem acceperimus, mani- festum tamen est aliquanto uberius esse meum legatum. quare statuendum erit tanto minus in tuo legato esse, quantum ex fructibus eius heres perceperit. secundum quod in proposita specie computationem ita iniri oportet, ut ex septem partibus ego quattuor, tu tres conferamus, quoniam quidem quarta pars amplius in meo quam in tuo legato est. 53• Cum fideicommissum peteretur, heres [(42.2)7 confessus est debere: arbiter ad restituendum datus comperit nihil deberi: quaesitum est, an possit ab- solvere. respondi posse interesse, qua ex causa nihil debeatur. nam si ob id, quod nullum fideicommissurn fuerit, non debere eum absolvere: si vero quia testator forte solvendo non erat aut quod heres omne solutum esse apud praetorem dixerat et, cum controversia et conputatio difficilior esset, arbiter datus fuerit, salvo officio eum absoluturum: has enim partes eius esse, ut, si in computatione nihil inveniatur, possit absolvere. sed et ex superiore casu ad praetorem remittere debet, ut absolvatur. LIBER VI. [De legalis et fideicommisiid. 54• Si quando quis uxori suae ea, quae [(30)i09 vivus donaverat volgari modo, leget, non de aliis dona- tionibus videri eum sentire ait, quam de his quae ittre valiturae non sunt: alioquin et fnistra legaturus sit atque si ita exprimat: 'quae uxori iure donavero' vel ita: 'quae uxori manumissionis causa donavero, ea ei r lego': nam inutile legatum futurum est. EIeres, cuius fidei commissum erat, ut mihi fundum aut centum daret, fundum Titio vendidit: cum electio ei relinquitur utrum malit dandi, ut tamen alterum solidum praestet, praetoris officio convenire existimo, ut, si pecuniam Titius offerat, inhibeat fundi persecutionem. ita enim eadem causa constitueretur, quae futura esset, si alie- natus fundus non fuisset, quando etiam adversus ipsum heredem officium praetoris sive arbitri tale esse deberet, ut, si fundus non praestaretur, neque pluris neque minoris quam centum aestimaretur. 55. Qui filium et nepotem heredem instituerat, ratam rem haberi. pulatione  solvi, 3 . Lend p. 417.  6) figitur de stipulatione AFRICANi QUAESTIONUM LI13. VI. VII. i Procurator tum-ab eo-aes alienum exegerat, qui tem- pore liberaretur, ratam rem dominum habiturum cavit: deinde post tempus liberata iam debitore dominus ratam rem habet. posse debitorem agere cum procura- tore existimavit, cum iam debitor liberatus sit: argumen- tum rei, quod, si nulla stipulatio interposita sit, con- dictio lOcum adversus procuratorem habitura sit: in locum autem condictionis interponi stipulationem. 61. l Cum eiusdem generis plures res I f ,21. I) 34 simul veneant, veluti comoedi vel chorus, referre ait, in universos an in singulos pretium constituatur, ut scilicet interdum una, interdum plures venditiones contractae intellegantur: quod vel eo quaeri pertinere, ut, si quis eorum forte morbosus vel vitiosus sit, vel i omnes simul redhibeantur. Interdum etsi in singula capita pretium constitutum sit, tamen una emptio est, ut propter unius vitium omnes redhiberi possint vel debeant, scilicet cum manifestum erit non nisi omnes quem empturum vel venditurum fuisse, ut plerumque circa comoedos vel quadrigas vel mulas pares accidere solet, ut neutri non nisi omnes habere expediat. 62. ... 2 Non tamen ei consequens esse, ut (21. z) 24 et, si ipsi domino nuptura in dotem eum dederit, com- mitti stipulationem dicamus, quamvis aeque indotata mulier futura sit, quoniam quidem, etiamsi verum sit habere ei non licere servum, illud tamen verum non sit iudicio eum evictum esse. ex empto tamen contra venditorem mulier habet actionem. 63. 3 Fundum, cuius usus fructus Attii (2I. 2) 46 erat, mihi vendidisti nec dixisti usum fructum Attii esse: hunc ego Maevio detracto usu fructu tradidi.4 Attio capite minuto non ad me, sed ad proprietatem usum fructum redire ait, neque enim potuisse constitui usum fructum eo tempore, quo alienatus esset: sed posse me venditorem te de evictione convenire, quia aequum sit eandem causam meam esse, quae futura esset, si tunc usus fructus alienus non fuisset. Si per alienum fundum mihi viam constitueris, evictionis5 nomine te obligari ait: etenim quo casu, si per pro- prium constituentis fundum concessa esset via, recte constitueretur, eo casu, si per alienum concederetur, z evictionis 5 obligationem contrahit. Cum tibi Stichum venderem, dixi eum statuliberum esse sub hac con- dicione manumissum ‘si navis ex Asia venerit', is autem `si Titius consul factus fuerit' manumissus erat: quaerebatur, si prius navis ex Asia venerit ac post Titius consul fiat atque ita in libertatem evictus sit, an evictionis nomine teneatur. respondit non teneri eum: etenim dolo malo emptorem facere, cum prius exstiterit ea condicio, quam evictionis nomine 6 ex- 3 solverit. Item si post biennium liberum fore dixi, qui post annum libertatem acceperit, et post biennium in libertate evincatur, vel decem dare iussum dixerim quinque et is decem datis ad libertatem pervenerit, magis esse, ut his quoque casibus non tenear. * 64. 7 Fundus mihi tecurn communis est: [(8.3)3z partem tuam mihi tradidisti 8 et ad eundem viam per vicinum tuum propritn. recte eo modo servitutem t) Ad stipem duiThe.  2) Ad stip cm dziflac, V. (2I. 2) 22 §1,23.  3) Ad aclieltent quae dicilur auclorilalis.  4) man- cipio dedi Afric.  5) auctoritatis A • k.  6) quae auctorita- tem Afric.?  7) De aucloritale traclans Afr. f,rtasse senerafiler de mancifiatione quacsivil.  8) mancipio dediSti Afric. Le n cl, Palingencsia. 18 constitutam ait neque quod dici soleat per partes nec adquiri nec imponi servitutes posse isto casu locum habere: hic enim non per partem servitutem adquiri, utpote cum in id tempus adquiratur, quo proprius meus fundus futurus sit. 65. l Et generaliter 2 si alieni servi nomine, [(9–tra ; qui tibi iustam servitutem serviret, noxali teOEm egerint tuque eum mihi noxae dederis: sive me possidente dominus eum vindicet, exceptione doli nisi litis aestimationem offerat, eum summovere possum, sive ipse possideat, Publiciana mihi datur, et adversus ex- cipientem `si dominus eius sit' utilem mihi replicatio- nem doli mali profuturam et secundum haec usu quoque me capturum, quamvis sciens alienum possideam: alio- quin si aliter constituatur, futurum, ut summa iniquitate bonae fidei possessor adficiatur, si, cum ipso iure noxalis actio adversus eum competit, necessitas ei imponatur, ut litis aestimationem sufferat. eademque dicenda sunt et si, cum ab eo non defenderetur, iussu praetoris eum duxerim, quoniam isto quoque casu iustam causam possidendi habeo. LIBER VII. 66. Si convenerit, ut alius praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret et priusquam adiretur mutata voluntas fuerit, procul dubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare. 67. Mandasti filio meo, ut tibi fundum [(375T4-5 emeret: quod cum cognovissem, ipse eum tibi emi. puto referre, qua mente emerim: nam si propter ea, quae tibi necessaria esse scirem, et te eius vo]untatis esse, ut emptum habere velles, agemus inter nos nego- tiorum gestorum, sicut ageremus, si aut nullum onmino mandatum intercessisset, aut Titio mandasses et ego, quia per me commodius negotium possim conficere, emissem. si vero propterea emerim, ne filitts mandati iudicio teneatur, magis est, ut ex persona eius et ego tecum mandati agere possim et tu mecum actionem habeas de peculio, quia et si Titius id mandatum suscepisset et, ne eo nomine teneretur, ego emissem, agerern cum Titio negotiorum gestorum, et ille tecurn et tu cum illo mandati. idem est, et si filio meo man- daveris, ut pro te fideiuberet, et ego pro te fideius- serim. Si proponatur te Titio mandasse, ut pro te fideiuberet, meque, quod is aliqua de causa impedire- tur quo minus fideMberet, liberandae fidet eitis causa fideiussisse, negotiorum gestorum mihi competit actio. 68. Etenim quodcumque scrvus" ita gerit, LI:1,4174- voluntate domini gerere intellegendus est. et magis hoc apparebit, si aut de institoria actione quaeratu•, aut si proponatur maiorem annis VIgilltl quinque nego- tium aliquod gerendum minori mandasse et ea re deceptum esse. 69, 4 Sed postquam socius servi communis p9.30. nomine de peculio in solidum damnatus essct, si apnid socium res peculiares intercidant, nihilo minus utile erit iudicium communi diviundo ad reciperandam partem pecuniae: alioquin iniq duum fore, si tota ea res 1)  rpeope ad lracl 3al )irs,.);  r.f5 .;;;;i7,1: z) et generaliter frib• nrinislr  roniessa est.  4) De fo yilio g,"072 .1"»  fr• 81. 19  AFRICANI QUAESTIONUM LIB. VII. ad damnum eius qui iudicium acceperit pertineat, cum causam clandestinae possessionis ab his duabus causis utriusque domini periculum in rebus peculiaribus esse separari. debeat. nam et eum, qui mandatu domini defensionem  73. Quod volgo traditum est eum, qui [(41. 4) i r servi suscepit, omne quod bona fide praestiterit ser- existimat se quid emisserniisecveeriunn elriets ,senoalii ait, , si posse nulla pro rn vaturum, quamvis peculturn postea interciderit. haec emptore usucapere, hac  ita, si neutrius culpa intenienerit: etenim dominum, iustam causam eius erroris emptor habeat: .narn si cum quo de peculio agitur, si paratus sit rebus pe- r .orte servus vel procurator, cui emendam rem man- culiaribus petitori cedere, ex causa audiendunt pu- dasset, persuaserit ei . se  it, ermsse atque ita tradider tavit, scilicet si sine dolo malo et frustratione id magis esse, ut usucapto sequatur. faciat.  74. Ancilla fugitiva quemadmodunt sui t . (47. 2) 61 20 7o. Pater cum filiae suae nomine dotern (23. 4) 2 3 furtum facere intellegitur, ita partum quoque con- daret, pactus est, ut mortua filia uno pluribusve liberis trectando furtivum facit. post mortem suam  aut  filiis quos in potestate superstitibus deducta parte tertia reliqua dos sibi aut [De die slipulationi adiecta et de o a 4 ] . . 7) 23 habebat reddatur: deinde haec ita fieri stipulatus est:  75. Traiecticiae pecuniae nomine, si ad t 4 post mortem eius mulier in matrimonio decesserat re- diem soluta non esset, poena (uti adsolet) ob operas lictis filiis: quaesitum est, an ex stipulatione duas eius qui eam pecuniam peteret in stipulationem erat partes illi petere possint. respondi posse: etenim vim deducta: is qui eam pecuniam petebat parte exacta eius stipulationis hanc esse, ut, si in matrimonio mortua petere desierat, deinde interposito tempore interpellare esset, dos patri redderetur, et perinde habendum, ac instituerat. consultus respondit eius quoque temporis, si talis stipulatio interposita fuisset: ‘si navis ex Asia quo interpellatus non esset, poenam peti posse: amplius venerit, mihi aut post mortem meam Lucio Titio dari etiamsi omnino interpellatus non esset: nec aliter non spondes'? nam et si post mortem stipulatoris navis committi stipulationem, quam si per debitorem non venisset, heredi deberi.  stetisset, quo minus solveret: alioquin dicendum et si is, qui interpellare coepisset, valetudine impeditus [De possessione el usucapione].  interpellare desisset, poenam non committi. de illo est,  sane potest dubitari, si interpellatus ipse moram fecerit, 71. Quaesitum est si is, cui liber homo I ( 4 1. r) 4o offerat, nihilo minus bona fide serviret, decesserit eique is heres extiterit, an, quamvis pecuniam postea, d a eum per id u liq a an , iat sc esse eum m ru e lib qui poena committatur: et hoc rectius dicitur. nam et si - rbiter ex compromisso pecuniam certo die dare ius- quirat. non esse ait, ut hic bona fide possessor videa- a serit neque per eum, qui dare iussus sit, steterit, non tur, quando sciens liberum possidere coeperit, quia et si fundum suum quis legaverit, heres, qui eum legatum committi poenam respondit: adeo ut et illud Servius esse sciat, procul dubio fructus ex eo suos non faciet: rectissime existimaverit, si quando dies, qua pecunia bona bon m lienu a eum testator si agis m lto mu et daretur, sententia arbitri conprehensa non esset, modi- emptum possedit. et circa servorum igitur operam ac cum spatium datum videri. hoc idem dicendum et ministerium eandem rationem sequendam, ut, sive cum quid ea lege venierit, ut, nisi ad diern pretium proprii sive alieni vel legati vel manumissi testamento solutum fuerit, inempta res fiat. fuerint, nihil per eos heredibus, qui modo eorttm id 76. Huiusmodi stipulatio interposita est: (45 . i) 64 non ignorarent, adquiratur. etenim simul haec fere `si Titius consul factus fuerit, tum ex hac die in annos cedere, ut, quo casu fructus praediorum consumptos singulos dena dari spondes?' post triennium condicio suos faciat bona, fide possessor, eodem per servum ex exstitit: an huius temporis nomine agi possit, non im- opera et ex re ipsius ei adquiratur.  merito dubitabitur. respondit eam stipulationem utilem poss'd cum , quem , do un f eo de Si posside- Lt 4 .1. 2)  4o esse ita, ut in ea eorum quoque annorum, qui ante im- 72. rem, pignori tibi dedi, servus tuus te deiciat, adhuc te pletam condicionern intercesserint, praestatio in id tem- possidere ait, quoniam nihilo minus per ipsum servum pus collata intellegatur, ut sententia eius sit talis: tunc I possessionem retineas. Si forte colonus, per quem cum Titius consul factus fuerit, in annos singulos, etiam dominus possideret, decessisset: propter utilitatem re- praeteriti temporis habita ratione, dena praestentur. ceptum est, ut per colonum possessio et retineretur ettmesitum est, si, cum in annos de- [(7.I)37 contineretur: quo mortuo non statim dicendum eam cem 77 p . rox mos usum fructum de te dari stipulatus interpellari, sed tunc dem um, cum dominus possessio- essem, per te steterit quo minus dares et quinquennium netn apisci neglexerit. aliud existimandum ait, si transierit, quid iuris sit. item si Stichi decem annorum colonus sponte possessione discesserit. sed haec ita proximorum operas de te dari stipulatus sim et simi- esse vera, si nemo extraneus eam rem interim posse- liter quin e n e nni t um praeteriit. respondit eius temporis 2 derit, sed semper in heredit e a m te i coloni manserit. Ser- vum tuum a Titio bona fide  usum frucci ttlii et traditum possedi, actum est quo min7ser d a s ar r e e n c t t u e r. peti, quod per te trans- deinde cum comperissem tuum esse, ne eum peteres, 78. Si quis stipulatus sit in annos sin- [(4- 6)43,29 celare coepi. non ideo magis hoc tempore clam possi- gulos, quoad in Italia esset vel ipse vel promissor, et dere videri me ait: nam retrouoque, si sciens tuum alteruter rei publicae causa abesse coeperit, officium servurn non a domino emerim g et, cum clam eum pos- praetoris est introducere utilem actionem, sidere coepissem, postea certiorem te fecerim, non ideo possidere. Si servum meum bonae vel ( c 2 0 94v e i r d id e i l o ice s tze cui officium publicum vel damno 3 desinere me clam possid fidei emptori clam abduxerim, respondit non videri me clam possidere, quia neque precarii rogatione neque fuer(1.4 t:3)'s i eadem dicemus et si ita concepta stipnlatio c onductione suae rei dominum teneri et non  quinquennio proximo Romae fuerit', vel ita: posse `si Romae non fuerit, centum dare spondes'? 21 [De solutionibus et liberationibus]. 79. Cum quis sibi aut Titio dari 1(46.3)38 pr.§i stipulatus sit, magis esse ait, ut ita demum recte Titio solvi dicendum sit, si in eodem statu maneat, quo fuit, cum stipulatio interponeretur: ceterum sive in adoptio- nem sive in exilium ierit vel aqua et igni ei inter- dictum vel servus factus sit, non recte ei solvi dicen- dum: tacite enim inesse haec conventio stipulationi videtur ‘si in eadem causa maneat'. Si debitorem meum iusserim Titio solvere, deinde Titium vetuerim accipere et debitor ignorans solverit, ita eum liberari existimavit, si non ea mente Titius nummos acceperit, ut eos lucretur. alioquin, quoniam furtum eorum sit facturus, mansuros eos debitoris et ideo liberationem quidem ipso iure non posse contingere debitori, ex- ceptione tamen ei succurri aequum esse, si paratus sit condictionem furtivam, quam adversus Titium habet, mihi praestare: sicuti servatur, cum maritus uxori donaturus debitorem suum iubeat solvere: nam ibi quoque, quia nummi mulieris non fiunt, debitorem non liberari, sed exceptione eum adversus maritum tuendum esse, si condictionem, quam adversus mulie- rem habet, praestet. furti tainen actionem in proposito mihi post divortium competituram, quando mea intersit interceptos nummos non esse. 80. Y Si is, apud quem rem deposueris, (716. 3) r6 apud alium eam deponat et ille dolo quid admiserit, ob dolum eius, apud quem postea sit depositum, eatenus eum teneri apud quem tu deposueris, ut actiones suas tibi praestet. 81. z De peculio cum domino actum 1(46.3)38 §2-4 est: is damnatus solvit. et fideiussores pro servo ac- ceptos liberari respondit: eandem enim pecuniam in plures causas solvi posse argumentum esse, quod, cum iudicatum solvi satisdatum est et damnatus reus solvat, non solum actione iudicati, sed etiam ex stipulatu et ipse et fideiussores 2 liberentur. 3 et magis simile esse, quod, cum possessor hereditatis existimans se heredem esse solverit, heres non liberetur: tunc enim propterea id evenire, quod ille suo nomine indebitam pecuniam 3 dando repetitionem eius haberet. Qui hominem pro- misit si statuliberum solvat, magis puto non esse ex- spectandam condicionem: sed et creditorem agere posse et illi condictionem competere. quod si interim condicio defecerit, liberatur, perinde atque si quis pendente condicione solvit per errorem et antequam condiceret, condicio exstiterit. illud nullo modo dici conveniet, si mortuo Sticho condicio deficiat, liberari debitorem, quamvis, si vivente eo defecerit, liberaretur, quando isto casu nullo tempore perfecte hominem meum feceris: alioquin prope erit, ut etiam, si eum servum, in quo usus fructus alienus est, mihi solveris isque usu fructu manente decesserit, ea solutione libera- tus videaris: quod nullo modo probandum est, sicuti 4 si communem solvisses isque decessisset. Si quis pro eo reverso fideiusserit, qui, cum rei publicae causa abesset, actione qua liberatus sit, deinde annus prae- terierit, an fideiussor liberetur? quod Tuliano non place- bat, et quidem si cum f i deiussore experiundi potestas non fuit: sed hoc casu in ipsum fideiussorem ex edicto actionem restitui debere, quemadmoduna in eum fide- 1) cf. fr. 79 § 2) sponsores 3) S • prentia usgue aa'finem§ z vidennir suo kco mota cssc magisque pertinere ad ar- gumenhim§ r (fr. 79). 22 5 iussorem, qui hominem promissum occidit. Qui pro te apud Titium fi deiusserat, pignus in suam obligatio- tionem dedit: post idem heredem te instituit. quamvis ex fideiussoria causa non tenearis, nihilo minus tamen pignus obligatum maneb.it. at si idem aliu messo- rem dederit atque ita heredem te ins pro quo m ,re . existimari ait sublata obligatione eius,  rectius 82. Heres a debitore hereditario fide-  fide- iussum sit, eum quoque qui fideiusserit liberari. iussorem accepit, deinde hereditatem ex Trebelliano ( 4 6. 1) 2/ restituit: fideiussoris obligationem in suo statu manere ait idemque in hac causa servandum, quod servaretur, cum heres, contra quem emancipatus filius bonorum possessionem accepit, fideiussorem accepit. ideoque i utraque specie transeunt actiones. Non est novurn, ut fideiussor duabus obligationibus eiusdem pecuniae nomine teneatur: nam si in diem acceptus mox pure accipiatur, ex utraque obligatur, et si fideiussor con- 2 fideiussori heres exstiterit, idem erit. Servo tuo pecuniam credidi: eum tu manumisisti: deinde eun- dem fideiussorem accepi. si quidem in eam obligatio- nem fideiubeat, quae adversus te intra annum sit, Obligari eum ait: sin vero in naturalem stiarn, potius ut nihil agatur: non enim intellegi posse, ut quis pro se fideiubendo obligetur. quod si hic servus manu- missus fideiussori suo heres existat, durare causam fideiussionis putavit et tamen nihilo minus naturalem obligationem mansuram, ut, si obligatio civilis pereat, solutum repetere non possit. nec his contrarium esse, quod, cum reus fideiussori heres existat, fideiussoria obligatio tollatur, quia tunc duplex obligatio civilis cum eodem esse non potest. retro quoque si fideiussor servo Manumisso heres exstiterit, eadem adversus eum obligatio manet, quamvis et naturaliter teneatur nec 3 pro se quis fideiubere possit. Quod si stipulator reum heredem instituerit, omninaodo fideiussoris obli- gationem peremit, sive civilis sive tantum naturalis in reum fuisset, quoniam quidem nemo potest apud eun- dem pro ipso obligatus esse. quod si idem stipulator fideiussorem heredem scripserit, procul dubio solam fideiussoris obligationem peremit. argumentum rei, quod, si possessio rerum debitoris data sit creditori, aeque dicendum est fideiussorem manere obligatum. 4 Cum et tu et Titius eiusdem pecuniae rei essetis, eum, .qui pro te fideiussit, posse et pro Titio fideiubere respondit, quamvis eandem pecuniam eidem debiturus sit: nec tamen inanem eam creditori futuram: non- nullis enim casibus emolumentum habituram, veluti si ei, pro quo ante fideiussisset, heres existat: tunc enim confusa prima obligatione posteriorem duraturam. 5 l Cum fideiussor reo stipulandi heres exstiterit, quae- ritur, an, quasi ipse a se exegerit, habeat adversus reum mandati actionem. respondit, cum reus obligatus maneat, non posse intellegi ipsum a se ficleiussorem mandati agere debebit.  u otius quam pecuniam exegisse: itaque ex stipulat p 83. 1 Si hereditatem mitti Lucii Titii ven- li4) 2c) dideris ac post debitori eiusdem heres existas, a.ctioTae ex empto teneberis. Quod simplicius ettam in I propositione procedit, cum quis ipse cred itori suo beres exstitit et bereditatem vendidit. pe ,  ctutiam  31 33 promiserat, quosclam adltibuera 84. Quae dotis nomine Certatm qut stipularentur par- 1) iitrisefr S2 §5, 83• AFRICANI QUAESTIONUM LIB. VII. tem dotis distracto matrimonio sibi solvi: ea nulla data dote obierat eodem marito suo herede relicto: is damnosam hereditatem eius adierat. nihilo minus stipulatoribus tenebitur, quoniam adeundo bereditatern debitricis intellegeretur secum pensasse: nee ad rem pertinere, quod solvendo non esset hereditas, quando ceteris etiam creditoribus teneatur. LII3ER 17111.1 [De rebus creditis (E. 95)]• 85. Eius, qui in provincia Stichum ser- (12_ 1) vum kalendario praeposuerat, Romae testamentum re- citatum erat, quo idem Stichus liber et ex parte heres erat scriptus: qui status sui ignarus pecunias defuncti aut exegit aut credidit, ut interdum stipularetur et pignora acciperet. consulebatur quid de his iuris esset. placebat debitores quidem ei qui solvissent liberatos esse, si modo ipsi quoque ignorassent dorninum de- cessisse. earum autem summarum nomine, quae ad Stichum pervenissent, familiae erciscundae quidern actionem non competere coheredibus, sed negotiorum gestorum dari debere. quas vero pecunias ipse credi- disset, eas non ex maiore parte, quam ex qua ipse heres sit, alienatas esse: nam et si tibi in hoc dederim nummos, ut eos Sticlio credas, deinde mortuo me ignorans dederis, accipientis non facies: neque cnim sicut illud receptum est, ut debitores solventes ei liberentur, ita hoc quoque receptum, ut credendo num- mos alienaret. quare si nulla stipulatio intervenisset, neque ut creditam pecuniam pro parte coheredis peti posse neque pignora teneri, quod si stipulatus quoque esset, referret, quemadmodum stipulatus esset: nam si nominatim forte Titio domino suo mortuo iam dari stipulatus sit, procul dubio inutiliter esset stipulatus. quod si sibi dari stipulatus esset, dicendum hereditati eum adquisisse: sicut enim nobismet ipsis ex re nostra per eos, qui liberi vel alieni servi bona fide serviant, adquiratur, ita hereditati quoque ex re hereditaria ad- quiri, post aditam vero a coheredibus hereditatem non aeque idem dici potest, utique si scierint eum sibi coheredem datum, quoniam tunc non possunt videri bonae fidei possessores esse, qui nec possidendi ani- mutn haberent. quod si proponatur coheredes eius id ignorasse, quod forte ipsi quoque ex necessarits fuerint, potest adhuc idem responderi: quo quidem casu illud eventurum, ut, si suae condicionis coheredis iste servus habeat, invicem bona fide servire videantur. 86. Nihil refert, utrumne ab ' ' mitto sme causa quid datum sit an causa, propter quam datum sit, secuta non sit. [De pignoribus (E. 99)]• 87. Qui balneum ex calendis proximis [(ZO-1-419 conduxerat, pactus erat, ut homo Eros pignori locatori esset, donec mercedes solverentttr: idem ante calendas Itilias eundern Erotern alii ob pecuniam creditam pignori dedit. consultus, an adversus hunc creditorem petentem Erotem locatorem praetor tueri deberet, re- spondit debere: licet enim eo tempore homo pignori datus esset, quo nondum quicquam pro conductione deberetur, quoniam tamen iarn tunc in ea causa Eros i) L g rorum VIII. IX fragrteula ttou szne didilatione ad edicti fiertelui ordinem distosui, v. p. r n. 1, QUAESTIONUM LIB• VIII• 24 esse coepisset, ut invito locatore ius pignoris in eo solvi non posset, potiorem eius causam habendam. Amplius etiam sub condicione creditorem tuendum putabat adversus eum, cui postea quicquam deberi coeperit, si modo non ea condicio sit, quae invito de- bitore impleri non possit. Sed et si heres ob ea legata, quae sub condicione data erant, de pignore rei suae convenisset et postea eadem ipsa pignora ob pe- cuniam creditam pignori dedit ac post condicio lega- tortun exstitit, hic quoque tuendum eum, cui prius 3 pigntts datum esset, existimavit. Titia praedium alienum Titio pignori dedit, post Maevio: deinde do- mina eius pignoris facta marito suo in dotem aestima- tum dedit. si Titio soluta sit pecunia, non ideo magis Maevii pignus convalescere placebat. tunc enim priore dimisso sequentis confirmatur pignus, cum res in bonis debitoris inveniatur: in proposito autem maritus emptoris loco est: atque ideo, quia neque tunc cum Maevio obligaretur neque cum Titio solveretur in bonis mulieris fuerit, nullum tempus invertiri, quo pignus Maevii con- valescere possit. haec tamen ita, si bona fide in dotem aestirnatum praediutn maritus accepit, id est si ignora- vit Maevio obligatum esse. [De exerciloria aclione (E, upt)]. 88. Lucius Titius Stichum magistrum navis praeposuit: is pecuniam mutuatus cavit se in refectio- nem navis eam accepisse: quaesitum est, an non aliter Titius exercitoria teneretur, quam si creditor probaret pecuniam in refectionem navis esse consumptam. re- spondit creditorem utiliter acturum, si, cum pecunia crederetur, na.vis in ea causa fuisset, ut refici deberet: ctenim ut non oportet creditorem ad hoc adstringi, ut ipse reficiendae navis curam suscipiat et negotium domini gerat (quod certe futurum sit, si necesse habeat probare pecuniam in refectionem erogatam esse), ita illud exigendum, ut sciat in hoc se credere, cui rei magister quis sit praepositus, quod certe aliter fieri non potest, quam si illud quoque scierit necessariam refectioni pecuniam esse: quare etsi in ea causa fuerit navis, ut refici deberet, multo tamen maior pecunia credita fuerit, quam ad eam rem esset necessaria, non debere in solidum adversus dominum navis actionem dari. Interdum etiam illud aestimandum, an in eo loco pecunia credita sit, in quo id, propter quod cre- debatur, comparari potuerit: quid enim, inquit, si ad velum emendum in eittsmodi insula pecuniam quis crediderit, in qua omnino velum comparari non potest? et in summa aliquam diligentiam in ea creditorem de- z bere praestare. Eadem fere dicenda ait et si de in- stitoria actione quaeratur: nam tunc quoque creditorem scire debere necessariam esse mercis comparationern, cui emendae servus sit praepositus, et sufficere, si in hoc crediderit, non etiam illud exigendum, ut ipse curam suscipiat: an in hanc rem pecunia eroganda est. [De peculio el de in rem verso (E. io4)]. 8g. Deposui apud filium familias decem [ (15. et ago depositi de peculio. quamvis nihil patri filius debeat et haec decem teneat, nihilo magis tamen patrem damnandum existimavit, si nullum praeterea peculium sit: hanc eniin pecuniarn, cum mea maneat, non esse peculii. denique quolibet alio agente de pe- culio minime dubitandum ait computari non oportere. itaque ad e xhibendurn agere me et exhibitam vindi- 23  AFRICANI 25 care debere. Si nuptura filio familias dotis nomine certam pectiniam promiserit et divortio facto agat de dote cum patre, utrumne tota promissione an deducto eo, quod patri filius debeat, liberari eam oporteret? respondit tota promissione eam liberandam esse, cum certe et si ex promissione cum ea ageretur, exceptione 2 doli mali tueri se posset. Stichus habet in peculio Pamphilum qui est decem, idem Pamphilus debet do- mino quinque. si agatur de peculio Stichi nomine, placebat aestimari debere pretium Pamphili et quidem totum non deducto eo, quod domino Pamphilus debet: neminem enim posse intellegi ipsum in suo peculio esse: hoc ergo casu damnum dominum passurum, ut pateretur, si cuilibet alii servorum suorum peculium non habenti credidisset. idque ita se habere eviden- tius appariturum ait, si Sticho peculium legatum esse proponatur: qui certe si ex testamento agat, cogendus non est eius, quod vicarius suus debet, aliter quam ex peculio ipsius deductionem pati: alioquin futurum, ut, si tantundem vicarius domino debeat, ipse nihil in peculio habere intellegatur, quod certe est absurdum. 3 Servo quem tibi vendidetam pecuniam credidi: quae- situm est, an ita mihi in te actio de peculio dari de- beat, ut deducatur id, quod apud me ex eo remanserit. quod • quidem minime verum est, nec intererit, intra annum quam vendiderim an postea experiar: nam nec ceteris quidem, qui tunc cum eo contraxerint, in me actio datur. in . contrarium quoque agentibus mecum his, qui antea cum eo servo contraxissent, non de- ducam id, quod postea mihi debere coeperit. ex quo apparet onus eius peculii, quod apud me remanserit, ad posterioris temporis contractus pertinere non debere. go. Servus in rem domini pecuniam I (15. 3) /7 mutuatus sine culpa eam perdidit: nihilo minus posse cum domino de in rem verso agi existimavit. nam et si procurator meus in negotia mea impensurus pe- cuniam mutuatus sine culpa eam perdiderit, recte eum hoc nomine mandati vel negotiorum gestorum acturum. Cum Sticho vicario servi tui Pamphili contraxi: actio de peculio et in rem verso ita dari debet, ut, quod vel in tuam ipsius rem vel in peculium Pamphili ver- sum sit, comprehendatur, scilicet etiamsi mortuo vel alienato Sticho agatur. quod si Pamphilo mortuo agam, magis est, ut, quamvis Stichus vivat, tamen de eo, quod in peculio Pamphili versum est, non nisi intra annum quam is decessit actio dari debeat: etenim quodammodo de peculio Pamphili-tum experiri vide- bor, sicuti si, quod iussu eius credidissem, experirer: nec nos movere debet, quod Stichus de cuius peculio agitur vivat, quando non aliter ea res in peculio eius esse potest, quam si Pamphili peculium maneat. eadem ratio efficiet, ut id, quod in peculio Pamphili versum sit, ita praestari debere dicamus, ut prius eius, quod tibi Pamphilus debuerit, deductio fiat, quod vero in tuarn rem versum fuerit, praestetur etiam non deducto eo quod Pamphilus tibi debet. [Ad SC Vellaeanum (E. ro5)]. Si pro uno reo intercessit mulier, adversus utrumque restituitur actio creditori. [De mandato (E. ro8)]. 92. Qui negotia Lucii Titii procurabat, [ (17. 11 34 is, cum a debitoribus eius pecuniam exegisset, epistu- 26 lam ad eum 'emisit, qua si gnificaret certam summam ex ad ministratione apud se esse eamque creditam sibi se debiturum cum usuris semissibus: quaesitum est, an ex ea causa credita pecunia peti possit et an usurae peti possint. respondit non esse creditam: alioquin pcetemud, si i dicendum ex omni contractu nuda pactione a creditam fieri posse. nec huic simile esse, inin pecuniam apud te depositam convenerit ut c reditam habeas, credita fiat, quia tunc nummi, qui mei erant, tui fiunt: item quod, si a debitore meo iussero te ac- cipere pecuniam, credita fiat, id enim benigne receptum est. his argumentum esse eum, qui, cum mutuam pe- cuniam dare vellet, argentum vendendum dedisset, nihilo magis pecuniam creditam recte petiturum: et tamen pecuniam ex argento redactam periculo eius fore, qui accepisset argentum. et in proposito igitur dicendum actione mandati obligatum fore procura- torem, ut, quamvis ipsius periculo nummi fierent, tamen r usuras, de quibus convenerit, praestare debeat. Cum heres ex parte esses, mandavi tibi, ut praedium here- ditarium mihi emeres certo pretio: emisti. pro cohere- dum quidem partibus non dubie mandati actio est inter nos. pro tua autem parte posse dubitari ait, utrumne ex empto an mandati agi oporteat: neque enim sine ratione quem existimaturum pro hac parte sub condicione contractam emptionem. quod quidern maxime quaeri pertinere ait, ut, si forte prius quam emptio fieret decesserim et tu, cum scires me deces- sisse, propter mandatum meurn alii vendere nolueris, an heres meus eo nomine tibi sit obligatus, et retro, si alii vendideris, an heredi meo tenearis. nam si quidem sub condicione emptio facta videtur, potest agi, quem- admodum si quaevis alia condicio post mortem ex- stitisset: sin vero perinde mandati agendum sit, ac si alienum fundum emi mandassem, morte insecuta, cum id scieris, resoluto mandato nullam tibi actionem cum herede meo fore. sed et si mandati agendum esset, eadem praestanda, quae praestarentur, si ex empto ageretur. 93. i Titius Sempronio triginta dedit 5) 24 pactique sunt, ut ex reditu eius pecuniae tributum, quod Titius pendere deberet, Sempronius praestaret eomputatis usuris semissibus, quantoque minus tribu- torum nomine .praestiturn foret, quam earum usurarum quantitas esset, ut id Titio restitueret, quod amplius praestitum esset, id ex sorte decederet, aut, si et sor- tem et usuras summa tributorum excessisset, id quod amplius esset Titius Sempronio praestaret: neque de ea re ulla stipulatio interposita est. Titius consulebat, id quod amplius ex usuris Sempronius redegisset, quam tributorum nomine praestitisset, qua actione ab eo consequi possit. respondit pecuniae quidem creditae usuras nisi in stipulationem deductas non deberi: verum in proposito viclendum, ne non tam faenerata pecunia intellegi debeat, quam quasi mandaturn inter eos contractum, nisi quod ultra semissern consecuturus esset: sed ne ipsius quidern sortis petitionem pecuniae creditae fuisse, quando, si Sempronius earn pecuniam sine dolo malo vel arnisisset vel vacuatne 1d tabuisset, dicendum nihil eum eo nomine praestar ebuisse. quare tutius esse praescriptis verbis in factum acittioqt:ieenda dari, praesertim cum illud quoque convenisset, t i) fungasfr. 92, 93: quaer ar  inter aelionem aletspre actienes conslilmwdr.r. (16. I) 20 AFRICANI QUAESTIONUM LIB. VIII. 27  AFRICANI OUA 3 STIONUM LIB. VIII.  28 amplius praestitum esset, quam ex usuris redigeretnr, miserit, domino nocere debet. sed si servus mandatu sorti decederet: quod ipsum ius et causam pecunme dornini hominern emerit, quern dominus vitiosum esse creditae excedat.  i sciret, non tenetur viepnsdeitosc r.ieriCtirm caorpbrooscItitnriatovritis iospz- 1 94. Hominem certum pro te dari fide- 07. 1) 37 sonam, cum quidem esse, non dubitandum, quin, quanavis ipse domino iussi et solvi: cum mandati agatur, aestimatio etus ad mandati vel negotiorum gestorum actione sit obstrictus, id potius tempus, quo solutus sit, non quo agatur, re- nihilo magis eo nomine agere possit: at cum ipse ferri debet, et ideo etiamsi mortuus fuerit, nihilo minus inorans esse vitiosum mandatu domini qui id sciret utilis ea actio est. aliter in stipulatione servatur: nam e g merit et redhibitoria agat, ex persona domini utilem promissorem steterit, quo minus sua die solveret, aut exceptionem ei non putabat opponendam. tunc id tempus spectatur quo agitur, nisi forte aut per g8. Si duos servos quinis a te emam et F(2/. 2) 47 per creditorem, quo minus acciperet: etenim neutri eorum frustratio sua prodesse debet.   eorum alter evincatur, nihil dubii fore, quin recte eo nomine ex empto acturus sim, quamvis alter decem [De emplione et venditione (E.111)].  dignus sit, nec referre, separatim singulos an simul 95. Servus, quem de me cum peculio (19.03 0 1) . r • utrumque emerim. clsusoad p6r bar emisti, priusquam tibi traderetur, furtum mihi fec i t.  gg. Si, soluturus pecuniam tibi, it tt (4O3l3e- 9 quamvis  nu mvis ea res quam subripuit interierit, nihilo mis tuo signatam eam apud nummularium, i retentionem eo nomine ex peculio me habiturum ait, tur, deposuerim, tui periculi eam fore Mela libro de- id est ipso iure ob id factum minutum esse peculium, cimo scribit. quod verum est, cum eo tamen, ut illud eo scilicet, quod debitor meus ex causa condictionis maxime spectetur, an per te steterit, quo minus in sit factus. nam licct, si iam traditus furtum mihi continenti probaretur: nam tunc perinde habendum fecisset, aut omnino condictionem eo nomine de pe- erit, ac si parato me solvere tu ex aliqua causa ac- culio non haberem aut eatenus haberem, quatenus ex cipere nolles. in qua specie non utique semper tuum re furtiva auctum peculium fuisset, tamen in proposito periculum erit: quid enim, si inopportuno tempore vel et retentionem me habiturum et, si omne peculium loco optulerim? his consequens esse puto, ut etiam, si penes te sit, vel qttasi plus debito solverim posse me et emptor nummos et venditor mercem, quod invicem condicere. secundum quae dicendum: si nummos, quos parum fidei haberent, deposuerint, et nummi emptoris servus iste mihi subripuerat, tu ignorans furtivos esse periculo sint (utique si ipse eum, apud quem depone- quasi peculiares ademeris et consumpseris, condictio rentur, elegerit) et . nihilo minus rnerx quoque, quia eo nomine mihi adversus te competet, quasi res .mea emptio perfecta sit. ad te sine causa pervenerit. Si rem, quam servus venditus subripuisset DrD7 - 4 g  [De localione el conductione (E. It2)]. a me venditore, emptor vendiderit eaque in rerum natura esse desierit, de pretio negotiorum gestorum roo. Si fundus quem mihi locaveris (m• 21 33, 35 actio mihi danda sit, ut dari deberet, si negotium, publicatus sit, teneri te actione ex conducto, ut mihi quod tuum esse existimares, cum esset meum, gessisses: frui liceat, quamvis per te non stet, quo minus id sicut ex contrario in me tibi daretttr, si, cum heredita- praestes: quemadmodum, inquit, si insulam aedifican- tem quae ad me pertinet tuam putares, res tuas pro- dam locasses et solum corruisset, nihilo minus tene- prias legatas solvisses, quandoque de ea solutione beris. nam et si vendideris mihi fundUm isque prius- liberarer.  quam vacuus traderetur publicatus fuerit, tenearis ex Si sciens alienam rem ignoranti mihi ((19. 1) 3 o § i empto. Quod hactenus verum erit, ut pretium restituas, vendideris, etiam priusquam evincatur utiliter me ex non ut etiam id praestes, si quid pluris mea intersit empto acturum putavit in id, quanti mea intersit meam eum vacuum mihi tradi. similiter igitur et circa con- esse factam: quamvis enim alioquin verum sit vendito- ductionem servandum puto, ut mercedem quam praesti- rem hactenus teneri, ut rem emptori habere liceat, non terim restituas, eius scilicet temporis, quo fruitus non etiarn ut eius faciat, quia tamen dolum malum abesse fuerim, nec ultra actione ex conducto praestare cogeris. praestare debeat, teneri eum, qui sciens alienam, non nam et si colonus tuus fundo frui a te aut ab eo pro- suam ignoranti vendidit: id est maxime, si manumis- hibetur, quem tu prohibere ne id faciat possis, tantum suro vel pignori daturo vendiderit. etiam eti quo q in , rui f it uer f nter i eius ei quanti q , bis raesta p ei g6. [Si sumplus, quos in erudiendum [( - 197i 1 44 = 4 - 5 l' '. : lucrum eius continebitur: sin vero ab eo interpellabi- hominem emplor fecit, in lanlunz pretium excedisse pr-o- tur, quem tu prohibere propter vim maiorem aut po- ponas, ut non sil cogdatum a vendilore de lanta summa, tentiam eius non pOteris, nihil amplius ei quam mer- iniquum videtur in magnam quantitatem obligari vendir cedem remittere aut reddere debebis. torem], cum et forte idem mediocrium facultatium sit:  (35) Et haec distinctio convenit illi, quae a Servio et non ultra duplum periculum eum subire oportet.'  introducta et ab omnibus fere probata est, ut, si aver- 97. Cum mancipium morbosum vel vitio- (  sione insulam locatam dominus reficiendo, ne ea con- sum servus emat et redhibitoria vel ex empto dommus ,21. 1) si ductor frui possit, effecerit, animadverta i t n u t r e , re n s e t ce u s t s r a u r ra io experiatur, omnimodo scientiam servi, non dornini necne id opus demolitus est: quid enim spectandam esse ait, ut nihil intersit, peculiari an do- locator insulae propter vetustatem cogatur eam reficere inini nomine emerit et  an loca certum incertumve mandante . locator fundi cogatur ferre iniuriam eius, quem m prolmbere non eo emerit, quia tunc et illud ex bona fide est servu , hac distiP cum quo negotiu  nctione u m sit gestum, deceptum non esse, et fruendum  possit?  nos .it? intellegendum est autem non de eo, qui  de eo,fid  , fide qui et negotium suum praedi contraxerit, rursus delictum eiusdem, quod in contrahendo  dum locaverit tl et bona endo ad- r) et non . . . oportet Trib. 1  alien nec resistere dom' m praedium per fraudem locaverit mo possit, quominus is colonum frui r prohibeat. Cum fundtma communem habuimus et inter nos convenit, ut alternis annis certo pretio eum conductum haberemus, tu, cum tuus annus exiturus esset, consulto fructum insequentis anni corrupisti. agam tecum duabus actionibus, una ex conducto, altera ex locato: locati enim iudicio mea pars p • opria, con- ducti autem actione tua: dumtaxat propria in iudicium venient. deinde ita notat: nonne quod ad meam par- tem attinebit, communi dividundo praestabitur a te mihi damnum? recte quidem notat, sed tamen etiam Servi sententiam veram esse puto, cum eo scilicet, ut, cum alterutra actione rem servaverim, altera perematur. quod ipsum simplicius ita quaeremus, si proponatur inter duos, qui singulos proprios fiindos haberent, con- venisse, ut alter alterius ita conductum haberent, ut fructus mercedis nomine pensaretur. [De re uxoria (E. XX)]. zoi. Quae fundum in dote habebat, (23• 3) 5o divortio facto cum in matrimonium rediret, pacta est tum viro, uti decem in dotem acciperet et fundum sibi restitueret, ac datis decem, priusquam fundus ei restitueretur, in matrimonio decessit. illud ex bona fide "est et negotio contracto convenit, ut fundus, quasi sine causa penes maritum esse coeperit, condicatur. Et hoc evidentius circa actionem pigneraticiarn 1 ap- parebit. etenim si, cum fundum Cornelianum pignoris causa tibi tradidissem, 2 postea ex conventione fundum Titianum in hoc tibi tradiderim, 3 ut Cornelianum mihi restitueres: minime puto dubitandum erit, quin statim recte pigneraticia 4 ad recipiendum Cornelianum agere possim. 102. Si marito debitori fundi id quod [(23.5)9 debet doti mulier promiserit, 5 dotalem fundum effici. Quod si ei promittat, 6 qui fundum aut decem debuit, 2 in arbitrio esse mariti, quid in dote sit. Quod si Stichum aut fundum debuit maritus et quod debet, doti ei promissum 7 sit, Sticho mortuo fundum in 3 dotem esse. His consequens esse ait, ut, si Corne- lianum aut Sempronianum fundum debenti id quod debet doti promissum 7 sit, utrum eorum dotalem esse malit. plane utrum velit, alienatunun: alterum alienari non posse. si tamen alienum rursus redimat, adhuc in eius potestate est, an eum, quem retinuisset, alienari velit. Quod si fundus in dotem aestimatus (23• 5) rr datus sit, ut electio esset mulieris, negavit alienari fundum posse: quod si arbitrio mariti sit, contra esse. 1o3. Titia divo • tium a Seio fecit: hanc (24• 3) 34 Titius in sua potestate esse dicit et dotem sibi reddi postulat: ipsa se matrem familias dicit et de dote agere vult: quaesitum est, quae partes iudicis sint. respondi patri, nisi probet filiam non solum in sua potestate esse, sed etiam consentire sibi, denegandam actionem, sicuti denegaretur, etiamsi constaret eam in potestate esse. 204. Redintegrato matrimonio si iterum 1(25. 2) 23 divortium factum erit, ob res amotas prioris divortii causa, item ob impensas donationesque priore matri- monio factas , manere actionem s existimavit. fiduciae Afric.  2) fiduciae causa libi mancipio de- dissem Afric.  3) mancipio dederim Afric.  4) fiduciae Afric. 5) dixerit Afric.  6) dicat A • ic.  7) dictum Afi • c.  8) reten- tionem Afric. sit, iam  herede eius non quaeritur mora: nam tu3n2:7 xos.' 7 Cum patri familias mora, facta ,22. r) heredi proximo hereditario iure ea2 c ompetet ideoque ad ceteros quoque deinceps transmittitur. [De tutelis (E. XXII)]. illi  Tutor ita recte non datur:  aut (26. 2) 2 3 filiis meis, utri eorum volet, Titius tutor esto'; quid enim dicemus, si Titius constituere nolit, utri ex filiis i tutor esse velit? Ita autem recte tutor dabitur: ‘Titius si volet illi filio meo tutor esto'. [De furtis (E. XXIII)]. lo7. Rem mihi commodasti: eandem [ (t 3 . 6) 21 subripuisti: deinde cum commodati ageres nec a te scirem esse subreptam, iudex me condemnavit et solvi: postea comperi a te esse subreptam: quaesitum est, quae mihi tecum actio sit. respondit furti quidem non esse, sed commodati contrarium iudicium utile mihi r fore. In exercitu contubernalibus vasa utenda com- muni periculo dedi ac deinde meus servus subreptis his ad hostes profugit et postea sine vasis receptus est. habiturum me commodati actionem cum con- tubernalibus constat pro cuiusque parte: sed et mecum furti servi nornine agere possunt, quando et noxa caput sequitur. et si tibi rem periculo tuo uten- dam commodavero eaque a servo meo subripiatur, agere mecum fu • ti possis servi nornine. 1o8. 3 Si servus pignori datus creditori 103. 7) 31 furtum faciat, liberum est debitori servum pro noxae deditione relinquere: quod si sciens furem pignori mihi dederit, etsi paratus fuerit pro noxae dedito apud me relinquere, nihilo minus habiturum me pignerati- ciam actionem, ut indemnem me praestet. eadem ser- vanda esse Iulianus ait etiam cum depositus vel com- modatus servus furtum faciat.4 tog. 5 Si heres generaliter servum quem( [,30) ipse voluerit dare iussus sciens furem dederit isque furtum legatario fecerit, de dolo malo agi posse ait. sed quoniam illud verum est heredem in hoc teneri, ut non pessimum det, ad hoc tenetur, ut et alium ho- minem praestet et hunc pro noxae dedito relinquat. io. Si servus communis uni ex do- minis furtum fecerit, communi dividundo agi debere placet et arbitrio iudicis contineri, ut aut damnum praestet aut parte cedat. cui consequens videtur esse, ut etiam, si alienaverit suam partem, similiter et cum emptore agi possit, ut quodammodo noxalis actio caput sequatur. quod tamen non eo usque producendum ait, ut etiam, si liber sit factus, cum ipso agi posse dicamus, sicuti non ageretur etiam, si proprius fuisset. ex Ins igitur apparere et mortuo servo nihil esse, quod f actori eo nornine consequi possit, nisi forte quid ex re urtiv ad socium pervenerit. His etiam illud consequens esse ait, ut et si is servus, quem rruht pignori dederis, pokslate patris  famihas comiclif rei axonae adia gulle ad  t) cf. L% 1 . . 6, 7. Past divarliam (4.1  vizie 15,1t:  non transmillitu • nisi mora frcla, r. CLy4lan; Dotal- tertinere ad quaestionen 2 z ) (4 S 7".12;162";; -erttl:71; /2 . Icile  cum antan  ylloque pi00re a;alar,  110 § I. 3, rrihonianunt suspicari  uod  hoc fare,  fiducia scripseral, ad pignns 1ra nsinlisse.  4) eadcm  . faciat Trib. (7 , ._/». 110 § 5. 6). i lfricanns qerat hoc loco fiducia runi oxico coabacla, cf. (45• 3) 6, 5) inn , Š r , runi fr. II0, nbi eadem inloysolatio occurrit. 29  AFRICANI QUAESTION1/111 Li13. VIII. (47. z) 62 LIBER VII. [De liberali causa 2 (E..=.1)]. 25. Duo filii familias peculiares servos se- paratim uterque babebant: ex his alter servulum suum peculiarem vivo patre manumisit: pater utrique testa- mento peculium praelegaverat. quaerebatur, servus iste utrum arnborum an eius a quo manumissus erat liber- tus esset. respondit, si prius testamentum pater fecisset, quam filius eum liberum esse iussisset, unius esse libertum, ideo quod eum quoque in peculio legasse videretur: sed si postea testamentum pater fecisset, non videri eam mentem eius fuisse, ut eum, qui marm- missus esset, legaret eumque servum, quoniam prae- legatus non esset, mortuo patre amborum servum fuisse. 26. 3 Medicus libertus, quod putaret, si liberti sui medicinam non facerent, multo plures im- perantes sibi habiturum, postulabat, ut sequerentur se neque opus facerent: id ius est nec ne? respondit esse, dummodo liberas operas ab eis exigeret, hoc est ut adquiescere eos meridiano tempore et valetudinis et honestatis suae rationem habere sineret. Item rogavi, si has operas liberti dare nollent, quanti opor- teret aestimari. respondit, quantum ex illorum operis fructus, non quantum ex incommodo dando si prohiberet eos medicinam facere, commodi patronus consecuturus esset. 1) cy: (4o. i2) 24 § 4 el (6. 1) 58 eitY. a Paulo epit. 3 (quod tamen frgm. ad rei vindicationem puto pertinere).  2) heris con- sulli occasione hulus  amne ius manumissionum tractare solent 3) Pertinet forsitan ad tractatun t „de operarnm aestinunione," v.(7.7) 4 , 6; Lenel 4 15. 308. (38. I) 26 43  ALFENI DIGESTA AB ANONYMO EPITOMATA LIB. VI. VII.  44 cusatos esse inque eorum locum alios esse sumptos, et quaerebatur, singulorum iudicum mutatio eandem rem an aliud iudicium fecisset. respondi, non modo si unus aut alter, sed et si omnes iudices mutati essent, tamen et rem eandem et iudicium idem quod antea fuisset permanere: neque in hoc solum evenire, ut partibus commutatis eadem res esse existimaretur, sed et in multis ceteris rebus: nam et legionem eandem haberi, ex qua multi decessissent, quorum in locum alii subiecti essent: et populum eundem hoc tempore putari qui abhinc centum annis fuissent, cum ex illis nemo nunc viveret: itemque navem, si adeo saepe re- fecta esset, ut nulla tabula eadem permaneret quae non nova fuisset, nihilo minus eandem navem esse existimari. quod si quis putaret partibus commutatis aliam rem fieri, fore ut ex eius ratione nos ipsi non idem essemus qui abhinc anno fuissemus, propterea quod, ut philosophi dicerent, ex quibus particulis mis consisteremus, hae cottidie ex nostro corpore de- cederent aliaeque extrinsecus in earum locum ac- cederent. quapropter cuius rei species eadem consisteret, rem quoque eandem esse existimari. [De liberali causa l (E. XXXI)]? 24. Is a quo fundus petitus erat ab alio Kij-57 eiusdem fundi nomine conventus est: qua.erebatur, si alterutri eorum iussu iudicis fundum restituisset et postea secundum alterum petitorem res iudicaretur, quernadmodum non duplex damnum traheret. re- spondi, uter prior iudex iudicaret, eum oportere ita fundum petitori restitui iubere, ut possessori caveret vel satisdaret, si alter fundum evicisset, eum praestare. [De publicanis et vectigalibu s el commissis (E. XXXII)]. 27. In lege locationis scriptum erat: (i9. 2) 29 ‘redemptor silvam ne caedito neve cingito neve deurito neve quem cingere caedere urere sinito'. quaerebatur, utrum redemptor, si quem quid earum rerum facere vidisset, prohibere deberet an etiam ita silvam custo- dire, ne quis id facere possit. respondi verbum sinere utramque habere significationem, sed locatorem potius id videri voluisse, ut redemptor non solum, si quem casu vidisset silvam caedere, prohiberet, sed uti curaret et daret operam, ne quis caederet. 28. Caesar cum insulae Cretae cotorias (39. 4 ) 15 locaret, legem ita dixerat: `ne quis praeter redempto- rem post idus Martias cotem ex insula Creta fodito neve eximito neve avellito'. cuiusdam navis onusta cotibus ante idus Martias ex portu Cretae profecta vento relata in portum erat, deinde iterum post idus Martias profecta erat. consulebatur, num contra legem post idus Martias ex insula Creta cotes exisse videren- tur. respondit, tametsi portus quoque, qui insulae essent, omnes eius insulae esse viderentur, tamen eum, qui ante idus Martias profectus ex portu esset et re- latus tempestate in insulam deductus esset, si inde exisset non videri contra legem fecisse, praeterea quod iam initio evectae cotes viderentur, cum et ex portu navis profecta esset. 2g. In lege censoria portus Siciliae ita [(so 16)203 scriptum erat: `servos, quos domum quis ducet suo usu, pro is portorium ne dato'. quaerebatur, si quis a Sicilia servos Romam mitteret fundi instruendi causa, utrum pro his hominibus portorium dare deberet nec ne. respondit duas esse in hac scriptura quaestiones, primam, quid esset `domum ducere', alteram, quid esset ‘suo usu ducere'. igitur quaeri soleret, utrum, ubi quisque habitaret sive in provincia sive in Italia, an dumtaxat in sua cuiusque patria domus esse recte dicetur, sed de ea re constitutum esse eam domum unicuique nostrum debere existimari, ubi quisque sedes et tabulas haberet suarumque rerum constitutionem fecisset. quid autem esset `usu suo', magnam habuisse dubitationem. Cum in testamento alicui argentum, quod ( 34 . 2) 28 usus sui causa paratum esset, legaretur, itemque vestis aut supellex, quaesitum est, quid cuiusque usus causa videretur paratum esse, utrumne id argentum, quod victus sui causa paratum pater familias ad cotidianum usum parasset an et si eas mensas argenteas et eius generis argentum haberet, quo ipse non temere utere- tur, sed commodare ad ludos et ad ceteras appara- tiones soleret. et magis placet, quod victus sui causa paratum est, tantum contineri. Itemque de servis eadem ratione quaeri, [(50.16)2o3 qui eorum usus sui causa parati essent? utrum dis- pensatores, insularii, vilici, atrienses, textores, ope- rarii quoque rustici ' ha berentur, ex rustici, qui agrorum colendorum causa h caperet, quibus s ci e ulb to u l s eraagris quos quisque emiss t  ipse pater familias fructus aliquam rem uteretur,  re , omnes denique servos, et sibi videri eos d  ut ipse haberet atque eis ad ali habere, qui ad eius r c , n eque ideo emisset, ut venderet? tum praepositi d emum . usus sui causa patrem familias o destinatique tuendum atque ipsius cul- tque essent, quo in genere iunctores, cubicularii, coci, ministratores atque alii, qui ad eiusmodi usum parati essent, numerarentur. 3o. Arbiter ex compromisso sumptus cum [4.8)5o ante eurh diem, qui constitutus compromisso erat, sen- tentiam dicere non posset, diem compromissi proferri iusserat: alter ex litigatoribus dicto audiens non fuerat: consulebatur possetne ab eo pecunia ex compromisso peti. respondi non posse, ideo quod non esset arbitro permissum ut id iuberet. DIGESTA A PAULO EPITOMATA. LIBER I. 31. 1 Qui per certum locum iter aut actum L(8.4)15 alicui 2 . cessisset, eum pluribus per eundem locum vel iter vel actum 2 cedere posse verum est: quemadmo- dum si quis vicino suas aedes servas fecisset, nihilo minus aliis quot vellet multis eas aedes servas facere potest. 32. Si servus insciente domino rem pe- [141- 3) 34 culiarem vendidisset, emptorem usucapere posse. 33• 3 Eum, qui civitatem amitteret, nihil [t s zt_ g . 22, 3 aliud iuris adimere liberis, nisi quod ab ipso perven- turum esset ad eos, si intestatus in civitate moreretur: hoc est hereditatem eius et libertos et si quid aliud in hoc genere repperiri potest. quae vero non a patre, sed a genere, a civitate, a rerum natura tribuerentur, ea manere eis incolumia. itaque et fratres fratribus fore legitimos heredes et adgnatorum tutelas et here- ditates habituros: non enim haec patrem, sed maiores eius eis dedisse. LIBER II. [De lestamentis et legatis]. 34• `Si Maevia mater mea et Fulvia filia (z8. 5 ) 46 mea vivent, tum mihi Lucius Titius heres esto'. Ser- vius respondit, si testator filiam numquam habuerit, mater autem supervixisset, tamen Titium heredem fore, quia id, quod impossibile in testamento scriptum esset, nullam vim haberet. 35• 'Filiae meae quotienscumque vidua [(33. I) 22 erit, in annos singulos centum heres meus dato': quae- ritur, si filia minus annui temporis vidua fuisset, num- quid minus ei centum deberentur. respondit sibi videri, tametsi totus annus nondum fuisset, tamen deberi. 36. Filiae suae ita quis legavit: `si Attia filia mea arbitratu Lucii Titii nupserit, ei tot heres meus dato'. Titio ante testatorem mortuo Attia nu- pserat: quaerebatur, an legatum ei deberetur. respon- dit deberi. `Attia uxor mea optato Philargyrum puerum, Agatheam ancillam, qui mei erunt cum moriar': is qui testamentum fecit Agatheam, quam testamenti tempore habuit, vendidit et postea ancillas emit, ex his uni Agatheae nomen imposuit: quae- situm est, an haec legata videretur. respondit legatam videri. 45 ALFENI DIG 3 STA A PAULO EP ITOMATA LIB. I. II Qu • madmodum singulae res iure civili adquirantur? 2) in iure 3) De hereditatibus? de in • e adoationis? gennini (Veris libra I. testamenta videtur traelasse, v. (33• I) 28 37• Si in testamento scriptum esset: 'heres L( 3 0) 1 4 :6 meus aureos 1 centum Licinio damnas esto' neque ad- scripsisset `dare, deberi legatum constat. 38. ‘Pueri.' appellatio tres significa- 150. [6) 204 tiones habet: unam, cum omnes servos pueros appellare- mus: alteram, curn puerum contrario mimine puellae diceremus: tertiam, cum aetatem puerilem demon- straremus. 39. Cum quaereretur, agni legati quatenus 673 viderentur, quidam aiebant agnum dumtaxat sex men- sum esse: sed verius est eos legatos esse, qui minores anniculis essent. Servis et ancillis urbanis legatis agasonem mulionem legato non contineri respondi: eos enim solos in eo numero haberi, quos pater familias 2 circum se ipse sui cultus causa haberet. Lana lino purpura uxori legatis, quae eius causa parata essent, cum multam lanam et omnis generis reliquisset, quae- rebatur, an omnis deberetur. respondit, si nihil ex ea destinasset ad usum uxoris, sed omnis commixta esset, non dissimilem esse deliberationem, cum penus legata esset et multas res quae penus essent reliquisset, ex quibus pater familiaS vendere solitus esset. nam si vina diffudisset habiturus usioni ipse et heres eius, tamen omne in penu existimari. sed cum probaretur eum qui testamentum fecisset partem penus vendere solitum esse, constitutum esse, ut ex eo, quod ad an- num opus esset, heredes legatario darent. sic mihi placet et in lana fieri, ut ex ea quod ad usum annuum mulieri satis esset, ea sumeret: non enim deducto eo, quod ad viri usum opus esset, reliquum uxori legatum 3 esse, sed quod uxoris causa paratum esset. Praediis legatis et quae eorum praediorum colendorum causa empta parataque essent, neque topiarium neque saltua- rium legatum videri ait: topiarium enim ornandi, sal- tuarium autem tuendi et custodiendi fundi magis quam colendi paratum esse: asinum machinarium legatum videri: item oves, quae stercorandi fundi causa para- rentur: item opilionern, si eius generis oves curaret. [De usu fructu legato]. 4o. Heres in fundo, cuius usus fructus I (33. legatus est, villam posuit: eam invito fructuario de- molire non potest, nihilo magis quam si, quam arborem posuisset, ex fundo is evellere vellet: sed si antequam usufructuarius prohibuerit, demolierit, impune facturum. 4I. Sed si grandes arbores essent, non ((7.6 posse eas caedere [fructuarium silvae non caeduae]. [De servitute legataP 42. Lumen id est, ut caelum videretur, et [(8.2) 1-6 intcrest inter lumen et prospectum: nam prospectus etiam ex inferioribus locis est, lumen ex inferiore loco esse non potest. 43• 2 Qui duo praedia confinia habuerat, rfs.73)9 superiorem fundum vendiderat: in lege ita dixerat, ut aquam sulco aperto emptori educere in fundurn feriorem recte liceat: si emptor ex alio fundo aquam acciperet et eam in inferiorem ducere vellet, quaesitum est, an possit id suo iure facere nec ne. respondi nihil amplitt, quarn quod  us fundi siccan  de- rivaret, s vicinum inferiorern recipere debere. di causa i) aurcos Trib.  2) inhytum pdes oceasione sinais quae• slionis irr byairs  7.. (33. 3)6. 48 ALPENT DIGESTA A PAULO EPITONIATA LIB. II. III. cepisset, si quid ob eam rem datum esset, id recte praestari. sed si prius de furto iudicium factum esset et hominem noxae dedisset, deinde de ipso homine secundum petitorem iudicium factum esset, non debere ob eam rem iudicem, quod hominem non traderet, litem aestimare, quoniam nihil eius culpa neque dolo contigisset, quo minus hominem traderet. [Pro socio]. 5o. De communi servo unus ex sociis quaestionem habere nisi communis negotii causa iure non potest. 51. Duo societatem coierunt, ut gram- I (17. 2) 71 maticam docerent et quod ex eo artificio quaestus (21. 2) 44 fecissent, commune eorum esset: de ea re quae volue- runt fieri in pacto convento societatis proscripserunt, deinde inter se his verbis stipulati sunt: thaec, quae supra scripta sunt, ea ita dari fieri neque adversus ea fieri? si ea ita data facta non erunt, tum viginti milia dari?' quaesitum est, an, si quid contra facturn esset, societatis actione agi posset. respondit, si quidem pacto convento inter eos de societate facto ita stipulati essent haec ita dari fieri spondes?', futurum fuisse, ut, si novationis causa id fecissent, pro socio agi non pos- sit, sed tota res in stipulationem translata videretur. sed quoniam non ita essent stipulati `ea • ita dari fieri spondes?' sed `si ea ita facta non essent, decem dari?' non videri sibi rem in stipulationem pervenisse, sed dumtaxat poenam (non enim utriusque rei promissorem obligari, ut ea daret faceret et, si non fecisset, poenam sufferret) et ideo societatis iudicio agi posse. Duo colliberti societatem coierunt lucri quaestus compendii, postea unus ex his a patrono heres institutus est, alteri legatum datum est. neutrum horum in medium referre debere respondit. [De entptione el venditione]. 52. Lectos emptos aedilis, cum in 1 (18. 6) r3, via publica positi essent, concidit: si traditi essent emptori aut per eum stetisset quo minus traderentur; emptoris periculum esse placet. (15) Quod si neque traditi essent neque emptor in mora fuisset quo minus traderentur, venditoris peri- culum erit. Materia empta si furto perisset, post- quam tradita esset, emptoris esse periculo respondit, si minus, venditoris: videri autem trabes traditas, quas 47 (r0. 3) 27 [De instrumento legato]. 44• Villae instrumento legato supellecti- (33• 7) 16 lem non contineri verius est. Vinea et instrumento eius legato instrumentum vineae nihil esse Servius re- spondit: qui eum consulebat, Cornelium respondisse aiebat palos perticas rastros ligones instrumenti vineae 2 esse: quod verius est. Quidam uxori fundum, uti instructus esset, in quo ipse habitabat, legavit. con- sultus de mulieribus lanificis an instrumento contine- rentur, respondit non quidem esse instrumenti fundi, sed quoniam ipse pater familias, qui legasset, in eo fundo habitasset, dubitari non oportere, quin et ancillae et ceterae res, quibus pater familias in eo fundo esset instructus, omnes legatae viderentur. 45• 1 Scapham non videri navis esse re- spondit nec quicquam coniunctum habere, nam sca- pham ipsam per se parvam naviculam esse: omnia autem, quae coniuncta navi essent (veluti gubernacula malus antemnae velum), quasi membra navis esse. [De peculio legato]. 46. Servo manumisso peculium legatum (33. 8) 15 erat: alio capite omnes ancillas suas uxori legaverat: in peculio servi ancilla fuit. servi eam esse respondit neque referre, utri prius legatum esset. 47. Quod servus ex peculio suo credi- (46. 3) 35 disset aut deposuisset, id ei, sive venisset sive manu- missus esset, recte solvi potest, nisi aliqua causa inter- ciderit, ex qua intellegi possit invito eo, cuins tum is servus fuisset, ei solvi. sed et si quis dominicam pe- cuniam ab eo faeneratus esset, si permissu domini servus negotium dominicum gessisset, idem iuris est: videtur enim voluntate domini qui cum servo negotium contraheret et ab eo accipere et ei solvere. emptor signasset. 53. Quidquid venditor accessurum dixent, I (i9.1) 27_ id integrum ac sanum tradi oportet: veluti si fundo dolia accessura dixisset, non quassa, sed integra dare debet. LIBER III.2 [De hereditatis fietitione]. 48. Cum multi heredes instituti essent, ex . 1_(5.4) 9 his unus in Asia erat: eius procurator venditionem fecit et pecuniam pro parte eius abstulerat: postea ap- paruerit eum qui in Asia erat antea decessisse instituto ex parte dimidia herede procuratore suo et ex parte alio. quaesitum est, quemadmodum pecunia ex here- ditate petenda esset. responsum est ab eo, qui pro- curator eius fuisset, totam hereditatem, quia ex here- ditate ea pecunia fuisset quae ad procuratorem ex venditione pervenisset, petere eos oportere: et nihilo minus partem dimidiam hereditatis a coheredibus eius. ita fore, sive omnis ea pecunia penes eum qui pro- curator fuisset resideret, ut omnem per iudicem ab eodem recuperarent, sive is partem dimidiam coheredi suo reddidisset, ipsum ex dimidia parte et ex dimidia coheredes eius condemnarent. [De rei vindicatione]. 49. A quo servus petebatur et eiusdem (6.1)58 servi nomine cum eo furti agebatur, quaerebat, si utro- que iudicio condemnatus esset, quid se facere opor- teret. si prius servus ab eo evictus esset, respondit, non oportere iudicem cogere, ut eum traderet, nisi ei satisdatum esset, quod pro eo homine iudicium ac- (19 • 2) 3o [De locatione el conduetione]. 54• Qui insulam triginta conduxerat, singula caenacula ita conduxit, ut quadraginta ex omnibus colligerentur: dominus insulae, quia aedificia vitium facere diceret, demolierat eam: quaesitum est, quanti lis aestimari deberet, si is qui totam conduxerat ex conducto ageret. respondit, si vitiatum aedificium necessario demolitus esset, pro portione quanti do- minus praediorum locasset, quod eius temporis habita- tores habitare non potuissent, rationem duci et tanti litem aestimari: sin autem non fuisset necesse demoliri, sed quia melius aedificare vellet, id fecisset, quanti conductoris i nteresset, habitatores ne migrarent, tanti I) v. (33. 7) 2 9•  2) Liber  videtur pertinere ad in rem actiones et b. f. iudicia. 49 ALFENI DIGESTA A PAULO EPITOMATA LII3. III. IV. x condemnari oportere. Aedilis in municipio balneas conduxerat, ut eo anno municipes gratis lavarentur: post tres menses incendio facto respondit posse agi cum balneatore ex conducto, ut pro portione temporis, quo lavationem non praestitisset, pecuniae cont•ibutio 2 fieret. Qui mulas ad certum pondus oneris locaret, cum maiore onere conductor eas rupisset, consulebat de actione. respondit vel lege Aquilia vel ex locato recte eum agere, sed lege Aquilia tantum cum eo agi posse, qui tum mulas agitasset, ex locato etiam si alius 3 eas rupisset, cum conductore recte agi. Qui aedem faciendam locaverat, in lege dixerat: `quoad in opus lapidis opus erit, pro lapide et manupretio dominus redemptori in pedes singulos septem dabit': quaesitum est, utrum factum opus an etiam imperfectum metiri 4 oporteret. respondit etiam imperfectum. Colonus villam hac lege acceperat, ut incorruptam redderet praeter vim et vetustatem: coloni servus villam incen- dit non fortuito casu. non videri eam vim exceptam respondit nec id pactum esse, ut, si aliquis domesticus eam incendisset, ne praestaret, sed extrariam vim utrosque excipere voluisse. 55• ' Cum depressa navis aut deiecta esset, [(14•2)7 quod quisque ex ea suum servasset, sibi servare re- spondit, tamquam ex incendio. [De in factum actionibusil 56. Duo secundum Tiberim cum arn- I (19. 5) 23 bularent, alter eorum ei, qui secum ambulabat, rogatus anulum ostendit, ut respiceret: illi excidit anulus et in Tiberim devolutus est. respondit posse agi cum eo in factum actione. [De dotibus]. 57• 2 Aliud est, si pater pro filia dotem (23. 4 ) 19 promisit, ut annua bima trima quadrima quinto anno dos a se redderetur, et convenit, ut isdem diebus dos soluto matrimonio redderetur: hoc enim pactum ita valet, si patri filia heres exstitisset et interveniente ea pactum conventum fuerit. 58. Vir in fundo dotali uxoris rogatu olive- L(23.5)8 tum succiderat ad hoc, ut novellum reponeret: postea vir mortuus erat et uxori dotem relegaverat. ligna, quae ex oliveto excisa essent, oportere mulieri reddi respondit. 59. Servus communis viri et fratris eius [ (2 4 . 1) 3s puerum donavit uxori fratris: pro qua parte is servus qui donasset viri esset, pro ea parte munus non esse factum mulieris respondit. Idem iuris erit, si ex tribus fratribus unus uxorem haberet et rem com- munem uxori .donasset: nam ex tertia parte mulieris res facta non est, ex duabus autem partibus reliquis, si id scissent fratres aut posteaquam donata esset ratum habuissent, non debere mulierem reddere. * 6o. 3 Supellectilis eas esse res puto, quae [ (33. xo) 6 ad usum communem patris familias paratae essent, quae nomen sui generis separatim non haberent: quare quae ad artificii genus aliquod pertinerent neque ad communem usum patris familias accommodatae essent, r supellectilis non esse. Sed nec pugillares et codices in supellectili sunt. i) Paulits etiam in libris ad cdrdrtnz de lege Rhodia tractaltan in actione lacati  z) v. (2 3 . 4 ) 17.  3) Fr• 59 3 ia'etu• esse libri  (de suAbellectile legata). Lencl, Palingencsia, rd LIBER IV. utrum dominium loci ad eum pertineat an ut per eum locum accedere possit. respondit, si ita rec `circa eam aquam late pedes decem', iter eluern PitsasXa tt : videri venditoris esse. ditione aquam, quae in fundo nascebatur, et circa eam aquam late decem pedes exceperat: quaesitum est, 61. Qui duo praedia habebat, in uniu s [De legibus mancipi aut venditionis]. ven- ,s. 3 ) 3 o 62. Qui fundum vendebat, in lege ita (18. 1) 4o dixerat, ut emptor in diebus triginta p • oximis fundum metiretur et de modo renuntiaret, et si ante eam diem non renuntiasset, ut venditoris fides soluta esset: emptor intra diem mensurae quo minorem modum esse cre- didit renuntiavit et pecuniam pro eo accepit: postea eum fundum vendidit et cum ipse emptori suo ad- metiretur, multo minorem modum agri quam putaverat invenit: quaerebat, an id quod minor is esset consequi a suo venditore posset. respondit interesse, quemad- modum lex diceretur: nam si ita dictum esset, ut emptor diebus triginta proximis fundum metiatur et domino renuntiet, quanto modus agri minor sit, post diem trigensimum renuntiasset, nihil ei profutu- rum: sed si ita pactum esset, ut emptor in diebus proximis fundum metiatur et de modo' agri renuntiet, et si in diebus triginta renuntiasset minorem modum agri esse, quamvis multis post annis posse eum quo r minot is modus agri fuisset repetere. In lege fundi aquam accessuram dixit: quaerebatur, an etiam iter aquae accessisset. respondit sibi videri id actum esse, et ideo iter quoque venditorem tradere oportere. Qui agrum vendebat, dixit fundi iugera decem et octo esse, et quod eius admensum erit, ad singula iugera certum pretium stipulatus erat: viginti inventa 3 sunt: pro viginti deberi pecuniam respondit. Fundi venditor f • umenta manu sata receperat: in eo fundo ex stipula seges erat enata: quaesitum est, an pacto contineretur. respondit maxime referre, quid est actum: ceterum secundum verba *non* esse actum, quod ex stipula nasceretur, non magis quam si quid ex sacco saccarii cecidisset aut ex eo quod avibus ex 4 aere cecidisset natum esset. Cum fundum quis ven- diderat et omnem fructum receperat, et arundinem 5 caeduam et silvam in fructu esse respondit. Dolia, quae in fundo domini essent, accessura dixit: etiam ea, quae servus qui fundum coluerat emisset peculiaria, 6 emptori cessura respondit. Rota quoque, per quam aqua traheretur, nihilo minus aedificii est quam situla. Qui fundum vendidit, ‘pomum' recepit: [(50. (6) nuces et ficos et uvas duintaxat duracinas et purpureas et quae eius generis essent, quas non vini causa habere- mus, quas Graeci •c ( no: c fuovs appellarent, reice[p(t2aLvt2d)e4r5 i. 63. Qui fundum tradiderat 2 iugerun centum, fines multo amplius emptori dernonstrave. si quid ex his finibus evinceretur, pro bomtate etus emptori praestandum ait, quamvis id quod relinqueretur centum iugera haberet. [De aqua filuvia arcenda]• 64. Vicinus Ioci superioris prar arabat, ut per sulcos itemque porca  et rem veniret: quaesitum est, an per arbitrum aquae 2 ) rnancipio dederat t) mancipare  4 66. Ad exhibendum possunt agere omnes 1 (io. 4) 19 quorum interest. sed quidam consuluit, an possit effi- cere haec actio, ut rationes adversarii sibi exhiberen- tur, quas exhiberi magni eius interesset. respondit non oportere ius civile calumniari neque verba captari, sed qua mente quid diceretur, animadvertere convenire. nam illa ratione etiam studiosum alicuius doctrinae posse dicere sua interesse illos aut illos libros sibi ex- hiberi, quia, si essent exhibiti, cum eos legisset, doctior et melior futurus esset. 67. Si cretae fodiundae causa specum (47. 2) 58 quis fecisset et cretam abstulisset, fur est, non quia fodisset, sed quia abstulisset. LIBER V. [De servitutibus41 68. Eum debere columnam restituere, quae [(8.2)33 onus vicinarum aedium ferebat, cuius essent aedes quae servirent, non eum, qui imponere vellet. nam cum in lege aedium ita scriptum esset: ‘paries oneri ferundo uti nunc est, ita sit', satis aperte significari in perpetuum parietein esse debere: non enim hoc his verbis dici, ut in perpetuum idem paries aeternus esset, quod ne fieri quidem posset, sed uti eiusdem modi paries perpetuum esset qui onus sustineret: quemadmodum si quis alicui cavisset, ut servitutem praeberet, qui onus suum sustineret, 2 ‘si ea res quae Haud scth an lard IV. adscribendunt sit fr. 68, cf. fr. 6r. 2) Ut .  . mstineret ,gloss. 51  ALEENI DICESTA A PAULO EPITOMATA LIB. IV—ViI.  52 pluviae arcendae possit cogi, ut in alteram partem araret, ne sulci in eius agrum spectarent. respondit non posse eum facere, quo minus agrum vicinus quem- admodum vellet araret. Sed si quos sulcos trans- versos aquarios faceret, per quos in eius agrum aqua deflueret, hosce ut operiret, per arbitrum aquae pluviae 2 arcendae posse cogere. Sed et si fossas fecisset, ex quibus aqua pluvia posset nocere, arbitrum, si ap- pareat futurum, ut aqua pluvia noceret, cogere oportere fossas eum explere et, nisi faceret, condemnare, tametsi antequam adiudicaret, aqua per fossas numquam flu- 3 xisset. Lacus cum aut crescerent aut decrescerent, numquam neque accessionem neque decessionem in eos vicinis facere licet. [De flunzinibus publicis]. 65. Attius fundum habebat secundum I (41• /) 38 viam publicam: ultra viam flumen erat et ager Lucii Titii: fluit flumen paulatim primum omnium agrum, qui inter viam et flumen esset, ambedit et viam sustulit, postea rursus minutatim recessit et alluvione in anti- quum locum rediit. respondit, cum flumen agrum et viam publicam sustulisset, eum agrum eius factum esse, qui trans flumen fundum habuisset: postea cum paula- tim retro redisset, ademisse ei, cuius factus esset, et addidisse ei, cuius trans viam esset, quoniam eius fundus proximus flumini esset, id autem, quod publi- cum fuisset, nemini accessisset. nec tamen impedimento viam esse ait, quo minus ager, qui trans viam allu- vione relictus est, Attii fieret: nam ipsa quoque via fundi esset. * servit et tuum onus ferret, perisset, alia in locum eius dari' debeat. [De furtis el onere averso]. 6g. Servus cuiusdam insciente domino 2. 6) 36 magidem commodavit: is cui commodaverat pignon earn posuit et fugit: qui accepit non aliter se reddi- turum aiebat, quam si pecuniam accepisset: accepit a servulo et reddidit magidem: quaesitum est, an pecunia ab eo repeti possit. respondit, si is qui pignori ac- cepisset magidem alienam scit apud se pignori deponi, furti eum se obligasse ideoque, si pecuniam a servulo accepisset redimendi furti causa, posse repeti: sed si nescisset alienam apud se deponi, non esse furem, itern, si pecunia eius nomine, a quo pignus acceperat, a servo ei soluta esset, non posse ab eo repeti. 7o. Qui ratiario crediderat, cum ad diem [ (13. 7) 30 pecunia non solveretur, ratem in flumine sua auctori- tate detinuit: postea flumen crevit et ratem abstulit. si invito ratiario retinuisset, eius periculo ratem fuisse respondit: sed si debitor sua voluntate concessisset, ut retineret, culpam dumtaxat ei praestandam, non vim maiorem. 71. In navem Saufeii cum complures frumentum confuderant, Saufeius uni ex his frumen- tum reddiderat de communi et navis perierat: quaesi- tum est, an ceteri pro sua parte frumenti cum nauta agere possunt oneris aversi actione. respondit rerum locatarum duo genera esse, ut aut idem redderetur (sicuti cum vestimenta fulloni curanda locarentur) aut eiusdem generis redderetur (veluti cum argentum pu- sulatum fabro daretur, ut vasa fierent, aut aurum . , ut anuli): ex superiore causa rem domini manere, ex posteriore in creditum iri, idem iuris esse in deposito: nam si quis pecuniam numeratam ita deposuisset, ut neque clusam neque obsignatam traderet, sed ad- nurneraret, nihil aliud eum debere apud quem deposita esset nisi tantundem pecuniae solveret. secundum quae videri triticum factum Saufeii et recte datum. quod si separatim tabulis aut heronibus aut in alia cupa clusum uniuscuiusque triticum fuisset, ita ut internosci posset quid cuiusque esset, non potuisse nos permutationem facere, sed tum posse eum cuius fuisset triticum quod nauta solvisset vindicare. et ideo se improbare actiones oneris aversi: quia sive eius generis essent merces, quae nautae traderentur, ut continuo eius fierent et mercator in creditum iret, non videretur onus esse aversum, quippe quod nautae fuisset: sive eadem res, quae tradita esset, reddi deberet, furti esse actionem locatori et ideo supervacuum esse iudicium oneris aversi. sed si ita datum esset, ut in simili re solvi possit, conductorem culpam dumtaxat debere (nam in re, quae utriusque causa contraheretur, culpam deberi) neque omnimodo culpam esse, quod uni reddidisset ex frumento, quoniam alicui primum reddere eum ne- cesse fuisset, tametsi meliorem eius condicionem faceret quam ceterorum. LIBER VI. 72• Cum qu aerebatur, iudex, si per- [ (42. i) 62 peram iudicasset, an posset eodem die iterum iudi- care, r espondit non posse. LIBER VII. (19• 2 ) 31 LIBER VIII. [De legatis]. 7 3• Textoribus omnibus, qui sui essent cum (32) di moreretur, legatis quaesitum est, an et is, quem postea ex his ostiarium fecisset, legato contineretur. respondit contineri: non enim ad aliud artificium, sed ad alium usum transductum esse. 74• `Illi cum illo habitationem lego.' perinde est, ac si ita `illi et  legasset. ALFENUS LAUDATUR NON INDICATO LIBRO. 75. Ulp. 16 ad edict: 2 De arbore, quae in [(6. I) 5 § 3 allenum agrum translata coaluit et radices immisit, Varus et Nerva utilem fn rem actionem dabant: nam si nondunz coaluit, mea esse non desthet. 76. Ulp. 17 ad edict. Alfenum denique scri- (8. 5) 8 § 5 bere ait [Aristo] posse ita agi ius illi non esse in suo lapidem caedere, ut in nzeum fundum fragmenfa cadant. 77. Ulp. 18 ad edict. 3 Si navis alteram (9.2) 29 § 4 Contra se venientem obruisset, aut in gubernatorem aut ducatorem actionem conzpetere damni iniuriae Alfenus ait: sed si tanta vzs navi facta sit, quae temperari non potuil, nullam  dominum dandam actionem: sin autem culpa nautarum id facturn sit, puto Aquiliae szefficere. 78. Paul 32 ad edict. • Item screPtum est [(t 7.2)65 §8 posse procuratori quoque meo socium meum renunhare. quod Servius apud Alfenzem ita notal: esse in polestate domini, cum procuratorz' fius renuntialum est, an velit ratam habere renuntiationem. 79. Pomp. 9 ad Sabin. 5 Si servus d07712 . 11Z L(r8.1)IS§t iussu in demonstrandis finibus agri venditi vel errore vel dolo plus demonstraverit, id tamen demonstratunz ac- cipi oportet, quod dominus senserit • et idenz Alfenus scripsil de vacua possessione per servum tradita. 80. Papin. 27 quaest. Tilio cenlum aureos6 La)74 heres praesens dato': deinde protulit dienz legatorran. non est verum, quod Alferzus relluli t, cenlum praesenti deberi, quia dienz proprium habuerunt. 81. Labeo 2 post. a Iavol. epit. Cunz ifa le- L (32) 29 § 2 gatum esset: quanta pecunia ex hereditate  ad me perveni lantam pecunthm heres meus Seiae dato', legalum pulat Labeo, quod acceptunz in tabulis suis ex ea hereditate lestator rethelissei: ceterrem negal cavendzan heredi a legatario, si quid forle postea eius hereditalis nomine heres damnalus essel, ego contra puto, quia non potest videri pervenisse ad heredem, quod eius hereditalis nomine praestaturus esset: idenz Alfenus Varus Servio placuisse scribil, quod et verum est. 82. Labeo ibid, Cum scriptum esset: quae (33• 4) 6 Pr. (13• 2 ) 40 53  ALFENI DIGESTA A PAULO E PITOMATA LIB. VIII.  54 i) Iterunt hoc loco azector videtur egisse de levils: quod forsitan ita exÝlicare licct, ut absoluto operi additanzenta quaedanz adiecta juisse credas.  2) ci: fr. 84.  3) cf fr. 7-9.  4) cf fr• 50.51. 5) cl: fr. 62 sqq.  6) aureos Trib. pecunia propler uxorem meam ad me venit quinquaginta, lanfundem pro ea dote heres meus dato', quantvis quadra- ginta dolis fuissent, tamen q uinquaginta debere Alfenus Varus Servium respondisse scribit, quia p roposita summa quinqua , ginta adiecla sit. Afenus autem, sz' (33 . 7) 12 §2 83. thp. 20 ad Sab, fueru quosdam ex homthibus aliis legaveril, ceteros, qui in fundo nt, non contineri instrumento ait, quia nihil animalis instrunzenli esse opinabatur: quod non esl verum: constat enint eos, qui agri gratia ibi sunt, thstrunzento conttheri. 84. Ulp. 53 ad edict. Alfenus . . . scribit, (39.2)9 §2 si ex furido luo crusta lafisa szt in meum fundran eanT- ue petas, dandum in le iudiciunz de damno ram fado, idque Labeo probat . . ita demum autem crustanz vin- dicari posse idem Alfenus ait, si non coaluerit nec uni- latem cum terra mea fecerit. nec arbor potest vindicari a te, quae translata in agrunt meum cum terra mea coaluit.2 85. Paul. 49 ad edict. 3 .Item Varus ai I (39 . 3) 2 §5- aggerem, qui in fundo vicini erat, vzs aquae deiecit, per quod effeclum est, ut aqua pluvia mihi noceret. Varzes si naturalis agger fuit, non posse me vicinum cogere aqu . ae phevthe arcendae actione, ut eum reponat vel reponi sinal, ideznque pulat et si manu factus fuil neque nie- nzoria eius exstal: quod si exstet, putal aquae pluviae arcendae actione eum teneri. 86. Ulp• 55 ad edict. 4 Varus autem scribit (4o. 12) ro eum, qui se liberum scial, dum in fuga sit, non videri sine dolo malo in liberlate esse: sed szinul alque desierit quasi fugitivus se celare el pro libero agere, tunc in- cipere sine dolo mato in liberfate esse: etenim ait eum, qui scil se libez-um, deinde pro fugitivo agi hoc ipso, quod in fuga sit, pro servo agere. 87. Marcell. 13 dig. . . . . afiud Alfenum f (46. 3) 67 Servius eum, qui minus a debitore suo accipere el liberare eum vellel, respondit posse saefiths aliquos nummos ac- cipiendo ab eo eique relro dando ac rursus accipiendo id efficere:  sz' centum debitorenz decem acceptis liberare creditor  ut, cunz decem acceperit, eadenz ei retro reddal, mox ab eo accipial ac novissime retineal: elsi dubilationenz a quibusdam hoc male deducatur, quod non possit videri is qui ila accepit, ut d a quo accepil relro reddat, solvisse polius quam decesszsse. 88. Paul. 49 ad. edict. .  . . lupinum .. LS5o. 16) 77 et fabanz tfruges' pothes dici . .  quae Servires apital Alfenum in `frumento' conlineri putal. 8g. Marcell. 12 dig. Ul Alfentes ait, `urbs' U50.16) 87 est `Ronza', quae nzuro cingeretur, `.Ronza' est eliam, qua continentia aedificia essenl: nam Romanz non nzuro.ienres existinzari ex consueludine cohdiana posse cunz dicerenzus Ronzam nos ire, elthmsi extra rerbem habi- laremus. go. Pompon. lib. sing. enchir. `Urbs' ab (5o.r6) 239 §b urbo appellata est: urbare es1 aratro defi nzre. et Varus ail urbum appellari d ervaturanz aralri condenda adhiberi solel.  , quod  arbe r i : f r - 44 . 2 ) c f . f r. 75 . 3)  4) c .1 5 " . 24-26? 55 •  ANTAEUS. AQUILIUS GALLUS.  56 ANTAEUS(?)• I. Paul. 49 ad edict. .Antaeus l si fs (39.3)14Pr. qui opus fecerit potenliori vendiderd praedium, qua- Ateius (Montmsen cum codel. dett.)? tenus desieril donzinus esse, agendunz cum eo quod vi azzl clanz: quod si annus praelerieril, de dolo zUdicium a'anclum. C. AQUILIUS GALLUS (CICERONIS AEQUALIS, PRAETOR A. U. C. 688). pelit, ul el onera ferat et aedificia reficial ad eum modum, qui servilute imposila conzprehensus est. et Gallus putal non posse ita servilutem imponi, ut qitis facere aliquid cogeretur, sed ne me facere prohiberel: • nam in onznibus servitutibus refectio ad eum pertinet, qui sibi servitutem adseril, non ad eunz, cuius res servit. 2. Ulp. 32 ad edict. Gallus autenz Aquaius, 1-(19.1)17§6 cuius Mela refert opinionenz, recle azt frustra in lege venditionis de rulis et caes • s contineri, quia, si non spe- cialiter venierunt, ad exhibendum de his agi polest: neque enim magis de nzaleria caesa aut de caenzentis aut de harena cavenclum est vena'ilori quam de celeris quae suni firetiosiora. 3. Scaev. 6 quaest. I Gallus sic posse in- 1(28,2)29pr. slilui postumos nefiotes induxit: ‘Si filius meus vivo me morietur, tunc si quis nu71i ex eo nepos sive quae neptis post mortem meam z'n decem mensibus proxinzis, quibus filius meus morereiur,ntztus nala erit, heredes sunio'. Lic. Ruf. 2 regul. Si ila quis heres in- 1 (28. 5) 75 slitulus fuera: 'excepto fundo, excepto uszt fructu heres eslo', perinde erit iure civili alque sz' sine ea re heres in- stitutus esset, idque auctoraczte Galli Aquaii factum est. [ 5. Ulp. 19 ad Sab. Hanc autem scripturam (3o) 3o § 7 scil. quas pecunias legavi, quibus dies adpositus non esl, eas heres meus annua bima trima die datol non solum ad praecedentia sola legala, sed ad zzniversa, quae teslamento adscripta sunt, extendi Gallus Aquilius, Ofilius, Trebatius responderunt . . . . 6, Paul. lib. sing, de iure codic. A fratris po- [ (30) 'stumo fidezionzmissum dari potest: sola eninz voluntas servatur in fideicornmissis, et optinuit Galli sententia •alienos quoque poslumos legitimos nobis heredes fieri. 7. Labeo 2 post, a Iavol. epit. Cunz ita lega- (32)29 § lunz esset, ut Titia uxor mea tantandem partem habeat quantulam unus heres, si non aequales partes essent here- . dum, .Q. Mucius et Gallus pulabant nzaximam partem legatam esse, quia in nzaiore m • nor quoque inessel, Ser- vius Ofilius minimam . . . 8. .Paul, 2.ad Vitell. [Auro facto legato] aurea emblemata quae in lapidibus afisidibus i) Cf. (28. 2) 29 § 2. 13, (28. 6) 33 §I. essent et replumbari possezzl, deberi Gallus ail: sed Labeo improbal . . . 9. Iavol. 4 ex poster. Lab. ‘Stichum Attio R40.7139 pr. do lego et, si is ei nunzmos cenlum dederit, liber eslo'. . . . . ezzin [Slichum] . . . . statuliberum esse Q. Mucius, Gallus et ipse Labeo pulant: Servius, Ofilius non esse . cdict. Est el alia exceptio, L(43 .2 417§4 IO. Ulp. 71 ad de qua Celsus i dubilat, an sil obicienda: ut pzzla si in- cendii arcendi causa vicini aedes intercidi et quod vi aut clam mecum agatur aut danzni inizzria. Gallus enim dubital, an excipi oporteret: quod incendii defendendi causa factum non szt'. Servius aztlenz . . . . Florent. instit. 2 Eius rei stipulatio, [(46.4118§1 quanz acceptio sequalur, a Gallo Aquilio talis exposita est: Quidquid te ntt7ii ex quacunzque causa dare facere oportel oportebil praesens in dienzve, quarumque rerum mihi tecum actio quaeque adversus le 3 petitio vel adversus ie persecutio es1 eritve, quodve 4 tu nzeunz habes tenes possides 5 : quanti quaeque earum rerunz res erit, lantam pecuniam dari stipulalus est Aulus Agerius, spopondit .11 7 zenzerius Negicilus'. `quod Numerius Negidius Aulo Agerio promiszt spopondit, zd haberelne a se acceplum, Numerius Negiclizts Aulzim Ageriunz rogavit, Aulus Agerius Nunzerio Negitlio acceplum fecit'. 12. Paul, 49 ad edict. j‘ r ulidnus scribil I (50. i6) 77 . . . . `frumentum' azttem esse, quod arista se teneal, recie Gallunz definisse. 13. . . . G nondum eninz C. Aqui- I  dc offic.111, 14,60 lius . . . proliderat de dolo malo formulas: in quibus cum ex eo quaereretur, quzd esset dolus malus, re- spondebal, cum esset aliud simulatum, aliud actum. 14. solebal . . . Aquilius . . cunz de 1 Cic. top. 7, 32 litoribus ageretur, quae onznia publica esse vollis, quae- rentibus eis, ad quos ul pertinebal, quid esset litus, ita definire, qua fiuctus eluderet.7 15 • . .  1,1;tialog] epialy L p ion. Hal, 3 , 67 d i tt 840716031) 7TOZE  vilecov  itiptETI ata0(MOttiVON) ZOIN' 21p1i2C4` Titp ci p uxd1.9-ctQ6ty cdrzto - yta,Mo-ac na(irrcov.  S71 ‘; intenseviiv 1 )  (9 . 2 ) 49 § I , (47• 9) 3 § 7•  2) cf. I. (3. 2 9) 2. 3) abs te Inst.  4) quodque Inst.  5) possideresve dolove malo fecisti quo minus possideas ins. Inst.  6) cf. de nat. deor. III, 3 0 , 74.  7) cf. Quintil. inst. or. V, 14 § 34- 1• Ulp. c 7 ad edict.  Elianz de servilute, f . (8. 5) 6 §2. uae oneris ferendi causa imposita erit, actio obis corn- q  n (34.2)32§ argenteis 57  ARCADIUS CHARISIUS. 58 AURELIUS ARCADIUS CHARISIUS (MAGISTER LIBELLORUM SAEC. P. CHR. iv.). DE MUNERIBUS CIVILIBUS LIBER SINGULARIS. r. Munerum civilium triplex divisio est: nam quaedam munera personalia sunt, quaedam patri- i moniorum dicuntur, alia mixta. Personalia sunt, quae animi provisione et corporalis laboris intentione sine aliquo gerentis detrimento perpetrantur, veluti 2 tutela vel cura, kalendarii quoque curatio. Et quae- stura in aliqua civitate inter honores non habetur, sed 3 personale munus est. Tironum sive equorum pro- ductio et si qua alia animalia necessario producenda vel res pervehendae sive persequendae sunt, vel pe- cunia fiscalis sive annona vel vestis, personae munus 4 est. Cursus vehicularis sollicitudo, item angariarum 5 praebitio personale munus est. Cura quoque emendi frumenti olei (nam harum specierum curatores, quos ainivas et ilatoivag appellant, creari moris est) inter personalia munera in quibusdam civitatibus numeran- tur: et calefactio publici balinei, si ex reditibus ali- 6 cuius civitatis curatori pecunia subministratur. Sed et cura custodiendi aquae ductus personalibus muneri- 7 bus adgregatur. Irenarchae quoque, qui disciplinae publicae et corrigendis moribus praeficiuntur: sed et qui ad faciendas vias eligi solent, cum nihil de proprio patrimonio in hoc munus conferant: item episcopi, qui praesunt pani et ceteris venalibus rebus, quae civita- tium populis ad cotidianum victum usui sunt, per- 8 sonalibus muneribus funguntur. Qui annonam susci- pit vel exigit vel erogat, et exactores pecuniae pro capitibus personalis muneris sollicitudinem sustinent. 9 Sed et curatores, qui ad colligendos civitatium publi- cos reditus eligi solent, personali munere subiugantur. ro Hi quoque, qui custodes aedium vel archeotae vel logographi vel tabularii vel xenoparochi (ut in quibus- dam civitatibus) vel limenarchae vel curatores ad extruenda vel reficienda aedificia publica sive palatia sive navalia vel mansiones destinantur, si tamen pe- cuniam publicam in operis fabricarn erogent, et qui faciendis vel reficiendis navibus, ubi usus exigit, prae- ponuntur, muneribus personalibus adstringuntur. Ca- melasia quoque similiter personale munus est: nam ratione habita et alimentorum et camelorum certa pecunia camelariis dari debet, ut solo corporis mini- sterio obligentur. hos ex albi ordine vocari nec ulla excusatione liberari, nisi sola laesi et inutilis corporis 12 et infirmitate, specialiter sit expressum. Legati quo- que, qui ad sacrarium principis mittuntur, quia viaticum, quod legativum dicitur, interdum solent accipere, sed et nyctostrategi et pistrinorum curatores personale 1 3 munus ineunt. Defensores quoque, quos Graeci syndicos appellant, et qui ad certam causam agendam vel defendendam eliguntur, laborem personalis muneris 1 4 adgrediuntur. Iudicandi quoque necessitas inter 15 munera personalia habetur. Si aliquis fuerit electus u t6 t c s t o e m r n p e e r l e l a t y a e s p q e u r i s u p n r a o i p e e rn v u i a n m u s p e u s t b . 1 i c p a a m r p m o n s d s i u d ecinuti, d a c e c s t e i p n t a a n n t d u is i r, s a v d e p s u e r s s c u i p n i a e i n i s d c u e n n e s r u i s a 1 i s bu nn s i t r u o d fe i n s s e i m o n iabnuis_ mum intendunt. Mastigophori quoque, qui agono- thetas in certaminibus comitantur, et scribae magistratus 18 personali muneri serviunt. Patrimoniorum sunt munera, quae sumptibus patrimonii et damnis ad- ministrantis expediuntur. Elemporia et pratura apud zo Alexandrinos patrimonii munus existimatur. Susce- ptores quoque vini per provinciam Africam patrimonii 21 munus gerunt. Patrimoniorum autem munera dupli- cia sunt. nam quaedam ex his muneribus possessioni- bus sive patrimoniis indicuntur, veluti agminales equi 22 vel mulae et angariae atque veredi. Huiusmodi igitur obsequia et hi, qui neque municipes neque 23 incolae sunt, adgnoscere coguntur. Sed et eos, qui faenus exercent, etsi veterani sint, .tributiones eiusmodi 24 adgnoscere debere rescriptum est. Ab huiusmodi muneribus neque primipilaris neque veteranus aut miles aliusve, qui privilegio aliquo subnixus, nec pon- 25 tifex excusatur. Praeterea habent quaedam civitates praerogativam, ut hi, qui in territorio earum possident, certum quid frumenti pro mensura agri per singulos annos praebeant: quod genus collationis munus pos- 26 sessionis est. Mixta munera decaprotiae et icosapro- tiae, ut Herennius Modestinus et notando et disputando bene et optima ratione decrevit: narn decaproti et icosaproti tributa exigentes et corporale ministerium gerunt et pro omnibus defunctorum fiscalia detrimenta resarciunt, ut merito inter mixta hoc munus numerari zy debeat. Sed ea, quae supra personalia esse diximus, si hi qui funguntur ex Iege civitatis suae vel niore etiam de propriis facultatibus impensas faciant vel annonam exigentes desertorum praediorum darnna z8 sustineant, mixtorum definitione continebuntur. Haec omnia munera, quae trifariam divisimus, una signific.a- r ti u o m ne e c t on n l i p ix r t e a he m nd u u n n e t r u a r : ci i v ra il m a pseersiop naulbia liceat appait)reiim ia. munerum immunitas alicui concedatur, n q , 9 Sive autem personalium dumtaxat sive eteiatnile hospite recipiendo neque a nave nona neque ab angariis neque a habent, item gistris, qui civilium munerum vacatione nie-eqlte teci°canpeig tauteionaeb, 3o exceptis militibus et veterams, ex.cusarihii)loosssoupnhti.s,Mn grammaticis  ae- hospitem reciperent, a et oratoribus  .m.ebduiscifsuiestsep immunitatem r in es d c u r l i t p a s m erui e t. t divus Vespastanus et divus Hadrianus (50. 4) i8 ARCADIUS CHARISIUS. putaverint, evocari patiantur, ne effrenata potestate ad vexandos homines superflua multitudo testium pro_ txahatur. 4. Ob carmen famosum damnatus in- [ (22. 5) 2.1 i testabilis fit. Illud quoque incunctabile est, ut, si res exigat, non tanturn privati, sed etiam magistratus, si in praesenti sint, testimonium dicant. item senatus censuit praetorem testimonium dare debere in iudicio 2 adulterii causa. Si ea rei condicio sit, ubi harena- rium testem vel similem personam admittere cogimur, sine tormentis testimonio eius credendum non est. 3 Si testes omnes eiusdem honestatis et existimationis sint et negotii qualitas ac iudicis motus cum his con- currit, sequenda sunt omnia testimonia: si vero ex his quidam eorum aliud dixerint, licet impari numero, credendum est id quod naturae negotii convenit et quod inimicitiae aut gratiae suspicione caret, con- firmabitque iudex motum animi sui ex argumentis et testimoniis et quae rei aptiora et vero proximiora esse compererit: non enim ad multitudinern respici oportet, sed ad sinceram testimoniorum fidem et testimonia, quibus potius lux veritatis adsistit. 5. Mandatis cavetur, ut praesides atten- [ (22. 5) 25 dant, ne patroni in causa cui patrocinium praestiterunt testimonium dicant. quod et in exsecutoribus negotio- rum observandum est. 6. 1 De minore quattuordecim annis [(8.18) lo quaestio habenda non est, ut et divus Pius Caecilio Iuventiano rescripsit. Sed omnes omnino in maiestatis crimine, quod ad personas principum attinet, si ad testimonium provocentur, cum res exigit, torquentur. z Potest quaeri, an de servis filii castrensis peculii in caput patris quaestio haberi non possit: nam patris non debere torqueri in filium constitutum est. et puto recte dici nec filii servos in caput patris esse inter- 3 rogandos. Tormenta autem adhibenda sunt, non quanta accusator postulat, sed ut moderatae rationis 4 temperamenta desiderant. Nec debet initium pro- bationum de domo rei accusator sumere, dum aut libertos eius quem accusat aut servos in testimonium 5 vocat. Plurimum quoque in excutienda veritate etiam vox ipsa et cognitionis suptilis diligentia adfert: nam et ex sermone et ex eo, qua quis constantia, qua trepidationc quid diceret, vel cuius existimationis quis- que in civitate sua est, quaedam ad inluminandam 6 veritatem in lucem emergunt. In causis quoque liberalibus non oportet per eorum tormenta, de quorum statu quaeritur, veritatem requiri. i) ad pr.  Callistr. (48. i8) r5 § TITIUS ARISTO (CASSII A UDITOR, OBIIT POST A. CHR. I05). DECRETA FRONTIANA.' i. Pomp. i sen. cons. Aristo in decretis Fron- (29. 2) 96 tianis ita refert. Cum duae filiae patri necessariae r) Probabiliter cou:Karlowa, R. G. 7oo, decreta Frontiana fuisse decreta senatus Frontone guodam consule jacta. 59 DE OFFICIO PRAEFECTI PRAE- TORIO LIBER SINGULARIS. 2. 1 Breviter commemorare necesse est, unde constituendi praefectorum praetorio offici origo manaverit; ad vicem magistri equitum praefectos prae- torio antiquitus institutos esse a quibusdam scriptoribus traditum est. nam cum apud veteres dictatoribus ad tempus summa potestas crederetur et magistros equi- tum sibi eligerent, qui adsociati participales curae ad militiae gratia secundam post eos potestatem gererent: regimentis rei publicae ad imperatores perpetuos trans- latis ad similitudinem magistrorum equitum praefecti praetorio a principibus electi sunt. data est plenior eis licentia ad disciplinae publicae emendationem. His cunabulis praefectorum auctoritas initiata in tantum meruit augeri, ut appellari a praefectis prae- torio non possit. nam cum ante quaesitum fuisset, an liceret a praefectis praetorio appellare et iure liceret et extarent exempla eorum qui provocaverint: postea publice sententia principali 2 lecta appellandi facultas interdicta est. credidit enim princeps eos, qui ob singularem industriam explorata eorum fide et gra- vitate ad huius officii magnitudinem adhibentur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce dignitatis 2 suae, quam ipse foret iudicaturus. Subnixi sunt etiam alio privilegio praefecti praetorio, ne a sententiis eorum minores aetate ab aliis magistratibus nisi ab ipsis praefectis praetorio restitui possint. DE TESTIBUS LIBER SINGULARIS. 3. Testimoniorum usus frequens ac ne- 1 - (22. 5) cessarius est et ab his praecipue exigendus, quorum fides non vacillat. Adhiberi quoque testes possunt non solum in criminalibus causis, sed etiam in pe- cuniariis litibus sicubi res postulat, ex his quibus non interdicitur testimonium nec ulla lege a dicendo testi- 2 monio excusantur. Quamquam quibusdam legibus amplissimus numerus testium definitus sit, tamen cx constitutionibus principum haec licentia ad sufficientem numerum testium coartatur, ut iudices moderentur et eum solum numerum testium, quem necessarium esse i) De sraeca huius fragmenti versione, quae afiud Lydum (de rnag- r,14) invenitur, v. Karlowa,.R.  - 1- 3 754 . 2) Constantini 331, v. C. Th. (ri.3o) 16. heredes e xstilissent, altera se paterna abslinuerat here- susoP ditale, allera bona paterna vindicare folumque onus ere parata erat. sanclum Cassium praetorem causa cognita actiones hereditarias utzles daturum recte tum ei, quae ad hereditatem patris accesseral, denegalu- runque ei quae se abstinueral. 147 61  ARISTO.  62 DIGESTA.1 LIBER V. 2. Paul. 5 quaest. Si socer a genero heres 1,(24.3)44pr. institutus adierit hereditatem, quandoque nzortuo patre cum herede eins filiam de dole acluram Nerva el Cato2 responderunt, ut est relatum apud Sextum Pomponium digestorum ab Aristone libro quinlo: ibidem Arzsloni consensit. EX INCERTIS LIBRIS. 3. Pomp. 6 ex Plautio. Aristo ail, sicut id, quod j(I.8) IO in mare aedificatum sit, fieret privalum, ita quod ntarz' occupalum sit, fieri publicum. 4. Ulp. 4 ad edict. Quae [conventiones] pa- [12.14) 7 § riunt actiones, in suo nonzizze non stant, sed transeunt in proPrium nomen contractus: ut emplio venditio, locatio conductio, societas, commodatum, depositum et ceteri similes contractus. Sed el si in alium contractum res non transeat, subsit tanzen causa, eleganler Aristo Celso respondit esse oblzgationenz. ut pula dedi rem ut mihi aliam dares, dedz' ut aliquid facias: hoc 6vvc12.2.a.1,ua esse el hinc nasci civilem obligationem. 5 , Nerat. 3 membran. Ab emptione vendi- (z. 14) 58 tione, locatione conductione ceterisque sinzilibus obligationi- bus quin integris onznzbus consensu eorum, qui inter se obligati sint, recedi possit, dubium non est. Aristoni hoc amplius videbalur, si ea, quae me ex emplo praestare libi oporteret, praestilissenz el cunz tu mihi firetium deberes, convezzisset mihi tecum, ut rursus praestitis mihi a te in re vendita omnibus, quae ego tibi praestilissem, pretium mihi non dares tzzque mihi ea praestitisses: pretium te debere desinere, quia bonae fidei, ad quanz omzzia haec rediguntur, interfirelatio hanc quoque conventionenz ad- mittit nec quicquam interest, utrum integris onznibus, quae obligati essenzus, conveniret, ul ab eo negotio disce- deretur, an in integrum restitutis his, quae ego libi prae- slitissem, consentiremus, ne quid tu mihi eo nonzine praestares. 6. Ulp. t I ad edict. Ponzponius quoque refert (4.4) 16 §2 libro vicensimo octavo, cum quidanz heres rogatus esset frairis filiae comfilures res da y -e ea condicione, ut, si sine lzberis decessisset, restitueret eas heredi et haec defuncto herede heredi eius cavisset se restituturam, Aristonem putasse in integrunz restitzeendam. 7. Pomp. II var. lect. Arbiter calendis Ia- (4. 8) 4o nzzariis adesse iussit el ante eunz dienz decessit: alter ex litigatoribus non adfuit. procul dubio poena mznime com- missa est: nam et Cassium audisse se dicentem Aristo ail eo arbitro, qui ipse non venisset, non esse commissam: quenzadmodum Servizts ait, si per stifiulatorem stet, quo minus accipiat, non committi poenam. I) cf. fr. 2: ut est relatum apud Sextum Pomponium digesto- rum ab Aristone libro cminto. Quaeritur, quis operis h. I. laua'ati auctor sit...Pomponitts (Alommsen, Karlowa) an ipse Aristo (II. Per- nice). Et mihi quidenti5ersttasum est haee verba `digesta ab Aristone' opus significare ab ipso Aristone confretant, non ab alio quodan t ex Aristonis scriplis compositunt. Aristonent puto responsa sententias ofiniones infirimis Labeonis Sabini Cassii in ora'inem digessisse notis- que instruxisse, et huc pertinere fragmenta cx quilnts notas eum aa' auctores illos scripsisse et lifontmsen et alii collegerunt, v. jr. 37,74; I 1,12, 4 8; 8,9,6o. Pomponins autent disesta illa, epitomata forsitan, denno videtur edidisse, qua re nil est quod miremur ab Aristone digesta apud Sex. Pomponium' landari (qztasi quis dixerit ‘afial Iavolenum libro quinto posteriorum Labeonis' vel `afitd Paulum libro terao Alfeni digestorzton').  2) Capito scr.? 8. Ulp. t7 ad Sab. Cassizes quoque scribil I (7.1)7 § 3 libro oclavo iuris fructuarium per arbitrum cogi reficere, quenzadmodunz adserere cogitur arbores: el Aristo notat l haec vera esse. g. Ulp. 18 ad Sab. . . .  solet quaeri, an (7.1)1 7 § servunz [fructuariunz] donzinus coercere possit. et Arislo afiud Cassiunz notal l filenissimam eum coercilionenz habere, si modo sine dolo malo quanzvis usu fructuarius nec contrariis quidem nzinisleriis aul inusitatis artificium eius corrumpere possit nec servum cicatricibus defornzare. 1o. Ulp. 17 ad Sab. Non solum rVat. 83 (7.2) 3 § 2 autem si duobus do lego ususfructus legetur, erit ius ad- cz-escendi, verum [el] si alleri ususfructus, alleri firo- firielas 2 : nam amittente usunzfructunz altero, cui erat legatus, magis iure adcrescendi ad alterum pertinet quanz redit ad proprietatem. Nec zzovunz: nam et si duobus ususfructus legelur el apud alterum sit consolidatus, adcrescendi non perit nec ei, apud quem consolidatus est, neque ab eo, et ipse, quibus modis amitteret ante consolida- tionenz, iisdem et nunc ipso quidem iure non amillet, sed praelor secullts exemplum iuris civilis utilem aclionem dabit fructuarz'o: el ita Neratio et Aristoni videtur et Ponzponius probat. I Ulp. 17 ad Sab. Iulianus subicit Sextum Vat. 88 quoque Pomponium referre, si per damnationem usus- fructus [cum] liberis uxori legetur, singulare hoc esse atque ideo fili personam matri [accedere, ne sine ad usunzfructum mater] accederet, nec esse legatarios, sed matre nzortua liberos quasi heredes usumfruclum habituros. Ego, inquit Pomponius, quaero, quid si mixti fuerint liberis extrand heredes? [el] ail filios pro lega- lariis habendos et morlui partem interituram, Athlonenz autem adnotare l haec vera esse: et sunt vera. 12. Ulp. 17 ad Sab. NOn solum autem cum (7.8) 6 marito, sed et cum liberis liberlisque habilaz-e et cum parentibus poteril [scil. nzzzlier, cui usus reliclus est]: et ita et Aristo notal l apud Sabinunz. 13. Ulp. 17 ad Sab. . . .  usu frUC1U (7.8) 14§1 legato usus adimatur, Aristo scribit nullam esse ad- enzplionem. 14. Ulp. 17 ad edict. Aristo Cerellio Vitali [ (8.5) 8 § 5 z-espondil non pulare se ex taberna casiaria funzum superiora aedificia izere intznztti posse, nisi ei rei servitu- lem talenz  idemque ail: et ex superiore in in- feriora non aqzzanz, non quid alized immilti licel: fn suo eninz alii hactenus facere  quatenus nihil izz alienum imnzittal, fumi autem sicut aquae esse immissionem: posse igitur superiorem CUM inferiore agere z'us illi non esse facere. Alfenunz denique scribere ait posse ifa agi ius illi nOn esse in suo lapidenz caedere, ut in nzeum fun- dum fragmenta cadant. dicit igitur Aristo eum, qui labernazzz casiarianz a illinturnensibus eOncInXi a supe- riore prohiberi posse funzum immittere, sed Minturnenses ex conducto teneri: agique sic posse dicif cum en, qui eunz fumum immillat, ius ei non esse funizem ergo per contrariunz agi poterit ius esse fumunz immillere: quod el ipsunz videtur Arzsto probare. 15. Ulp. 25 ad ediet. Locunz  quo servus stpullus est religiosum esse Arislo azt. 26. Ulp. 26 ad ediet. Si MintMOS meos luo r(t2.1)9§ 8 nomine dedero velut tuos absente te e/ ignoranle, Aristo scribil adqzziri libi cOndiclionenz. 1) in digeslis? 3 t. 61 n. I. ()).7) 2 pr. 2) alteri fundus leg,atus est D, 29. Ulp. 20 a cl Sab. . . . . pulo (33. 7) 12 § 6 eliam focariam conlineri [scil. fundi instrumento legato], sed el lanificas el ceteros, qui supra [v. eod. j 5. 6] enu- merati sunt: et ila Servium respondisse auditores eius referunt. 30. Iavol. 2 ex post. Lab. Dominus servo L(35- i ) 4 0 § 3 aureos quinque l eius legaveral: `heres meus Sticho servo meo, quent lestamenlo liberum esse ittssi, aureos quinque, quos 2 tabulis debeo, dato'. nihil servo legalunz esse A r amusa Servitent respondisse scribil, quitz dominus servo nihil debere poluisset. 31. Ulp. 53 ad edict. . . . apud Servii audi- 1(39.3) § 6 tores relatum est, si quis salicta posuerit et ob hoc aqua restagnaret, aquae pluviae arcendae agi posse, si ea aqua vicino noceret. 32. Paul. 49 ad. edict. Apud Namusam rela - 1139.3)2 § 6 hot est, si aqua flitens iter sultm stercore obstruxerit et ex restagnatione superiori agro noceat, posse cum feriore agi, ut sinal purgari: hanc enim actionem non tantunz de operthus esse utilenz nzanu factis, verum eliam in onznz'bus, qztae non secundum voluntatenz sint. g. P. Aufidius 3 : alio vocita- ri'riscianT,4 §t8 tur nomine tum, cum lis' i conteslatur, aique olim vocila- balur'. I) HS v Iavol. 2) I-IS V, quac lavol. 3) Ineertum, Anfia'ii Namusae haec sint an .dujiiiii Tuccae, cuills libri in illins aVestis erant intexti, V. (1.2)2 5 C44. sal vix est, ut Priscianus Tuc- cam, euins nomen nisi in uno illo Pomponii fragmento non obvenit, non addito cognomine laudaverit.  4) his Caii., v. ZgRu, X,339. 75  AUFIDIUS CHIUS. AUFID1US NAMUSA. BLAESUS.  7G AUFIDIUS CHIUS (SUB IMP. DOMITIANO).' I. Ulp. 17 ad Sab. . . . sed irt usufruclu hoc I Vat i i7 plus es (contra quant Atilicinuat responelisse Aufitlitts1 Chius r t eferl) et rel., v.  fr. 6. Anfichus Cd., Fufidius coni. Mommsen. Scd v. illartial. 1.1. Martial. V, 61, ro. P. AUFIDIUS NAMUSA (SERVII SULPICII DISCIPULUS).' DIGESTORUM(?) LIBRI CXXXX. LIBER I. Lab. 2 post. a Iavol. epit. A r uud Aufidium 1 - 133 5) 20 libro primo rescriplum esl, cunz ila legalum est: `vesti- menta quae volet trichnaria sumito sibique habeto', si dixisset quae vellet, deinde, anteguam ea sumerel, alia se velle  mulare voluntatenz eum non posse, ut alia sumeret, quia omne ius legati prima testatione, qua sumere se  consumpszt, quoniam res continuo eitts fil, simul ac si dixerit eam sunzere. EX EIUSDEM OPERIS LIBRIS INCERTIS. 2. Ulp. 28 ad edict. . . . . si servum (13.6) 5 § 7 lectorenz commodavero et de ntachina ceciderit, periculum meunt esse Namusa ail. 3. Ulp. 31 ad cdict. . . . Servium re- (17. 2) 52 §18 spondisse Aufidius referl, si socii bonorum fuerint, deinde unus, cum ad iudicium non adesset, danznalus sit, non debere eum de communi id consequi, sz vero praesens in- iuriam iudicis passus  de communi sarciendum. 4. Labeo z post. a Iavol. epit. , . .  quae [(334}  § dotem nullanz habebal, vir sic legaverat: quanta pecunia dotis nomine' et reliqua `pro ea quinquaginta heres dato: deberi ei legatum Cascellius, item et Servz . i aucli- tores relluterunt l : perinde habendum esse ac si servus mortuus attt pro eo centum legata essent. v.(1.2)2§44• BLAESUS (TREBATII AUDITOR?). Lab. 2 post. a Iavol. epit. Is qui fundum tecum communem habebat usunt fruclum fundz uxorz' legaverat: post mortem eius tecunz heres arbitrum com- muni dividundo petierat. Blaesus ait Trebalium re- spondisse, si arbzler certis regionibus fundum divisisset, .eius partis, quae tibi optigerit, usum fi-uctztm mulieri nulla ex parte deberi, sed eius, quod heredz' optigisset, tolius usum fructum eam habituram. (33• 2) 31 77  BRUTUS. CAECILIUS. CAELIUS SABINUS.  78 M. IUNIUS BRUTUS (P. MUCII ET M'. MANILII AEQUALIS).1 DE IURE CIVILI LIBRI TRES.2 LIBER I. I. Forte evenit, ut in Priver- [ Cic. de orat. 2, 55, 224 nati essemus. LIBER II. 2. In Albano eramus ego et Marcus filius. Cic. idib. LIBER III. 3. In Tiburti forte adsedimus ego et iCic.ibid. Marcus filius. EX INCERTIS EIUSDEM OPERIS LIBRIS. 4. Ulp. 17 ad Sab. Velus fuit quaestio, an (7. ) 68 partus ad fructuariunz pertineret: sed Bruli sententia optinuit fructuarium in eo locum non habere: neque enz'm in fructu hominis homo esse polest. 5. Ulp. 18 ad edict. Sz' mulier pugno (9•2)27 §22•23 vel equa ictu a te percussa eiecerit, Brutus ait Aquilia 23 teneri quasi rupto. El si mulum plus iusto oneraverit et aliquid nzenzbri ruperit, Aquiliae locum fore. I) V. (I. 2) 2 § 39, Gell. XVII, 7, 3.  2)  de orat. 2,55, 224: ex libro tertio, in quo finern scribendi fecit — tot enim, ut audivi Scaevolam dicere, sunt veri Bruti libri. Apud Pomponium (r.2)2 § 39 legendum esse `ex his .. libellos reliquit Manilius septem, Brutus tres' (pro Brutus septem, Manilius tres) recte vidit Zimmern R. G. I, 275 n. I. 3) cf. de fin. 1,4,12: an, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Scae volam Maniumque Manilium, ab hisque M. Brutus dissentiet .? 6. Ulp. 28 ad Sab. . . . Sabinus ait, I (r8.2)1 §1,r3pr. si tribus vendentibus duo posteriori addixerint, unus non admiserit adiectionem, huius partem priori, duorum posteriori emptant Celsus quoque lz'bro octavo digesto- rum refert Muciunz Brulum Labeonem quod Sabitzunz existizzzare. 7. Paul. 54 ad edict. Brulus ei Mani- (41. 2) 3 § 3 lizes putant eum, qui fundunz longa possessione l cepit, etiam thensaurum cepisse, quamvis nesciat ilt fundo esse. 8. Modest. 3 regul. . . . an qui hostibus de- 1(49• 151 4 ditus reversus nec a nobis receptzts civis Romanus sit, inter Brutum el Scaevolam varie tractalum est: et con- sequens est, ut civitalent non adipiscatur. g. Inluseras heri inter scyphos, I Cic. ad fam. 7, 22 quod dixerant controversiam esse, possetne heres, quod furti antea faclum esset, furti recte agere: . . . id caput, ubi haec controversia est, notavi et descriplum tibi misi, ut scires id, quod tu neminenz sensisse dicebas, Sex. Aelz'um, M.' Manilium, M. Brutunz sensisse. lo. Labeo in libro de duodecim tabulis Ge11. 6, 15, secundo acria et severa iudicia de furtis habila esse apud veteres scripsit idque Brulum solitum dicere . . . . . . Q. Scczevola patrem SICUM et BrUi11711 et Maniliunt . . . . quaesz'sse azt dubztasseque, utrumne in post factez nzodo furta lex [sc.Atinza]valeret an eliam in ante facla: quoniam subruplum erit' utrum- que tempus videretur ostendere, tam praeterztum quanz futurum. r) usu Pard. CAECILIUS. V. p. 35 n. 3. CN. ARULENUS CAELIUS SABINUS (CONSUL AD EDICTUM AEDILIUM CURULIUM. mancipiis vendundis (E. 293)]. Caelius Sabinus quem de Gell. 4, 2, 3-5 ediclo aedilium curulium composuil, Labeonem refert, quid esset morbus, hisce verbis definisse: `morbus est babitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius P. CHR. 69). f acit deteriorem'. sed morbum alias irt i010 C07:POr e ac- cidere dicit, alias in parte corporis. lotius corporis morbum esse, veluli sit phthisis atti febris, parlis autem, veluti sit caecilas aut pedl y debilitas. ‘Balbus autem', inqzat, atypus viliosi magz:s s , quam nzorbosi sunt, et equus mordax aut calcztro vitiosus, non morbosus est. sed cui morbus est, idem iam vitiosus est. neque id lamen contra fit: potest enim, qui vitiosus est, non mor- bosus esse. quamobrem cum de homine morboso agetur, 80 CAELIUS SABINUS. 79 neque l , inquit, '‘ita .dicetur: c quanlo ob icl vitium mz- noris erit'. 2. Ulp. t ad ed. aed. cur. De sterlli [(21. r )14§3./o Caelius dislinguere Trebatium dicit, ul, si natura sterzlis sit, sana  si vitio corporis, contra.1 ro Si nominatim morbus exceplus non sit, talz's lamen morbus sit, qui omnibus poluil apparere (ut pula caecus homo venibat, aut qui cicatricem evidenlem et pert- culosanz habebat vd fn capite vel ziz alia parte cor- poris), dus nonzine non teneri Caecilins 2 ait, perinde ac si nominatim morbus exceplus fuisset: ad eos eninz morbos vitiaque fiertinere edictum aeditium probandum est, quae quis ignoravit vel ignorare poluit. 3. Ulp. ibid. Caelius (T11/ )17 § I . 6— ro. 2. 13 2 5.-i :6 aulem fugitivunz esse ait eum, qui ea mente discedal, nc ad dominum redeal, tametsi nzutato consilio ad eum re- vertatur: nemo eninz tali peccato, inquit, paenitentia sua nocens esse desinit.3 6 Caelius quoque scribit, si servum emeris, qui se in Tiberim deiecit, sz' moriendi dunitaxat consilio suscefito a domino discessisset, non esse fugitivum, sed si fugae prius consilium habuii, deinde mutala voluntate in 7'iberim se deiecit, manere fugitivum. eadem probal et de eo, qui de ponte se firaecipilavit. haec onznia vera  quae Caelius 7 scribit. Idenz ait, servus tuus fugiens vicarium suum secum abduxit: si vicarius invitzes aut impz-udens seculus est neque occasionem ad te redeundi nactus praeler- nzisit, non videri fugitivum fuisse: sed si aut olinz cunz fugeret intellexit quid ageretur aut poslea cognovit quid acti esset el redire ad te cum r poiset noluil, conlra esse. idem putal dicendunz de eo, guem plagiarius abduxit. 8 Idem Caelius ait, si servus, C11711 1 . 71 fundo esset, exisset de villa ea mente, ut profugeret, et quis eum, priusquanz ex fundo tuo exisset, comprehendisset, fugitivum videri: 9 animum enim fugitivum facere. Idem azt nec eum, qui ad fugam gradum unum allerumve firomovit vel etianz currere coepit, si dominum sequentem non potest evadere, io non esse fizgitivum. Idem recte ail libez-latis cuins- dam specienz esse fugisse, hoc esl Ýotestale dominica 'in praesenti liberalum esse. iz Apud Labeonem et Caelium quaeritur, si quis in asylunz confugerit aut eo se conferat, quo solent venire qui se venales postulant, an fugitivus sit. 13 Item Caelius scribit placere eum quoque fugitivum esse, qui eo se conferat, unde eum dominus reciperare non possil, mulloque magis illum fugitivum esse, qui eo se conferat, unde abduci non possit. 15 Apud Caelium scriptum est: liberti apud paironum habilantis sic, ut sub una clave tota eius habilatio esset, servus ea mente, ne rediret ad eum, extra habilationent liberti fuz • , sed intra aedes patronz; et tota nocte oblilui videri esse fugitivunz Caelius ait. plane si talenz custo- diam ea habilatio non habuit et in ea cella libertus habi- tavit, cui commune et firomiscuum plurium cellarum est, contra placere debere Caelius ait et Labeo probal. i6 Idem Caelius az7 servumin provinciam missum a domino, cum eum mortuum esse et testamento se liberum relictunz izudisset e( in eodem officio permansisset tantumque pro libero se gerere coefiisset, hunc non esse fugitivum: c enim mentiendo se liberum, inquit, fugitivus esse coepit, quia sine fugae consilio id fecit. refer I) cf. Gell. 4,2 § 9.10. Suiticari licet oznnia, quae ibi (§ 6-14) untur, ex Caelii libro esse desumpa. 2) Caelius scr. 3) cf..111 1 5. (47. 2)66. 4. Gai. i ad ed. aed. cur. Si vero ante ven- L(21. I) 20 itionis lempus dictu zntercesseri deinde posl aliquot el rn dies interposita fzzerit Caelzus Sabinus serzba: ex priore cazzsa quae l statim, inquit, ut venizt id man- cipium, eo nomine posse agere coepit. 5• Venul. 5 action. 2 Servus tam velera- (21. 1) 6 5 Š, 2 lor quanz novicius dici polest. sed veteratorem norz . spatio serviendi, sed genere et cau  m sa aestiandunz Caelizes ait: nam picumque ex venalicio noviciorum enzplzts alicui ministerio praeposilus sit, statim eum veferatorum numero esse: novicium autem non tirocinio aninzi, sed condicione servitutis intellegi. nec ad rem pertinez-e, Latine scial nec ne: nam ob id veleratoz-em esse, si libera o lz . s 6, s 4 1 , u i d 3s erudittis sit. 6. Pillealos servos venum solitos ire, 1 quorum nomine venditor nihil praestaret, Caelius Sabinus iuris perilus scriptum reliquit. cuius rei causam esse quod eiusmodi conditionis mancipz'a insignia esse in vendundo deberent, ut enzplores errare el capi non possent neque lex vendundi opperienda esset, sed oculis ianz prae- ciperent, quidnam esset mancipiorum genus: sicuti', in- quit, `antiquilus znancipia iure belli capta coronis induta veniebant et idcirco dicebanfur sub corona venire. namque ut ea corona signum erat captivorum venalitizn, ita impositus demozzstrabat eiusmodi servos venundari, quo- rum nomine emptori venditor nihil praestarel'. [De iunzenlis vendundis (E. 294)]. 7. Ulp. 2 acl edict. aedil. Caelius quoqzze [(21.1)38 §7.11 scribit 21071 omnia aninzalia castrata ob id ipsum esse, nisi propter ipsanz castrationem facta sunt inbecil- liora: et ideo 711111UM 71071 esse viliosum. z'dem referl Ofiliunz existimasse equunz castralum sazium esse, sicuti spado quoque sanus esl, sed si emplor ignoravit, venditor scit, ex empto esse actionenz: et verunz est quod Vendendi autem causa oz-nalum izemenlum videri Caelius azt non, si sub tenz:pus venditionis, hoc est biduo ante venditz'orzenz 3 ornalum sed si irz ipsa venditione ornalum sit, aut ideo, inquit, venale cunz esset sic ornalum inspiceretur. EX INCERTIS LIBRIS. 8. Papin. r 8 quaest. Falsanz condicionem (35. t) 72 § 7 Cassius el Caelius Sabinus impossibilem„ esse dixerunt, veluti: 'Pamphilus, sz' quod Tilio debeo solverit, liber esto', si nzodo nihil Titio fziit debitunz: quod si posi testa- nzentum faclum lestator pecunianz exsolvit, defecisse con- dicionem intellegi. g. Sed si cunz liberis sizis eliam extraneunz Gai. 3, 70 heredenz patrozzus reliquerit, Caelius Sabinus azt tola bona pro virilzbus parlibus ad liberos defuncli fiertinere, quia curn extraneus heres izzlerveni I, non habet lex lunia locum, sed senalus consullum.1 io. . . . az? Caelius Sabinus, si rem tibi Gai. 3,141 venalem habenti, veluti fuzzdum, acceperim ei 3 pretzi nomine honzinem forte dederizn, fzindunz quidem videri f venisse, honzinem aulem prelii nomine datum esse, ul undus acciperelur. Caelii Sabini haec quoque esse videntur in digestis Caecilio aciscripta: i) quoque scr.  2) Cf. (2t. r) 37•  3) hoc  venditio- nem gloss.?  4) Largianum Gai. 3,63.  5) acceperim et gloss. 81  CALLISTRATUS DE COGNITIONIBUS LIB. I.  82 ir. Ulp. 29 ad edict. Si [quis servund cum (15. 2) Š. 7 peculio vel legavit vel liberunz esse iussit, quaestionis fuzt: et mihi verius videtur non dandanz neque in manumissum neque in eum, cui legatum sit peculium, de peculio actio- nenz. an ergo teneatur heres2 et ait Caecilius teneri, quia peculium penes eum sit, qui tradendo id legatario se liberavit. 12. Iavol. 6 ex post. Lab. Vir mulieri  I_ (24. I) 64 vortio facto quaedanz idcirco dederat, ut ad se revertere- tur: mulier reversa erat, deinde divortium fecerat. LABEO: Trebatius inter Terentiam et Maccenatem re- spondit, si verurn divortiunz fuisset, ratam esse donatio- nem, si simulatunz, contra. sed verum est, quod Proculus et Caecilius pulanl, tunc verum esse divortiunz et valere donationem divortii causa factam, si aliae nupliae in- seculae sunt aut tanz longo . tempore vidua fuisset, ut dubium non foret allerum esse matrimonium: alias nec donationenz ullius esse nzonzenti futuram. CALLISTRAT US. (SUB IMP. SEVERO ET CARACALLA). DE COGNITIONIBUS LIBRI VI.1 LIBER I. [De officio ius reddentis]. Generaliter quotiens princeps ad prae- [(1.18)9 sides provinciarum remittit negotia per rescriptiones, veluti 'eum qui provinciae praeest adire poteris' vel cum hac adiectione ‘is aestimabit, quid sit partium suarum', non imponitur necessitas proconsuli vel legato suscipiendae cognitionis, quamvis non sit adiectum `is aestimabit quid sit partium suarum': sed is aestimare debet, utrum ipse cognoscat an iudicem dare debeat. 2. Observandum est ius reddenti, ut tn I (r. 18) 19 adeundo quidem facilem se praebeat, sed contemni non patiatur. unde mandatis adicitur, ne praesides provinciarum in ulteriorem familiaritatem provinciales admittant: nam ex conversatione aequali contemptio dignitatis nascitur. Sed et in cognoscendo neque excandescere adversus eos, quos malos putat, neque precibus calamitosorum inlacrimari oportet: id enim non est constantis et recti iudicis, cuius animi motum vultus detegit. et summatim ita ius reddi debet, ut auctoritatem dignitatis ingenio suo augeat. 3. [In ius vocari non oportel] . . . vel qui 1(z.4) 3 cadaver prosequuntur, quod etiam videtur ex rescripto divorum fratrum comprobatum esse. 4. Interdum ex iustis causis et ex certis L(5. I) 36 personis sustinendae sunt cognitiones: veluti si in- strumenta litis apud eos esse dicantur qui rei publicae causa aberunt: idque divi fratres in haec verba re- scripserunt. 2 humanum est propter fortuitos casus dila- tionem accipi, veluti quod pater litigator filium vel filiam vel uxor virum vel filius parentem amiserit, et in similibus causis cognitionem ad aliquem modum sustineri. Senator si negotiis alienis se optulerit in provincia, non debet iudicium recusare negotiorum gestorum, sed actionem eum excipere oportere Iulianus respondit, cum sua sponte sibi hanc obligationem con- traxerit. [De generibus cognitionum]. 5• Cognitionum numerus cum ex variis [(5o.13)5pr• causis descendat, in genera dividi facile non potest, i) Severa et Caracalla imperanlibus kos libros esse eanscriptos apparet ex fr. 6 (§ 4), 9, 41 (§ 2)•  2) Exciderunt rescripti verba. I,enel, Palingenesia. nisi summatim dividatur. numerus ergo cognitionum in quattuor fere genera dividi potest: aut enim de honoribus sive muneribus gerendis agitatur, aut de re pecuniaria disceptatur, aut de existimatione alicuius cognoscitur, aut de capitali crimine quaeritur. [1. De honoribus sive muneribus gerendis]. 6. Honor municipalls est administratio (5o. 4) 14 rei publicae cum dignitatis gradu, sive cumt sump u r sive sine erogatione contingens. Munus aut publi- cum aut privatum est. publicum munus dicitur, quod in administranda re publica cum sumptu sine titulo 2 dignitatis subimus. Viarum munitiones, praediorum collationes non personae, sed locorum munera sunt. 3 De honoribus sive muneribus gerendis cum quae- ritur, in primis consideranda persona est eius, cui de- fertur honor sive muneris administratio: item origo natalium: facultates quoque an sufficere iniuncto muneri possint: item lex, secundum quam muneribus quisque 4 fungi debeat. Plebeii filii familias periculo eius qui nominaverit tenebuntur, idque imperator noster Severus Augustus in haec verba rescripsit: ‘Si in numero plebeiorum filius tuus est, quamquarn invitus honores ex persona filii suscipere cogi non debeas, tamen resistere, quo niinus patriae obsequatur periculo eius qui nominavit, iure patriae potestatis non potes'. 5 Gerendorum honorum non promiscua facultas est, sed ordo certus huic rei adhibitus est. nam neque prius maiorem magistratum quisquam, nisi minorern susceperit, gerere potest, neque ab omni aetate, neque 6 continuare quisque honores potest. Si alii non sint qui honores gerant, eosdem compellendos, qui gesserint, conplurimis constitutionibus cavetur. divus etiam Ha- drianus de iterandis muneribus rescripsit in haec verba: Illud consentio, ut, si alii non erunt idonei qui hoc munere fungantur, ex his, qui iam functi sunt, creentue. 7. De iure omnium incolarum, quos (50-..11,31 quaeque civitates sibi vindicant, praesidum provincia- rum cognitio est. cum tamen se quis negat incolam esse, apud eum praesidem provinciae agere debet, sub cuius cura est ea civitas, a qua vocatur ad munera, non apud eam, ex qua ipse se dicit ortundum esse: idque divus Hadrianus rescripsit. Mulieris, quae aliunde orta, alibi nupta est, libertos eo ipsi .tnu.nus facere debere, unde patrona erit et ubi ipst donuciltum habebunt, placet. Mulieres, quae in matrimonium 6 83 se dederint non legitimum, non ibi muneribus fungen- das, unde mariti earum sunt, sciendum est, sed unde ipsae ortae sunt: idque divi fratres rescripserunt. 8. Semper in civitate nostra senectus 6)6 venerabilis fuit: namque maiores nostri paene eundem honorem senibus, quem magistratibus, tribuebant. circa munera quoque municipalia subeunda idem honor senectuti tributus est. sed eum, qui in senectute lo- cuples factus est et ante nullo publico munere functus est, dici potest non eximi ab hoc onere privilegio aetatis, maxime si non tam corporis habeat vexationem quam pecuniae erogationem indicti muneris admini- stratio, et ex ea sit civitate, in qua non facile suffi- cientes viri publicis muneribus inveniantur. Legem quoque respici cuiusque loci oportet, an, • cum aliquas immunitates nominatim complecteretur, etiam de numero annorum in ea conmemoretur. idque etiam colligi potest ex litteris divi Pii, quas emisit ad Ennium Proculum 2 proconsulem provinciae Af • icae. Demonstratur varie nec abscise numerum liberorum ad excusationem muni- cipalium munerum prodesse ex rescriptis divi Helvii Pertinacis. namque Silvio Candido in haec verba re- scripsit: `Ei scui crij rtuai4 lsreoveffa , dtpiriatv zoi,g ffaz‘Qug  zcZy , t'xvcov cietOpdg, d).?: Sexa rtui(lag  au-"e. zo ū (.31{321ov i(51,co • ug, obx i'•ztv aloyav, GlO n TE avrzcoeiiaut azo2.(istv z ī j 7tctu5ozQoggire za; 3 civia&at as zthP lEITOVer ICTVP '  Negotiatores, qui an- nonam urbis adiuvant, item navicularii, qui annonae urbis serviunt, immunitatem a muneribus publicis con- sequuntur, quamdiu in eiusmodi actu sunt. nam re- muneranda pericula eorum, quin etiam exhortanda praemiis merito placuit, ut qui peregre muneribus et quidem publicis cum periculo et labore fungantur, a domesticis vexationibus et sumptibus liberentur: cum non sit alienum dicere etiarn hos rei publicae causa, 4 dum annonae urbis serviunt, abesse. Immunitati, quae naviculariis praestatur, ce • ta forma data est: qttam immunitatem ipsi dumtaxat habent, non etiam liberis aut libertis eorum praestatur: idque principali- 5 bus constitutionibus declaratur. Divus Hadrianus rescripsit immunitatern navium maritimarum dumtaxat 6 habere, qui annonae urbis serviunt. Licet in cor- pore naviculariorum quis sit, navem tamen vel naves non habeat nec onmia ei congruant, quae principalibus constitutionibus cauta sunt, non poterit privilegio navi- culariis indulto uti. idque et divi fratres rescripserunt in haec verba: '11crav xct alot ziv4 . £ 77; zroor V Xat  alOP £11770Q8VO,UF zdiv vavxlimcov zui. 26v aizo  '  '  P(` 4 sig ziv droec'tv zov 671uov zoti 11)copurzov" o'vzcov dzE2.651, fth toiwzsg zas isizoveyiag ScuauWaxstv, id i zs ilzta).E'orzsg ZE TC) y raiov tiog zijg oilatag iv zaig vavxlaiQiu t g zui Taig iltztopiutg 4avzsg. ticpuTsih' i zco zwv Totancoi, 7 Hoc circa vacationes dicendum est, ut, si ante quis ad munera municipalia vocatus sit, quam negotiari inciperet, vel antequam in collegium ad- sumeretur quod immunitatem pariat, vel antequam septuagenarius fieret, vel antequam publice profiteretur, vel antequam liberos susciperet, compellatur ad hono- 8 rem gerendum. Negotiatio pro incremento faculta- tium exercenda est. alioquin si quis maiore pecuniae suae parte negotiationem exercebit, rursus locuples factus in eadem quantitate negotiationis perseveraverit, tenebitur muneribus, sicuti locupletes, qui modica pecunia comparatis navibus muneribus se publicis subtrahere temptant: idque ita observandum epistula 84 9 divi Hadriani scripta est. Divus quoque Pius re- scripsit, ut, quotiens de aliquo naviculario quaeratur, illud excutiatur, an effugiendtorunc i o i iil i d u t i i i c e t r o t i n e n s ectaita isnal to imaginem navicularii indua vectigalium fisci l necessitate subeundorum municipa- munerum non obstringuntur: idque ita observan- dum divi fratres rescripserunt. ex quo principali rescripto intellegi potest non honori conductorum da- tum, ne compellantur ad munera mttnicipalia, sed ne extenuentur facultates eorum, quae subsignatae sint fisco. 2 unde subsisti potest, an prohibendi sint a prae- side vel procuratore Caesaris etiam si ultro se offerant municipalibus muneribus: quod propius est defendere, nisi si paria fisco' fecisse dicantur. Coloni quoque Caesaris a muneribus liberantur, ut idoniores praediis 12 fiscalibus habeantur. Quibusdam collegiis vel cor- poribus, quibus ius coeundi lege permissum est, im- munitas tribuitur: scilicet eis collegiis vel corporibus, in quibus artificii sui causa unusquisque adsumitur, ut fabrorum corpus est et si qua eandem rationem originis habent, id est idcirco instituta sunt, ut neces- sariam operam publicis utilitatibus nec omnibus promiscue, qui adsumpti sunt in h immunitas datur, sed artificibus dumtaxat. nec ab omni aetate allegi possunt, ut divo Pio placuit, qui reprobavit prolixae vel inbecillae admodum aetatis homines. sed ne quidem eos, qui augeant facultates et munera civitatium sustinere possunt, privilegiis, quae tenuioribus per collegia distributis concessa sunt, uti 13 posse plurifariam constitutum est. Eos, qui in cor- poribus allecti sunt, quae immunitatem praebent navi- culariorum, si honorem decurionatus adgnoverint, com- pellendos subire publica munera accepi: idque etiam confirmatum videtur rescripto divi Pertinacis. 9. Non tantum qui tenerae aetatis, sed L15o. etiam qui grandes natu sunt decuriones fieri prohihen- tur. illi quasi inhabiles rem publicam tueri ad tempus excusantur, hi vero in perpetuum amoventur: non alias seniores, ne seniorum excusatione- iuniores onerentur ad omnia munera publica suscipienda soli relicti. neque enim minores viginti quinque annis decuriones allegi nisi ex causa possunt, neque hi, qui annum quinquagensimum et quintum excesserunt. nonnum- quam etiam longa consuetudo in ea re observata re- spicienda erit. quod etiam custodiendum principes nostri consulti de allegendis in ordine Nicomedensium huius aetatis hominibus rescripserunt. [2. De existimationd. io. Existimatio est dignitatis in- [(50.13)5 §1-3 laesae status, legibus ac moribus comprobatus, qui ex delicto nostro auctoritate legum aut minuitur aut con- 2 sumitur. Minuitur existimatio, quotiens manente libertate circa statum dignitatis poena plectimur: sicuti cum relegatu• quis vel cum ordine movetur vel cum prohibetur honoribus publicis fungi vel cum plebeius fustibus caeditur vel in opus publicum datur vel cum in eam causam quis incidit, quae edicto perpetuo in- 3 famiae causa enumeratur. Consumitur vero, quotiens magna capitis minutio intervenit, id est cum libertas adimitur: veluti cum aqua et igni interdicitur, quae persona deportatorum evenit, vel cum plebeius in opus metalli vel in metallum datur: nihil enim refert, nec populi aut fisci Callistr.? CALLISTRATI DE COGNITIONIBUS LIB. I. 2) populo aut fisco Callistr.? 85  CALLISTRATI DE COGNITIONIBUS LIB.  86 diversa poena est operis et metalli, nisi quod refugae operis non morte, sed poena metalli subiciuntur. Crimen vel poena paterna nullam (48. 19) z6 maculam filio infligere potest: namque unusquisque ex suo admisso sorti subicitur nec alieni criminis suc- cessor constituitur. idque divi fratres Hierapolitanis rescripserunt. LIBER II. [3. De re pecuniaria]. 12. 7 Debitoribus non tantum petentibus 1 (42. r) 31 dies ad solvendum dandi sunt, sed et prorogandi, si res exigat: si qui tamen per contumaciam magis, quam quia non possint explicare pecuniam, differant solutio- nem, pignoribus captis compellendi sunt ad satisfacien- dum ex forma, quam Cassio proconsuli divus Pius in haec verba rescripsit: `His, qui fatebuntur debere aut ex re iudicata necesse habebunt reddere, tempus ad solvendum detur, quod sufficere pro facultate cuiusque videbitur: eorum, qui intra diem vel ab initio datum vel ex ea causa postea prorogatum sibi non reddi- derint, pignora capi eaque, si intra duos menses non solverint, vendantur: si quid ex pretiis supersit, redda- tur ei, cuius pignora vendita erant'. 13. Quod semel ordo decrevit, non opor- L (5o. 9) 5 tere id rescindi divus Hadrianus Nicomedensibus re- scripsit nisi ex causa: id est si ad publicam utilitatem respiciat rescissio prioris decreti. 14. Pecuniam quae in opera nova legata (5o. xo) 7 est, potius in tutelam eorum operum quae sunt con- vertendam, quam ad inchoandum opus erogandam divus Pius rescripsit: scilicet si satis operum civitas habeat et non facile ad reficienda ea pecunia invenia- tur. Si quis opus ab alio factum adornare mar- moribus vel alio quo modo ex voluntate populi factu- rum se pollicitus sit, nominis proprii titulo scribendo: manentibus priorum titulis, qui ea opera fecissent, id fieri debere senatus censuit. quod si privati in opera, quae publica pecunia fiant, aliquam de suo adiecerint summam, ita titulo inscriptionis uti eos debere isdem mandatis cavetur, ut quantam summam contulerint in id opus, inscribant. LIBER 111.2 15. Divus Pius aucupibus ita rescripsit: [( 8. 3) 16 oUx g oztv eiaoror eos6vzon, zciiv Se67TODC5P incc r ig iv zeiorg ZCO,010fg 16. Fundo legato instrumentum eius non 1(3 3• to) 14 aliter legato cedit, nisi specialiter id expressum sit: nam et domo legata neque instrumentum eius neque supellex aliter legato cedit, quam si id ipsum nornina- tim expressum a testatore fuerit. 17. Eum, qui ita venit, ut intra tempus [ - (40.8) 3 manumitteretur, cum dies praestandae libertatis venerit vivente venditore et perseverante in eadem voluntate, perinde haberi, ac si ab eo, a quo debuit manumitti, manumissus esset: mortuo autem venditore non esse heredum eius voluntatem explorandam divus Marcus cum filio suo rescripsit. De civitatium debitoribus haec dieta c'sse suspicor.  2) 11707r a'nbito, quin tolus liber terlineat ad caput `de rc p•cuniaria'; quo tamen rerunz ordine quibusve occasionibus oblatis singula qztae supersunt fragmenta scr 18. Cum prolatis constitutionibus contra 1 (42. i) eas pronuntiat iudex, eo quod non existimat causam, de qua iudicat, per eas iuvari, non videtur contra con- stitutiones sententiam dedisse. ideoque ab eiusmodi sententia' appellandum est: alioquin rei iudicatae sta- bitur. 1g. 1 Divus Hadrianus in haec verba rescripsit: `Quin pessimum factum sit eorum, qur terminos finium causa positos propulerunt, 2 dubitari nori potest. de poena 3 tamen modus ex condicione personae et mente facientis magis statui potest: nam si splendidiores personae sunt, 1 quae convincuntur, non dubie occupandorum alienorum finium causa id admiserunt, 5 et possunt in tempus, ut cuiusque patia- tur° aetas, relegari, id est si iuvenior, in longius, si senior, recisius. si vero alii negotium gesserunt et ministerio functi sunt, castigari 7 et ad opus biennio dari. 8 quod si per ignorantiam aut fortuito lapides9 furati sunt, sufficiet l ° eos verberibus decidere'.11 2o. Divus Pius Claudio rescripsit pro ( 4 8. 10) 31 mensura cuiusque delicti constituendum in eos, qui apud iudices instrumenta protulerunt, quae probari non possint: aut si plus meruisse videatur, quam ex forma iurisdictionis pati possint, ut imperatori de- scribatur aestimaturo, quatenus coerceri debeant. sed divus Marcus cum fratre suo pro sua humanitate hanc rem temperavit, ut, si (quod plerumque evenit) per errorem huiusmodi instrumenta proferantur, ignoscatur eis, qui tale quicquam protulerint. 21. Si quis ipsos cultores agrorum vel L ( 5 o. nr) 2 piscatores deferre utensilia in civitatem iusserit, ut ipsi ea distrahant, destituetur annonae praebitio, cum avo- centur ab opere rustici: qui confestim ubi detulerint mercem, tradere eam et ad opera sua reverti debeant. denique summae prudentiae et auctoritatis apud Graecos Plato cum institueret, quemadmodum civitas bene beate habitari possit, in primis istos negotiatores necessarios duxit. sic enim libro secundo nolczEiug ait: dei" 7de 10.814COP TECOtn'Calt r8 xeci. zthy iilAwv St i ntovor6v scui Toiv Olcov Staxinnw, TOJI , ys £1646PTC6P ifft; 4'aVyrran, g xceo-za • oinot  Eintv i fin0 0 0t. zopioug 8 Ē O 7ecoffOg Eig zr l v ciyoQd p Zt o7n, 770IET ;./ zcg ,r&rp (5)/ploveycav t d i Eig z6v avz ō v xe6vov r l xT l zoig Seo l Wporg za nag' ttl)Zalj Ctl,ta;AdatTI9Y41, Cinl ' iCSEL Tr i q CLI)70ii Stlfccovnyias xaMj- I  - i tteVOg  ciyoo:T r e; okiaucig,  S'  ctA„,. Eurtv Ot fl TOUTO knaneg  Staxoviur 4 . 4zzovol zal;z1v. LIBER IV.12 22. A tutoribus et curatoribus pupillo- (26. 7) 33 rum eadem diligentia "exigenda est circa administra- tionem rerum pupillarium, quam pater familias rebus suis ex bona fide praebere debet. Officium tutorum curatoribus constitutis finem accipit ideoque omnia negotia, quae inita sunt, ad fidem curatorum pertinent: idque etiam divus Marcus cum Slio suo Commodo r) cf. Coll. x 3 , 3 , 2.  2) abstulerunt Coll.  3) poenac Coll.  4) sunt personae Coll.  5) non dubito quin .... id admiserint Coll.  6) patitur Coll.  7) icl est si iuvenior .. . . castigari] ont. Coll.  8) et ad opus biennio clari] et sic in biennium aut triennium ad opus publicum dari C.'oll.  9) usus causa ins. Co//. io) sufficit Coll. 1i ) coerccri CWI. 12) Quae in hoc libro disputaniur d • lute(is (fr. 22- 24), de jid•leoznuzissis (fr. 25. 26), de 111,erali causa (tr. 27), haee ontnia capia `de re peruniaria' videntur esse adscribeno r a: sequots caput ‘de crinthlibus' ineipere puto tz traetalu de lestibus. ipta sint, pro c • rto diei non potest. (47. 21) 2 6* 88 CALLISTRATI DE COGNITIONIBUS LIB. IV. creturn, atque si nulla iudicata res intervenisset: idque principalibus constitutionibus cavetur. [4. De criminibus : de leslibus]. 28. Testium fides diligenter examinanda L (22. 5 ) 3 est. ideoque in persona eorum exploranda erunt in primis condicio cuiusque, utrum quis decurio an ple- beius sit: et an honestae et inculpatae vitae an vero (26. tot 6  notatus quis et reprehensibilis: an locuples vel egens sit, ut lucri causa quid facile admittat: vel an inimicus ei sit, adversus quem testimonium fert, vel amicus ei sit, pro quo testimonium dat. nam si careat suspicione testimonium vel propter personam a qua fertur (quod honesta sit) vel propter causarn (quod neque lucri neque gratiae neque inimicitiae causa fit) admittendus it est. Ideoque divus Hadrianus Vibio Varo legato provinciae Ciliciae rescripsit eum qui iudicat magis posse scire, quanta fides habenda sit testibus. verba epistulae haec sunt: `Tu magis scire potes, quanta fides habenda sit testibus, qui et cuitts dignitatis et cuius existimationis sint, et qui simpliciter visi sint dicere, utrum unum eundemque meditatum sennonem attulerint an ad ea quae interrogaveras ex tempore z verisimilia responderint'. Eiusdem quoque principis exstat rescriptum ad Valerium Verum de excutienda fide testium in haec verba: `Quae argumenta ad quem modum probandae cuique rei sufficiant, nullo certo modo satis definiri potest. sicat non semper, ita saepe sine publicis monumentis cuiusque rei veritas de- prehenditur. alias numerus testium , alias dignitas et auctoritas, alias veluti consentiens fama confirmat rei de qua quaeritur fidem. hoc ergo solum tibi rescribere possum summatim non utique ad unam probationis speciem cognitionem statim alligari debere, sed ex sententia animi tui te aestimare oportere, quid aut 3 credas aut parum probatum tibi opinaris.' Idem divus Hadrianus Iunio Rufino proconsuli Macedoniae rescripsit testibus se, non testimoniis crediturum. verba epistulae ad hanc partem pertinentia haec sunt: `Quod crimina obiecerit apud me Alexander Apro et quia non probabat nec testes producebat, sed testimoniis uti volebat, quibus apud me locus non est (nam ipsos interrogare soleo), quem remisi ad provinciae praesi- dem, ut is de fide testium quaereret et nisi implesset 4 quod intenderat, relegaretur'. Gabinio quoque Maximo idem princeps in haec verba rescripsit: ‘Alia est auctoritas praesentium testium, alia testimoniorum quae recitari solent: tecum ergo delibera, ut, si retinere 5 eos velis, des eis impendia'. Lege Iulia de vi cave- (35. 3) 6 tur, ne hac lege in reum testimonium dicere liceret, qui se ab eo parenteve eius liberaverit, quive im- puberes erunt, quique iudicio publico damnatus erit qui eorum in integrum restitutus non erit, quive in vinculis custodiave publica erit, quive ad bestias ut depugnaret se locaverit, quaeve palam quaestum faciet feceritve, quive ob testimonium dicendum vel non dicendum pecuniam accepisse iudicatus vel convictus erit. nam quidam propter reverentiam personarum, quidam propter lubricum consilii sui, alii vero propter notam et infamiam vitae suae admittendi non sunt ad 6 testimonii fidem. Testes non temere evocandi sunt per longum iter et multo minus milites avocandi sunt a signis vel muneribus perhibendi testimonii causa, idque divus Hadrianus rescripsit. sed et divi fratres rescripserunt: ‘Quod ad testes evocandos pertinet, 87 2 rescripsit. Heredibus quoque pupillonun electio eadem adversus tutores, in quo potissimum consistere velint, competit, quae ipsis quorum tutela administrata 3 sit: principalibus constitutionibus declaratur. Sum- ptuum, qui bona fide in tutelam, non qui • in ipsos tutores fiunt, ratio haberi solet, nisi ab eo qui eum dat certum solacium ei constitutum est. 23. sciendura est eos, qui fraudulenle tutelam . . . adminislrant,  salis oferant, removen- dos a tulela], quia satisdatio propositum tutoris male- volum non mutat, sed diutius grassandi in re facultatem praestat. 24. Non tantum magnitudo patrimonio- (27• r) r7 rum ineunda est susceptarum trium tutelarum quaeque suscipienda est, sed etiam aetas pupillorum con- sideranda est: nam si priorum pupillorum aetas prope pubertatem sit, ita ut tantummodo semenstre tempus reliquum fuerit, aut eorum quorum suscipere tutelam cogitur, non dabitur excusatio: idque principalibus constitutionibus cavetur. Iliensibus et propter in- clutam nobilitatem civitatis et propter coniunctionem originis Romanae iam antiquitus et senatus consultis et constitutionibus principum plenissima immunitas tributa est, ut etiam tutelae excusationem habeant, scilicet eorum pupillorum, qui Ilienses non sint: idque z divus Pius rescripsit. Eos, qui in corporibus sunt veluti fabrorum, immunitatem habere dicimus etiam circa tutelarum exterorum hominum administrationem: habebunt excusationem, nisi si facultates eorum ad- auctae fuerint, ut ad cetera quoque munera publica suscipienda compellantur: idque principalibus con- 3 stitutionibus cavetur. Non omnia tamen corpora vel collegia vacationem tutelarum habent, quamvis muneri- bus municipalibus obstricta non sint, nisi nominatim 4 id privilegium eis indultum sit. Is qui aedilitate fungitur potest tutor dari: nam aedilitas inter eos magistratus habetur qui privatis muneribus - excusati 5 sunt secundum divi Marci rescriptum. Sane notum est, quod gerentibus honorem vacationem tutelarum concedi placuit, vacare autem eos, qui tunc primum vocentur ad suscipiendum officium tutelae: ceterum eos, qui iam se miscuerint administrationi, ne tempore 6 quidem magistratus vacare aeque notum est. Domini navium non videntur haberi inter privilegia, ut a 7 tutelis vacent, idque divus Traianus rescripsit. In- quilini castrorum a tutelis excusari solent nisi eorum, qui et ipsi inquilini sunt et in eodem castro eademque condicione sunt. 25. Cum non facile satisdationem offerre legatarius vel fideicommissarius possit et futurum sit, ut propter hoc a petitione liberalitatis ex testamento submoveantur, numquid onus satisdationis eis remitten- dum erit? quod videtur adiuvari rescripto divi Com- modi in haec verba: `is, cuius de ea re notio est, aditus si compererit ideo cautionem a te exigi, ut a fideicommissi petitione avertaris, onus satisdationis tibi remitti curabit'. 26. ‘Vestis' appellatione tam virilis (5o. 6 , )127 quam muliebris et scaenica, etiamsi tragica aut citharoe- dica sit, continetur. 27. Cum non iusto contradictore quis (40. 16) 3 ingenuus pronuntiatus est, perinde inefficax est de- ey:  (1. 26) r2. 89  CALLISTRATI DE COGNITIONIBUS LIB. V.  90 diligentiae iudicantis est explorare, quae consuetudo in ea provincia, in quam iudicat, fuerit'. nam si pro- babitur saepe in aliam civitatem testimonii gratia plerosque evocatos, non esse dubitandum, quin evo- candi sint, quos necessarios in ipsa cognitione de- prehenderit qui iudicat. LIBER V. [De accusationibus]. 29. Divi fratres rescripserunt non debere [ (48. z) x9 cogi heredes accusatorum exequi crimina. Item . non oportere compelli accusatorem plures reos facere divus Hadrianus rescripsit. [De custodia reorum]. 3o. Milites si amiserint custodias, 1psi (48. 3) 12 in periculum deducuntur. nam divus Hadrianus Sta- tilio Secundo legato rescripsit, quotiens custodia militi- bus evaserit, exquiri oportere, utrum nimia neglegentia militum evaserit an casu, et utrum unus ex pluribus an una plures, et ita demum adficiendos supplicio milites, quibus custodiae evaserint, si culpa eorum nimia deprehendatur: alioquin pro modo culpae in eos statuendum. Salvio quoque legato Aquitaniae idem princeps rescripsit in eum, qui custodiam dimisit aut ita sciens habuit, ut possit custodia evadere, anim- advertendum: si tamen per vinum aut desidiam custo- dis id evenerit, castigandum eum et in deteriorem militiam dari: si vero fortuito amiserit, nihil in eum statuendum. Si paganos evaserit custodia, idem puto exquirendum, quod circa militum personas ex- plorandum rettuli. [De quaestionibus]. 31. Ex libero homine pro testimonio ( 4 8. 18) 15 non vacillante quaestionem haberi non oportet. De minore quoque quattuordecim annis in caput alterius quaestionem habendam non esse divus Pius Maecilio rescripsit, 1 maxime cum nullis extrinsecus argumentis accusatio impleatur. nec tamen consequens esse, ut etiam sine tormentis eisdem credatur: nam aetas, in- quit, quae adversus asperitatem quaestionis eos interim tueri videtur, suspectiores quoque eosdem facit ad z mentiendi facilitatem. Eum, qui vindicanti servum cavit, domini loco habendum et ideo in caput eius servos torqueri non posse divus Pius in haec verba rescripsit: `Causam tuam aliis probationibus instituere debes: nam de servis quaestio haberi non debet, cum possessor hereditatis, qui petitori satisdedit, interim domini loco habeatur'. 32. Divus Marcus Commodus Pisoni re-[(29. 5) 2 scripsit in haec verba: `Cum constiterit apud te, Piso carissime, Iulium Donatum, posteaquam conterritus adventu latronum profugerat villam suam, vulneratum esse, mox testamento facto purgasse officium servorum suorum, nec pietas pro servis nec sollicitudo heredis optinere debet, ut ad poenam vocentur, quos absolvit dominus ipse'. [Quando principi scribenditm sit]. 33• Divi fratres Arruntio Siloni re- I I ,4_. 19, 27 pr. scripserunt non solere praesides provinciarum ea quae r) rf Arcad. Charis. fr. 6 Ýr. pronuntiaverunt ipsos rescindere. Vetinae quoque Itali- censi rescripserunt suam mutare sententiam neminem posse idque insolitum esse fieri. si tamen de se quis mentitus fuerit vel, cum non haberet probationum in- strumenta, quae postea reppererit, poena adflictus sit, nonnulla exstant rescripta, quibus vel poena eorum minuta est vel in integrum restitutio concessa. sed id dumtaxat a principibus fieri potest. 34• Divus Hadrianus, aditus per libellum (42. 1 ) 33 a Iulio Tarentino et indicante eo falsis testimoniis, conspiratione adversariorum testibus pecunia corruptis, religionem iudicis circumventam esse, in integrum causam restituendam in haec verba rescripsit: `Exem- plum libelli dati mihi a lttlio Tarentino mitti tibi iussi: tu, si tibi probaverit conspiratione adversariorum et testibus pecunia corruptis oppressum se, et rem severe vindica et, si qua a iudice tam malo exemplo circum- scripto iudicata sunt, in integrum restitue'. ,( 4 _ 19)27§1.2 35. De decurionibus et principalibus R civitatium, qui capitale admiserunt, 1 mandatis cavetur, ut, si quis id admississe videatur, propter quod relegan- dus extra provinciam in insulam sit, imperatori scriba- 2 tur adiecta sententia a praeside. Alio quoque capite mandatorum in haec verba cavetur: `Si qui ex prin- cipalibus alicuius civitatis latrocinium fecerint aliudve quod facinus, ut capitalem poenam meruisse videantur, commiserint, vinctos eos custodies et mihi scribes et adicies, quid quisque commiserit'. [De singulis delictis poenisque eorum].2 36. Si de vi et possessione quaeratur, [(5. 1) 37 prius cognoscendum de vi quam de proprietate rei divus Hadrianus zcji ssnvo . 5 Tc - 61, Oec6d2c3v Graece re- scripsit.3 3 7. Creditores si adversus debitores suos (48. 7) 7 agant, per iudicem id, quod deberi sibi putant, re- poscere debent: alioquin si in rem debitoris sui intra- verint id nullo concedente, divus Marcus decrevit ius crediti eos non habere. verba decreti haec sunt. `Optimum est, ut, si quas putas te habere petitiones, actionibus experiaris: interim ille in posses- sione debet morari, tu petitor es'. et cum Marcianus diceret: `vim nullam feci': Caesar dixit: `tu vim putas esse solum, si homines vulnerentur? vis est et tunc, quo- tiens quis id, quod deberi sibi putat, non per iudicem reposcit. non puto autem nec verecundiae nec dignitati nec pietati tuae convenire quicquam non iure facere. quisquis igitur probatus mihi fuerit rem ullam debitoris non ab ipso sibi traditam sine ullo iudice temere pos- sidere, eumque l sibi ius in eam rem dixisse, ius cre- diti non habebit'. . 38. Lege agraria, quam Gaius Caesar [ (47. 2 ) 3 tulit, adversus eos, qui terminos statutos extra suum gradum finesve moverint dolo nialo, pecuniaria poena constituta est 5 : nam in terminos singulos, quos etecerint locove moverint, quinquaginta aureos 6 in publico dari iubet: et eius actionem petitionem ei qui volet esse i) qui .. adiniserunt gloss.  In hac operis . bartc DiX est, ut ali lutuz rerunt ordi nem detegas : enumcrasse marts guam ad ordi- nem redesisse videfu • iuris consultus  delkta singulasque poenas: cuinsmodi enunicrathmis spetiem ItiGeff • . 45.  3) cf. Mar- Clan. ( 4 8. 6) 5 § I, jtri tamen hoc rescri/Vum divo Ph, adscribil. 4) isque /. gem.  5) 9'. /ex  Roscia Peducaea A llierta Fabia c. 55 (sromat.  Lachmann 15. 264).  6) IIS V Callistr. 92 CALLISTRATI DE COGNMONIBUS L1B. VI. amplius nthil admiserint nec ante sint a praeside ad- moniti, fustibus caesi dimittuntur autetir esispdeecItitlictdileis_ eis interdicitur. quod si ita correcti prehendantur, exilio puniendi sunt, nonnumquam capite plectendi, scilicet cum saepius seditiose et turbulente i se gesserint et aliquotiens adprehensi tractati clementius 4 in eadem temeritate propositi perseveraverint. Servi 1 -Et ut generaliter dixerim, 5 caesi solent dominis reddi. omnes, qui fustibus caedi prohibentur, eandem habere honoris reverentiam debent, quam decuriones habent. est enim inconstans dicere eum, quem principales con- stitutiones fustibus subici prohibuerunt, in metallum 6 dari posse. Divus Hadrianus in haec verba. rescripsit: ‘In opus metalli ad tempus nemo damnari debet. sed qui ad tempus damnatus est, etiainsi faciet metallicum opus, non in metallum damnatus esse intellegi debet: huius enim libertas manet, quamdiu etiam hi, qui in perpetuum opus damnantur'. proinde et mulieres hoc 7 modo damnatae liberos pariunt. Ad statuas con- fugere vel imagines principum iu iniuriam alterius prohibitum est. cum enim leges omnibus hominibus aequaliter securitatem tribuant, merito visum est in iniuriam potius alterius quam sui defensionis gratia ad statuas vel imagines principum confugere: nisi si quis ex vinculis vel custodia detentus a potentioribus ad huiusmodi praesidium confugerit: his enim venia tribuenda est. ne autem ad statuas vel imagines quis confugiat, senatus censuit: eumque, qui imaginem Caesaris in invidiam alterius praetulisset, in vincula 8 publica coerceri divus Pius rescripsit. Omnia ad- missa in patronum patronive filium patrem propin- quum maritum uxorem ceterasque necessitudines gra- 9 vius vindicanda sunt quam in extraneos. Venenarii capite puniendi sunt aut, si dignitatis respectum agi Io oportuerit, deportandi. Grassatores, qui praedae causa id faciunt, proximi latronibus habentur. et si cum ferro adgredi et spoliare instituerunt, capite puniuntur, utique si saepius atque in itineribus hoc admiserunt: ceteri in metallum dantur vel in insulas It relegantur. Igni cremantur plerumque servi, qui saluti dominorum suorum insidiaverint, nonnumquam 12 etiam liberi plebeii et humiles personae. Incendiarii capite puniuntur, qui ob inimicitias vel praedae causa incenderint intra oppidum: et plerumque vivi exurun- tur. qui vero casam aut villam, aliquo lenius. nam fortuita incendia, si, cum vitari possent, per neglegen- tiam eorum, apud quos orta sunt, damno vicinis fuerunt, civiliter exercentur (ut qui iactura adfectus est, damni disceptet) vel modice vindicaretur. In exulibus gradus poenarum constituti edicto divi Hadriani, ut qui ad tempus relegatus est, si redeat, in insulam re- legetur, qui relegatus in insulam excesserit, in insulam deportetur, qui deportatus evaserit, capite puniatur. 14 Ita et in custodiis gradum servandum esse idem princeps rescripsit, id est ut, qui in tempus damnati erant, in perpetuum damnarentur, qui in perpetuum damnati erant, in metallum damnarentur, qui in me- tallum damnati id admiserint, summo supplicio ad- ficerentur. 46. In eos, qui, cum carcerem, conspiraverint, carcere evadant, amplius, sunt reposcit, constituend I) Quacilam hic exchterziut. LIBER VI.1 39. Capitalium poenarum fere isti (48. 191 28pr. gradus sunt. summum supplicium esse videtur ad furcarn 2 damnatio. item vivi crernatio: quod quain- quam summi supplicii appellatione merito contineretur, tamen eo, quod postea id genus poenae adinventum est, posterius primo visum est. item capitis amputatio. deinde proxima morti poena metalli coercitio. post deinde in insularn deportatio. 40. In metallum damnatis libertas ad- (49- 1,t) 12 imitur, cum etiam verberibus servilibus coercentur. sane per huiusmodi personam fisco nibi1 adquiri divus Pius rescripsit: et ideo quod legatum erat ei, qui postea in metallum damnatus erat, ad fiscum non per- tinere rescripsit magisque ait poenae eos quam fisci servos esse. 41. Curatores Caesaris ius deportandi non [(1.19)3 habent, quia huius poenae constituendae ius non habent. Si tamen quasi tumultuosum vel iniuriosum adversus colonos Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana accedere, abstinere debebit idque divus Pius Iulio re- 2 scripsit. Deinde neque redire cuiquam permittere possunt idque imperatores nostri Severus et Antoninus ad libellum Hermiae rescripserunt. 42. Ceterae poenae ad existimatio- (4-. 1 9 ) -28 § nem, non ad capitis periculum pertinent, veluti relegatio ad tempus, vel in perpetuum, vel in insulam, vel cum in opus quis publicum datur, vel cum fustium ictu subicitur . . . . (veluti fustium, admonitio: flagellorurn, [ (48. 19) 7 castigatio: vinculorum, verberatio) . . . . 43• Non omnes fustibus caedi solent, (48. I9) , 8 § 2 sed hi dumtaxat qui liberi sunt et quidem tenuiores homines: honestiores vero fustibus non subiciuntur, idque principalibus rescriptis specialiter exprimitur. 44• Eos, qui utensilia negotiantur et(- 2) C].. 2  12 vendunt, licet ab aedilibus caeduntur, non oportet quasi viles personas neglegi. denique non sunt pro- hibiti huiusmodi homines decurionatum vel aliquem honorem in sua patria petere: nec enim infames sunt. sed ne quidem arcentur honoribus, qui ab aedilibus flagellis caesi sunt, quamquam iure suo ita aediles officio isto fungantur. inhonestum tamen puto esse huiusmodi personas flagellorum ictibus subiectas in ordinem recipi, et maxime in eis civitatibus, quae copiam virorum honestorum habeant: nam paucitas eorum, qui muneribus publicis fungi debeant, neces- saria etiam hos ad dignitatem municipalem, si facul- tates habeant, invitat. 45. Solent quidam, qui volgo se (a8 10),R  .  • iuvenes appellant, in quibusdam civitatibus turbule— ntis se adclamationibus popularium accommodare. qui si cf I) v.15.90n. 2.  2) crucem Callistr.? ut Paul. 48, 19, 38 § 2, . sent. 5, 22, I. 91 i iubet. Alia quoque lege agraria, quam divus Nerva tulit, cavetur, ut, si servus servave insciente domino dolo malo fecerit, ei capital esse, nisi dominus dominave 2 multam sufferre maluerit. Hi quoque, qui finalium quaestionum obscurandarum causa faciem locorum con- vertunt, ut ex arbore arbustum , atit ex silva novale aut aliquid eiusmodi faciunt, poena plectendi sunt pro persona et condicione et factorum violentia. recepti essent in r (48. 3) 13 ut ruptis vinculis et effracto quam causa ex qua recepti um est: quamvis innocentes 93  CALLISTRATI AD EDICTUM MONITORIUM LIB. I.  94 inveniantur ex eo crimine, propter quod inpacti sunt in carcere, tamen puniendi sunt: eos vero, qui con- spirationem eorum detexerint relevandos. 47. Famosos latrones in his locis, [(48. (4_19)28 §i5.16 ubi grassati sunt, furca l figendos compluribus placuit, ut et conspectu deterreantur alii ab isdem facinoribus et solacio sit cognatis et adfinibus interemptorum eodem loco poena reddita, in quo latrones homicidia fecissent: nonnulli etiam ad bestias hos damnaverunt. 16 Maiores nostri in omni supplicio severius servos quam liberos, famosos quam integrae famae homines punierunt. 48. Oves pro numero abactarum aut 1 (47. 1 4) 3 furem aut abigeum faciunt. quidam decem oves gregem esse putaverunt: porcos etiam quinque vel quattuor abactos, equum bovem vel unum abigeatus crimen facere. Eum quoque plenius coercendum, qui a stabulo abegit domitum pecus, non a silva nec grege. 2 Qui saepius abegerunt, licet semper unum vel alterum 3 pecus subripuerint, tamen abigei sunt. Receptores abigeorum qua poena plecti debeant, epistula divi Traiani ita cavetur, ut extra terram Italiam decem annis relegarentur. 4g. Non statim plagiarium esse, qui furti (48. 15) 6 crimine ob servos alienos interceptos • tenetur, divus Hadrianus in haec verba rescripsit: `Servos alienos qui sollicitaverit aut inte • ceperit, crimine plagii, quod illi intenditur, teneatur nec ne, facit quaestionem: et ideo non me consuli de ea re oportet, sed quod verissimum in re praesenti cognoscitur, sequi iudicem oportet. plane autem scire debet posse aliquem furti crimine ob servos alienos interceptos teneri nec idcirco tamen statim plagiarium esse existimari'. Idem princeps de eadem re in haec verba rescripsit: `Apud quem unus aut alter fuerit fugitivus inventus, qui operas suas locaverint ut pascerentur, et utique si idem antea apud alios opus fecerint, hunc suppressorem non iure 2 quis dixerit'. Lege Fabia cavetur, ut liber, qui ho- minem ingenuum vel libertinum invitum celaverit in- vinctum habuerit emerit sciens dolo malo quive in earum qua re socius erit, quique servo alieno se•vaeve persuaserit, ut a domino dominave fugiat, vel eum eamve invito vel insciente domino dominave celaverit, invinctum habuerit emerit sciens dolo malo quive in ea re socius erit, eius poena teneatur. 5o. 2 Fugitivi simplices dominis reddendi [(-11.4)2 sunt: sed si pro libero se gesserint, gravius coerceri solent. 51. 3 Divus Hadrianus in haec verba re- r(48. 8) 14 scripsit: 'in maleficiis voluntas spectatur, non exitus'. [De bonis damnatorunz]. 52. Non ut quis in carcerem ductus est, I (4 8 - 2 °) 2 spoliari eum oportet, sed post condemnationem: idque divus Hadrianus rescripsit. 53• 1-* 4 Relegatus morari non Ýolestlionae,( 4 8. 22) 18 elsi rd sententia comprehensum non est, quia comnzunis patria est: neque in ea in qua moralur princeps vel per quanz transit, zis eninz solzir permissum esl prin- 1) cruce Callistr.? v. p. 91 11. z.  2) Innse fr.  3) eerlum, quo perlineat.  4) fr. 53 (omissum  editoribus suppletun t es R as.60,54,19, lild CalfiSfrall )10MCI, 71011 mdicala libro ei praescriptum est, videlur esse huins  f•. 4 2 , 45 §13, cipenz intueri, qui Romam ingredi possunl, quia princeps r pater patriae est. Cunz adversus honzines liberos eius- modi sententia fertur, per quam bona eortenz publicantur, qualis esl deportation • s in insulam, ea ipsa sententia priorem condicionem amitlunt el statinz poenis sibi irro- gatis per eanz traduntur, nzsi quid cum maiestate con- iuncium requirit, ut poena exacerbetur.% AD EDICTUM MONITORIUM LIBRI LIBER I. [De edendo (E. 9)]. 54• Feminae remotae videntur ab officio [(2.13) 12 argentarii, cum ea opera virilis sit. [In ius vocati ut eant aut vindicem dent (E.11)]. 55• [Edicto cavelur, ut vindex pro rei [(2. 6) 2 late locuples detur exceptis necessards fiersonis: ibi en1Wt qualenzcunque accipi iubet: veluti pro parente patrono],2 item pro patrona liberisve suis vel uxore nuruve. tunc enim qualiscumque fideiussor' accipi iubetur: et in eum, qui non acceperit, cum sciret eam necessitudinem personarum, quinquaginta aureorum i iudicium com- petit. [De postulando (E. VI)]. 56. 5 Solidum non solvitur non minus (46. 3) 85 quantitate quam die. [De vadinzoniis (E. 57. 6 Expugnatur navis, cum spoliatur aut F47.9)6 mergitur aut dissolvitur aut pertunditur aut funes eius praeciduntur aut vela conscinduntur aut ancorae in- volantur de mare. [De minoribus XXV annis (E. 41)]. 58. Scio illud a quibusdam observatum, ne [(4. i)4 propter satis minimam rem vel summam, si maiorrie -i vel summae praeiudicetur, audiatur is qui in integrum restitui postulat. 59. Etiam ei, qui priusquarn nasceretur (4. 4) 45 usucaptum amisit, restituendam actionem Labeo scribit. Imperator Titus Antoninus rescripsit eum, qui fraude tutoris adversarium suum diceret absolutum et agere cum eo ex integro vellet, licentiam habere prius cum tutore agere. 6o. Cum lege Iulia cautum sit, ne minor [(48) 41 viginti annis iudicare cogatur, nemini licere minorem viginti annis compromissarium iudicem eligere: ideo- que poena ex sententia eius nullo modo committitur. maiori tamen viginti annis, si minor viginti quinque annis sit, ex hac causa succurrendum, si temere audi- torium receperit, multi dixerunt. edicton monitorion ,ett-12in  :2) (j. (2. 6) I, (2.8)2§2.  vindex Callisir.  4 ) FIS Callidr.?ef . (4 7. 2 I ) apr. iel. illantilia Rosciac. 55 (gromat. ed. Lachm.  264).  5) cf. 1. lul. munic.  114: quei ... renuntiaverit se soldum solvere non posse. Lene1 1 5.63n. 20.  6) Possunt haec ad vadiMoniunt rejerri, quod fi1 surpositis roulieratoribus, Lenel 69. 107  AULUS CASCELL1US.  108 AULUS CASCELLIUS' (ALFENI VARI, OFILII, TREI3ATII AEOUAI,IS). I. Iavol. r post. Lab. Cum ex frlio quis [T28•6)39 pr• §:2_ duos nepoles impuberes habebal, sed allerum eorum in polestale, allerunz non, el vellel ulrumque ex aequis parti- bus heredes habere et, si quis  his impubes decessisset, ad allerum partem eitts 1ransferre: consilio Labeonis Ofilii Cascellii Trebalti eum, quem in poteslale habebal, solum heredem fecit el ab eo alleri dimidiam parient bere- ditalis, cum in suam tutelant venisset, legavit: quod si is, qui in polestate sua essel, impubes decessissel, allerum heredem ei substÜtzil. 2 Qtzidanz qualuor beredes feceral el ontnibus heredi- bus praeter unum substitueral: untts cui non erat quisquam substifulus, e/ ex celeris aller vivo palre fami- lias decesseranl. partem, cui ileM0 eral substilutus, ad substitulum quoque perlinere Ofilius Cascellius respon- derunt, quorum senlentia 7zera est. 2. Lab. 2 post. a Iavol. epit. Qui concubinam [ (32) 29 pr. habebal, ei vestent prioris concubinzze ulendam dederal, deinde ila legavil: ‘veslem, qzuze eitts causa empla parala essel.' Cascellius Trebahns negant ei deberi prioris con- cubinae causa parata, quia alia condicio essel in uxore. 3. Iavol. 2 ex post. Lab. `Heres meus 1(32) too pr. §t damnas esto Lucio Titio Stichtent servtenz neeum reddere' vel ita `illum servum meum illi reddito'. Cascellius ait deberi neque id Labeo improbal . . . Duae staluae marmoreae cuidant nominatinz, item onme marmor erat legalum: nullam staluam nzarmoreant praeter duas Cascellius putal deberi: Ofilius Trebatius conlra. 4. Lab. 2 post. a Tavol. epit. Itenz ei, quae [(33•4) 6 § dotem nullam habebal, vir sic legaveral: quazzla pecunia dotis nomine' el reliqua, `pro ea quinquaginta heres dato'. deberi ei legalunz Ofilius Cascellius, item et Servii audi- tores rettulertent: perinde habendunt esse ac si servus alicui mortuus aul pro eo centum legala essent, quod verunz est, quia his verbis non dos ipsa, sed pro dole pecunia legata videlur. 5. Iavol. 2 ex post. Lab. Quidam heredem [(33.6) 7 pr. damnaveral dare uxori suae vinum oleum frumentunz acelum mella salsametzta. Trebalius aiebat . . . Ofilius Cascellius Tubero omne, quantum pater familias reli- quisset, legatum pulant. i) ef. (I. 2) 2 § 45. Quae Cascellii facete a'ida apad Macrobium (sat. 2,6,z.2) et . Quintilianum (f. O. 6,3,87) traduntur, cum ad ius civile non pertineant, h. repetere nohn. Cum quidam duos [ (33 1 7) 4 6. Iavol. ex post. Lab. f untlos iuncios haberel el allero boves, cum opus fecis- sent, irt alleruut mverlerentur, utrunzque fundum cum instrumenlo legaz , eral. Labeo Trebalius boves ei fundo cessuros putant, rrbi opus fecissenl, non ubi mancre con- sucvissenl: CaScellins contra. Labeonis sentenliant probo. Iavol. 5 ex post. Lab.  manuarias [(33.7)26§i quidem sz t ppelleclitis, iumentarias aulein instrumenli esse Ofilius  Labeo Cascellizzs Trebalius neulras pcllectilzs, sed polius instrumenti pulant esse, quod verum pulo. Iavol. 3 ex post. Lab. Qui veslem ontnem [ (33. to)-io el res pluriunz generum supellectilis expenso ferre solitus eral, rs uxori supellectllem legaveral. recle negabant veslem legalo cessuram Labeo Ofilius Cascellins, quia 11071 possel videri vesli • appellalione supellectilis contineii. lavol. 2 ex post. Lab. Cum ita legalum [(34. 2) 3 9 § essei: 'argentum, quod domo mea erzt cum moriar', Ofi- lium nec quod depositum a se 71CC quod commodatunt reliquissel argenium legalum videri respondit. idem Ca- scellius de commodalo. Io. Iavol. 2 ex post. Lab. Quidam ila lega- 1(35. 1)4o§t verat: `sz' Publites Cornelius impensam, quam irt fundum Seianum feci, heredi nzeo dederit, lum heres meus Publio Cornelio fundum Seianum dalo'. Cascellius aiebal etiam prelium fundi dari debere, Ofilius rel. Ulp. 5 3 ad edict. Pent sciendum est [(39.3)1§17 hanc actionem non alias locum habere,quam si aqua pluvia agro zzoceat: ceterum si aedificio vel oppido noceal, cessat aclio ista, agi autem ita polerit ius 71011 esse flumina immittere. et ideo Labeo et Cascellius aiunt aquae quidem pluviae arcendae aclionem specialenz esse, de flumhzthus et slillicidtis generalem el ubique agi ea licere. 12. Ulp. 71 ad edict. ...  contra lesta- I(43•24)1§7 tionem denuzzliationemque fecerit, idem esse  e. vi fecisse viderd Cascellius et Trebalius pulant: quod verum est. 13. Cels. 25 digest. In usu  frequenter 1(5o.16) 158 uli nos Cascellius ait singulari appellatione, cum filura generis etusdem significare vellemus: nam `multunz nem venisse Romane et `piscenz vilem esse' item irt slipulando salis habemus de herede cavere ‘si ea res secundum nte heredenzve mezznt iudicala erit' et rursus `quod ob eanz rem te heredemve 1711171I': nem e ae ue plures heredes sint, continentur stip ulatione.  9 i) Sue usque Caseellium laudalum esse puto: reliqua Celsi sunt. 109.,  CASSIUS.  110 C. CASSIUS LONGINUS (CONSUL P. CHR. 30, OBIIT SUB VESPASIANO). IURIS CIVILIS LIBRI.1 LIBER II. I. Ulp. 8 ad Sal). Iussum eius qui in 1 (20. 2) 25 §, 4.5 Ýolestale habet non est simile tutoris aUctorilati, quae interponitur perfecto negotz'o, sed praecedere debet, ut Gaius Cassius lzbro secando z'uris civilis scribit: et putat 5 vel. per -internuntium fieri posse vel per epistulam. Sed utrum generaliter ‘quaecumque tibi hereditas fuerit delata', an speciaNer? el magis placet, ut Gaius Cassius scribit, specialiter debere mandare. LIBER VI. " 2. Ulp. 37 ad Sab. Si pupillus pupillave i (26. i) 3 2 cum iusto tutore lutorve cum eorum quo litem 2 agere vu/t et curator 3 in eam rem pelitur, utrum ipsis poscentibus datur an vero et adversario? el sciendum est, sive agant sive conveniantur, dari hunc curatorem 4 posse, sed non alias, quam si ipse petal, cui dari eum oportel. denz•ue Cassius libro sexto scrzPsz • talenz curatorenz 4 neminem dari posse nisi praesentem neque cuique nisi praesenti el postulanti, itaque infanti non potest dari. idem Cassius ait, si pupillus curatorem l poscere non vult, quo minus cum eo agatur, cogi eum a praetore debuisse. LIBER VII. 3. Paul. 41 ad edict. Sz'. tres emanczpati, 1( 37 .6) 2 5 duo zn potestale sint, Gaius Cassius libro septimo iur•s civilis tertias conferendas putat, ut emancipati, quia in- vicem non conferunt, unius loco sint: nec indignari eos oportere, si plus conferant el minus accipiant, quia in poteslate eorunz fuerit bonorum possessionenz onzittere. Iulianus quoque Cassii sententianz sequitur. LIBER VIII. 4. Ulp. 17 ad Sab. Cassius quoque scribit 1(7. I) 7 § 3 libro oclavo iuris civilis fructuariunz per arbitrum cogi reficere, quenzadmodum adserere cogitur arbores: et Aristo nolat haec vera esse. 5. Ulp. ibid. Aucupiorum quoque et vena- [(7. t I 9 § 5 tionum reditum Cassius azt libro oclavo iuris civilis ad fructuarium pertinere: ergo el piscalionum. 6. Ulp. ibid. Quoniam aulem dixi- [(7.1)23 § I, Val.72 mus quod ex operis adquirz • zir ad frucluariunz pertinere, sciendunz est elianz cogendunz eum opez-ari: elenim modi- cam quoque casligationenz fructuario competere Sabinus Cassii libros (111 Sabini) illay5iSSC a lestamentis el legatis ap- parei ex favoleni cfiitome, quod ct confirmat argumentum fragmento- rum pacno 01/11a117,1,111 quibus Cassius laudatur addito numero. Solum f • . 2 non videtur eum koc ordine consentire: si quid • m recte 1Titur Vibro sexto! caque verba spectant ad iuris eivilis libros, Cas- sium puto libro illo alirh t a occasione oblata (fo • sitan cum tractarel substitutionem p u p ill arem)dtgressum erse ad condieionem impubernm. 2) legitimo iudicio U/p.? v. Gai. 1084.  3) tutor  4) tuto- rent U/p.- respondit et Cassius libro octavo iuris civilis scripsit, ita ut neque torqueat, neque flagellis caedat. Videm fruclum oper]ae gladiatoriae eius us[que ad lusus et similia fructuario puta]nt compet[ere] posse: ut vero pug[net poslulare non potest]. 7. Ulp. ibid. . . . si decesserit fetus, peri- 1 (7. I ) 70 2 culum erzt fructuarii, non proprielariz; et necesse habebit alios fetus sunzmittez-e. unde Gaius Cassius libro oclavo scribil carnem felus demortui ad fructuarium perlinere. LIBER X. 8. Ulp. 17 ad Sab. Quid ergo si non . . . (7. r) 7o pr. suppleat [scil. gregem fructuarius]? teneri eum proprie- tario Gaius Cassius scribzt libro decimo iuris civilis. EX EIUSDEM OPERIS 2 LIBRIS INCERTIS. g. lavol. 2 ex Cassio. Si quis legata, quibus 1(35•1)54pr• dies adposita non esset, annua binza trima die dari iussit et alicui, cum pubes essel, pecuniam legavi quoque legatum annua binza trima die post pubertatem praestan- dum esse in conznzentariz's Gaii SCTIPU171 esl, quia magis condicio quam dies legato adiecta esset. IO. Iavol. 6 ex Cassio. Statuliber, antequanz 1 - (4o_7) 28 § condicio libertatis opligerit, si quid comparasset, peculio legato non cessurum in librz's Gaii Cassii scrzplum est, nisi id legatum in tempus libertalis collatum esset. 1. lavol. II ex Cassio. Si alieni nummi in- (46. 3) 78 scio vel z'nvito domzno soluti sunt, manent eius cuius fuerunt: si mixti essent, ita ut discerni non possent, eius fieri qui accepz? ziz libris Gaii scriptum est, ita ut actio domino cum eo, qui ded • sset, furli compelerei. CASSIUS LAUDATUR NON INDICATO LIBRO.3 12. Marcian. 4 regul. Irt municipiis quoque 1 (I. 8) 8 muros esse sanclos Sabinum recte respondisse Cassii/s refert, prohiberique oportere ne quid in his immilleretur. 13. Marcell. 3 dig. Cassius Longinus non pulat ei permz?lenduin, qui propler turpiludthem senalu Molus nec restituttes est, iudicare vel lestimonium dicere, quia lex Inlia repetundarum hoc fierz' 14. Gai. t ad ed. prov. Si idem cum (2.1) pr. § 2 eodem pluribus actionibus agal, quarum singularuzu quantilas intra iurisdictionem indicantis coacervalio vero omnium excedal modum iurisdictionis eius: apud Squentia SCCIllUb1112  ed. illommsen.  2) Qui in  .rqq• a lavol • no landanlur Cassii  sive 'eammentarii', • sse 710/ISSIMOS eirts de iure  trt, eerta habeo.  3)  dubito, quin eorum, quae  lavoleni libris ex Cassio lquntur, .nta.7Ma ParS CaSS10  addiCeMb. Ceri0 tamen hatick cum Cassu opimones adnotationibus lavoleni non possint dircern, illa fragmenta omnia lavolenus ex Cassk,. hoc loco censui esse pradermittenda, 112 CASSIUS. 111 eum agi posse Sabino Cassio Proculo filacuil: quae sen- lentia rescriplo inzperatortIr Antonini confirmala est. z Si una actio conenzunis sit pluriunz personarum, veluti fanziliae erciscundae, communi dividundo, finium regundorum, utrum singulae fiarles speclandae sint circa iurisdictionem eites qui cognoscit, quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque de parte sua  an fiolius tota res, quia el tota res in iudicium venit el vel uni ad- iudicari polest, quod Cassio et Pegaso placel: et sane eorunz senlentia probabilis est. 15. Ulp. 5 ad edict. Pezrentem hic [i. e. in [ (2. 4) 4 § 2 edzclo de zn ths VOCOM10] utriusque sexus accifie: sed an in quaerilur. quidam parentenz usque ad trita- vunz appellari aiunt, superiores meziores elici: hoc veleres existimasse Pomponius referl: sed Gaius Cassius omnes zn infinilunz parentes dicil, quod et honestius es1 el nzerito optintat. 16. Ulp. 5 ad edict. Liberos aulenz secun- [(2.4)  9 duni Cassiunz, ut 1 . 71 parentebus, et ullra h-inepotem 17. Ulp. 6 ad edict. Athletas aulenz Sezbinus [ (3. z) 4 pr• et Cassius responderunt omnino artem ludicram non fatere: vertulis eninz gralia hoc facere. 18. Ulp. 12 ad edict. Si feriae e x.ra ordi- [(4.6) 26 § 7 nem sint indiclae, ob res pula prospere geslas vel honorem firinczpis, et propterea magistralus ites non dixerit, Gaius Cassius nominalim edicebal restilulurum se, quia per firaelorem videbalur faclunz: sollenzniunz enim feriarum rationem haberi 21071 debere, quia prospicere eas poluerit et debuerit actor, ne zn eas incidat. 19. Paul. 13 ad edict. Unde videndum  1(4. 8) 19 § 2 an mulare sententiam possil. el alias quidem est agila- lum, si arbiler itessit dari, nzox velui utrum eo quod iussit an eo quod veluit slari debeal. el Sabinus quidem pulavit posse. Cassius sentenliam magistri sui bene ex- CUSal el ait Sabinunz non de ea sensisse sententia, quae arbitriunz finial, sed de praeparatione causae: ut pula si itessit litigalores calendis adesse, mox iclibus iubeat: nanz mutare eunz diem posse. ceterum si condemnavit vel absolvit, dum arbiler esse mulare sententiam non posse. 20. P0111p. I I var. lect. Arbiler calendis Ianua- [(4.8)40 riis adesse itessit et ante eunz diem decessit: alter ex gatorzbus non adfuit. procul dubio fioena mininze conz- missa esl: nam et Cassiunz audisse se dicentenz Aristo at't zn eo arbitro, qui ipse non venisset, non esse conz- missam, 2 I. Paul. 17 ad Plaut. . . . si poslulatur zn [(5. I) 24 § 2 renz actio adversus legatunt, nunzquid danda sit, quoniam ex praesenti possessione haec aclio esl? Cassites respondit sic servandum, ut, si subducalur minisleriu  non sit concedenda actio, si vero ex mullis servis dem l el; g(lh z non sit inhibenda: Iuhnnus sine dislinctione e :eg a atd actionem . . . . 22. Paul. ibid. De eo autem qui adiit her d • (5.1)26 tatem Cassius scribit, quamvis Ronzae adierit h ei;editatem, non competere in eum actionem, ne inzpediatur legatio, et hoc verum est. 23. Paul. ibid. Si fiater familias mor- (5.0 2 8 §5 tuus esset relicto uno filio el uxore praegnale, non recle filius a debilortbus partenz dimidiam crediti petere fiolest, quamvzs postea unus filius nalus quia poterant plures nasci: cum per rerunt naturanz cerlum fuerz•I unum nasci. sed Sabintes Cassius partem quartam peli debuisse, quia incerlum essel an tres nascerentur: nec erunz naturam intuendam, 1 . 11 qua omnza cerla essent, I cam futura utique fierenl, sed nostram inscietztianz as,oici debere. b3e! 4 1 e 24. Ulp. 15 ad edict. Quid s i e q t tez i'so  d) 1  3 l e talem  an utilis  eum itil dari, ne singulis itediciis vexaretter? venditorem enim leneri cerlum est: sed fitzge non extare venditorenz vel modico vendaisse el bonae fidei possessorem fuisse: an po mantes ad emplorem debeant? el pzetat Gaius Ca ) ssius dandanz utilem aclionem. 25. Ulp. ibid. Quod autenz possessori  (5• 3) 31 § 5 solutzenz est an restituere debetzt, videanzus: el si bonae fi dei possessor fuet sive non, debere restiluere el quident si restituerit, ut Cassitts scribit et Itelianus libro sexto, liberari ipso iure debilores. Illud quoqtee quod (5.3)40 pr. zzz 26. Paul. 20 ad edict. oratione divi Hadriani esl, ut posl acceplunz zhdicium id actori praeslelur, quod habiturus esset, si eo tempore quo pelit reslitula esset hereditas, interdunz durunz est. quid enim, si post litem contestatam mancipia aut iunzenta ceut pecora deperierehl? damnari debebit seczendunt verba orationis,quia poluil petilor restilula hereditale distraxisse ea. et hoc iustunz esse in specialibus pelitionibus Proculo placel: Cassius contra sensit. in praedonis persona Pro- culus recte existimal, 2V bonae fidei possessoribus Cassins. 27. raul. 12 ad edict.  1Cassius de ferru- L(6.1) 2 3 §5 nzinalione scribi . . . si staluae suae ferrteneinalione iunctunz bracchehm sil, unitate maioris partis consumi et quod semel alienum factum sit, eliamsi inde abruptum sit, redire ad priorem dominunz 71011. POSSe. lzon z'denz in eo quod adplunzbalum sit, quia ferrunzinatio per eandenz maleriam fezcit cot t fusionem, plumbatura non idem efficit. ideoque in onznibus his casibzes, nz quibus neque ad ex- hibendtenz neque 1 . 71 rem locunz habet, in factunz actio ne- cessaria est. at zn his corporibus, quae ex distantibus corporibus essent, constal singzelezs partes relinere suanz propriam speciem, ut szhguli homzhes, singulae oves: ideoque posse nze gregenz vinclicare, quamvis aries tuus sit imnzixtus, sed et le arielem vindicare posse. quod non idem in cohaerenlibus corporibus eveniret: izanz si statuae meae bracchitenz alienae statuae addideris, 1011 posse dici bracchium htttvz esse, quitz tota stalua uno spirilu con- tinetur. 28. Ulp. 17 ad Sab. Sed et si alii [scil. uszfructuarius renz fruendand precario concedal vel donet, puto eum uti alque ideo relinere usum fruclum, et hoc Cassius et Pegasus responderunt et Pomponius libro quinto ex Sabino probat. V. Aristo fr. 9. 2g. Ulp. 17 acl Sab. Fetus tanzen pecorunz Sabinus el Cassizes opinati sunt ad fructuariunz perlinere. f fruct 30. Ulp. 17 acl Sctb. Ca[ssi]us autenz uste[m-  Vat. 7o und ---nari quot ue s fantum agrz causa f[ac]ta  unzfruc[Ite]m itaq--- r uc[luariunz pertinerel  sun[t]  denzortuas ad sevuuniur, numqui,  ceteraeque materiae -- a  [ad proprie]larium speclel, 111 - I - . U - 31p. 17 ad Sab. Si masseze usus fruclus[(74)to§5 legetur el ex etz vasa sint facta vel contra, Casszits apud c f  10 7 .  2) ideoque . . . necessaria est Trib.? (7.1)12§2 (7. ) 17 § I (7.0 68 § 1 CASSIUS. 113 Urseium scribit interire usum fructum: quam sententiam puto veram. 32. Ulp. 18 ad Sab. Post quod [scti senalus i (7. 5) 3 consultum] omnium rerum usus fruclus legari poterit. an et nominum? Nerva negavit: sed est verius, quod Cassius et Proculus existimant, posse legari. 3 3 • UIp. 17 ad Sab. Sabinus et Cassius et 1 (7 .8 ) 12 § lignzs ad usum coltidianum et horto et pomis et holeribus el floribus el aqua usurum, non usque ad compendium, sed ad usum, scilicel non usque ad abusum: idem Nerva el adicit stramentis et sarmentis etiam usurum, sed neque folds neque oleo neque frumento neque frugibus usurum. sed Sabinus et Cassius et Labeo et Proculus hoc amplius eliam ex his, quae in fundo nascuntur, quod ad viclum sibi suisque sufficiat, sumpturum et ex his quae Nerva negavit . . . . 34 . Papin. 7 quaest. Servitutes ipso qUidem (8. i) 4 pr. iure neque ex tempore neque ad tempus neque sub con- dicione neque ad certam condicionem (verbi gratia quam- diu volam') constilui possunt: sed tamen si haec adician- tur, pacti vel per doli excefitz'onem occurretur contra placila servitutem vindicanti: idque et Sabinum respondisse Cassius rettulit et sibi placere. 3 5 • Paul. 21 ad edict. Qui iter el actum habet, L (8. 6) 2 si statuto tempore l lantum ierit, non perisse actum, sed manere Sabinus Cassius Octavenus aiunt: nam ire quo- que per se eum posse qui actunz haberet. 36. Gai. 6 ad edict. prov. [Si statuliber est is, 1(9.4)15 cuius nomine noxali iudicio actum est, et ante deditionem exstilit condicio], praetor decernere debet translationem iudicii in statuliberum fieri: si vero rei iudicandae tem- pore adhuc in suspenso sit staluta libertas, Sabinus et Cassius liberari heredem putant tradendo 2 servum, quia toto suo iure cederet: quod et verum est. 37• Paul. 7 ad Plaut. Quod ait praelor, I (9.4)31pr. cum familia furtum faciat, ad eum modum se actionenz daturum, ut tantum aclor consequatur, quantum si liber fecisset consequeretur, quaeritur, utrum ad pecrzniae firae- stationem respiciat an eliam ad noxae deditionem, ut pula si ex pretiis noxae dedilorum duplum colligatur, sequentes actiones inhibeantur. Sabinus el Cassius putant pretiunz quoque noxae dedilorum impulari debere, quod Pomponius probat et est verum . . . 38. Paul. 6 ad. Sab. Usu fructu uxori  to.2)44§7 legato donec ei dos solvatur, per arbitrunz fanziliae" erciscundae tam id, quod coheredis nomine ex dote solu- tum sit, reczperare polest, quam ut coheres solvat effici posse Cassizes  et verum est. 39. Paul. 17 ad Plaut. Servum L (I2. 1)3r § —(19. 1)2i. §1 tuum imprudens a fure bona fide emi: is ex peculio, quod ad te pertinebal, hominem paravit, qui nzilzi fraditus est. Sabinus Cassius 3 posse te mihi hominem condicere: sed si quid mihi abesset ex negotio quod is gessissel, invicem me fecum acturum. 40. Paul. 18 ad edict. Si pater filium dare 1-(12.2)26§I non oportere iuraverit, Cassius respondzt el palri et filio dandam exceptionem iurisiurandi: si pater iuraverit in peculio nihil esse, filius conveniri poterz't: sed et paler ila convenietur, ut post adquisiti peculii ratio habealur. 41. Paul. ibid. Quod reus izeravit, eliam (12.2)280 t) biennio Paul.  2) mancipando Gai.  3) (19. I) 24 § 1: CasSins veram opinionem Sabini rettulit. Len el , Palingenesin. 114 fideiussori proficit. a fideiussore exacturn iusiurandum prodesse etiam reo Cassius et Iulianus aiunt- nam quia in locum solutionis succedil, hic quoque eodenz . loco haben- dum est: si modo ideo interpositum est iusiurandum ut de zPso contractu et de re, non de persona iurantis ageretur. 42. Ulp. 32 ad edict. Si fullo vestimenta la- 1(12.7), vanda conduxerit, deinde amissis eis domino prelium ex locato conventus firaestilerit posleaque dominus invenerit vestimenta, qua actione debeat consequi prelium quod dedit? el ait Cassius eum non sohenz ex conducto agere, verunz condicere domino posse. 43• Gai. 9 ad ed. prov. Si merx aliqua, quae (13.3)4 certo die dari debebat, pelda sit, velutz' vinum oleunz fru- mentunz,tanti lz?em aestimandam Cassius ail,quanti fuisset eo die, quo dari si de die nihil convend, quanti tunc, cum iudicium acciperetur. idenzque iuris in loco esse, ut primum aestinzatio sumatur eius loci, quo dari debuz?, si de loco nihil convenit, is locus spectetur, quo peteretur. 44• Ulp. 28 ad edict. . . . Labeo . . . az? [(13.6) § . . . commodari rem mobilenz, non etiam soli, utendam dari eliam soli. sed, ut apparet, proprie commodata res dicitur et quae soli est, idque el Cassius existinzat. 45• Paul. 29 ad. edict. Si quis caveri ut [(13.7)18§3 silva sibi pignori esset, navem ex ea materia factam non esse pignori Cassius ait, quia ahnd szt materia, navis: et ideo nominalinz  dando pignore adicienclunz esse ait: ‘quaeque ex silva facta natave sint'. 46. Ulp. 28 ad edict. . . . si firaeposui ad 1114-3)5§r2 mercium distractionem, tenebor nonzine eius ex empto actione: item si forte ad emendum eunz praeposuero, tenebor dumtaxat ex vendito: sed neque si ad emendum, et ille vendia'erit, neque si ad vendendum, el ille emerit, debebzf leneri, idque Cassius probat. 47• Ulp. 29 ad. edict. Sed si filius fideiussor ((15.1)3 §9 vel quasi interventor acceplus sz?, an de peculio patrent obligat, quaerz?ur. et esl vera Sabini el Cassii sententia existimantiunz semper obligari patrem de peculio el distare in hoc a servo. 48. Ulp. Iz ad edict. In adrogatorenz de I (15.  4z peculio actionem dandam quiclam recte putant, quamvis Sabinus et Cassius ex ante gesto de peculio actionem non esse dandanz existimant. 49. Iulian. 4 ad Urs. Feroc. Si ab ea muliere,l(t6.1)/6§1 quae contra senatus consullum intercessz'sset, fidezussorem accepissem, Gaius Cassius respondit ifa denzunz fideiussori exceptionem dandam, si a nzuliere rogalus fuissel. 5o. Gai. 9 ad ed. prov. Sive aufem cum ipso L(16-3)14§1 apud quenz deposzla est actum fuerit sive cizm herede eius et sua natura res anle rem iudicalam interciderd, veluli si homo mortuus fuerz?, Sabinus et Cassius absolvi debere eum cunz quo actunz esl dixerunt, quia aegnum esset naluralem interitum ad actorem fierlinere, utoque cum interitura essel ea res ef  reslituta esset actorz. 51. Ulp. 30 ad Sab. Ila C01 . 1-1 . societatem (17.2) 22_§ /• 2 posse, ut nullanz partem danzni aller sential, lucrum .vero commune sit, Cassius putal: quod ila demum valebil, ut et Sabinus scribz?, si lanti sit ofiera, quantz , damnum est. z Aristo refert Cassium respondisse soca r teln dam ta n l u e 971 coiri non posse, ul aller lucrum lantunt, a z e sentirel, el hanc societalem leonznam solilum appellare: et nos consentimus. . • 8 116 CASSIUS. in hominenz postquam is nalus sit: sontes eninz no- centes dici. 62. Paul. 6 ad Plant. Si actionem habeam L (22. I) 38  §L7 ad zit consequendum quod meum non f  veluti ex sti- pulatu, fructus non consequar, elianzsz mora facta lum est z'udicitim, tunc Sabinus et Cassius quod si accep ex aequitale f•ucius quoque posi accepium izedicium prae- standos putant, ut causa restituatur, quod puto recte dici. 63. Pomp. 3 ad Sab. . . . I CaSSillS igno-  (a2.6)i§7 rantiam Sabinum ita accipiendam existimasse refert 11011 dcperditi et nimium secu • i hontheis. 64. Ulp. 33 ad edict. . . . si [dos]  L (24. 3) 2 2 § 12 data sit non iussu pairis, Sabinus el Cassius respon- derunt nihilo ntinus ctem palre agi oportere: videri enim ad eum pervenisse dolem, penes quem est peculium. 65. Iulian. 2 ad Urs. Fer. Filiae meae einan- L ( 2 4- 3) 59 cipalae el aeg • ae vir izz hoc r epudiunt ut M01-111(1 ea dotem polius heredibus eius qteam nzihi redde•et. Sabinus dicebal utlle mihi eius dolis reciperandae iudi- cium dandum esse: Gaius idem. 66. Paul. 7 ad Sab. Re • 11711 anzolarum iudi- cium singulare introductunz est advez-sus eant quae uxor fuit, quia non placuit cum ea furti agere posse: quibus- danz exisfimantibus ne quidem fuz-lum eanz facere, ul Nerva Cassio, quia societas vilae quodammodo dominam eam faceret. 67. Papin. I I quaest. Tuforem, qui tute- [ (26. 7) 37 pr. lanz gerz7, Sabintes el Cassius, prout gerit, in singulas res per tempora velut ex pluribus causis obligari puta- verunt.2 68. Ulp. I ad Sab. Si ita testalus sit ((28. 2) 3 § 6 pater familias, ut a prinzo quidem gradu filium firae- lez iret, a secundo solo exheredaret, Sabinus el Cassius et Iulianus pulant peremplo prinzo gradu lestamentum ab eo gradu exordium capez-e, unde filius exheredatus esl: quae sententz'a comprobata est. 69. Ulp. 3 ad Sab. .  est quaesitunz, an [(28. 2)6 pr. z's, qui generare facile non possz7, POS11171111112 heredem facere possit, et scribit Cassizes el Iavolenus posse: nam el texorenz ducere et adoptare polest: spczdonem quoque posse postunzum heredem sc • ibere et Labeo et Cassius scribunt: quonianz nec aelas nec sterildas ei rei 2.711- pedimento esl. 7o. Ulp. 7 ad Sab. Si quis parlem ex (29. 2) 21 § 3 qua institulus est ignoravz7, Iulianus scz-ibit nihil ez' nocere, quominus pro herede gereret. quod et Cassius probat, si condicionenz, sub qua heres instz7ulus est, non ignorat, si tamen exstilit condicio, sub qua substitu- lus est. • Scaev. 8 quaest. Quidam referunt, [ (29. 7) 14 Pr., quantum repeto apud Vivianunz, Sabini et Cassii el Proculi expositam esse in quaestione huiusmodi contro- versiam: an legata, quae, posteaquam instauti mortem obierunt, codicillis adscripta vel adenzpla szent, a sub- slitutis debeantur, id est, an perinde datio et ademptio etiam hoc tempore codicillis facta valeat ac si lestamento facta esset. quod Sabinum et Cassium respondisse aiunl, Proculo dissentiente: nimirum autem Sabini et Cassii collectio, quanz et ipsi reddunt, illa est, quod codicilli p•o parte lestamenti habentur ob se • vationenzque et legent iuris i) Videtzer Izic a g i de cretione. sequuntur (§ 1. 2), ipsins sunt, non Cassit 2 : ) Quae al5uci Pal5ini4num .115 52. Ulp. 31 ad edict. . . . si itt COM- [(17.2)12§12.18 munem rivum reficiendum inpensa facta sit, pro soczo esse actionem ad reciperandum sumplum Cassizes scripsi i8 . . . apud . veteres tractatur, an socius omnium bono- rum, si quid ob iniuriarum actionem damnatus prae- ex cornmuni consequatur ut praestet. et Atilicinus Sabinus Cassius responderunt, si iniuria iudicis damnatus sit, conseculurum, si ob maleficium suum, ipsunz tantum damnum sentire debere. 53• Paul• 32 ad edict. DiXin1US dissezzsu (17. 2) 65 § 3 solvi societatenz: hoc z7a est, si omnes dissentiunl. quid ergo, si unus renuntiel? Cassius scz-zpsit eum qui re- nuntz'averit societatz' a se quidem liberare socios suos, se autem ab illis non liberare. 54• Paul. 33 ad edict. Sed an sine nummis [(18.1) I § vendilio dici hodieque possit, dubitatur, veluti sz' ego togam dedz; ut tunicam acciperem. Sabinus et Cassius esse emptio- nem et venditionem putant: Nerva et Proculus fiermuta- tionem, non ernplionern hoc esse . . . . 55. Gai. ro ad cd. prov. . . . si VintIM I (18. t) 35 § 5 ila venierit, ut in singulas amphoras, item oleum, ut singulos nzetrelas, itezn frumentum, 111 fn singulos modios, item argentum, ut in singulas libras cerium preliunz diceretur, quaeritur, quando videatur enzptio perfici. quod similiter scilicel quaeritur el de hzs quae nunzero con- stant, si pro numero corporum prelium fuerit stalutum. Sabinus et Cassius tunc perfici emptionem existimant, cum adnumerata admensa adpensave sint, quia venditio quasi sub hac condicione videtur fieri, ut in singulos metrelas aut in singulos nzodios quos quasve admensus eris, aut in singulas libras quas adpenderis, aut in singula corpora quae adnumeraveris. 56. Paul. 5 ad Plaut. Domum enzi, cum ( 1 8 . I ) 57 Pr. eanz et ego et venditor conzbustam ignoraremus. Nerva Sabinus Cassius nihil venisse, quamvis area maneal, pe- cuniamque solutanz condici posse aiunt. 5 7 • Ulp. 32 ad edict. Cassius ail ezenz, [ (19. i) I I§ 14 qui ex duplae stipulatione litis aestimationem consecutus est, aliarunz rerum nomine, de quibus • in vendilionibus caveri solet, nihil consequi posse. V. fr. 39•  [ (19. I) 24 § I 58. Ulp. 32 ad edict. Si quis dolia  ( 1 9 . 2 ) 1 9 § tiosa ignarus locaverit, deinde vinum effluxerit, tenebilu in id quod interest nec ignorantia eius erit excusata: ita Cassius scripsit. 59. Iulian. 4 ex Minicio. Qui fundunz colen- (i 9 dum in plures annos locaverat, decessit el eum f; en-)iu3n 2z f legovit. Cassius negavz7 posse cogi colonum, ul eum undum coleret, quia nihil heredis interesset. qzeod si colonus vellet colere et ab eo, czei g le alus esset fiendus, prohiberetur, cum herede actionenz colonu t h l aber . e: et hoc detrimentum ad heredem pertinere: c rem, quam vendidisset nec dum tradidissets a t: ie s g z aq sszt heres eius enzfitori et legatario esset obligalus 6o. Ulp. i ad ed. aed. cur. Cassizesuo- que scribil fugitivum esse, qui certo p g roposi ( I 2 o 1. dio)ni zz7n!Z relinquat. 61. Venul. 5 act. Quotiens morbus son- ( 2 1. I) 65 ticus nominatur, eum significari Cassius ait, i qui noceat: nocere autenz intellegi, qui fierpetuus est, non qui tempore finiatur: -sed morbum sonticum eum videri, qui inciderit t) cf. lanol. 14 ex Cassio (5o. t6) CASSIUS. 117 inde traditanz servent. Ego azitem ausinz sententiam Proculi verissimam dicere. . . . 72. Paul. I ad Sab. Labeo ait, cum certa res [(30) 51.1 aut persona legatur qui nzeus erit, cunz moriar, heres dato', et conzmunis sz't totunz deberi. Trebatiunz vero respondisse partem deberi Cassius scripsit quod et verius est. 73. Pomp. 5 ad Sab. Cum bonorum parte I (30) 26 § 2 legata dubiunz sit, utrunz rerum partes an aestinzatio de- beatur, Sabinus quidenz et Cassius aestinzationenz, Pro- culus et Nerva rerunz partes esse legatas existinzaverunt. 74. Ulp. zi ad Sab. Legato generaliter re- (30) 37 pr. liclo, velutz' hominis, Gaius Cassius scribit id esse obser- vandum, ne ofitimus vel fiessinzus accipiatur. 75 • Iulian. I ad Urs. Fer. In testamento ( 3 0) 10 4 § sic erat scriptum: Lucio Titio, sz' is heredz' nzeo tabellas, quibus ei pecunianz expromiseram, dederit, centum dato': Tilius deinde antequam tabellas heredi redderet, de- cesserat: quaesitunz est, an heredi eius legatum deberetur. Cassizes respondit, si tabulae fuz'ssent, non deberz; quia non redditis his dies legati non cessit. 76. Ulp. 24 ad Sab. Gaz'us Cassius scribit deberi el membranas libris legatis. 3 Libris autem legatis bibliothecas non contineri Sabinus scribil: idenz et Cassius: ait eninz nzembranas quae scriptae sint contineri, 1 deinde adiecit neque armaria neque scrinia neque cetera, in quibus libri conduntur, deberi. 4 Quod lanzen Cassius de membranis puris scripsit, verunz est: nanz nec chartae purae debentur libris legatis. 77 • Marcian. 7 instit. Pecoriblts legatis Cas- (32) 65 § 4 sius scripsit quadrupedes contineri, quae gregatim pas- cuntur. 78. Ulp. 2o ad Sab. Ea vero, (33.7) I 2 § I I.13.16.17.20.27 quae solo continentur, instrumenti fundi non esse Cassius scribit, veluti harundineta et salicta, antequam caesa sint, quia fundus fundi instrumentum esse non potest. 13 . . . aves instrumento exenzplo apium contineri Sabinus et Cassius 2 pulaverunt. 16 Si domies sil instrunzentunz legahem, videndunz quid conlineatur.. et Pegasus ail instrumentum donzus id esse, quod tempestatis arcendae aut incendii cazesa para- tur, non quod voluplatis gratia: itaque neque specularia neque vela, quae frigoris causa vel umbrae in domo sunt, deberi. quae sententia Cassii fieit, qui dz'cebal inter in- strumentum el ornamentum multum interesse: instrunzenti eninz ea esse, quae ad tutelanz donzus pertinetzt, ornamezzti, quae ad voluptatem, sicuti tabulas pz'clas. 17 Vela autem Cilicia instrumenti esse Cassius, quae ideo parantztr, ne aedificia venio vel pluvia laborent. 20 De velis, quae in h_ypaethris extenduntur, ilem de his, quae sunt circa colunznas, Celszes scribit magis suppellectili adnunzeranda et ita Sabinum et Cassizem putare. 27 El Sabinus definit et Cassius apzed Vitelliunz notat: onznia quae eo (i. e. in fundo) collocala sunt, ut instruclior esset pater familias, instructo,  continebuntur . . . 7g. Paul. 2 ad Vitell. In insfrumento 1(33.7)18 § o. I I nzedici esse collyria et emplastra el cetera ezUs generis Cassius scribit. tr Cui fundum instruclum legaveral, nonzinalint nzan- t) t'i(tu• excidisse: puras non contineri. 2 ex Cassio (33.7) II.  2) rf: lavoI 118 cipia legavit: quaesitunz est, an reliqua mancipia, quae non nonzinasset, instrumento cederent. Cassius ait respon- sum esse, tatizetsi mancipia instructi fundi sint, tamen videri eos solos legatos esse, qui nonzinati essent, quod appareret non intellexz'sse palrem familias instrumento quoque servos adnumeratos esse. 80. Paul. 4 ad Sab. Non omne quod bibetur in penu habetur: alioqui zzecesse est, ut omnia nzedica- nzenta quae biberentur contineantur. itaque ea denzum penoris esse, quae alendi causa biberentur, quo in numero antidotum non est, (et sane vere) Cassz'us sensit. 81. Paul. 9 ad Plaut. PLAUTIUS. lllzilier ita [04•2.)Š legavit: quisquis nzihi heres erit, Titiae vestem meanz- nzundunz ornamentaque nzuliebria damnas esto dare'. Cassius si non appareret quid sensisset, onznem vestem secundum verba testamenti legatam videri. 82. Ulp. zo ad Sab. Murrina autenz vasa in genzmis non esse Cassius scribil. 83. Pomp. 6 ad Sab. . . . de aquinzi- I (34. 2) 21 § 2 nario Cassius ait consullum se respondisse, cum alleri argentum potorium, alleri escariunz legatunz esset, escario cedere. 84. Paul. 9 ad Plaut. CASSIUS. EilaM si (34. 3) 18 habilatio eo modo [i. e. sinendi modo] legata esset [scil. ei, qui fundum in quinquennium conduxerat], gratuitam habitationem heres praestare deberet. et praeterea placuit agere posse colonum cum herede ex testamento, ut libere- tur conductione: quod rectissinze dicitur. 85. Pomp. 3 ad Sab. Si servos certos (35. r) 6 § quis manunzisisset, heres esse iussus erat. quibusdanz ex his ante mortuis Neralius respondit defici eum con- dicione . . .sed Servius respondit, cunz ita esset scriplum ‘si fzlia et nzater nzea vivent' altera ianz nzortua, non defici condicione. idem est et apud Labeonenz scriplunz. Sabinzes quoque et Cassizes quasi impossibiles eas con- diciones in testamento positas pro non scriplis esse, quae sententia admittenda est. 86. Paul. 8 ad Plaut. Rogatus est heres I (35. 43 pr• a liberto teslalore, ut perceptis 'sibi decem totanz heredila- tem revenderet: postea patronus defzencti bonorum posses- sionem contra tabulas petierat et partem hereditalis, quae debebalier, abstulerat. Proculus Cassius fideiconzmissa- rium pro rata quod solvit repetere debere aiunt. V. fr. 9.  I- (35 . I ) 54 Pr. 87. Papin. 18 quaest. Falsam condicio- (35 . I) 7 2 . § 7 nenz Cassius el Caclires Sabinzes inzpossibilem esse dtIxe- runt, vehtti: `Pamphihes, si quod Titio debeo solverit, liber esto', si nzodo nihil Titio luit debitum: quod si post testamentum factunz testator pecuniam exsolvit, defi,cisse condicionem intellegi. 88. Paul. lib. sing. ad leg. Falcid. St cohere- (35.2)  /4 dis mei portio exhausta  mea integra el illam dicavero, 1 Cassius confundendas esse parles e..vislimat [scil. izt compulalione legis Falcidiae], Proculus contra 8g. Pomp. 2 fideic. Is cui fideicommissumt r3577737 solvitur sicut is cui legerlum est safisdare debel, qua amplius  quam per legem Falcia'iam reddi: velztli cum proper condicionem aliorum fideicom- missorum vel b leualorum legis Falcidiae causa pendebit. sed el secundumeassii e/ veterum opinionem, sz a pupillo fideicommissa capiuniut, propler ecz, quae a substituto quasi caducam.  8* I (3 2 ) 5 2 P r - § 3- 4 (33.9)5 pr. (34• 2) 19 § 120 CASSIUS. in suum derivare, dum opus irz akeno non fial, omnibus ius esse (prodess e enim sibi unztsquisque, dum alii non nocel, non prohibeher)nec quemquam hoc nomine tenerz'. 19 Cassiets quoque aqua ex aedzficio urbano noceal vel agro vel aedtficio rustico, agendum de flumini- bus et 98. Paul. 49 ad edict. Cassizts autem scribit, [(39-3) 2 § 3 si qua opera aquae millendae catesa publica aucloritate f acla sini, irs aquae . pluviae arcendae actiozzem non venire in eademque causa esse ea, quorum memorianz vetuslas excedit. gg. Paul. ibid. Cassius sive ex conz- (39• 3) I I§ muni fundo sive communi aqua noceat, vel unum cum uno agere posse vel unum separatim C11711 singztlis vel separatint singulos cum uno vel singulos cum singulis. si unus egerzt el restilutio operis litisque aestimatio facta ceterorum actionem evanescere: item si cunt uno actum sit el si praesliterit, ceteros liberari idque, quod sociorum nonzine dalum sil, per arbilrum communi dividundo re- ciperari posse. . . Sabini et I (40 . 4) 57 wo. Gai. 3 de manumiss. Cassii . . qui existimant [scil. in lege Aelia Sentia, quae in fraudenz credilorzem manumittere prohibel] con- silium quemque manunzillent • s speclare debere. Joi. Maecian. is Gaii Cassii non est 1 (40. 5) 35 z-ecepla sententia exislimantis el heredi et legatario re- mittendam interdum proprii servi manumitlendi necessi- latem, si vel usus lanz necessarius esset, ut eo carere non expediret, veluti dispensatoris paedagogive liberorum, vel lantum deliclum est, ut ultio remillenda non essel. io2. Ulp. 4 ad Sab. Sed si impuberis tabulis 1(40.7) 2 § i liberlas servo sit adscripla, an vivo pupillo, post nem videlicet hereditalis patr • s, statuliber sit? Cassius negat: Iulianus contra existimal, qztae sententia verior habetur. lo3. Ulp. 27 ad Sab  receptum (40. 7) 3§ I. 2 est . . ut servus peculiares quoque nunzmos dando per- venial ad libertatem, sive ipsz' heredz' sive alii dare iussus est. Inde quaeritur, si forte debeatur pectenia huic servo vel ab herede, quod in domini rationim plus erogaveral, vel ab extraneo, nec velit heres debitorem convenire vel statulibero solvere pecuniam: an debeat ad libertatem per- vezzire, quasi moram per heredem patiatztr. et aut lega- tum huic statzelibero fuit peculium aut non. sz' legatum peculizem fuit, Servizes scribil moram eum fibertatis pas- sunz ob hoc ipsum, quod ei aliquid ex ratione donzinica deberetur nec ei ab herede praestaretur: quant sententianz f et Labeo probat. Idenz Servius probat, el si in eo nzoram acial heres, quod nolit exigere a debt?oribus: nam per- venturum ad libertalem ait. nzihi quoque videtur verum, quod Servius cum igitur veram putenzus sententianz Serviz; videamus, an el si non fuerit praelegalum peculzUm servo, idem debeat dici: constal enim statuliberum de pe- culio posse dare vel zpsi heredi iussum vel alii: et si eunz dare intpedial, perveniet statzeliber ad libertatenz. denique etian t remedii loco hoc monstratur domino staluliberi, ut eum extraneo iussunz dare prohibeat, ne et nummos perdat czem s tatzelibero. firoinde defendi polest et si non vull exigere vel ipse solvere, ut hic habeat, unde condiciont pareat, libertatem competere: et ita Cassius quoque scribit. i) quod contra ea] quacunque causa scr.?  2) Sabbzus? Cassius? Labeo  § 7)? an 'aiunt' legendum? 119 erunt cavere debebit is cui solvatur. nam quanivis repetitio sit ebrum, quae fideiconzmissi nomine non debila solvenlur, tamen satisa'ato cautum debel esse ei, a quo pecunia proficiscerelur, ne damnum sential deficiente eo, cui solutunt erit. go. Paul. 12 ad Plaut. .PLAuTruS. Servo, 135. 2 )49P r -quem tibi Zegaveram, fundum Ahlicinzes Nerva Sabinus primum in servo rationenz legis Falcidiae habendam el, quola pars ex eo decederet, eam partem ziz fundo legato inulilem futuram, deinde ex reliquis partibus fundi legis Falcidiae portionem decessuram, sicul ex omnibus legatis. Cassius, quod servo pars lege Falcidia decedat, incipere servum fieri communem heredis el legalard, communi autem servo cunt legalum sit, lotum pertinez-e ad socium, quia in eanz personam legalum consistere qzta ratione semel ex fundo partem legis Falciditze decessuram. eAuLus. Cassii sententia utimur. gi. Ulp. 23 ad Sab. . . . el Labeo Sabi- nus el Celsus el Cassius el Iuliantes in oninibus, quae annos singulos relinquuntur, hoc probaverunt, ut cuiusque anni huius legatz' dies cederet. 92. Ulp. 12 ad Sab. Consanguineos autem 1(38.16)1 § to Cassius definit eos, qui sanguine inter se conexi sunt. 93. Paul. 48 ad edict. Quanzvis alienus usus 1 (39. 2) io fruclus sit, dominum promillere oporlere [scil. de damno infecto] Cassius ail. 94• Ulp• 53 ad edict. Si quis melu (39. 2) 15 § 35 ruinae decesserit possessione, si quidenz, cum adiuvare renz non posset, id fecil, Labeo scz-ibil inlegrum ius eum habere, pert'nde ac si in possessione perseverasset: quod si, cunz posset succurrere, maluit relinquere, amisisse eum pz-aeloris beneficiunz neque, si poslea succurri sibi • audiendunt eum. Cassius aulem ail, si metu ruinae re- cesseri non hoc animo, ul aedificia derelinqueret, re- stiluendum in possessionem: eunz tamen, qui MiSSUS possessionenz non accesserit, si aedificia ruerz'nt, beneficium praeloris amisisse scribil. g3. Ulp. 8i ad edict. Cassius quoque 1 (39. 2) 24 § 8 scribil, quod contra ea l damnunz datum est, cuz' nulla ope occitrrz' poterit, stipulationem [scil. danzni infecti] non tenere. g6. Ulp. 8i ad edict. In hac stipulatione 1 (39. 2) 28 venit, quanti ea res erit. el ideo Cassius scribit eum, qui dantni infecti stzpulatus est, si propter metunt ruinae ea aedificia, quorum nonzine sibi cavit, fielsit, impensas eius rei ex stzpulatu consequi posse: idenzque iuris esse, cum propler vitium communis parietis qui cavit sibi damni infectz; onerum eorum relevandorum gratia, quae in parie- tem incumbunt, aedificia sua fulsit. in eadem causa est detrimentum quoque propter emigrationem inquilinorum, quod ex iusto metu factum est. 9 7. Ulp. 53 ad edict. Itenz Sabinus (39• 3) §8-1I. 19 Cassius opus manu factum in hanc actionem [scil. aquae pluviae arcendae] venire aiunt, nisi si quid agri colendi 9 causa fiat: Sulcos tanzen aquarios, qui nang appellan- tur, si quir facial, aquae pluvz'ae actione eun t teneri ail.2 lo Idem aiunl, si aqua naturaliter decurrat, aquae pluviae arcendae actionent cessare: quod si opere facto aqua aut in superiorem partem refiellitur aut zn inferz'oren t deri- vatur,aquae pluviae arcendae aclionem competere. Idem aiunt aquanz pluviam in suo retinere vel superficientent (36. 2) 12 § i 104. Paul. 5 ad Sab. Cassius ail ei, qui 1(40.7)4 § 8 servire iussus est anno, illud tenzpus, quo in fztga sit vel in co ntroversia pro libertate, non procedere. 121 2) V. lavol. 1 3 ex I) C f fr. 27.  2) iting. fr. 132. CASSIUS. I) Lenet p. 399 n. /, ej.  124. Cassio (50. 17) z98. 122 (40. 7) z8 § I V. fr. 1o. Io5. Iulian. 5 ex Minicio. Duobus petentibus ( 4 0. 12 ) 30 hominem in servitutem pro parte dimidia separatim, si uno z ū dicio liber, allero servus iuclicalus est, commodissi- mum est eo usque cogi iudices, donec consentiant: si id non continget, Sabinum refertur existinzasse duci servum debere ab eo qui vicisset: cuius sententiae Cassizzs quoque est et ego sunz. Io6. Gai. 2 rer. cottid. Cum quis 1 - (41. I ) 7§7  2, 79 ex aliena nzaterea speciem aliqzzam suo nomine fecerit, Nerva el Proculus putant hunc dominunz esse qui fecerit, quia, quod factunz est, antea nullius fuerat. Sabinus et Cassz'us magis naluralenz rationem efficere putant, ut qui materiae dominus fuerit, idenz eites quoque, quod ex eadenz materia factum  donzinus esset, quia sine nzateria nulla species effici possa. I07. Pomp. 3o ad Sab. 1 Cum parles  r) 27 § 2 duorunz donzinorum ferrumine cohaereant, hae cum quae- reretur utri cedanl, Cassius ait pro portione rei aesti- mandum vel pro pretio cuiusque partis. lo8. Paul. 54 ad edict. Item adquirimus [ (41. 2 )/ § 5.14 possessionenz per servum aut filium, qui in potestate est, et quidem earum rerunz, quas peculiariter tenent, elianz ignorantes, sicut Sabino et Cassio et Iuliano placuit, quia nostra voluntate intellegantur possidere, qui eis pe- culiunz habere permiserinzus. 14 Per servum, qui in fuga sit, nihil posse nos possidere Nerva filius ait . . . Possessionenz autem per eunz aa'quiri, sicut per eos, quos in provincia habenzus, Cassii et Iuliani sententia est. iog. Paul. ibid. Si renz apud te de- ( 4 , 2 ) 3 § i8 positam furti faciendi causa contreclaveris, desino possi- dere. sed si eanz loco non moveris el irfitiandi animune habeas, plerz'que velerum et Sabinus el Cassius recte re- sponderunt possessorem me manere, quia furtunz sine contrectatione fieri non polesl nec aninzo furtum ad- mittatur. I IO. Paul. ibid. De illo quaeri- 1(41.3)4 §16.17.  25 tur, si servus nzezzs ancillanz, quanz subripzeit, pro liber- tate sua mihi dederit, an partum apud nze conceplum usucapere POSSi711. Sabinus et Cassizes non pulant, yeeza possessio, quam servus viliose nanclus sil, donzino noceret, 17 et hoc verum est. Sed el si, ut servunz meum manu- millerem, alius mihi furtivanz ancillam dederit eaque apud nze conceperit et pepererz7, usze me non capturum. idemque fore etiam, si quis eam ancillanz mecunz per- mulassel aut in solutum dedisset, itenz si donassel. 21 2 Sz . rem pignori datanz debitor subripuerit el vendi- derit, usucapi eam posse Cassizes scribil, quia in potesta- tem dominz' videtur pervenisse, qui pigzzori dederit,quamm's cum eo fzerli agz' potest: quod puto reclius 25 Si dominus fundi possessorem vi deieceri Cassius az7 non videri in potestatem eius redisse, quando inter- dicto unde vi reslituturus sit possessionenz. I I I. U1p. 16 ad edict. Si aliena res bona (41.3)Topr. fide empta si quaeritzer, ut usucapio currat, utrunz enzptionis zitileitm ul bonam fidenz habeal exigimus, an traditionis. el oplinuil Sabzni el Cassii sentenlizz inaium spectandunz. 112. Paul. 5 4 ad edict. Si inter virum et (4 1 -6) §2 uxorem donatio facta sit, cessat usucapio, item sf vir possessionis sibi ipsa mutare: alias ait postd uxori renz donaverit et divortium intercess , e oz z .v s -1 s 7 ozr , hc c .a e v s u s saairme usucapionem Cassius respondit, quoniam noz r 1 usucapturanz, si eam nzaritus concesserit, quasz u. Inutizac donasse intellegatur. II3. Ulp. 3r ad Sab. Conslante autem matrimonio pro dote usucapio inter eos locum habet, inter quos est matrinzonium: ceterum si cesset matrinzoniunz, Cassius ail cessare usucapionenz, quia et dos nulla sil. 4 Idem scribz7 et si PILIOVa maritus esse szbi matrimo- nium, cunz non esset, uszecapere eum non posse, quia nulla dos sit: quae sententia habet rationem. I 14. Ulp. 58 ad edict. Sablizus el Cassz'us I (42.3) 4 pulabant eum qui bonis cessit ne quidem ab aliis, qzzibus debet, posse inquielari. 15. Ulp. 65 ad edict. Quaerz7ur, an  (42. 7) 2 §  3• 5 invitus curator fieri polest: et Cassius scribit neminem invz7um cogendunz fierz' bonorunz curatorern,quod verizes est. s Si tres curatores fuerint et unus ex his nzhil alligerit, an in eum, qui nihil letigz7, actio danda est? et Cassius existinzat modum actori non debere constz7ni posseque eum cum quo vult experiri. puto Cassiz' sententiam veriorem. 116. Venul. Sat. 6 interdict. 1 Cassius actio- I (42. 8) I t nem introduxit in id quod ad heredem pervenit. I 7. Ulp. 68 ad edict. Fluminum quae- (43. 12 ) § 3 dczm publica sunt, quaedam non. publicum fiumen esse Cassius definit, quod perenne sie': haec senlenlia Cassiz; quam et Celsus probal, videtur esse probabilis. I  Ulp. 69 ad edict. . . .  1(43.16)1 §14.27 Sabinunz et Cassiunz, qui ratzhabilionenz mandato conz- parant. . . . 27 Vint vi repellere licere natzera comparatur: apparet armis repellere licere. 119. Ulp. ibid. liem videamus, si pro- (43• 1 7) 3 § 5 iectio sztfira vicini solzon non iure haberi dicatur, an interdiclum uti possidelis sit utile alteri adversus alterzem. et est apzed Cassiune relatum ulrique esse inutile, quia aller solum possidel, aller cum aedibus szzperficiem. i2o. Ulp. 71 ad edict. Clam facere videril (43. 2 4) 3 § 7 Cassius scriba eunz. qui celavit adversarium neque denuntiavit, si nzodo timuit eius controverszam aut debuil limere. I2 I. Ulp. ibid. Quaesz7unz est, si [ (43. 24) I § r. 6. /2 slatzeam in muneCipio ex loco publico quzs sustulerit vel vi vel clam, an hoc intet-dicto teneatu • . et exstal Cassii sententia eunz, cuins slatua in loco publico in municzpio posita sit, quod vi aut clam agere posse, quia interfzzerit eius eam non tolli: municipes aulem dianz fu • ti acluros, quia res eorum sil quasi publicata: si Iamen deciderd, ipsi eam detrahunt: el haec sezzlenlia vera est. 6  tuloris iussu aul cuz-aloreS factum  cum placeal, quod CaSSillS probal, ex dolo lutoz-is vel curaloris lum vel fiereasum non teneri, eveniel, u/ 12 [Fundo irt diem adde'clo, si quid operis vi aut clanz f aclum quaestio est inler CaSSillM e1 LdinnVen- ditori art emplori hoc inierdictunz compdat]. plane 7s. poslea, quane melior condicio allota est, aut c/anz factum  nec lielianer • dubilare/ {rrlcrd iclrait venditori competere: nam inler Cassium el InIzanum de (41. 9) I § 3• 4 Cassius scribit idque ius autenz,  ex e ō arma CASSIUS.  124 sit, si cum re furtiva dtprehendalur: el  Cassites scripsit. 123 illo, quod medio teinfiore accidit, quizestio esi, non de eo libertum suum delegaverit creddori, an adversus credi- torem, cui delegatus promisit libertalis causa onerandae, opere, quod postea contigit. exceptione ista uti possil, videamus. el Cassius existz- masse Urseium 4 refert creditorem quidenz minime esse submovendum excefitione, quia suunz recept'l: verundamen liberlum patrono posse condicere, si non transigendae 122. Ulp. 76 ad edict. . . . si patronus (44 . 5) I§76 controversiae gratz'a id fecd. 123. Paul. I ad edict. 2 A honorarizir r (44 . 7) 35 pr• . actionibus sic esse definiendunz Cassius ail, ul quae re i persecutz'onem habeant, hae elianz post annum clarentur, ceterae intra annunz. honorariae aulem, quae posl annum non danlur, nec in heredem dandae sunt, ut lamen lucrum extorqueatur, 2 SiCill fit in aclione doli mali el inler- dicto unde vi el similibus. 124. Paul. 8 ad Plaut. Sive a cerlis per- (45. 2) 17 sonis hereclum nominatim legatzenz esset, sive ab omnibus exceplo aliquo, Aldicinus Sabinus Cassius pro heredilariis partibus tottenz eos legalum debduros aiunt, quia hereditas eos obligal. 125. Pomp. z6 ad Sab. Ofilius recte dicebat L(45,3)6 et per tradi7ionem 3 accipiendo vel deponendo comntodando: que 4 posse [scil. per servum communend soli ei adquirt, qui iussd: quae sententia el Cassii et Sabini dicitur. 126. Ulp. 48 ad Sab. Sz; cum duos donzinos [(45.3)9§ servus haberet, stipulatus fuerit illi aut illi dominis suis, quaesitum est, an consistczt slipulatio. Cassius itzulilem esse shpulationenz scripsit et Iulianus Cezssiz' sententiam probal eoque iure utimur. 127. Venul. I2 stip. Si servus hereditarius I (45. 3) 25 stipulatus fuerit et fideiussores 5 acceperit posteaque adita fueril hereditas, dubitatur, utrum ex die interpositae stipulationis tempus 5 cedat an ex adita hereditate: item si servus eius, qui apud hostes sit, fideiussores 5 acceperd. et Cassizes existimat tempus c ex eo conzpulatidum, ex quo agi cum eis poluerit, id est ex quo adealur heredilas aut postliminio dominzes revertatur. 128. Gai. 3 de verb. obl. Illud quaesi- (45• 3) 2 8 1 4 lum est, an heredi futuro servus hereditarius stipulari possit. Proculus negavd, qteia is eo tenzpore extraneus est. Cassius respondit posse, quia qui postea heres ex- titerit, videretur ex morlis tempore defuncto successisse: quae ralio illo argumento commendatur, quod heredis familia ex mortis tempore funesta facta intellegitzer, licel post aliquod tempus heres extiterd: manifestum igitur est servi stipulatz'onenz ei adyzeiri. 129. Pomp. to ad Sab. Cassius ail, sz' cui (46. 3) 17 pecuniam dedi, ul eam creditori meo solveret, si szeo no- mine dederit, neutrum liberari, me, quia non meo nomine data sit, illum, quia alienam dederil: celerum mandali eum teneri. sed sz' creditor eos menzmos sine dolo malo consumpsisset, is, qui suo nomine eos solvisset, liberatur, ne, si aliter observaretur, creditor in lucro versaretur. v. fr. II.  (46• 3) 78 130. Ulp. 41 ad Sab. Sive igitur in publico (47.2)5 pr• sive in firivato defirehendatur, antequam ad locum desti- nalum rem perferret, in ea causa est, ut fur manifestus t) Cassium existimasse Urseius scr.  2) ef. fr. n6. 3) per traditionern] mancipio  4) vel deponendo commo- dandoquel vel fiduciae causa Pomp.  5) sponsores 6) bienniura scil. 1_1. (3 . 2 4) 4 1 I. (3. 26) 8 1 Gai. 2, 79 134• Sabinus quidenz et Cassius celet-ique 1 Gai. 2, 195 nostri praeceplores quod ita [scil. per vindiceztionem] lega- lum sil, stalim post addam hereditalem pulant fieri legalarii, elianzsi ignoret sibi legalum esse, sed postea- quezm scierd el - legatunz, proitzde esse atque si legatum non essel. Nerva vero et Proculus . . . . 135• An ei qui in potestate sil eius, quem 1 Gai. 2, 244 heredem institteimus, recte legendes quezeritter. Set-vius recte legari putat, . . . Sabinus el Cassius sub con- dicione recte legari, pzere non recle, pulant: licet enint vivo testatore possit desinere irz polestate heredis esse, z'deo tanzen znutile legalum intellegi oportere, quia quod nullas vires habilurunt foret, si stalim post testamentzem factum decessisset lestator, hoc ideo valere, quia vitant longius traxerit, absurdunt esset. [sed] diversae scholae auclot-es nec sub condicione recte legari . . . . 136. Itent quaeritur, an hoc senalus con- 1 Gai. 3, 71 sullum [sc. Largianum] ad eos patroni liberos pertineat, qui ex filia nefileve procreantur, id est, ut nepos metes ex filia polior sit zn bonis Latini mei quant extraneus heres: item[an] ad maternos Latinos hoc senattes cotzsullum per- lineal, quaeritur, id est, ut in bonis Lalini materni potior sit patronae filius quanz heres extraneus matris. Cassio placteit utroque casze locunz esse senatus consulto: sed hudes sentenliam plerique inprobant . . . . 137. Transscrifiticiis Ver0 nonthlibus an I Gai. 3, 133 obligentur peregrini, merito qteaeritur, quia quodammodo izeris civilis est talis oblzgatio: quod Nervae placuit. Sabitto azelem et Cassio visum est, si a re in personanz fial nomen transscriplicizenz, etiam peregrinos obligari: si vero a persona y it personanz, non obligari. 138. . . . si ila inter nos cotzvenerit, ut Gai. 3, 14o quanti Titius rem aeslintaverit, lanli sil empta, Labeo negavit ullam Vin/ hoc negotitent habere: cuites oinnionem Cassius probat. Ofilizes el eam emptionem el venditio- nem: cuius opinionem Proczelus secutus est. aurif 139. Itenz quaeritur, sz' cum 1 Gai. 3, 147, cf. I. 13. 24) 4 ice mihi convenerit, ut is ex auro suo certi ponderis cerlaeque formae anulos mz'hi faceret, et accOerel verbi gratia denarios cc, utrum emptio et venclitio an locatio et conductio contrahatur: Cassizes materiae quident enzplionem ve nditionentque contrahi, operarum autem loca- I) iung. fr. II0 § 2I. 25. 13  Ulp. ibid. . . CUIll pthceat Sabini (47. 2 ) 43 § S el Cassii sentenlia ext'slimantdem stalinz nostrant esse destnere rem, quanz derelinquimus. 132. Pant. lib.  ad 1. Fuf. Can.  In lege (50.16)215 Alinia zn polestatem domini rem furlivam ven is esiebiivLdser el si eius vindicandae polestalem habuerit, s Cassius adent. f r. 139• v. fr. 14o. 133. P[uberenz aulem] SObinuS [ Gai. 1096, cf. Ulp. I I, 28 quidem el Cassius celerique nostri praeceplores cunt esse putant, qui habdu corporis pubertalem oslendil, id est eum, quz' getzerare potest: sed in his, qui pubescere nson possunt, quales sunt spadones, eam aelatem esse spectan- dam, cudes aelatis puberes fiunt: sed diversae scholae auctores annis pulant puberlatem aestimandam . . . . v. fr. Io6. 125  CASSIUS tionem et conductionem: sed plerisque placuit, emfitionenz et venditionem contrahi. 140. Cum autem is, cui recte Gai. 3, 16r, cf. I. (3.26) 8 mandaverim, egressus fuerit mandatunz, ego quidem eatenus cum eo habeo mandatz' actionenz, quatenus nzea interest inplesse eum mandatunz, si nzodo inplere potueri al ille mecum agere non potest. itaque si nzandaverim tibi, ut verbi gralia fundum nzihi sestertiis C emeres, tu sestertiis CL enzeris, non habebis nzecunz nzandati acito- nem, etiamsi tanti velis mihi dare fundum, quanti enzen- dum tibi mandassenz: idque nzaxime Sabino et Cassio placui1.1 141. Superest, ut dispiciamus, si ante rem I G _at. 4', I 14 iudicatam is, cum quo agitur, post acceplum iudicium satisfaciat actori, quid officio iudicis convenial, utrunz absolvere, an ideo fiolius danznare, quia iudicii accipiendi tempore in ea causa fuerit, ut danznari debeat. nostri praeceptores absolvere eum debere existimant nec . in- teresse, cuius generis sit iudiciunz: et hoc est, quod volgo dicitur Sabino et Cassio placere omnia iudicia absolutoria esse. 142. Paul. 8 ad Sab.(?) 2 [Qui a nzulierd sine Vat. CATO. 126 tuforis auctorilate scz'ens renz mancipi emit, vel falso tutore auctore quenz sciit non esse, non videtur bona fide emisse: itaque et veteres pulant et Sabinus et Cassius scrgunt. v. fr. 30. 143• Circa Padunz cunz Hygin. de gen. controv, ageretur, quod flumen torrens et alzquando tam violentum decuz-rit, ut alveunz mutet et multorum lale agros lrans ripam, ut ila dicanz, transferat, saepe eliam insulas effi- cthl, Cassius Longinus, prudentissimus vir, turis auctor, hoc staluil, ut quidquid aqua lanzbiscendo abstzzlerit, id possessor anziltat, quoniam scilicet rzPam suanz sine alterius danzno tueri debet: si vero nzaiore vi decurrens alveunz nzulasset, suunz quisque modunz agnosceret, quo- niam non possessoris neglegentia sed tempestatis violentia abreptunz apparet: si vero insulanz fecirset, a cuius agro fecisset, is possideret: aut si ex comnzuni, quisque suum reciperet. i) gromat. ed. Lachm.  124. CASSIANI [Vat. 70 I ) 1- (I7• i ) 3 § 2, 4•  2) Videtur esse = (i 8. t) 27, qni locus iuri htstiniano accommodatus est. M. PORCIUS CAT0.1 COMMENTARII IURIS CIVILIS. LIBER XV. Paul. 12 ad Sab. Cato libro quinto de- [ (45. 1)4 §1 cimo scribit poena certae pecuniae promissa, si quid aliter fadum sit, nzortuo fironzissore si ex filuribus heredibus unus contra quanz cautum sit fecerit, aut ab omngus heredibus poenanz conznzitti pro portione hereditaria aut ab uno pro portione sucz: ab omnibus, si id faclunz, de quo cautunz est, individuum sit, veluti iter fieri', quia quod in partes dividi non potesl, ab onznibus quodanzmodo factum videretur: at si de eo cautunz sit, quod divisionenz recipiat, veluti amplzies non agi', tunz eunz heredem, qui adversus ea fecit, pro fiortione sua solunz fioenam C0711- differentitze hanc esse rationenz, quod in priore casu onznes commississe videntur, quod nisi in solidum peccari non poterit, illanz stipulatz'onem per te non fieri, quo minus mihi ire agere liceat?' LIBER INCERTUS. 2. Fest. s. v. nzundus. r) Aut Censorins (natus a. u. 520, obiit 605) ant Censorii filins. De his corumque libris v. Pompon. (I. 2) 2 §38: deinde Marcus Cato princeps Porciae familiae, cuius et libri exstant: secl plurimi filii eius, ex quibus ceteri oriuntur. Sententiam a Catone Censorii filro iudice dictam r4:firtinl Cic. de tyj r . 3, 16, 66, Val. Max. 8, 2, I. LAUDATUR NON INDICATO LIBRO.1 3. Ulp. I ad ed. aed. cur. Calonem quoque 112i. r) ro§r scribere lego, cui digitus de nzanu aut de pede praecisus eunz morbosum esse: quod verunz est. 4. Paul. 5 quaest. Si socer a genero ( 2 4 . 3) 44 pr• heres instilutus adierit hereditatem, quandoque nzortuo patre cum herede eius filiam de dole acturum Nerva et Cato 2 responderunt, ut est relalum apud Sextzzm Ponz- fionium dz'gestorunt ab Aristone lzbro quinto. 5. Celsus 35 dig. 3 Catonthna regula sic I (34 . 7) r pr• definit, quod, si lestaznenti facli lempore decessisset lesta- tor, inutile foret, id legalum, quandocunzque decesserit, non valere. 6. Celsus 39 dig. Cato putat nzensem (50. 16) 98 § r intercalarem additicium esse: onznesque eius dies pro mo- mento temporis observal extremoque diei mensis Februarii adtribuit Quintus Mucius. 7. .Apud Calonem bene scriplu• referl 1.1 1. 1 1 ) 1 2 antiquitas, servi si a domino adoplali sint, ex hoc ipso posse liberari. t) Rcsponsum, quod refertur ab Augustino, a'e doctr. Chrid. 2,20, ad hes civile 11011 Perallet.  2) Capito scr.?  3) (I : (34 . 7)4: Catonis regulam.  - 71. 3 Vani timoris iusta excusatio non est. 1(5o.17) 184 LIBER VIII. [De aeslimato (E.  o)]. 72. . . . nam cum deficiant vulgaria atque usitata actionum nomina, praescriptis verbis agen- dum est. [Enzfili venditi (E. t I 1)]. 73 • 4 Dedi tibi pecuniam, ut mihi Stichum (12• 4) 16 140 a reo non petiturum. sed si reus fideiussori' denun- tiasset, ut recusaret sub usuris debitam esse nec is propter suam existimationem recusare voluisset, quod ita solverit, a reo petiturum. hoc bene censuit Scaevola: parum enim fideliter facit fideiussor l in superiore casu, quod potestatem eximere reo videtur suo iure uti: ceterum in posteriore casu non oportet esse noxiae fideiussori, 1 si pepercisset pudori suo. Cum mando tibi, ut credendo pecuniam negotium mihi geras mihi- que id nomen praestes, theum in eo periculum, meum emolumentum sit, puto mandatum posse consistere. 2 Ceterum ut tibi negotium geras, tui arbitrii sit nomen, id est ut cuivis credas, tu recipias usuras, periculum dumtaxat ad me pertineat, iam extra mandati formam est, quemadmodum si mandem, ut mihi quemvis fun- dum emas. [Pro SOC1 . 0 (E. W9)]. 69. Ulp. 3 t ad cdict. Orum . . . ianlum 1(17.2)52 dolum an etiam culpam praestare socium oporleal, quaer.z- lur.  Celsus libro seplimo digestorum ila scripszi: socios inter se dolum et culpam praestare oportet. si coeunda societale, artem operamve pollicitus esi alter, veluti cum pecus commune pascendum au/ agrum politori damus in commune quaerendis fructibus, nizuz- rum z6i elianz cutpa praestanda est: prelium cnim operae artis est velamenium. 2 quod si rei COMMUld SOCiUS nocuit, magis adntr7Jit culpam quoque venire. 7o.  ibid.  quod quis in socie- 107.2)58 pr• talem contulit exstinctum  videndum, an pro socio agere possit. h-aclatum i/a est oud Celsum libro seplimo digestorum ad episiulam Cornelli cum tres equos haberes el ego anum, socielatem C01 . 7111a, ut accepto equo meo quadrigam venderes et ex pretio quartam mthi red- deres. si igitur anle vendilionem equus mens mortuus non pzilare se Celsus ait societalem manere nec ex prelio equorum tuorum parlem debeii: non ezzim habendae qua- drigae, sed vendendae coitam societatem. ceterum si id aclum dicalur, ut quadriga fierel eaque communicaretur tuque in ea tres partes haberes, ego quarlam, non dubie adhuc socii sumus. Dem Celsus traciat, si pecuniam contulissemus ad mercem emendam el mea pecunia perissel, cui perierit ea, el ait, si post collationem eveni ut pe- cunia periret, quod non fierel, ntsi socielas coila essel, utrique perire, ut puta si pecunia, cum peregre portare- tur ad mercem emendam, si vero ante collationem posteaquanz eam destinasses, tunc perierit, nz1/2/7 eo nomin; consegueris,  quia non sociefali 3) 1) fidepromissori (fidepromissor) Cels.?  2) vel mentis ser.? Pertinet fortasse ad eum, qui metus causa rem depositam derell- quit. An mutanda est inscriptio  fr. 58 pr. )? 4 )libro tertio pro VIZT) inscr. F. UM LIB. VII. VIII. dares: utrum id contractus genus pro portione emptio- nis et venditionis est an nulla hic alia obligatio est quam ob rem dati re non secuta? in quod proclivior sum: et ideo, si mortuus est Stichus, repetere possum quod ideo tibi dedi, ut mihi Stichum dares. finge alie- num esse Stichum, sed te tamen eum tradidisse.' repe- tere a te pecuniam potero, quia hominem accipientis nou feceris: et rursus, si tuus est Stichus et pro evictione eitts promittere 2 non vis, non liberaberis, quo minus a te pecuniam repetere possim.  74• t Poinp. 9 ad Sab. . .  Celsus filius arY F(18.1)6 pr_ homizzenz liberum scientem le entere non posse zzec cuius- cumque rei si scias alienationem esse: ut sacra el religiosa loca azet quorum commerciunz 11011  ut publica, qziae non 1 . 11 pecunia  sed  publico uste habeantur, ut esl campus Martfus. 75. Cum venderes fundum, non dixisti [ (18. i ) 59 `ita ut optimus maximusque': verum est, quod Quinto Mucio placebat, non liberum, sed qualis esset, fundum praestari oportere. idem et in urbanis praediis dicen- dum est. 76. U1 1 ). 28 ad Sab. Sabinus ait si [(18.2)[10,13nr. ribus vendentibus duo posterioz-i addixerint, unus 71011 admiserit adiectionenz, huius partem  duorunt posteriori emptam . . . Celsus quoyzze libro oclavo digeslo- runz refert lllitciztnt Brutunt Labeonem quod Sabinum exislimare: ipse guoyzte Celsus idem probat et mirari se a nemine animadversum, quod si prior emplor ela contraxit, ut znsi tolum, fundunz emplum nollet habere, non habere eum ea p z pczz-lem empiam quam unus ex sociis posteriori enlÝ101 - 2 " addicere 77. T Pomp. 15 ad Sab. Celsus filius pulabal, [(18.3) si vendidisset ntilri filius familias rem peculiarem, ellam, si convenial ut abeatur ab ea vezzditione, inter palrezn et filium el me convenire debere, ne, si C11711 palre solo pactus filizts 71071 103Sii liberari cl quaeralur, utrumne nzhil agalur ex ea pactione an vero ego qztidem liberer, filizes maneal obligatus, si pupillus sine tutoris auctorilate paciscatur, Ipse quidem liberatur, non elieznz qui cum eo pacius est. 78. Ulp. 32 ad edia. In his aulem, qzzae l(ro.t)13§16.17 czem re empla praestari solent, non solum dolum, sed el culpanz firaestandanz arbilz-or: nam el Celsus libro oclavo digeslorum scripsit, C11711 convenit, ut venditor praeleritam mercedem e • igat el emplori praestel, non solum dolum, 1 7 sed el czdpanz ezent praeslare debez-e. Idem Celsus libro eodenz fzendi, quent cum communem habebas, paz-tem tuczm venclidisti et antequam traderes, 3 coaclus es C0711M11711: diVid1111d0 tua'icium accipere. socio fundus adiudicattes, qztanlum ob eam rem a Tilio conseculus es, zd lantum eniptori praestabis. quod si tibi fundus tolus adiudic-alus esl, /0/11111, etem enzptori trzzdes, sed z7a, ut ille solvezt, quod ob eam rem Titio cozzeiePezza/us es. sed ob eam quidenz parlem, quanz vendidisti, pro evictione cavere debes, ob alleram atitenz iczattem de dolo malo re- promiltere: aequum esl enim eandem esse condicionem emptoris, quae fuluz-a esset, si cum ipso aclum esset com- muni elividundo. sed si cerlis regionibus fundum hzter te el Titirtn t ludex sine dubio parlem, quae adiudi- cala est, ezziplori Iradez-e debes. mancipasse Cels.  2) eum Cels.  3) mancipares  Pr° • • promittere] mancipare 139  CELSI DIGESTOR 7g. Si venditor hominis dixit peculium eum habere decem nec quemquam adempturum, et si plus habet, totum praestet, nisi hoc actum est, ut dum- taxat decem praestaret, si minus est, praestet esse deeem et talem servum esse, ut tantum peculii habeat. i Si per emptorem steterit, quo minus ei mancipium traderetur, pro cibariis per arbitrium indemnitatem posse servari Sextus Aelius, Drusus dixerunt, quorum 2 et mihi iustissima videtur esse sententia. Firmus a Proculo quaesiit, si de plumbeo castello fistulae sub terram missae aquam ducerent in aenum Iateribus cir- cumstructum, an hae aedium essent an ut ruta caesa vincta fixaque quae aedium non essent, ille rescripsit referre, quid acti esset. quid ergo si nihil de ea re neque emptor neque venditor cogitaverunt, ut plerum- que in eiusmodi rebus evenisse solet, nonne propius est, ut inserta et inclusa aedificio partem eius esse existimemus? 80. t Pomp. i L ad Sab. Si renz, quant mihi 1(21.2)29pr. alienam vendideras, a donzino redemerim, falsum esse quod Nerva respondisset posse te a nze pretiunz consequi ex vendito agentenz, quasi habere mihi rem liceret, Celsus filius aiebat, quia nec bonae fidei convenirel el ego ex alia causa rem haberem. 81. l Impossibilium nulla obligatio est. (5o. 17) 185 [Locati conducti (E.  2)]. 82. t Ulp. 32 ad. edict. Celsus eliam inzperi- 1(19.2)9 § 5 liam culpae adnumerandanz libro octavo digestorunt scri- fisi si quis vitulos pascendos vel sarciendum quid dumve conduxit, culpanz eum praestare debere et quod imperilia peccavit, culpam esse: quippe ut artzlex, inquit, conduxit.2 (19• I) 38 CELSI DIGESTORUM LIB. LIBER IX. [De re uxoria (E. XX) td. 83. Ulp. ibid. 3 Si nonzen sil dislraclum, Celsus [ j 8. 4)4 libro nono digeslorum scribit locupletem esse debitorem non debere praestare, debilorenz autem esse firaestare, nisi aliud convenil. 84. t Paul. 7 ad edict. Illud recte dictum (24. t)28§7 Celsus ait: si dolis usuras annuas uxor stipulata sif, licet ei non debeanfur, quia tamen quasi de annuo con- venerit, peti quidem dotis 4 iudicio non possunt, conzpensari autem posszenl. idem ergo dicenzus in qualibet pactione annui nonzine facta. 85. Quae iam nuptae maritus donavit, I (2 4 . 1) 48 viri manent et potest ea vindicare: nec quicquam re- fert, quod ampla legata ab uxore ei relicta sunt. * 86. Incivile est nisi tota lege perspecta [(I.3)24 una aliqua particula eius proposita iudicare vel re- spondere. v. fr. 159-161 (lib. XIX).  [(32) 79 t) cf (19. t) 31 pr., (2t. 2) 31.? 2) Sequuntur (§ 6) haec verba: Si alienam domum mihi locaveris eaque mihi legata vel donata sit, non teneri me tibi ex locato ob pensionem. Quae cum ad quaestionem firaecedentem 71011 pertineant, saelvIrsime autem com- pilatares nomen iuris consulti, cuins verba referuntur, practermise- rint, Celso adscribere non ausim.  3) R.eferri patest ad tracta- tum de naminibus in clotem a'atis: sed haud scio an pro nono legemium sit octavo (V/11).  4) rei uxoriae C•ls. 142 LIBER X. [De re uxoria (E. XX) 2.]. 87. Ulp. 3x ad Sab. Si usus fruclus dotenz datus sit, videamus, utrum fructus reddend • I nec ne. et Celsus libro decinzo digeslorum tzit interesse, s u s i , quid acli sil, et nisz' appareat alized act ipsum  dote esse, non etzam fruclus  caip arizel:teite7s 88. Ulp. 32 ad Sab. Si quis rogalzes sit (2 4 .0 n u praecepta certa quanlilale uxori szaze heredilatem lzeere el  sine deductione restiluerit, Celsus libro decimo- digestorum scrzPsit nzagis pleniore officia fidei praeslan- dae functum Marilum quanz donasse via'ez-i: el rectam rationem huic sententiae Celsus adieci quod plerique magis fidem exsolvunt in hunc casum quanz donant nec de SUO pulant proficisci, quod de alieno plenius restilieunt voluntatenz defzzucli secuti: nec  saepe credimus aliquid defiznclum voluisse et tamen non rogasse. 8g. t UIp. 3 clisput. Sed et si ideo 711(2thliS (24• 3) 21 ex dole expendi ut a latronibus redimeret necessarias mulieri personas vel ut mulier vinculls vindicel de ne- cessaris suis aliquenz, reputatur ei z'd quod expensum est sive pars dolis sit, pro ea parte, sive tota dos aclio dolis l evanescit. et mullo magis idem dicendltm est, si socer agat de dote, 1 debere rationem haberi eius quod ipsunz impensum est, sive ifise maritus hoc fecit sive filiae uf facial dedit: sed et si non pater experiretur, sed post moriem eius filia sola de dote l ageret, idenz erit dicen- dunz: cunz eninz dolz' exceptio insil de dote l aclioni tel in ceteris bonae fidei iudiciis, potest dici, ut et Celso videfur, inesse hunc sunzptunz actioni de tiote, 1 maxime si ex voluntate filiae factus sil. go. Dotem, quam dedit avus paternus, an R37.6)6 post mortem avi mortua in matrimonio filia patri reddi oporteat, quaeritur. occurrit aequitas rei, ut, quod pater meus propter me filiae meae nomine dedit, perinde sit atque ipse dederim: quippe officium avi circa neptem ex officio patris erga filium pendet et quia pater filiae, ideo avus propter filium nepti dotem dare debet. quid si filius a patre exheredatus est? existimo non absurde etiam in exheredato filio idem posse defendi, nec in- favorabilis sententia est, ut hoc saltem habeat ex paternis, quod propter illum datum est. LIBER XI. [De lutelis (E. XXII)]. gx. 3 Quod Nerva diceret latiorem cul- L ( t6. 3 ) 32 pam dolum esse, Proculo displicebat, mihi verissimum videtur. nam et si quis non ad eum modum quem hominum natura desiderat diligens est, nisi tamen ad suum modum curam in deposito praestat, fraude non caret: nec enim salva fide minorem is quam suis rebus diligentiam praestabit. 92. Quaero, quantae pecuniae dotem (23• 3) 60 promittenti adultae mulieri curator consensum3 ac- commodare debeat. respondit: modus ex facultatibus et dignitate mulieris maritique statuendus es(t2,6.7)(374- que ratio Ulp. patitur. 37 ad Sab. Si pupillus p etal talenz t curatorem 4 nec addezt in quant rem, nes contra- 93. versz'as datus sizz) et  Celsus Se.Zt l en i e n ° eo;stauisse in omnes res datum videri. t) rci uxoriae) i P  3) curator con- sensum] tutor auctoritatem Cze1)s.‘1" (2 4 7 ) . ttore mr. (sc. praelorium)Ulp. ( 2 3•3) 7 § 2 ( 2 6. 5) 11 94. Curator pupillo vel pupillae non datur, si tutor eorum afuerit. gs• t Ulp. 3 de off. procons. Nec dubtiabi/ 126.51 I 2§ I [sc. proconsul] filium quoque patri curatorem dare: quamvis enim conlra sil apud Celsum et apud alios plerosque relalum, quasi indecorum sil patrem a filio regi, allamen . . . . [De magistratibus conveniend is (• 12 7)]. g6. Non est necesse pupillo probare D22• 3) fideiussores pro tutore datos, cum accipiebantur, idoneos non fuisse: nam probatio exigenda est ab his, quortun officii fuit providere, ut pupillo caveretur. g 7. In magistratus qui tutorem dederunt [(27.8) 7 rogo rescribas utrum pro virili portione actio danda sit, an optio sit eius qui pupillus fuit, curn quo potissi- mum agat. respondit: si dolo fecerunt magistratus, ut minus pupillo caveretur, in quem vult actio ei danda in solidum est: sin culpa dumtaxat eorum neque dolo malo id factum est, aequius esse existimo pro portione in quemque eorum actionem dari, dum pupillo salva res sit. v. fr. 122 (11b. XVI).  1(28•5)9§2 LIBER XII. [De furtis (E. XXIII)]. g8. Utp. 38 ad edict. Tanzdiu aulenz 1(13. I I io § 2. 3 condictioni locus eril, donec domini facto dominium ezus rei ab eo recedal: el ideo  eam rem alienaverit, con- dicere non poterit. Unde Celsus libro duodecimo g 3 estorum scrzbit,  rem furtivanz dominus pure legaveril furi, heredem ei condicere non posse. gg. Quod ab alio servus subripuit, eius I (13. 1) 15 nomine liber furti tenetur: condici autem ei non potest, nisi liber contrectavit. too. j Ulp. 4t ad Sab. Sed Celsus de- (47. 2) 7 2. 3 prehensioni hoc eliam adicit, si, cum vidisses eum sub- ripientem et ad comprehendenduni eum accurr • sses, abieclo 3 furfo efugit, furem manifestum esse: parvique referre putal, dominus an vicinus an quilibet transiens adpre- hendal. iox. t Ulp. 29 ad Sab. Eum qui endl, si [(47.2)14pr• non tradita est ei res, furli actionem non habere, sed adhuc vendztoris esse hanc actionem Celsus scrzpsit. man- dare eunz plane oportebit emptori furti actionem et con- f diclionem el vindicationem, el sz' quid e• his actz'onibus uerit conseculus, id praestare eum emptori oportebi quae sententia vera est, el ita el Iulianus. lo2. Ulp. ibid. An pater, cuius filio [(47. 2) 14 § to commodata res est, furti actionenz habeal, quaeritur. et Iulianus ait fiatrenz hoc nonzine agere non posse, quia custodiam firaestare non debeat: sicut, inguit, is qui pro eo, cui commodata res esl, fideiussil, non habet furli actio- nem. neque enim, zttquz7,is, cuiuscumque intererit renz non perire, habet furtz' aclionem, sed qui ob eanz rem tenetur, quod ea res culpa eius perierit: quanz sentenlianz Celsus quoque libro duodecimo digestorum probat. iO3. tUlp. 18 ad Sab. ... ei, qui (12 2 ) vi aliquem de fundo deiecit, posse fundum condia Sabi- nus scribit, et ita et Celsus, sed ila, si dominus sit qui deiectus condical: ceterum si non sit, possessionenz eum condicere Celsus 144 CELSI DIGESTORUM LIB. XE. XII. 143 Ulp. 4t ad Sab. Si quis sponte renz [ (47. 2) 43 § Io • l  vel  non quasi pro derelicto habillerus, tuque an fterli tenearis, /Cocal,s,ititisplil:bLoh.dpitroo- h e anc rem tuleris, decimo digeslorum ytetterit. el 1: si q dereliclo habilam, non leneris. quod  non pulasli, dubilari posse ail: el lamen magis defendil non teneri, quitz,inquil, 7-es non inlerverfi l ur ei, qui eam sponle reiecit. 105. t Ulp. 37 ad edict. Ope consilio fter- [(47.215o§i lum PCIIIM CLISUS (717 non sohim, si idcirco fuerit fachem, sed el si non, ul socii furarentur, zrimiciliarzrnz tel soch' furarenlur, tamen causa feceril. Io6. Infitiando depositum nemo facit (47• 2) 68 furturn (nec enim furtum est ipsa infitiatio, licet prope furtum est): sed si possessionem eius apiscatur inter- vertendi causa, facit furtum. nec refert, in digito habeat anulum an dactyliotheca quem, cum deposito teneret, I habere pro suo destinaverit. Si tibi subreptun t est, quod nisi die certa dedisses, poenam promisisti, ideo- que sufferre eam necesse fuit, furti actione hoc quoque z coaestimabitur. Infans apud furem adolevit: tam adulescentis furturn fecit ille quam infantis, et unum tamen furtum est: ideoque dupli tenetur, quanti um- quam apud eum plurimi fuit. nam quod semel dum- taxat furti agi cum eo potest, quid refert propositae quaestioni? quippe, si subreptus furi foret ac rursus a fure altero eum recuperasset, etiam si duo furta fecisset, non amplius quam semel cum eo furti agi posset. nec dubitaverim, quin adulescentis potius quam infantis aestimationem fieri oporteret. et quid tam ridiculum est quam meliorem furis condicionem esse propter 3 continuationem furti existimare? Cum servus in- emptus factus sit, non posse emptorem furti agere cum venditore ob id, quod is servus post cmptionem, ante- 4 quam redderetur, subripuisset. Quod furi ipsi fur- tum fecerit furtivus servus, eo nomine actionem cum domino furem habiturum placet, ne facinora talium servorum non solum ipsis impunitatem, sed dominis quoque eorum quaestui erunt: plerumque enim eius generis servorum furtis peculia eorundem augentur. 5 Si colonus post lustrum conductionis anno amplius fructus invito domino perceperit, videndum, ne messis et vindemiae furti cum eo agi possit. et mihi dubium non videtur, quin fur et si consumpserit rem subreptam, repeti ea ab eo possit. [De operis libertorizm (E. 40)]. 107. -1- Ulp. 28 ad Sab. . . . quaeritur, si [(38.1) 7 § quis liberto suo legaverit, si fih ō suo furaverit se decem operarum nomine praestaturunz, an obligetur iurando. et Celsus Iuventius obligari eum parvique referre, quanz ob causam de operis libertus iuraverit: el ego Celso ad- quiesco. Io8. Ulp. 38 ad edict. Neque promifti ne- I (38.1)15 que solvi nec deberi nec peti pro parte poterit opet a. ideo Papinianus  si non una, sed plures operae sint el plures heredes existazit patrono qui operas stipu- latus est, verum est obligationenz operarunz numero denique Celsus libro duodecimo scribit, si commzeni lus patronis duobus operas mille daturunz se iuraverit aut communi eorum servo pronziseri t, quingenas potius deberz; quam singularum operarunz dimdias. xog. Si libertus ita iuraverit dare se, ( 3 8. Il 3o quot operas patronus arbitratus sit; non aliter ratum fore arbitrium patroni, quam si aequum arbitratus sit, 145 et fere ea mens est personam arbitrio substituentium, ut, quia sperent eum recte arbitraturum, id faciant, non quia vel immodice obligari velint. In libertam, quae voluntate patroni nupsit, praeteritarum ante nuptias operarum actio datur. peti potest ante id tempus, (50.17)186 quo per rerum naturam persolvi possit: et cum sol- vendi tempus obligationi additur, nisi eo praeterito peti non potest. * v. fr. 184 v. fr. 19.2 LIBER XIII. [De b.  c. t. (E. 42)]. I. Si nepotes in locum filii successerunt, (37. 6) 7 una portio is conferri debet, uti bonorum possessionis unam partem habent: sed et ipsi ita conferre debent, quasi omnes unus essent. * v. fr. zoo  XXHI).  1 (50.17) 189 LIBER XIV. [De legatis praestandis (E. 143)]• x12. 2 Non est dubium, quin ea legata, (35. 2) 5o a quibus heres summovere exceptione petitorem potest, in quartam ei imputentur nec ceterorum legata minuant. LIBER XV. [De testamentis (E. XXVI) i.]. 13. Domitius Labeo Celso suo salutem. 1 (28. I) 27 Quaero, an testium numero habendus sit is, qui, cum rogatus est ad testamentum scribendum, idem quoque cum tabulas scripsisset, signaverit. Iuventius Celsus Labeoni suo salutem. Non intellego quid sit, de quo me consulueris, aut valide stulta est consultatio tua: plus enim quam ridiculum est dubitare, an aliquis iure testis adhibitus sit, quoniam idem et tabulas testamenti scripserit. 114. t Iustinian. Si  vox articulata C. (6.22) ro §3 ei a natura concesscz est, nthil prohibet eum omnia quae voluit facere, quia scimus quosdanz iuris fierilds el hoc sublilius cogilasse et nullum esse exposuisse, qui fienilus non exaudit, si quis supra cerebrum illizes loqualur, se- cunclunz quod Iuvenlio Celso placzlit. 115. t Iulian. 29 dig. scriplum sil: [(28.2) 13 pr. si filius milzi natus fueril, cx besse heres esto: ex reli- qua parle uxor mea heres esto. si vero filia mihi nata fuerit, ex triente heres esto: ex reliqua parte uxor heres esto', et filius et fzlia nati essent, dicendum est assem di stribuendum esse in septem partes, ut ex his filizes qualluor, uxor duas, ftlia unam partem habeal: iia enim secundum voluntatem testantis filius altero tanto amplius habebit quam .uxor, ilem uxor allero tanto amplius quam filza: 3 licet enim suplili iuris regulae conveniebal ruplum fieri teslamentum, allamen cunz ex ulroque nalo lestator voluerit uxorenz aliquid habere, ideo ad huiusmodi sen- tentianz humanitate suggerente decursum est, qzzod etianz I uventio Celso apertissime placuit. I16. 4 Si coita sit societas ex his parti- [(17. z ) 75 bus, quas Titius arbitratus fuerit, si Titius antequam I ) C f (38. i) 1 3 § 2'  z) C f (37 . 5)5 § 5•  3) Quae seguuntur, 71071 videntur esse  4)  (z8. 5) 3z pr. Lcnel, Palingenesia. 146 arbitraretur decesserit, nihil agitur: nam id ipsum actum est, ne aliter societas sit, quarn ut Titius arbi- tratus sit. Si filiae pater dotem arbitratu tutorum dan L(3 . 2) 43 iussisset, Tubero perinde hoc habendum ait ac st virt boni arbitratu legatum sit. Labeo quaerit, quemad- modum apparet, quantam dotem cuiusque filiae boni viri arbitratu constitui oportet: ait id non esse deirfofircuile ex dignitate, ex facultatibus, ex numero lib m testamentum facientis aestimare. 7. Marcian. 3 regul. Si quis ila 8 pserit: `Stichus, si meus erit cum morior, libe ( ;ef h5e2 r§es 1 esto', alienatus non poterit iussu enzptoris adire heredila- tem, quanzvis, etsi non erat hoc expressum, non alias liber et heres fierz' poterat, quam si znansisset eius. sed si vivus eunz manumiserit, Celsus libro quinfo dechno digestorunz scrzbit fieri hunc heredem: non enim hunc casum testatorem voluisse excludere palam esl neyzte verba onzzzino refiugnant: nam quanzvis servus eius non est, at certe libertus est. 18. Inp. 6 ad Sab. 1 Celsus libro quthlo [(29. 216 § 7 decinzo digestorum scripsit: eunz, qui metu verborum vel aliquo timore coactus fallens adierit hereditatem, sive liber sit, heredenz non fieri placet, sive servzcs sit, domi- nunz heredem non facere. Si patre cogente ducit uxorem, quam t r ,23. 2) 22 non duceret, si sui arbitrii esset, contraxit tamen matri- monium, quod inter invitos non contrahitur: maluisse hoc videtur. 9. Ulp. 4 ad Sab. Quocunzque gradu pu- I (4 0 -7) 2 § 4 pillo servus CUM libertate substitulus sit, necessarii causam optinet: quae sententia ulllitatis causa libro est el a nobis probatur. Celsus quoque pulat lzbro quinto decimo cum libertate substitutum staluliberi causam optinere. * Sed  debitorem (24. 1)3 § 12 120. Ulp. 32 ad Sab. suum ei [sc. vir UXOTZ] solvere iusserit, hic quaeritur, an nummi fianl eius debilorque liberetur. et Celsus libro quinto decimo digestorunz'' scriLit videndunz esse, ne dici possit et debitorem liberalum et nummos faclos mariti, non uxoris: nanz el si donalio iure civili non impediretur, eum rei geslae ordinenz fulurum, ut pecunicz ad le a debilore tuo, dezna l e a le ad mulierem perveniret: nam celeritate coniungendarunz inter se actionum unam actio- nem occultari, celerum debilorenz creditori dare, credito- rem uxori. nec novum aut mirum esse, quod per ahUm acczpias, le accipere: ncznz el si is, qui creditoris lui se procuratorem esse simulaverit, a debilore luo iubente le pecuniam acceperit, el furti actionem te habere constal et ipsanz pecunianz tuam esse. LIBER XVI. [Dc leslamentis (E XXVI) 2.]. 121. Ulp. 2 ad Sab. CirCa cos, qui ita (28.5)2p, heredes insktuli sinl: partibus yuas adscripsero', non putal Marcellus eos heredes nullis adscriplis parli- bus, quemadmodum si ilrz essent heredes- inslituti: 'si eis partes adscripsero'. sed magis est, ut sic utraque in- stitulio accipiatur, si volunlas defunc ti non refragatur3: 1) De adquirenda hereditate inri consulti tactare solent sub  `de testamentis'.  2) Inscriptio si r ne dado cor r rupla (de don. v. trtrrlo et u. Celsus e n r it  X). illendum ortunt ext fortasse ex inscriptione dupliei,  2fr. 13,  1  0 22, 170; Sed CUM, vude sit reeta inscriptio, dubio remaneat, traddam mutore nolui. 3) si . refragatur Trd..?  (lib. XXII).  1(39•1)1§ro  XXII).  I (40•9) CELSI DIGESTORUM LIB. XII—XVI. CELSI DIGESTORUM LIB.  148 fuerit, ex ea heredem esse. quod totum et ineptum et vitiosum in est: quid enim vetat asse des . cripto utiliter Titium ex parte forte quarta, ex qua socius erat, here_ 2 dem institutum esse?  Titius heres —(28. 5) g 4 . esto . Seius et Maevius heredes sunto'. verum est quo1 Proculo placet duos semisses esse, quorum alter con- 3 iunctim duobus datur. Cum quis ex institutis, non cum aliquo coniunctim institutus sit, heres non est, pars eius omnibus pro portionibus hereditariis ad- crescit, neque refert, primo loco quis institutus an 4 alicui substitutus heres sit. Si heres institutus scri- bendi testamenti ternpore civis Romanus fuit, deinde ei aqua et igni interdictum est, heres fit, si intra illud tempus quo testator decessit redierit aut, si sub con- dicione heres institutus est, quo tempore condicio ex- sistit. idem et in legatis et in bonorum possessionibus. 5 `Titius ex semisse heres esto: Seius ex quadrante heres esto: Titius si in Capitolium ascenderit, ex alio quadrante heres esto'. antequam Capitolium ascendat si pro herede gerat, ex semisse heres erit: si Capito- lium ascenderit, et ex quadrante heres erit, nec erit ei 6 necesse pro herede gerere quippe iam heredi. Si ita scriptum fuerit: `Titius ex parte tertia, Maevius ex parte tertia heredes sunto: Titius, si intra tertias kalendas navis ex Asia venerit, ex reliqua parte heres esto': videamus, ne Titius statim ex semisse heres sit: nam duo heredes instituti sunt, sed Titius aut ex semisse aut ex besse: ita sextans utique erit in pen- denti et, si condicio exstiterit, ex besse heres erit, si non exstiterit, ille sextans Maevio adcrescet. sed si decesserit Titius, antequam condicio exsistat, deinde condicio exstiterit, tamen ille sextans non Titii heredi, sed Maevio adcrescet: nam cum adhuc dubium esset, Titio an Maevio is sextans datus esset, Titius decessit nec potest intellegi datus ei qui tempore dandi in 7 rerum natura non fuit. Si Attius Titium et Maevium et Seium aequis partibus heredes instituit, Titius in- terim solus adiit hereditatem et Seium heredem in- stituit, poterit Seius Titii adire hereditatem, Attii vel adire vel othittere: sed Attio, antequam adeat vel omittat eius hereditatem, ex semisse heres erit. si adierit Seius Attii hereditatem, Titius ex triente dum- taxat heres erit et per hereditatem Titii triens dum- taxat ad Seium perveniet, alterum trientem ex sua institutione habebit. quid ergo, si ab Attio Titius et Seius heredes instituti sunt, Titius adierit hereditatem, Titio Seius heres exstiterit? potestne Attii hereditatem omittere an necessario ei ex asse heres est? quippe curn alius nemo heres institutus est, quam is ipse qui ex aliqua parte iam heres est, perinde est, quasi unus heres per Titium institutus sit. . 128. t Ulp. 6 ad Sab. Sed si duo servi ita [(28.7) 2 § 1 sint heredes instituti: Primus el Secundus, si mei erunt cum moriar, liberi et heredes sunto' et aller ex his sit alienalus, Celsus recte putat sic accipiendum, atque si singulos separatim sub eadem condicione heredes s 1 uiss e 129. Servus alienus ita heres institui (28. 7) 21 13 )o ot t e es st t . `cum liber erit': proprius autem ita institm non leg atiu3nc); C. (6. 38) 4. aut Seio, utri heres vellet, ef. ) 1 um est, heres alteri dando ab utroque liberatur: si  potest neutri dat, uterque perinde petere p 124. ` Titius et Seius uterve eorum I (28. 5 ) 2 4 , 26 vivet heres mihi esto'. existimo, si uterque vivat, ambo heredes esse, altero mortuo eum qui supererit ex asse heredem fore. idque et in legato eodem modo relicto senatus censuit. 125. t Pomp. 3 ad Sab. Si te solum ex 1 ( 28. 5) 2 7 pr. § parte dimidia pure, ex allera sub conclicione heredem in- stituero et substiluero tz . bi, non existenle condicione sub- stitutum ex ea parte heredem fore Celsus sed si te heredem instiluero el deinde eundenz te sub condicione instituam, nihil valere sequentem inslitutionem, quia satis plena prior fuisset. 126. Liber homo cum tibi serviret, ,(28.5) Opr. heres institutus iussu tuo adiit. Trebatius esse eum heredem: Labeo tunc non esse heredem, si necessitate id fecerit, non quod alioquin vellet obligari. t Pomp. 11 ad Sab. Si libero homini, qui k 13.6) 13 § 2 mihi bona fide serviebat, quasi servo rem commodavero, filiu videamus, an habeanz conzmodati actionem. nam el Celszts s aiebat, si iussissenz eum aliquid facere, vel mandati cum eo vel praescriptis verbis experiri me posse. 127. Si quis ita heredem instituerit: ,28.5)  1-7 `Titius qua ex parte mihi socius est in vectigali salina- rum, pro ea parte mihi heres esto', quidam putant, si asse descripto id adiectum sit, ut maxime socius fuerit Titius, non esse heredem, sed si qua pars vacua relicta t) sexto decimo (XVI . pro X.I) scr. 2) si • . refragatur Trib. 147 'ex quibus partibus adscripsero, si •minus, ex acquis', quasi duplici facta instilutione: quam senlentiam Celszes libro sexto decimo digestorum probal. aliter atque probat in illa instilulione: 'ex qua parte me Tilius heredem scrzpsit, Seius heres esto': tunc enim si non es1 a T•tio scrifilus, nec Seius ab eo, nec • nzmerito: hic enim creditur inesse condicio. sed Marcellus haec similia pulat• 122. Ulp. 5 ad Sab. Sed Sl . non  [ (28. 5) 9 § 2.3. -1-j corpore erravil, sed in parle, puta si, cum dicIasset semisse aliquern scribi, ex quadrante sit scriplus, Celsus libro duodecimo quaestionum, digestorum undecimoi posse defen dz' ail ex semisse heredem fore, quasi plus nuncupa- tum sit, minus scripium: quae sententia rescriplis ad- iuvatur generalibus. idenzque est et si ipse lestalor minus 3 scr g at, CUM plus vellet adscr g ere. Sed si maiorenz aa'scripserit lestanzentariu s vel (quod clifficiliu s est pro- batione) ipse lestator, ut pro quadranle semissem, Pro- culus pulat ex quadrante fore heredem, guoniam inest quadrans in senzisse: quam sententiam el Celsus probal. 13 Si duo sint heredes  unus ex parte terlia f fundi fundi Corneliani, alter ex besse eiusdem fund Celsus expeditissimam Sabini sententiam sequitur, ut detracta mentione quasi sine partibus heredes scripti here- ditate polirentur, si nzodo voluntas patris familias mani- estissime non refragalur.2 123. Ulp. 7 ad Sab. Idem [Sabinus,1 [ (28.5)17 § 1•2 tractal, si duos ex undecim, duos sine parte scrips • t, mox unus ex his, qui sine parte fuerunt, repudiaverit, utrum omnibus senzuncia an ad solum sine parte scriplum per- tineal: et variat. sed Serviza onznibus adcrescere ail, qztant sententiam veriorem pulo: nanz quantum ad ius adcre- scendi non sunt conizencti, qui sine parte instiluuntur: quod et Celsus libro sexto decimo digeslorum probal. z Idenzque putal el si expleto asse duos sine parte heredes scripserit, neque hos neque illos coniunclos. (31)1 6 CELSI DIGESTORUM L1B. XVI—XVIII• atque si i P si soli legatum foret: nam ut stipulando duo rei constitui possunt, ita et testamento potest id fieri. 131. i Si quis praegnatem uxorem reli- 1(50.17) 187 quit, non videtur sine liberis decessisse. [Si quis omissa causa testamenti ele. (E. 168)]. 149 132. Ulp. 5o ad edict. Si patronus ex . de- ( ,29.4) 6 §8 bita sibi portione heres sertptus dato sibi coherede ex alia parte omiserit institutionenz, quia debita pars eius erat exhausta, omiserit et coheres, deinde possideal fia- tronus ab intestato legitimam hereditatem tolanz, dandanz in eum legatorum actionem Celsus libro sexto decimo digestorum quae in Tztium conzfieleret, sufficerelque patrono, quod integram debilam sibi portionem habeat. haec autenz zta sunt, si coheres collusit cum patrono: aliter enim non esse patronunz cogendum legata praestare: neque enim interdictunz est, ut quis omillat hereditatem, si sine fraude id fiat. 133. Cui servus ipsius substitutus est, 1 (2 9 . 4 ) 25 servum suum adire iussit. si idcirco fecit, ne legata praestaret, utraque praestabit, et qua heres est et qua omissa causa testamenti possidet ex substitutione here- ditatem, salva Falcidia ei servata. LIBER XVII. [De legatis (E. XXVII) r.]. 134• . . . nam ad ea potius debet aptari [(1.313 ius, quae et frequenter et facile, quam quae perraro eveniunt. 135• Quingenta testamento tibi legata I (22. 3) 12 sunt: idem scriptum est in codicillis postea scriptis: refert, duplicare legatum voluerit an repetere et oblitus se in testamento legasse id fecerit: ab utro ergo pro- batio eius rei exigenda est? prima fronte aequius videtur, ut petitor probet quod intendit: sed nimirum probationes quaedam a reo exiguntur: nam si creditum petam, ille respondeat solutam esse pecuniam, ipse hoc probare cogendus est. et hic igitur cum petitor duas scripturas ostendit, heres posteriorem inanem esse, ipse heres id adprobare iudici debet. 136. f Ulp. 15 ad Sab. Si ita sit adscriptum: [(30)14pr. `si cui legavero b • s, semel heres ei dato' vel semel debeatur', el eidem duas quantitales adscripserit vel duos fundos, an utrunique debeatur? el ait Aristo UnlIM videri legalum: nanz quod ademplum est, nec dalum videri secundun i Celsi et Marcelli sententiam, quae vera est. 137. Si ancillas omnes et quod ex his natum R3o)63 erit testator legaverit, una mortua Servius partum eius negat deberi, quia accessionis loco legatus sit: quod falsum puto et nec Iterbis nec voluntati defuncti ac- commodata haec sententia est. 138. Heredem meum ita tibi obligare pos- [(30 18 sum, ut si, quandoque ego moriar, tuus servus Stichus non erit, dare eum tibi danmas sit. 13 9. j Marcian. 7 instit. Ornalricibus legatz • s (32) 65 § 3 Celsus scripsit eas, quae duos tantum menses opud ma- gistrum fuerunt, legalo 71011 cedere, ald el has cedere. . . 14o. Si propter ea, quae sub condicione [ (35. 2) 53 legata sunt, pendet legis Falcidiae ratio, praesenti die data non tota vindicabuntur. i) Pertinere tudelur haec resula ad catulkionezn `si sine liberis decesserit'. 150 141. 7 Ulp. 2 3 ad Sab. Labeo Sabinus I (36.2) 12 I. 3 el Calszts et Cassius el lulianus in omnzbus, quae in annos singulos reli nquuntur, hoc pr obaverunt, ut initio cuiusque anni huius legali dies cederet. 3 lienz Celsus quod et lidianus probat, huius legati diem ex dz ē morlis cedere, zzon ex quo adita est heredilas, el si forte post mullos annos adeatur hereditas, omnium annorum legatario deberi. 142. Ubi pugnantia inter se in testa- [(5o.17)188 mento iuberentur, neutrum ratum est. Quae rerum natura prohibentur, nulla lege confirmata sunt. LIBER XVIII. [De legalis (E. XXVII) 2.]. [De legatis per vind. relieffs]. 143. Solum partem esse aedium existimo r(6. t) 49 nec alioquin subiacere uti mare navibus. Meum est, quod ex re mea superest, cuius vindicandi ius habeo. 144. Si cui legatus sit Stichus aut Pam- 1(31)19 philus, cum Stichum sibi legatum putaret, vindicaverit, amplius mutandae vindicationis ius non habet: tam- quam si damnatus heres alterutrum dare Stichum de- derit, cum ignoret sibi permissum vel Pamphilum dare, nihil repetere possit. 145• 'Propemodurn tantum quisque pe- (50.16) 88 cuniae relinquit, quantum ex bonis eius refici potest: sic dicimus centies aureorum 2 habere, qui tantum in praediis ceterisque similibus rebus habeat. non idem est in fundo alieno legato, quamquam is hereditaria pecunia parari potest. neque quisquam eum, qui pe- cuniam numeratam habet, habere dicit quidquid ex ea parari potest. [De uszt fructu Itgato]. 146. Est enim usus fructus ius in corpore, [(7.1) 2 quo sublato et ipsum tolli necesse est. 147. Ulp. 17 ad Sab. omnis r(7 .1 )7 § 2 fruclus rei ad eum perlinef, reficere quoque eum aedes per arbitrum cogi Celsus scribil Celsus libro oclavo de- einzo digeslorum, haclenus tamen, ut sarta tecla habeat: si qua tamen velusItzle corruissent, neutrum cogi reficere, sed si heres refeceril, passurum fructuarium unde Celsus de modo sarla tecta habezzdi quaeril, si quae velustale corruerunt reficere non cogitur: modica igitur refectio ad eum perlizzet, quoniam el alia onera adgnoscil usu fructu legato: ut pula stiPendiunt vel tributum vel salarium vel alimenta ab ea re et ita Marcellus libro lertio decimo SCribit. 148. Ulp. ibid. Item SZ . fundi USUS frlICIUS [( 7 . 1) 6 pr, sit legalus, quidquid in fundo nascitur, quidquid inde percipi potest, ipsius fruclus est, sic lamen ut boni arbilratu fruatur. nam el Celsus libro ociavo deczMo digeslorum scribft cogi eum posse recte colere. 149. Ulp. ibid. ... quamquam Sabinus re- 1'at.75 sponderit, ut et Celsusj libro X VIII i digeslorum refert, eum, qui parlem ususfruclus in iure cesszi, et amillere partem et ipso momento recipere. Quam sententiam zpse ut stolidam reprehendit: etenim esse incogitabile eandezzi esse cczusam cuiyue el antillendi et recipiendi. 15o. Ulp. ibid. Inleralum lamen non sinl coniunch; tamen ususfrocius legatus alleri ad- i) elgitte • ric pecttuia per vindicationent  z'. (30 1225,-. 3) sestertium Cels.  3) lidianus  cod.  4) XVIIII Cod. io* [Document text truncated for crawler view.]