De humanamente disputatio

|3 33 3| SIMON PORTIUS MARIANO SAVELLO 1 S. D. UAMQUAM casu quodam vel potius, ut Graeci dicunt, ʽεὐτυχίᾳʼ Ioannes Baptista, pater tuus, vir omni nobilitate, prudentia ac fortitudine illustris, iampridem in suam me amicitiam receperat, tua a tamen singulari humanitate, morum sanctitate et summa ad studia nostra propensione tantum nostrae necessitudini accessisse video, ut vi quadam amicitiae ‒idque vel ob id maxime, quod philosophiam nostram unice amplecteris‒ plurimum me tibi debere sentiam. Quare cum ad Aristotelis de anima tractationem, quae Peripateticis omnibus nobilissima sane, sed obscurissima pariter ac senticosa semper habita fuit, propius accedere optimo consilio te instituisse animadverterem, putavi ad eam plane consequendam non parum profuturum si aliquid e nostris lucubrationibus, quod quasi viam sterneret atque in tanta opinionum controversia aperiret, monstraretque cuinam adhaerendum esset, explicatum adiungeretur. Itaque superioribus diebus, cum podagra mea inducias pactus, de mente humana disputationem absolvi, ut tibi ceu follis quidam natatorius esse possit, quo innixus ex hoc praealto ac pene immenso gurgite cui suum inspersit atramentum Aristoteles b emergere quaeas. Multos quippe audies Averroicos, Simplicianos et Themistianos, qui authoritate magis, nomineque philosophi suam sententiam adstruant, quam eam verborum Aristotelis fide confirmare conentur; taceo Latinos, quorum studium perpe |4 44 4| tuum est, ut contradicant atque ab aliis semper dissentiant; fuerunt tamen ex illorum grege aliqui qui in foribus veritatis substitisse videntur. Ego igitur, quantum per breve temporis spatium licuit, rem planius explicare conatus sum; et quodcumque id sit quod praestiti, et ut mei erga te amoris, gratique animi imaginem agnoscas, tibi nuncupo. Vale. Ex Academia Pisana. a V leg. sua. b V non leg. cui suum inspersit atramentum Aristoteles. Q 2 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. |5 55 5| SIMONIS PORTII DE MENTE HUMANA PRAEFATIO. Etsi homines communi omnium gentium apud quas de diis est aliqua persuasio et fides consensu, vel potius voce quadam naturae, humanum animum aeternum esse arbitrentur, Aristoteles tamen, vir mirae eruditionis ac summae pietatis, dignitatem hominis augere, simul et principia naturalia optimo consilio non labefactare cum instituisset, inter extremas ac dissentientes sententias mediam proprio ingenio invenit viam, quam in omnibus fere rerum naturalium tractationibus est ingressus. Nam ubi rerum ortus ac interitus pertractat, simul atque eorum qui cuncta generari asserebant atque, ex adverso, illorum qui nullis generationibus obnoxia esse placita sustulisset; demum aliqua oriri, interireque, et aliqua contra aeterna perdurare certissimis rationibus demonstrat. Hac quoque ratione ac via de animo hominis agens, eum nec omnino aeternum esse, nec penitus aboleri edocet, sicque factum est ut aliquid in homine esse divinum deprehendatur, quo is, natura duce, caeteris animantibus praestantia ac nobilitate anteeat; nec quicquam quod sensibus adversetur decrevisse convincatur, cum nemo sit qui non iudicet hominem ancipitis esse naturae. 2 Quod illis non |6 66 6| accidit qui hominis animam aeternam, nec ullo umquam tempore defecturam esse defendunt: siquidem praeterquam quod plurima cum sensibus, a quibus Peripatetici naturalia petunt principia et ad quos, ceu veritatis optimos censores, omnis naturae cognitio defertur, pugnantia (quod Aristoteles quavis absurditate absurdius esse censet) proferunt, philosophandi quoque genus minime naturale sectantur, quandoquidem naturalia fundamenta, omnium pene firmata comprobataque testimonio, diruunt, et naturalem cognitionem ex ordine scientiarum eximunt, dum eam parum firmis niti principiis ostendunt, velut paulo post prolixius significabimus. Rursus, qui funditus eam delendam esse asseverant, ut nihil superesse possit, hominis nobilitatem evertunt, nec quicquam eum cum diis habere commune persuadent, quod non modo Aristoteli, verum etiam rationi a sensu profectae reluctatur; ut taceam quod ne ipsi quidem certa naturae principia insequantur. Itaque, ut ratio a sensibus, a quibus philosophia suum mutuatur argumentorum robur, non dissideat, nec quicquam male tutum obtrudatur, et controversa denique omnis e medio tollatur, operaeprecium nos facturos esse duximus si methodum Aristotelis, qua in libris De anima utitur, hoc nostro opusculo explicaremus; eam enim Graeci interpretes ne primoribus quidem labiis, ut equidem iudico, attingere potuerunt. Quare cum illis in arenam descendemus, atque Aristotelem, sui memorem, secum non dissentire D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 3 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. confirmabimus, si prius nominum quorum interdisceptandum frequens occurret usus significata investigaverimus. |7 77 7| Caput I Quid sit ʽἐντελέχειαʼ. Quoniam ad perscrutationem rationis animae nominis ʽἐντελέχειαςʼ apposita interpretatio non parum confert (quod Latini cum Graecis Aristotelis expositoribus de eius etymologia digladientur), iccirco inde exordiendum. Inquit igitur Aristoteles animam esse ʽἐντελεχέιανʼ corporis, 3 quod est, ut Latini nostri verterunt, ʽactumʼ corporis. 4 Hanc rationem cum magnus ille apud Graecos theologus Gregorius aliquando legisset, animum humanum ex Aristotelis sententia defecturum arbitratus est nullo sane alio argumento, quam quod ab illo appellaretur ʽentelechiaʼ. 5 Alexander in suo libro De anima, quem ad Aristotelis exemplar inscripsit, ʽentelechiamʼ perfectionem et finem illius cuius est ʽentelechiaʼ interpretatur. 6 Inde ergo aperte habes entelechiam esse primam perfectionem corporis. At Philoponus entelechiam «παρὰ τὸ ἓν καὶ τὸ τέλειον καὶ τὸ συνέχειν», idest, quod perfectionem et unionem contineat dici arbitratur. 7 Themistio vero est habitus perfectionis, 8 et Simplicio significat in perfectione habere essentiam. 9 Omnes igitur de prima perfectione Aristotelem sentire opinantur. Grammatici (inter quos est Hesychius) entelechiam pro energia accipiunt, 10 et eo significatu non semel in Platone legitur. 11 Hinc quamplures Latini animam esse perpetuam motionem dixerunt; 12 quinetiam si latini sermonis sinceritatem sectemur, aiunt: optimo consilio antiquus interpres animum esse actum reddidit, quoniam actus actionem denotat. 13 Sed haec interpretatio Latinorum totam Aristotelis definitionem confundit et ab eius sententia penitus abhorret. Primum quidem, si anima, ut di|8 88 8|cunt, esset continuata motio, anima sane non esset principium motionis, quod in unum haec non recidant: principium et effectus; minimeque esset actio et agendi facultas. Nam quod Megarensibus Aristoteles obiicit libro IX Scientiae post naturalem in ipsum retorqueri posset, 14 si enim anima est facultas qua vivimus, sentimus ac sapimus, ut aperte ipsemet docuit; si esset continuata motio, una met res et potentia et actio foret; quare quando periret actio ‒puta videndi‒, et potentia ipsa qua videmus aboleretur, hincque sequeretur non mediocre incommodum, quod saepius eodem die animal esset videns et caecum, animaque ipsa abesset et adesset, nec substantia animalis, sed accidens ipsa necessario vocanda esset. 4 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Dicamus itaque duo esse nomina praecipue in libro De anima attendenda: ʽἐντελέχειανʼ et ʽἐνέργειανʼ. ʽEntelechiaʼ, peculiari significatione, perfectionem et finem postremum per motionem partum significat Aristoteles, 15 ipsaque forma quae, ut motum terminat ac finit, a Graecis ʽἕξιςʼ, et nobis ʽhabitusʼ dici solet, quod scilicet permaneat, nec ultra fluat. Nam, ut perbelle libro primo De generatione notavit Philosophus, cum habitus fuerint in materia praesentes, desinit motus, quod suo fine iam potiatur. 16 Totum ergo illud volens Aristoteles uno nomine complecti ʽentelechiamʼ dixit. Verum, etsi motus dicatur subiecti mobilis ʽentelechiaʼ, quia tamen non est completus, sed mancus actus, nec habitus ac permanens simul, ob id non vere, nec proprie nominabitur ʽentelechiaʼ nude et citra adiectionem, sed ʽentelechiaʼ entis in potentia, ut a vera ʽentelechiaʼ, quae est entis in actu, discriminetur. In usu est philosophis et aliud nomen, ʽἐνέργειαʼ, quo actionem et functionem significant, sive illa motio sit ad formam consequendam, sive finis gratia cuius |9 99 9| forma genita est. Atque hac sane ratione motus, ut est opus moventis et a movente profluit, dicitur ʽἐνέργειαʼ et actio; ut vero rei subiectae inditur a movente, ʽpassioʼ a philosopho nominatur lib. Physicae auscultationis III. 17 Motui itaque et ʽenergiaʼ et ʽentelechiaʼ iure aptatur, sed ʽentelechiaʼ, ut est perfectio quaedam, et ʽenergiaʼ, ut actio. Quare si latini sermonis veritatem insequimur, ʽactusʼ, cum actionem significet, verius de opere quam de forma dicetur, et ʽentelechiaʼ, rectius de fine motus quam de motu. Latinus interpres antiquus pro perfectione actum accepit. Sed si accuratius rem excutias, forma multis donatur nominibus, nam prout ad motum diversam denotat habitudinem, ut est quidem forma, ʽfinis habitus per motumʼ appellatur, et hoc pacto dicitur ʽentelechiaʼ a ; ut vero est principium unde motus proficiscitur, ʽnaturaʼ; dum autem fluit, ʽmotusʼ; sed ut est actio moventis, ʽenergiaʼ; ut denique est quaedam perfectio illius quod movetur, ʽentelechiaʼ a Philosopho nuncupatur: haec sane nobis innuit Aristoteles libro IX Scientiae metaphysicae, qui octavus est Graecis, dum inquit: «Venit autem nomen ʽenergiaeʼ, quod ʽentelechiaeʼ convenit, et aliis maxime ex motibus», affertque rationem: «videtur enim maxime motus esse actus», 18 idest ʽenergiaʼ; hinc habes ʽenergiamʼ convenire motui, et ipsi ʽentelechiaeʼ a motu accedere. Actum itaque et pro perfectione et pro actione usu venit philosophis intelligere: ut in naturalibus, ita etiam artefactis. Caeterum quod dictum est, a a V non leg. et hoc pacto dicitur ʽentelechiaʼ. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 5 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. motu formis competere ut ʽenergiaeʼ dicantur, sic oportet intelligere: quod dum fiunt, ʽenergiaeʼ sunt. Hoc enim sibi vult, ubi subdit ut cum motu componuntur, hoc est, dum moventur et fluunt, nam cum primum absolvitur earum generatio, non amplius cum |10 1010 10| motu componuntur, nec ʽenergiaeʼ, sed ʽentelechiaeʼ nominantur. Intellectus itaque, qui est ʽἐνέργειαʼ et a Latinis dictus ʽfaciens quod omnia faciatʼ, 19 non est ʽentelechiaʼ, cum non sit finis motus, nec perfectio mobilis, sed actio nobis extrinsecus accedens, et hac ratione Philosophus ʽenergiamʼ vocavit, et non ʽentelechiamʼ. 20 Intellectus autem ʽδυνάµειʼ, idest potentia, non est ʽenergiaʼ ante ipsum intelligere, nec ʽentelechiaʼ, cum non sit actus corporis, nec substantia, nec forma, verum facultas a humanae animae, qua anima sapit ac intelligit; est igitur facultas, et non ʽentelechiaʼ, nec ʽenergiaʼ sua natura, ut paulo inferius explicabimus. Nec idem significant intellectus et anima rationalis, ut pluribus adrisit, quandoquidem anima est forma et corporis perfectio, at intellectus est potentia et facultas qua anima sapit et intelligit, ob quam anima humana rationalis dicitur et intelligens; non enim rationalis nominatur eo quod tota sit ratio et intellectus, siquidem omnis eius facultas et omnis pars esset intellectus et ratio, quod rei non respondet, nec convenit; nam alia est facultas qua vegetamur et vivimus, alia, qua sentimus. Non igitur tota est ratio, sed quod ea cunctis facultatibus praestet, longeque nobilior sit caeteris, et mortalium animalium uni homini tributa, iccirco omnis humana anima rationalis dicitur et a postrema facultate nomen sibi sumit et ab aliis secernitur. De hac itaque facultate, quae intellectus potentia a Peripateticis appellatur, inquirere instituimus aeternane sit, an corruptioni obnoxia. Et quoniam huic dubitationi consulto atramentum Aristotelis adspersisse multis nobilibus philosophis placuit, adeo ut ab eodem fonte et eisdem verbis aeternitatis eius et interitus assertio ortum habeat, ne in tam |11 1111 11| vasto gurgite contrariis ventis agiteris, hanc tractationem aggressi sumus. a V leg. nec facultas. 6 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Caput II Quae fuerit Ioannis Grammatici opinio. Ammonius Alexandreus, Ammonius Hermeas, Olympiodorus, Asclepius et Ioannes Grammaticus, qui Scholae alexandrinae praefuerunt et philosophiam professi sunt, a voce primi Ammonii Alexandrei animam mentemque humanam ab omni corruptione immunem esse uno omnes quidem consensu mordicus defenderunt. At Ioannes Grammaticus, utpote Christianus, apertius id explicavit: a Deo enim creari animam humanam asserit, et formato atque organis distincto corpori inseri; 21 nam, ut ipse sentit, primum virtute quae inest geniturae crassities illa in corpus vivens vita plantae abit, sibique alimentum praestans paulatim increscit; elaborato autem magis corpore, sanguis quoque attenuatur et purior fit, atque e subtilissima quidem portione sanguinis enascitur quae a philosophis ʽspiritusʼ appellatur, defecatus sane a priori illa crassitie ac feculentia corporea; huic, ut peculiari subiecto, inest facultas sensiva, quae sane est veluti extremum fundamentum recipiens animam rationalem, postremum animato iam corpori extrinsecus advenientem. 22 Sunt itaque in homine tres animae tota substantia distinctae, quarum duae priores cum corpore abolentur, rationalis autem superstes relinquitur, 23 et ad loca ab aeterno a Deo provisa ac parata, ut male actae vitae poenas luat, abeat, aut ad suam stellam comparem, ubi foelicem vitam ducat, redeat. 24 Sed cum anima incorporea quaedam sit substantia et a corpore haud patia|12 1212 12|tur, si ad infera loca descendit, spiritu subtilissimo vestitur, ut similibus vel eisdem affectibus quibus antea in vita torqueatur. 25 Sic igitur affecta ad loca poenarum ruit et secum dissidentibus perturbationibus agitatur; nempe si cupiditate, dum aura fruebatur, irretiebatur, dolore iam contabescit ac igne ab his maculis expiatur, donec, absumpto corpore, ab omnibus animi perturbationibus absoluta in caelum evolet. 26 Caeterum, per longa saecula haec expiatio durat et interea temporis sub variis figuris circum sepulcra se offert hominibus, nutriturque aereum illud corpus vaporibus, quos veluti spongia attrahit et combibit; corpore vero evanescente, nullibi apparet, sicque a poenis liberatur. 27 Haec Grammaticus. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 7 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Caput III Sententia Ioannis Grammatici reiicitur. Si cum physico disputationem propositum est inire, Theses a , et fundamenta communia esse debent, quod, iis sublatis, cum eo rationes exquirere non debeamus illius disciplinae cuius principia adversarius demolitur ac destruit, nec in arenam cum eo ulla ratione descendere, nam qui ‒quaeso‒ tandem illi patrocinari aut defendere possis, cum principia ex praescripto scientiae non liceat transilire, idque vel ex ipso nomine principii facere prohibeamur, nisi aliis altioribus veritatem iis adstruere velimus? Quod cum Ioannem Grammaticum in hac sua De anima sententia et alios qui cum illo consenserunt philosophos facere videamus, eos certe naturales non appellabimus, cum ne geometram quidem eum qui principia geometriae demolitur appellare liceat. Nam cum hi philosophi physica pronuntiata cum sanctissimis et veris|13 1313 13|simis nostrae religionis decretis confundant, quod inde colligunt ac concludunt nec religiosum nec physicum, minimeque cum rebus ipsis respondens fuerit, optimo igitur iure eiusmodi ceu non naturales philosophos Schola peripatetica reiicit. Sed ut haec tibi non absque ratione dicta appareant, illorum praecipuum fundamentum expendamus. Primum in quo robur et totius opinionis stabilitur ratio est Deum humanam animam nullius alterius causae, nec materiae, nec inferioris efficientis interventu creare; quod quidem placitum nec physicum nec superioris scientiae, qua ʽpost naturalemʼ dicimus, esse ponendum est. Physicum sane nullo pacto censendum, quoniam ex non ente, hoc est ex eo quod non est nec actu nec potentia (quod Latini ʽex nihiloʼ dicunt) non fit aliquid per se, nec per accidens. Non per se, quoniam communi consensu eorum qui naturales rationes tractarunt, ex nihilo fieri nihil potest; quod enim in lucem venit operaeprecium est ut, priusquam fiat, fieri aptum natum sit ut fiat, nam quod est aptum fieri potest fieri; quod autem fieri nequit non fit; quod igitur potest fieri est in potentia ut fiat; atqui hoc quod in potentia est ut fiat, cum in suis causis a quibus ortum habet comprehendi debeat, aut erit in subiecto et materia, quod illi negarunt, quod nulla alia intercedat causa in creatione animae praeter Deum, aut oportet illos fateri quod faciunt esse aptum fieri, ac in potentia ut fiat et producatur, in ipso agente Deo. Quod si hae duae facultates undiquaque discrepantes et diversae erunt in Deo bene- a V non leg. Theses. 8 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. dicto, nempe potentia ut faciat et creet, et potentia ut res creetur, quae cum sit aptitudo ad esse, passionem nobis significabit, in Deo igitur erunt diversae rationes, et patiendi, et agendi, quod quantum a phi|14 1414 14|losophis abhorreat non est qui ignoret. In Empedoclem enim invehitur Philosophus libro Post naturalem XII, quod amicitiam, quam causam agentem faciebat, simul esse materiam diceret, idque tamquam absurdissimum notavit. 28 Quamobrem dissentientes esse causae et extremae materia et agens ponendae sunt, ut ab una quidem res habeat potentiam cur generetur, recipiatque esse, ab altera in lucem et actum deducatur. Adversatur igitur hic modus generandi, quam creationem dicimus, cunctis rebus naturalibus, quandoquidem quicquid generatur et in actum venit e subiecta materia in actum depromitur vi agentis ac materiam agitantis. Quare si creatio conceditur, tria oriuntur incommoda. Primum, non esse naturalium rerum principia affirmare necessum erit; deficiet enim, deperibitque materia, et privatio erit per se unum principium. Hinc et ad aliud absurdum delabimur: nempe unum contrarium alteri subiici; si enim unum alterius esset materia, aperte dissideret contrariis qualitatibus; album enim nigrum non recipit, nec illi subest; sic nec frigidum calido substernitur, longeque minus rationi ac sensibus constat quod privatio formam suscipiat. Si igitur e medio tolleretur materia, contradictoria sibi invicem subiicerentur, quae omnia prima fundamenta philosophiae demoliuntur, quare cum his in philosophia non est disceptandum. Sed qui huius rationis perscrutationem desiderat longiorem, quaestiones nostras Post naturales legat, in quibus rationem hanc ad vivum discussimus. 29 Nec minus tertium aliud principium enervatur hac posita creatione in naturali philosophia qua asseritur animam oriri et numquam occidere, namque id refragatur Aristoteli libro primo De caelo docenti |15 1515 15| omne quod ortum habet aboleri necessario. 30 Ruit et quartum naturale fundamentum: finem ac formam seiungi a suo peculiari subiecto quod cum specie compositum conflat, quo quidem fundamento libro IV Physicae Aristoteles locum non esse veram speciem demonstravit, 31 quandoquidem speciebus omnibus materiam complentibus proprium est a suis materiis non separari; quare si abolentur, mors non autem separatio ullo pacto appellanda erit. Hinc funditus evertitur firmissimum aliud principium: compositum non fieri quod est unum ac totum, formam vero per se generari, cuius oppositum sexcentis in locis nos docuit Philosohus. Sed ex instituto lib. XII Post naturalem scientiae habet <quod> formam si daremus per se generari, in immensas D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 9 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. formas ratio nos duceret, quoniam ex priori alia forma fieret, ut ibidem probat Philosophus. 32 Si itaque anima crearetur, per se subsisteret, separaretur et per se produceretur, quae omnia purgatissimis Peripateticorum auribus indigna sunt. Sed vide alterius quoque principii certam ruinam: cum anima seiungitur a corpore, in aliquo recipitur loco; sed anima indivisibilis substantia est, igitur aliquod indivisibile moveri fateri necessum erit, aut commentitiis mutationibus, ut Latini sibi finxerunt, subiici concedendum est, quod aperte Philosophus oppugnat lib. VI Physicae auscultationis, in quo omne mobile esse corpus plane demonstravit. 33 Ad haec, qui ita sentiunt funditus evertunt quartum librum Physicae auscultationis, cum dicunt aliquod esse in loco quod incorporeum est, cum persuasum sit omnibus physiologicis corpora in locis recipi. Oportebit igitur in alio, praeter caelum ac naturalem locum, spiritus istos descriptos esse, et definitos. Adhuc, ridiculum est hominis ortum et interi|16 1616 16|tum longe diversum a caeteris animantibus statuere. Etenim uno et eodem libro, qui De generatione animalium inscribitur, hominis et caeterorum animalium ortus et interitus complexus est, quod omnium aequa sit conditio atque idem gignendi et occumbendi modus. Sed si ea quae ipsi proferunt admitteremus in philosophia, aliud De generatione hominis opusculum Aristotelis a desideraretur. Deinde hominem duae essent generantes causae: pater, qui materiam suppeditat, et Deus, qui speciem indit; nec homo unus esset: duo enim actu ad coagmentationem hominis coirent, cum tamen non semel praeceptum sit idem esse et unum principium quod materiam praeparet et agitet ita ut forma in lucem prodeat. Sed omnem superat admirationem quod anima, cum a Deo Optimo Maximo creata sit ab omni affectu immunis, Intelligentiis aequalis, nullam cum materia rationem habens, ita praecipitetur ac veluti in caecum carcerem detrudatur, quandoquidem omni ex parte a natura abhorret aeternum fluctuanti materiae et dissidentibus qualitatibus connecti, sua deposita perfectione. Id enim nullis rationibus naturalibus innititur. Postremo, ut in philosophia e iuvenum studiosorum mentibus obliteretur quod non ratione, sed fide verum esse et Christo referamus acceptum, accipiendum est mundum ex Aristotelis praeceptionibus aeternum esse. Sed si cuilibet homini procreata esset anima, infinitae utique essent et numerus a V non leg. Aristotelis. 16 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. fieri nequit ut ipsa moveatur motu ad locum accommodato». 61 Hinc colligamus: cum animae rationali conditiones e regione dissentientes et contrariae aeternis formis competant, sine controversia |26 2626 26| illam esse corruptioni obnoxiam credendum. Quocirca qui aliter secundum Aristotelem senserunt, velim ut huic rationi satisfaciant, quae brevibus sic formatur: si rationalis anima aeterna est, igitur viae quibus usus est Philosophus ad demonstrandas formas materiae expertes aeternas esse, non modo non demonstrant, sed falsae quoque iudicandae sunt, quod cum absurdissimum sit, necessario et positum erit falsum. Nec viae et rationes quae a separatione intellectus possibilis et eius simplicitate ac immixtione sumuntur a , sufficiunt, cum illis non utatur Philosophus b nisi praeposita aeternitate motus et immobilitate formae, quibus non concessis vel positis nec ratio quidem quae ex illis nectitur probabilis erit, ut posterius examinabimus. 62 Huic accedit intellectum potentia aequivocum esse, quare et proprietates illae aequivocae erunt, non autem verae. Igitur intellectus neque separabilis, neque immixtus dicetur, nisi separatione diminuta et non omnimoda immixtione. Caput VI An intellectus potentia sit aeternus et diversa substantia ab agente. Duos homini tribuit intellectus Aristoteles lib. III De anima: unum potentia, qui omnia fit, alterum energia, qui veluti habitus et lumen omnia facit; atque hos simplices, immixtos, separabilesque esse ponit. 63 Hinc deducunt alii ambos esse aeternos atque ex iis animam rationalem conflari: illo ut mareria, hoc ut agente et forma; et cum conditiones sint longe dissentientes, substantias quoque eorum esse differentes, adeo ut duas esse substantes firmissime crediderint et quam plurimi in hanc sententiam |27 2727 27| venerint. Caeterum, cum his, neque quod duae sint substantiae aeternae, neque quod intellectus potentia non sit defecturus minime consentio, atque his rationibus. Primum eorum placitum, duas umquam esse substantias aeternas, apertissime infirmamus: intellectus potentia et substantia c aeterna longe diversa sunt ab agente, igitur nulla necessitate aut utilitate homini datur intellectus agens. Etenim ob duas utilitates commentus est Aristoteles a sumuntur ] cum illis non utatu sumuntur 1551. b Philosophus ] Philosorphus 1551. c V leg. potentia. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 17 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. agentem intellectum: primum ut rei intelligendae lumen praebeat, ut intellectus possibilis illam videat et cognoscat; deinde ut intellectus potentia formetur et perficiatur, fiatque res ipsa quam comprehendit. Quod si intellectus potentia substantia est et intellectus, profecto erit Intelligentia; itaque longe superiorem naturam quam sit ipsa res materialis a intelligenda obtinebit, et sua quidem natura seipsum citra cuiusquam interventum prius intelliget, quam materiales substantias; cumque intus secum habitet, ante sese rimabitur, quam foras ad peregrinas substantias intelligendas progrediatur: non igitur opus habet intellectu agente, qui ipsum perficiat intelligibilibus materialibus, cum eius substantia sit longe superior materiatis et abundet lumine ad cognoscenda illa; cumque propensus et sufficiens ad hoc opus accedat, illi intellectu agente non est opus ut formet phantasmata, quoniam nihil imponit intelligibilibus, quomodo nec lumen imprimit aliquid coloribus ut visui obiiciantur, sed natura intellectus potentiae sufficiens erit, efficereque poterit totum illud quod intellectui agenti adscribitur. Denique, cum sit Intelligentia quae sua substantia universalia rimatur, intellectus ab alio non mutuatur, sed sua propensione habet ut intelligat universalia. Itaque quoniam se ipsum, non ope intelle|28 2828 28|ctus agentis, comprehendit, poterit proprio iure materiales quoque substantias cognoscere nullius alterius interventu. Cumque Intelligentiae sint eiusdem rationis, omnia quae Aristoteles de Intelligentiis investigavit libris Physicae et Metaphysicae intellectui potentia, si aeternus est, tribuenda erunt, neque erit dicendus potentia, sed intellectus actu, quod immediatius, ut iam explicavimus, esse actum, quam esse potentiam illi congrueret. Caeterum, huic sententiae omnia priora argumenta quae adversus Ioannem Grammaticum formavimus adversantur, atque Averrois commentum satis huic nostrae opinioni videtur favere, qui cum supposuisset intellectum potentia substantiam esse, illamque longe differre tum a materiatis formis, tum a compositis, conclusit esse formam substantiae in ordinem Intelligentiarum adscriptam, 64 atque ut earum rationes a primo maximoque ente distant, eodem pacto una est altera tanto et superior et nobilior, quanto propius ad Deum optimum maximum accedit: intellectus itaque potentia, cum novissima ac inferior esse caeteris ab iis defendatur, superiorum omnium rationes tenebit, prius quam ad sensibilia materialia, a materialis ] materiali 1551 (V leg. materialis). 18 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. quae quidem alterius ordinis sunt ac naturae a , descendat; erit ergo prius perfectus, quam ad materialia progrediatur, neque erit similis ʽἀγράφῳ γραµµατείῳʼ, 65 idest, ʽtabellae nudaeʼ; mentieturque Philosophus, qui nullam certam naturam b , nec ullum actum, sed puram potentiam ei est largitus, cum potius, ante quam intelligit ea quae sunt, esset perfectus. Proinde, omnia quae Aristoteles nos docuit huic opinioni omni ex parte reclamant, quod vel uno hoc argumento intelliges ‒quoniam ad Simplicii opinionem innumera absurda aperte sequuntur et ad hanc nulla, quod sane signum est illam opinio|29 2929 29|nem Aristoteli non adrisisse‒: nempe puer modis quibusdam extreme inter se dissentientibus intelligeret, si intellectus potentia, ut isti fabulantur, esset aeternus ac una substantia in ordinem Intelligentiarum adscripta; ex his enim quae superius adnotavimus, pueri intellectus se ipsum intueretur ac Deo persimilis esset; ac idem, cum ad materiales formas progrederetur, illas sane ignoraret, cum tamen materiatae formae in intellectu, utpote prima ac nobilissima forma, comprehenderentur, quoniam in superioribus ac absolutissimis formis omnes inferiores actu continentur; ex adverso materiae omnes istae formae potentia insunt, ut docuit Averroes XII Metaphisicae: 66 itaque puer formas materiales nobilissime ac absolutissime in seipso inspiceret et illas ignoraret modo imperfectiori, quod philosophi de mentibus et Intelligentiis affirmarunt: nempe nobiliori modo haec sensibilia intelligere, ignorare autem illa modo imperfectiori, quoniam vilescerent si qua ratione nos intelligimus ipsae quoque cognoscerent. Sed et complura alia facile deducerentur incommoda, nisi modo sat esset monstrasse locum; quare ad intellectum facientem (a quo digressa est nostra disputatio) redeamus. Cur ‒quaeso‒ isti ʽφιλοσοφώτατοιʼ negant intellectum agentem materiata intelligere et intellectum autem potentia eo descendere ac illa intelligere fatentur? Nam vel alia est intelligentia intellectus agentis ab intellectu potentia, vel una amborum est substantia, sed ratione distinguuntur. Quod si altera erit, non iccirco ab intellectu agente tollemus materialium cognitionem, quoniam est actus; si enim per intellectum actu cuncta intelligimus, profecto magis ipse intelliget, quia ex Aristotelis praecepto, 67 quicquid est causa ut |30 3030 30| caetera intelligantur, vel illud magis intelligitur, ac prius, quemadmodum principia in demonstratione, vel principium ob quod caetera intelligimus primo ac magis intelligit; nam veluti lumen, quod est ratio ut alia videamus, si facultatem a V non leg. ac naturae. b naturam ] natuturam 1551 D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 19 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. videndi haberet, prius colores cerneret, quam nos, simili quoque ratione, si intellectus agens esset veluti lumen propter quod intellecta in nobis in actu fiunt, cum vim intelligendi perfectissimam haberet, utique prius ea intueretur, quam nos intelligeremus. Quod si quis obiiceret intellectum agentem vilescere si haec animadverteret, dicerem eodem ferme pacto intellectum etiam potentia, cum sit de numero Intelligentiarum, licet postrema, vilescere: sunt enim eiusdem rationis et supra naturam. Et quamvis inter illas sit ordo, tamen haec ‒esse abstractum ab materiatis formis et a viliori non perfici in ratione generis, prout scilicet Intelligentiae sunt‒ de illis affirmantur. Quinetiam, ut cum natura conferunt, rationem primi motoris omnes Intelligentiae subeunt, ut saepe docuimus ex verbis Aristotelis libro VIII Physicae, 68 ubi aperte de Intelligentiis affirmavit omnes habere rationem primi motoris, ad haec inferiora comparatas. Formetur igitur argumentum: praedicata quae conveniunt omnibus Intelligentiis in ratione generis, hoc est ut sunt intellectus abstracti, si de una dicuntur, et de omnibus dici necesse erit; sed non perfici nec moveri a materialibus formis proprium est intellectui abstracto secundum communem rationem intellectus abstracti: igitur si de uno intellectu negandum, de omnibus et de toto ordine Intelligentiarum negandum erit. Atque ut rem exemplo apertius intelligas, orbis Lunae novissimus ac postremus est omnium, differuntque hi inter se puritate, ut Aristoteles libro primo |31 3131 31| Meteorum docuit; 69 atque ut ab his sensibilibus ac elementis non pati, cum sit commune praedicatum, convenit caelo, ita et omnibus eius partibus, et ita Lunae sicut aliis superioribus, cum non habeant materiam in qua cum elementis communicent. Eadem ferme ratione intelliges Intelligentiis, quibus convenit non perfici a materialibus formis, ut sunt Intelligentiae, id vel omnibus, vel nullis dandum esse. Huic astipulatur Averroes, qui aliquando omnes Intelligentias eiusdem rationis ac speciei esse affirmavit. 70 Nec te moveant quae ab his passim dicuntur ‒intellectum agentem illuminare, non autem intelligere haec materiata‒, quandoquidem haec Aristoteles in tractationibus suis nusquam docet, sed quoniam modus quo Deus auctor nostrae est intellectionis erat nobis obscurus, nec pene intelligibilis, usus est hac similitudine, dicens esse «veluti habitum, ut lumen»: 71 nempe exemplo apertiori nobis declarans modum actionis intellectus. Inquit autem esse habitum, idest formam, quae ita operatur circa phantasmata, quemadmodum et lumen circa colores, quod non facit quidem ut sint colores, ut alibi nobis probatum est; 72 sed aliquo modo dicitur eos facere, quoniam in causa est ut videantur. Haud absimile accidit intellectui 20 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. agenti, qui nihil in phantasmatibus imprimit, nec facit ut ipsa sint intelligibilia ab intellectu potentia, sed tantum ut comprehendantur universaliter ab intellectu a . Adfert igitur exemplum de lumine, ut obscurissimum modum operandi intellectus agentis in phantasmata aliqua ratione nobis explicaret. Itaque Aristoteles per haec verba intellectum agentem materialium cognitionem obtinere non negavit, nec esse lumen affirmavit, sed eum esse veluti lumen ait. Nec mireris Aristotelem vocare ʽhabitumʼ intellectum agentem, et |32 3232 32| paulo inferius ʽactumʼ, 73 quoniam vocat habitum, id est formam, quomodo dixit lib. primo De generatione: «habitibus praesentibus in materia cessat motus», 74 et pluribus aliis locis per habitum formam intelligit. Inferius autem ʽactumʼ appellat et ʽenergianʼ, ut comparatur cum intellectu potentia. Hinc inextricabiles Latinorum ambages nulla ratione cum verbis Aristotelis cohaerere iudicabis: siquidem intellectum agentem illuminare ac non intelligere quomodo fieri possit intelligi nequit, nisi dicamus ut lumen candelae illuminat et non cognoscit, ita intellectum agentem illuminare et non cognoscere. Atqui hoc absurdissimum vel nuper initiatis in philosophia videbitur. Ex his igitur habemus intellectum agente non esse aliam substantiam a possibili. Caeterum, Latini unam quidem substantiam animi fecerunt, sed intellectum agentem et possibilem duas esse eius facultates dixerunt ex verbis Aristotelis in hanc sententiam adducti, cum dicit in anima has esse differentias, 75 quasi intellectus agens et possibilis sint in ipsa substantia animi. At haec opinio nec verbis Aristotelis, nec rationi respondet. Est enim in omnibus fere libris Aristotelis proloquium indubitatum, quod una eademque res ac substantia, ut cum uno et eodem effectu comparatur, non habet duas rationes invicem repugnantes, ita ut sit efficiens et eiusdem effectus sit materia: ita enim XII Post naturalem in Empedoclem invehens asseruit Aristoteles, 76 et philosophi fere omnes Peripatetici, ex his quae Aristoteles docuit II Physicae, 77 affirmarunt materiam et efficientem non coincidere, quoniam ratio agendi est actus et recipiendi est potentia; idem enim esset in actu et in potentia simul, ut unum effectum respiciunt, et duo contradictoria de eodem verificari necesse esset. Ad haec, si in|33 3333 33|ter se invicem conferas proprietates quibus intellectus potentia et intellectus actu differunt, aperte a V non leg. nec facit ut ipsa sint intelligibilia ab intellectu potentia, sed tantum ut comprehendantur universaliter ab intellectu. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 21 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. cognosces apud Philosophum eas uni et eidem substantiae convenire non posse: intellectus enim potentia nullum habet actum, nullam certam naturam, sed eius natura est potentia antequam intelligit; 78 ex adverso, intellectus agens est substantia, actus aeternus solus. At quo pacto possumus ex dictis Aristotelis statuere unam et eandem substantiam esse actum purum et esse absolutissimam potentiam? Amplius, per ipsum intelligere intellectus potentia ad actum deducitur, et intellectus agens ipsum intelligere generat, veluti lumen. Atqui haec affirmare de una substantia est simile illorum philosophorum opinioni qui Deum et materiam unam substantiam esse asseverarunt: docuit quippe Aristoteles libro primo De generatione animalium nihil ex eo quod movet et quod movetur posse constitui. 79 Nulla itaque ratione decet philosophum Peripateticum asserere intellectum agentem et intellectum potentia esse unius substantiae animi nostri facultates: siquidem facultates omnes animae nostrae, quibus homo et intelligit et sentit, sunt potentiae; dixit enim Aristoteles sensum esse potentia sensibile et intellectum esse potentiam intelligibilis; 80 vegetalis autem facultas, cum non sit potentia cognoscens, inter has non enumeratur. Quare qui aliter sentiunt, perperam intellexerunt Aristotelem cum dixit has esse animi differentias, ut fusius in hac disputationis postrema parte explicabimus. 81 |34 3434 34| Caput VII Intellectum non esse substantiam aeternam. Superiori capite diximus duo ex illorum sententia sequi, in quibus cum illis non consentiebamus: primum, intellectum agentem et possibilem duas esse substantias aeternas; namque ut aperte demonstravimus, nec rationi Aristotelis nec verbis id accommodari potest: quod scilicet hi duo intellectus duae sint substantiae, minimeque in unam coeant; alterum erat intellectum esse aeternam substantiam, cuius dicti falsitatem modo demonstrare conabimur. Et primum ex eo: quoniam Peripatetici negarunt aeternas mentes posse sensibilia et corruptioni obnoxia, semoto caelo, sine medio generare; propterea, quod aeternam mentem immediatam esse causam corruptibilium nobis significat imperfectionem, cum dictum sit libro III Caeli causas caducas esse rerum caducarum, ac aeternarum aeternas. 82 Proinde, longe ab Aristotele dissentire videtur aeternam substantiam moveri ac perfici a corruptibilibus phantasmatibus, cum multo maiorem imperfectionem aeternis donaremus, si illas materias corruptibilium 22 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. faceremus et sine ullo medio ab illis perfici, quam si illas esse causas agentes ac generantes statueremus. Aristoteles autem cum unum aperte negavit, aliud quoque nulla cunctatione credendum est illum negasse. Ex omnibus ergo Philosophi decretis firmiter accipiendum est aeternas mentes nulla ratione cum rebus caducis uniri posse, nec ut immediatum agens, nec ut immediatam materiam, nec ut immediatam formam, neque tandem ut immediatum finem, sed ab ipsis Intelligentiis, prout caelum movent (quod quidem substantia aeternum est, at ratione motus variabile), materialia et sensibilia ge|35 3535 35|nerari. Amplius, aliud sequeretur incommodum: quod si a substantiis aeternis, nullo medio interveniente, generaretur aliquod corruptibile, id plane esset aeternum atque ita quod sua natura defectibile et caducum est ab aliquo aeternitatem nancisceretur, quod aperte adversatur dictis Philosophi primo Caeli. 83 His accedit aliud non leve absurdum a ratione et ab Aristotele abhorrens: quod materia et subiectum (quod apud istos est intellectus potentia) aeternum, et intellectus agens similiter aeternus, et quodlibet intellectum aeternum utique esset, ut Averroes Themistio obiicit. 84 Nec confugiendum est ad illa phantasmata quae Averroes commentus est, ut manifesto exemplo demonstrabimus: 85 namque videmus materiam, quae omnibus formis substernitur, incorruptibilem esse, 86 caelumque ipsum esse aeternum ex Aristotelis dogmate; 87 cum haec igitur principia posuerit Philosophus aeterna, effectus, qui ab his principiis proficiscuntur, aeterni neccessario erunt in sua quique specie; semper enim hominem et quamlibet aliam speciem quae per se et non temere fit, aeternam esse Aristoteles docuit, quamvis singulares homines corruptioni obnoxii sint. Simili quoque ratione, intellectus potentia, cum sit aeternus, et intellectus agens aeternus, res intellecta, cum sit universalis, aeterna necessario erit, quamvis phantasmata quae in imaginatione Socratis vel Platonis fuerunt, quaeve futura erunt, aboleantur: intellectus igitur unietur postmodum cum aliis hominibus posteris, habituatus quidem et absolutus universalibus omnibus, eritque non ut ʽtabella agraphaʼ, sed potius ut scripta ac universalibus depicta. Adhuc, nulla erit novarum scientiarum acquisitio, sed praeteritarum solum reminiscentia, quod quantum ab Aristotele ab|36 3636 36|horrent, non est qui ignoret: aperte enim in libello De longitudine et brevitate vitae, cum aboletur homo, scientiam et intellectionem, speculationem et reminiscentiam, omnemque animi affectum deleri sensit. 88 Idem et libro primo De anima, 89 et III docuit quod qua ratione corporis habitus, ut sanitas, cum corpore interit, D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 23 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. eadem et scientia quae est animi nostri habitus perit: actiones igitur, scilicet ipsum intelligere ac reminisci, ipsique habitus, cum homo marcescit, deperduntur; quam autem ob causam id fiat explicavit et ipse libro III De anima, inquiens: «non reminiscimur, quoniam aliquod interius corrumpitur», 90 et rursum explicatius ubi dixit: «Quoniam intellectus passivus corruptibilis est». 91 Averroes et qui ipsum perdite sectantur per intellectum passivum phantasiam, quam nos imaginationem dicimus, putant Philosophum intelligere. 92 Sed si haec interpretatio responderet Philosophi verbis, solum ipsum reminisci et intelligere, quae est eius operatio, aboleretur; at vero, ut iam superius adnotavimus libro De longitudine vitae, 93 scientiam ac ipsum habitum aboleri voluit Philosophus, qui sane est in ipsa mente: igitur illud quod interius corrumpitur, qui intellectus passivus et possibilis dicitur, non est ipsa imaginatio, sed intellectus potentia, in quo scientia ipsa et est, et fit. Quod quidem vel hoc argumento persuadetur: Philosophus enim nos docere volens quasdam formas duplici modo desinere, aut per suum contrarium, aut per subiectum (puta scientia per deceptionem ac oblivionem aboletur, et per corruptionem subiecti), inquit: «corruptis animalibus, corrumpitur scientia et sanitas». 94 Voluit igitur quod per subiecti corruptionem, et habitus animi, et corporis deperduntur. Ut igitur Aristoteles sibi ipsi constet et varia |37 3737 37| non sentiat (quod quidem semper fuit illius institutum), dicendum est illud quod interius corrumpitur esse subiectum in quo est scientia, atque id erit intellectus potentia, et animae facultas ac instrumentum, sine quo homo nihil intelligit, quamvis intellectus agens sit aeternus: non igitur est intelligendum de imaginatione, quae est instrumentum extrinsecum ad ipsum intelligere conducens. Sed si ad actum referas, non tamen ad habitum obfirmatum referri potest, quia habitus, corrupta adhuc imaginatione, non deperditur, cum sit forma rationis. Itaque, quoniam et actiones, et ipsi habitus abolentur, necesario affirmabimus intellectum potentia una cum homine desinere. Nec Simplicii interpretationem probo, qui voluit quod, corrupto homine, deperdatur possibilitas intellectus, non ipsa substantia intellectus. 95 Aperte enim adversatur verbis Aristotelis cum inquit quod aliquod interius corrumpitur: 96 ergo aliqua substantia desinit cum homo occidit; quod si possibilitas sola deperderetur, cum homo perit, relatio et habitudo, non autem aliquid interioris substantiae, desineret: non igitur esset substantialis corruptio et terminaretur ad habitudinem. 24 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Accedit iis Aristotelem dixisse intellectum possibilem esse corruptibilem, 97 atqui intellectus possibilis vel est imaginatio, vel est aliquid animae; sed possibilitas tantum habitudo est intellectus ad res naturales a ad quas descendit et progreditur: non igitur est aliquid nostri, nec aliquid quod rebus insit, sed rationis quaedam habitudo ad res materiales; nulla igitur res corrumperetur cum homo interit, sed esset veluti columna quae desinit esse dextra vel sinistra. Verum, quo pacto intellectus ut possibilis desinat, sed ut intellectus remaneat, ut Simpliciani affirmarunt b , |38 3838 38| nulla ratione intelligere potuimus: an scilicet cum homo corrumpatur, desinat possibilitas, ut non sit amplius possibilis?; an hoc referendum sit ad phantasmata nostra deperdita, quasi ille amplius intelligere non possit, verum remaneat possibilitas ad intelligendum alia ‒puta cum descendit ad phantasmata huius vel illius‒? Igitur semper erit possibilis, quia semper poterit descendere et sua natura ultra progredi. Quare non corrumpitur intellectus possibilis, nam cum ulterius ad alia phantasmata cognoscenda sit possibilis, semper erit possibilis. Sed si mihi responderis quod desinit simpliciter esse possibilis, aperte inde sequetur quod non amplius poterit ultra progredi ad alia materialia intelligenda, quod absurdissimum est et cum experientia pugnat: non enim intellectus, si sua natura non esset possibilis, per hanc unionem efficeretur possibilis, quoniam violenter et praeter naturam fieret possibilis atqui violentum nullum est perpetuum; et quia semper violenter uniretur nobiscum, ab inferioribus formis materiatis vim pateretur, contra universi ac naturae ordinem: non enim inferiora et caduca superioribus, aeternisque formis vim praebent aeternam. Reliquum ergo est ut dicamus, quemadmodum superius diximus, quo cum apparentibus ratio consentiat, intellectum potentia aboleri cum anima, quae est substantia, eiusdemque rationis confitendum est esse corruptionem hominis cum interitu aliorum animalium, atque ut aliae corruptiones ad substantiam, ita hominis quoque ad substantiam terminabitur, eritque vera hominis corruptio et non separatio, atque ita scientiae et ipsae actiones ‒puta intellectio et reminiscentia‒ una cum homine occident. Quod autem sic plane Aristoteles senserit, ex sectione XXX |39 3939 39| Problematum facile accipies, dum quaerit cur seniores amplius mente valeamus et iuniores ocius discamus; subdit enim: «quia natura, parens et author a naturales ] natuturales 1551. b V non leg. ut Simpliciani affirmarunt. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 25 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. omnium, instrumenta duo nobis inseruit, quorum opera instrumentis extraneis uti valeremus: manum, inquam, corpori dedit, animo mentem; est enim mens quoque rebus a natura nobis impertitis adnumeranda, vicem sane gerens instrumenti. Caeterae omnes scientiae, artesque nostra opera sunt; mentem ipsam opus esse naturae fatendum est. Ut igitur manu non iam inde ab ortu naturae uti possumus, sed cum eam natura absolvit, perfecitque (procedente namque aetate manus suum opus maxime efficere potest), ita etiam mens, quae res naturalis est, non protinus, sed in senectute maxime nobis contingit, atque tunc potissimum consumatur atque absolvitur, nisi detrimento aliquo lacera, laesaque sit, quemadmodum a caetera quoque opera naturae. Mens vero posterior quam manuum facultas accedit, quoniam etiam instrumenta mentis posteriora sunt, quam manuum instrumenta; est enim mentis instrumentum scientia; menti namque utilis scientia est, ut tibicini tibia; manuum instrumenta res pleraeque naturales sunt; natura autem ipsa, eiusque res omnes priores sunt, quam scientia; quorum autem instrumenta priora sunt, facultates quoque eorundem prius contingere congruum est; his enim crebro utentes conficere habitum solemus, et ista sic reciprocantur, ut quam vicem haec inter se gerunt, quorum instrumenta sunt, eandem instrumenta quoque ipsa inter se habeant; vicissimque quem instrumenta inter se, eandem illa quorum sunt instrumenta. Mens igitur ea de causa nobis senioribus contingit. Discimus autem ocius iuniores, quia rem ferme nullam te|40 4040 40|nemus; cum enim res plerasque scimus, non aeque praeterea capere alias possumus, quomodo etiam meminisse melius ea valemus quae mane primum percipimus; deinde, procedente die, memoria hebetatur, quoniam multa iam perreptavimus». 98 Haec Philosophus, ex quibus colligimus quatuor: intellectum potentiae esse nobis a natura inditum et esse veluti instrumentum animae; secundum est quod laeditur, ut et aliae animae facultates, atque hoc quidem eum b non esse aeternum docet: siquidem si aeternus esset, nec a natura nobis, sed ab exteriori causa datus, non laederetur, namque opera naturae sunt generationi et corruptioni exposita; opus autem Dei, quod ab ipso sine medio proficiscitur, aeternum est, nam ut nobis significavit Philosophus II Caeli, aeternitas est effectus Dei; 99 tertium vero est: cum in lucem primum prodimus, non inest nobis intellectus perfectus, sed imperfectus et in potentia, a quemadmodum ] queamadmodum 1551. b eum ] cum 1551. 32 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. ipsa ad corpus; quare videndum esset in qua philosophiae parte tractasset de re ipsa quae est anima, cum sit philosophi naturalis munus ut de re ipsa ac de substantia animae disseratur. Ad haec Aristoteles, ante quam animae rationem explicavit, divisionem substantiae proposuit, dixitque unam esse quae est actus, et vocavit ipsam formam et speciem, secundum quam iam dicitur hoc aliquid; alteram vero appellavit materiam et potentiam, quae secundum se non est hoc aliquid. Igitur accepit Philosophus formam (ut est actus) secundum quam compositum quod ex iis constuitur est hoc aliquid. 127 Anima igitur, cum sit actus et substantia, est, qua compositum est, hoc aliquid: quare omnis anima est hoc aliquid, et intelligendum est de re quae est anima, non autem de ratione. Amplius, animam esse actum corporis est animam esse alicuius, id est, significat essentiam suam esse alicuius, utputa animati. Sed illud quod est alicuius, quamvis non sit ex |50 5050 50| eorum numero quae vere dicuntur ad aliquid, tamen essentia et ratio sua est illius, ita quidem ut nequeat esse quin illi insit ex sua ratione et essentia. Proinde, affirmandum est quod iam superius diximus: omnem animam sua ratione ac substantia inesse alteri ut partem quae nec esse, nec separari possit a suo toto. Secundum quod ex superioribus verbis Philosophi docemur est quod ratio saltem notior propter quam concedit animam esse actum corporis est esse principium operis; et haec duo coniunguntur in mortalibus ‒esse principium vivendi et esse actum corporis viventis‒, nec vel imaginatione comprehendi potest aliquod esse principium vivendi et non esse partem compositi, qua compositum est, quoniam homo non operaretur, quandoquidem principium quo operatur non esset eius essendi particula, idque dissentit a Philosopho I De anima docente quod homo intelligat per animam, non autem anima intelligat. 128 Tertium est animam esse actum ut scientiam et non ut speculationem, nam si intellectus uniretur ut actus et speculatio, ratio animae communis non esset, quod esset actus non ut scientia, sed ut speculatio, atque istud praedicatum ‒esse actum ut speculationem‒ conveniret principio intelligendi, quae omnia sunt absurdissima sectae quidem alicui non addictis. Inde enim sequeretur primam rationem animae non probari per secundam definitionem, scilicet per esse principium intelligendi et movendi, cum tamen, ut paulo ante monuimus, Aristoteles omni qua potuit diligentia unam definitionem per aliam (tamquam ex principio) demonstrare conatus fuerit. His accedit hominem natura non intelligere, nam quia motus principium in nobis est, dicimur natura move|51 5151 51|ri, et quia animal in se ipso principium D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 33 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. habet motus, animal sese totum natura movet. Simili quoque ratione, si intellectus de foris accederet ac per operationem nobiscum connecteretur, non esset in nobis ipsis principium intelligendi, nec natura nostra, minimeque natura intelligere diceremur; non secus quam si principium motus in loco non esset natura nostra, non utique diceremur moveri natura, licet id aperte docuerit Aristoteles lib. VIII Physicae. 129 Caput IX Alius locus communis e libro De anima. Aristoteles partes animae ita inter se necti docuit, ut vegetalem ab aliis separari contingat, aliae vero ab hac in mortalibus seiungi nequeant, atque id paulo inferius planius expressit inquiens intellectivum non posse esse sine sensitivo et vegetativo. 130 Ex his collige argumentum qua ratione separatio unius ab alia facultate intelligitur; ex adverso eadem unionem intelligemus, sed separationem intelligimus quoad essentiam, cum vegetalis anima sine facultate sentiendi potest esse, et anima sensitiva sine facultate intelligendi. Ex opposito, cum intellectus aut anima intellectiva non potest sine vegetali facultate et sensiva esse in mortalibus, unionem igitur et separationem secundum esse Aristoteles intelligendam esse docuit, quo fit ut contra eius sensum affirment intellectum uniri secundum operationem, cum simili ratione et separationem et unionem Aristoteles intelligat. Atqui separatio non est in opere, sed in esse: igitur nec unio erit per operationem, sed secundum esse et in hoc non est ambigendum. Caput X |5 55 52 22 2|Alia authoritas eiusdem secundi libri De anima. Animam conclusit Philosophus esse id quo vivimus, intelligimus et movemur primo, atque hinc animam rationem quandam et speciem animati corporis esse deduxit. 131 Deinde comprobavit illorum opinionem qui asserebant animam neque sine corpore esse, neque corpus aliquod, et esse aliquid corporis, ac ea propter in corpore inesse ‒in corpore, inquam, huiusmodi naturali, non autem sicut priores existimabant ad corpus aptandam esse‒. Inde priorem definitionem concludens, inquit: «quod igitur actus quidam est et ratio potentiam habentis ut sit huiusmodi, manifestum ex his». 132 34 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Per haec enim apertissime demonstravit Philosophus: si anima est actus corporis, non posse sine corpore esse et propterea antiquos laudavit. Valet igitur nexus: est actus corporis, igitur sine corpore esse non potest; cum igitur substantia et ratio animae est esse actum corporis et aliquid corporis, si concesserimus ipsam separari a corpore, utique affirmare cogemur aut illam non esse rationem et substantiam animae, aut ipsam corrumpi cum desinat esse actus corporis. Quocirca, cum verbis Aristotelis non cohaeret Latinorum placitum, qui arbitrantur definitionem istam dari secundum aptitudinem, non secundum actum; non enim laudasset antiquos qui animam sine corpore haud esse asseverabant, si definitio secundum aptitudinem ab Aristotele depromeretur, nam ‒ut vides‒ haec apertissime repugnant. Sunt et alia verba Aristotelis quae nostrae sententiae ita astipulantur, ut probatione alia non indigeat, nempe eodem lib. II De anima, cum ab hac ratione exclusisset intellectum, quem speculativam potentiam nominavit, quod videatur |53 5353 53| aliud genus animae esse et hoc solum posse separari sicut perpetuum corruptibili; inquit: «Reliquae autem partes animae manifestum ex his quod non separabiles sunt, sicut quidam dicunt; ratione autem quod aliae manifestum est: sensitivo enim esse et opinativo aliud, siquidem et sentire ab ipso opinari; similiter autem et aliorum unumquodque quae dicta sunt». 133 Haec Philosophus. Quibus verbis aperte docemur sub definitione animae non comprehendi intellectum et speculativam potentiam, sed opinativum, quod superius dixerat intellectivum. Oportet igitur ut de alio intellectu intelligat, quem exclusit ab hac tractatione de anima, et alium opinari illum esse, quem in ratione animae comprehendimus; qualis autem sit is aperiemus inferius. In praesentia, et ut nostro proposito favet, satis sit quod aliquem intellectum includimus in ratione animae, qui in nobis est principium intelligendi ac opinandi, quique ratione ab aliis partibus animae distinguitur. Quod si omnis intellectus esset aeterna substantia, non ratione, sed substantia ab aliis animae facultatibus seiungeretur, nec vere dicerentur facultates animae, nec ipsa anima esset tota, ac omnes essent animae partes, quia esset alia substantia, nisi commentum Averrois admitteremus ac fateremur animam esse unam secundum aggregationem et ordinem, quemadmodum caelum et elementa unum mundum constituunt secundum ordinem, quasi unitas hominis esset unitas ordinis, quoniam anima esset una secundum ordinem. Etenim unitas animati unitatem animae sequitur, et qua ratione anima una, eadem et unum est compositum. Non igitur homo esset unum animal per se. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 35 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Caput XI |54 5454 54|Aristotelis verba e libro III De anima. In Platonicos in caelo sensus esse affirmantes, his verbis argumentatur Aristoteles: si caelum haberet sensum (quod quidem ab omni labe immune ponimus), aut esset propter melius animae, aut necessarius esset corpori. 134 Sed animae non esse necessarium, hoc argumento persuadet: quoniam sensus intellectionem moratur, impedimentoque est ad intelligendas Intelligentias; quin nec corpori utilis est, quoniam nullam aliam ob rationem natura animalibus sensus largita est, nisi ut cognitionem haberent alimenti, utque vitae necessaria subministrarent. 135 Eodem argumento ad aeternitatem intellectus et animae delendam instamus: si anima est aeterna, igitur sensus est illi obstaculo quod avertat eam a cognitione sui ipsius et superiorum; sed experimur et ad cognitionem, et ad corporis functiones sensibus opus esse: igitur anima nostra corruptioni obnoxia est; siquidem innumera anteacta secula declarant qualemcumque cognitionem, vel nobilissimam et summam, non alio pacto celeberrimos philosophos, quam per ipsos sensus consecutos esse. Quare Averrois figmentum de adeptione et foelicitate contemnendum est, dicendumque de ea ut de Republica Platonis, nam sicut in illa solus Plato habitavit, ita hanc foelicitatem nemo praeter Averroem fortassis adeptus est, neque adipiscetur. Quin parum eruditi mihi semper visi sunt qui his nugis patrocinantur, atque ut huic nostro argumento satisfaciant, suspicantur sensus utiles esse ad cognitionem rerum materialium et corruptibilium, licet non conferant ad Intelligentiarum speculationem. Hinc ergo manifeste intelligis sensus obstare nobis ad cognitionem Intelli|55 5555 55|gentiarum et intellectus. Accedit quod per haec materialia quae nobis primo occurrunt intellectus rationem Intelligentiarum rimatur, et per ea seipsum comprehendit. Intelligit enim seipsum, sicut et alia, ut docuit Philosophus, lib. III De anima; 136 quo fit ut scientia metaphysica, cuius proprium munus est prima principia cognoscere, ab Aristotele nominetur ʽpostnaturalisʼ, quoniam scilicet rerum sensibilium scientiam primum adipiscimur, eiusque suffragiis intellectus mentes illas ab omni labe immunes diligenter persequitur. 137 Quapropter procul dubio censendum est actum ac formam primam, ut propriam nostri intellectus, esse intelligibile materiale, quoniam intellectus materialis est a . Sed a V non leg. quoniam intellectus materialis est. 36 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. scientia rerum sensibilium parta facit ut postnaturales substantias intelligat, atque me sane Aristotelis verba ad hanc sententiam probandam moverunt lib. X Ethicorum, quo loco referens eos qui asserebant nos, cum simus mortales, mortalia curare debere, et nullam nec curam, nec diligentiam adhibere, ut immortalia contemplemur, quoniam mortali mortalia curanda sunt, hancque sententiam reiiciens, inquit: etsi mortales simus, tamen vivere secundum illud quod in nobis est omni studio debemus. 138 Nam ibi nobis non concessit substantiae aeternitatem, sed solum quod similes simus diis opere et non substantia, ac immortaliores reddamur intelligendo. Non tamen affirmavit nos esse immortales, quod si anima nostra, vel intellectus esset aeternus, facillime illis respondisset nos esse aeternos, sed videtur illis aperte dare nos mortales esse, verum per intellectum, qui nobis inest, aliis longe praestare, quoniam diis per eius functiones assimilamur et actionibus immortales evadimus. Porro, quod inde deducunt Philosophus et Latini |56 5656 56| ‒si operatio divina est, et separabilis, igitur substantia est aeterna‒, id non accedere ad sententiam Aristotelis superius iam explicavimus. Verum quoniam haec operatio nisi Deo agente non exercetur, ob id aliquod aeternum in ea inspicitur. Quod autem intellectus potentia et ipsum intelligere ab hominis nobilissimo temperamento proficiscatur lib. IV De partibus animalium Aristoteles nos docuit, inquiens: «solus enim animalium omnium homo erectus est quoniam eius substantia atque natura divina est; officium autem divini est intelligere ac sapere, quod non facile esset si vasta corporis moles assideret; pondus enim tardiorem reddit et mentem et sensum communem, quamobrem concretione et pondere graviore opprimente, corpora vergere in terram necesse est». 139 Haec Philosophus, quibus plane verbis innuit naturam hominis et substantiam esse intellectum potentia, quo intelligimus et sapimus; illumque ex nobilitate temperamenti accedere, nam ut II libro De generatione dixit, quoniam homo habet sanguinem cordis purissimum, ob id temperamentum nobilissimum sortitus est. 140 Ita enim II De partibus Aristoteles causam efficientem rectitudinis hominis reddens inquit: «homo unus erectus est, quoniam cordis et pulmonis locum calidissimum et sanguinis refertissimum habet». 141 Igitur cuius causa finalis reddita fuit lib. IV De partibus, eiusdem causam efficientem attulit: cordis et pulmonis sanguinem purissimum et multum. Itaque utor argumento quod Aristoteles in superioribus verbis significavit: huiusmodi rectitudinis figurae hominis causa est naturalis ‒puta calor multus et purissimus cordis‒, igitur propter finem naturalem; sed finis est intellectus, quae est substantia hominis divina: igitur et eius operatio, intelli|57 5757 57|gere, erit D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 37 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. ab eius natura. Nulla certe ratione nodus iste dissolvi potest. Nolo tamen ignores Aristotelem rebus naturalibus et caducis imposuisse nomen divinum, sed hoc paulo inferius explicabimus, ubi verba Aristotelis interpretabimur lib. II De generatione animalium. 142 Habes igitur tria ex Aristotelis verbis: nempe [i] substantiam esse intellectum potentia, cum dicat substantiam hominis divinam; [ii] deinde, opus divinum esse intelligere quo diis similes reddimur; [iii] postremo, a causa naturali calore, inquam cordis, hunc intellectum nobis connasci, cuius organum videntur esse manus, ut contra Anaxagoram docuit Philosophus. 143 Sed ut expeditius et quietius ab homine haec functio, quae est intelligere, absolveretur, 144 non addidit homini causam a quod sedendo maxime quiescamus. Optimo igitur consilio, cum natura ad ipsum intelligere destinasset hominem, cum omnibus quae ad finem praescriptum consequendum conducebant liberalissime honestavit. Non est igitur dubitandum quin haec omnia duce natura nobis fuerint condonata, quare non aliunde petenda, nec causis superioribus adscribenda sunt. Caput XII Loca Aristotelis quae a superiori scientia dissentire videntur. His itaque constitutis, hominis animum substantiam esse qua homo est homo, unam secundum essentiam, et multam virtutibus ac facultatibus, cui quidem propter innumeras facultates data sunt multa instrumenta ad absolvenda opera, ut nutricationem et sensus; soli autem facultati intelligendi nullum est organum, et ob id separabilis dici|58 5858 58|tur, et impassibilis, et aliquando incorruptibilis. Sed quoniam iam dictis adversantur verba Aristotelis lib. I De anima, illa expendenda sunt, quae hoc pacto se habent: «intellectus autem videtur advenire, substantia quaedam existens, non corrumpi; maxime enim corrumperetur ab ea quae est in senio debilitate; nunc autem quemadmodum in sensoriis accidit: si enim accipiat senex oculum iuvenis, videbit utique ut iuvenis, quapropter senium non est quia sustinuit anima aliquid, sed in quo, sicut in ebrietatibus et in infirmitatibus». 145 Haec Philosophus. Deinde sequenti particula subdit: «Ipsum igitur intelligere et speculari marcescit aliquo quodam interius corrupto; ipsum autem impassibile est; a causam ] caudam 1551. 38 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. cogitare autem, amare, odisse non sunt illius passiones, sed huius habentis illud, secundum quod illud habet. Quare et hoc corrupto, neque meminit, neque amat; non enim illius erat, sed communis, quod quidem destructum est. Intellectus autem fortasse divinum quid et impassibile». 146 Haec verba, ut Philopono et aliis placuit, 147 magnum habent momentum ad aeternitatem intellectus construendam. Sed prius quam progrediamur, scire licet litteram non uno modo legi, nam antiquissimus codex manuscriptus habet «ὁδὲ νοῦς ἔοικεν ἐγγίνεσθαι a », id est, «neque intellectus videtur innasci substantia quaedam existens». Codex impressus ita ut superius recitavimus, et manuscriptus verior videtur hoc sensu, quod cum declarasset animam non moveri, nec alterari, videatur negare ipsam non innasci, neque corrumpi, quasi secunda negatio priorem supponat. Sed quoniam Themistius haec verba legit 148 et impressa circumferuntur, nos quoque illam verborum seriem sequemur. Porro, hic omnia quae in praesenti particula ab Aristotele dicuntur in dubium ver|59 5959 59|tit, et primum sermonis continuationem cum superioribus, nam cum animum non moveri demonstrare instituisset, a proposito alienum fuit dicere intellectum substantiam esse quandam intus accedentem nec defecturam; nullus de immortalitate animae hic disputandi locus erat, quoniam non erat hic institutum quaerere an mortales essent animae partes, sed solum an mori contingat. Huius autem dubitationis solutionem in alium locum distulit Themistius, causamque adfert, quod Aristoteles disputandi magis diligentia, quam ex sua sententia id ita protulerit. 149 Philoponus quoque hanc eandem dubitationem Alexandrum movisse refert, et hoc pacto diremisse: quod cum in principio libri Aristoteles dixisset quod si nullum opus est animae proprium, sed omnia sunt coniuncta, anima ipsa non separatur a corpore, cumque intelligere sit opus commune et anima ipsa adveniat intus et incorruptibilis sit, quaerendum esse censuit quomodo ista simul cohaereant: intelligere esse opus commune et marcescere, at intellectum non corrumpi. 150 Sed dicamus Aristotelem cepisse intellectum in confuso, nec distinxisse eum qui est in actu ab intellectu potentia, quoniam non erat hic locus proprius; sed cum vulgatus intellectus dicatur ʽintellectus actuʼ, dixit illum esse substantiam et intus accedere et non corrumpi, intelligens corruptionem quae fit a contrario, quae nullis partibus animae accidit; quin nec sensus hac a ἐγγίνεσθαι ] ἐγγίγνεσθαι 1551. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 39 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. corruptione corrumpitur, quoniam id maxime in infirmitate senectutis usu veniret. Hoc tamen non videmus, quoniam si senex donaretur oculo iuvenis, videret ut iuvenis, atque hoc de intellectu multo magis dicendum est, cum sit facultas nulli organo affixa. Accepit itaque Aristoteles corruptionem celebrem et famosam, quae fit a contrario, et intelle|60 6060 60|ctum in confuso; sed in tertio De anima de intellectu agente intelligi debet, cum nulla corruptione corrumpi, nec a contrario, neque a subiecto; caeterae autem animae facultates ‒utputa intellectus potentia, sensus et vegetalis‒ corrumpuntur quidem, sed non a contrario, cum nullum habeant per se contrarium; verum «desinunt aliquo interius corrupto», 151 id est, subiecto aliquo corrupto (ut inferius explicabimus 152 ), vel intellectu potentia; ipse vero intellectus, qui est substantia actu, impassibilis et solus aeternus est. Addidit fortasse quoniam adhuc non erat apertum an omnis intellectus esset aeternus, sed discutiendum lib. III. Ex his ergo liquet de intellectu potentia Aristotelem non disseruisse eo loco, sed de intellectus significato famosiori, vel confusiori, ut ex Themistio patet. Caput XIII Alius locus e lib. I De anima. Philoponus, ad aeternitatem intellectus potentia demonstrandam, adfert Aristotelis verba ex lib. I De anima, ubi habet: «Dubitabit autem aliquis de ipsius partibus quam potentiam habeat unaquaeque in corpore. Si enim tota anima totum corpus continet, convenit unamquamque partium continere aliquid corporis. Hoc autem assimilatur impossibili: quam enim partem, aut quomodo intellectus continebit difficile est fingere». 153 Haec Philosophus. Ait porro hunc locum Alexandrum praetermisisse consulto, quod nullam haberet convenientem suo instituto responsionem. 154 Sed si quis eum diligenter excutiat, nihil est sane de quo Alexander dubitare potuisset; separari enim duplici ratione facultatibus animae contingit: uno quidem modo, ut inter se invicem conferuntur |61 6161 61| ‒puta intellectus cum facultate sentiendi et vegetandi‒, et hac ratione non separantur secundum magnitudinem et subiectum, ut Plato asseruisse videtur, atque his verbis rationem subdidit: quoniam quam partem corporis intellectus contineret, aut qua ratione, difficile esset fingere, siquidem nullam partem corporis format, nec illam sibi determinat ac praescribit, in qua sit et per quam operetur: igitur non distinguuntur secundum magnitudinem, sed secundum rationem, ut declaravimus superius ex verbis Philosophi lib. II De anima, cum inquit sensitivo 40 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. esse et opinativo aliud, siquidem et sentire aliud est ab ipso opinari. 155 Similiter autem et aliorum unumquodque, sed intellectus qui est in actu et speculativa potentia videntur separari, sicut perpetuum a corruptibili, ab aliis facultatibus animae, ut inferius explicabimus. 156 De ista itaque separatione Platonem arguere voluit, et significavit sub typo ac in confuso id quod II De anima et tertio planius expressit: alia est separatio ipsius intellectus a subiecto et corpore, quae convenit intellectui potentia, ut cum sensu comparatur, quae quidem separatio dicitur ab organo et a corpore, quoniam non utitur organo, ut iam diximus, nec est calidus, nec frigidus, nec passibilis, aut per se, aut ratione organi; atque ob id dicitur intellectus simplex, immixtus et separatus, 157 sed non aeternus, ut audies: substantia enim (ut voluit Aristoteles VII Metaphysica) 158 separabilis est ab accidentibus, quoniam accidentia quidem abesse et adesse possunt permanente substantia neque corrupta ‒puta potest homo ab albo ad nigritiem mutari, ipso permanente, sed passionibus desinentibus‒; nemo tamen sanae mentis diceret hominem propter hoc esse aeternum: est igitur homo separabilis, non tamen aeter|62 6262 62|nus, ut perbelle Asclepius locum illum septimae Metaphysicae, melius quam Thomas et Averroes, enarravit. 159 Quare non omnis separatio denotat aeternitatem: est et postrema separatio quae convenit substantiae in actu per se existenti a , et haec sola competit intellectui in actu, qui inter intellectus, tum potentia, tum in habitu, solus est aeternus, ut paulo post dicemus, 160 et hic separatur ut perpetuum a corruptibili. Caput XIV Enarrantur verba Philosophi e lib. I De partibus animalium. Primo De partibus animalium in dubium vertit Philosophus an de omni anima philosophi naturalis munus sit disputare, et docuit agere de intellectu ad naturalem non pertinere, quoniam non est natura, sed tantum de illa anima quae est natura b , quia si de intellectu, de omni quoque intelligibili tractandum esset, omnisque alia philosophia superflua esset. 161 Cui satisfaciendum est quod Aristoteles ibi in confuso de intellectu loquitur, liquet enim ex superioribus duos esse intellectus, unum potentia et alterum actu; quod si de omni intellectu tractare pertineret ad naturalem, profecto et de a existenti ] existentis 1551. b V non leg. sed tantum de illa anima quae est natura. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 41 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. intellectu in actu ageret: si igitur tractatio de intellectu in actu per se et proprie ad naturalem spectaret, omnis alia philosophia superflua foret, quoniam tractaret de omni intelligibili; estque haec ratio probabilis, quoniam si per se utrumque cognosceret et animam, quae est natura et finis motus naturalis, novisset utique omne intelligibile, tam materiale, quam abstractum, atque hac ratione, praeter naturalem, nulla esset alia philosophia. Porro, hic per philosophiam intelligit metaphysicam, non |63 6363 63| ut VI Metaphysicae ubi per philosophiam intelligit scientias omnes speculativas, 162 contra quam multi crediderunt. Proinde, perperam vertit Theodorus, cum ait «praeter philosophiam naturalem nulla esset alia scientia»; 163 multisque praebuit ansam dubitandi ac errandi, existimantibus quod Aristoteles omnem scientiam de medio tolleret. Porro, aliis verbis idem Aristoteles probavit sexto Metaphysicae, ubi habet: «si non esset alia substantia praeter naturalem, prima philosophia esset naturalis». 164 Simili ratione, si est alia substantia praeter substantiam naturalem, et alia anima praeter naturalem animam, et illam proprie cognosceret naturalis, superflua esset utique alia philosophia, idest postnaturalis scientia, quoniam postnaturalis per ista principia, scilicet per intellectum absolutum, secernitur a naturali. Commode igitur instatur: si ista substantia quae est intellectus non esset in universo prima philosophia, et omnis philosophia esset scientia naturalis. Verum si reperitur intellectus in actu, et illum cognoscit naturalis per se, ut scilicet est in actu, et prima substantia, superflua est sane postnaturalis scientia. His sic declaratis iam patet a quod ad naturalem non pertinet tractare de intellectu in actu per se, sed per accidens, prout est lumen intellectus nostri, vel pars animae nostrae. Atque iccirco rati sunt nonnulli librum tertium De anima esse medium inter postnaturalem et naturalem; vel potius, ut ego dicere consuevi, inter naturales est magis theologicus, quomodo docet Aristoteles medias scientias inter mathematicas esse magis naturales. Patet igitur quod non de omni, sed de intellectu potentia agendum sit naturali, quoniam est facultas naturae et finis motus naturalis, quem sane esse naturam hominis et substantiam Aristoteles affirmavit, ut latius supra explicavimus. 165 Neque ex his statuendum est in|64 6464 64|tellectum esse aeternum, quia de eo loquitur in confuso, idemque sensit Simplicius cum dixit quod ad naturalem pertinet tractare de intellectu participato, quoniam ex eius sententia, ut participatur et a patet ] pater 1551. 48 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. igitur semen est principium animae, quae dicitur principium animalis. Rursus, hoc principium animalis, quae est anima, in duas partes distribuit (et oportet addere ʽrelativumʼ, ut adnotavit Michael Ephesius, 191 ut plana sit verborum series); quod principium in semine contentum, idest quae anima in semine contenta in potentia, «partim separabile a corpore» est, dico in iis «in quibus divina pars comprehenditur», id est in ipsis hominibus, in quibus comprehenditur per ipsum intelligere facultas animae, quae mens dicitur, ut superius explicavimus; «partim» hoc principium est «inseparabile», anima scilicet sensiva et vegetalis. Corpus autem seminis, in quo diximus contineri animam, cum sit aquae et aeris natura (dissoluto spiritu in quo erat vis genitalis) diffluit et redditur aquosum; propterea «non est quaerendum an foras exeat», id est egrediatur vel remaneat ut pars corporis generandi, «quemadmodum nec de coagulo, in cuius virtute et spiritu est unire lac, quoniam corpus coaguli dissolvitur et non sit pars casei et lactis». 192 Simili ratione in spiritu seminis est omnis anima, tam illa quae dicitur mens, et separabilis est, et principium generationis animalis, quam illa quae est inseparabilis; siquidem si in virtute animam non contineret, non utique haberet facultatem generandi animal. Est enim ratio in promptu: cum animal per animam sit animal, actu ergo per illud per quod est principium animae generatur animal. Homo itaque continetur virtute in semine, quoniam omnis animae hominis facultas est in semine, cum aperte dicat hic Philosophus in eo provenire semen principii animalis, |74 7474 74| idest semen esse animae principium, quam quidem animam divisit in duo membra. Proinde, consonum erit verbis Philosophi si dixerimus mentem non ea ratione esse separabilem, quia non continetur in semine, sed dici separabilem quoniam eius actio non communicat cum actione corporea, hoc est, ut explicavit libro tertio De anima, non utitur organo, nec est calida aut frigida. 193 Hic enim sensus ‒mentem esse in potentia in semine ac generari in corpore, et esse separabilem, quem nos superius interpretati fuimus‒ adridet verbis Aristotelis, nec mea quidem sententia aliter hic locus intelligi potest. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 49 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Caput XVII Aristotelis verba alia ex secundo De anima expenduntur. Ioannes Grammaticus sensit verba Aristotelis ex lib. II De anima a Alexandrum ita torsisse, ut nullam posset interpretationem reperire iuxta suum dogma; 194 sunt autem haec: «De intellectu autem et contemplativa potentia nihil adhuc manifestum, sed videtur alterum genus animae esse et hoc solum separari potest, tamquam perpetuum a corruptibili; reliquae autem animae partes manifestum ex his quod b non, ut quidam dixerunt, sunt separabiles, sed ratione». 195 Haec Philosophus. In his sane verbis se ingerunt tres difficultates: prima, cur Aristoteles dixerit nihil esse manifestum de intellectu potius quam de aliis, cum particulatim de nullis facultatibus adhuc disseruerit, sed paulo inferius sigillatim illas doceat: dictum igitur Aristotelis significare videtur in communi animae definitione intellectum non contineri, quod sequentia quoque nobis significant, cum inquit quod «videtur esse al|75 7575 75|terum genus animae»; quare in hac definitione, quae est animam esse actum corporis physici organici potentia vitam habentis, 196 intellectus non comprehenditur, quoniam superius quoque dixerat nullius corporis esse actum. 197 Adhaec idem infra sentire videtur, cum inquit «de intellectu speculativo est alia ratio», 198 ubi a ratione aliarum partium animae intellectum quasi secludit. Praeterea, cum de intellectu nostro, quem vocat speculativum, aperta sententia esse videatur ‒speculativus enim et practicus nostri intellectus sunt differentiae‒, ambiguum hic esse videtur dictum Aristotelis, quia paulo superius dixerat intellectivum non posse esse sine sensitivo, 199 videlicet ut modo affirmat ipsum esse separabilem veluti perpetuum a corruptibili. 200 Postremo, cum paulo post inquit «Reliquae autem partes animae manifestum ex iis quod separabiles non sunt, sicut quidam dicunt; ratione autem quod aliae manifestum est: sensitivo enim esse et opinativo aliud, siquidem et sentire ab ipso opinari; similiter autem et aliorum unumquodque quae dicta sunt». 201 Haec Aristoteles, quibus aperte nobis significat opinativum esse aliud a sensivo ratione; sed facultas opinandi, ut patet tertio libro De anima, 202 est intellectus. a V non leg. ex lib. II De anima. b quod ] quoniam 1551. 50 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Quare cum iam ratione distinguat opinativum a sensiva facultate, et superius dixerit secundum esse non posse separari intellectivum a sensiva facultate, 203 denique postremo affirmat de speculativo intellectu esse aliam rationem, 204 quomodo haec verba Aristotelis invicem cohaereant omnes Peripateticos plurimum agitavit, illosque in magnam controversiam et dissentientes opiniones distraxit. Sed ut has difficultates dissolvamus et haec plane intelligas, opus est ut dubitationes quas superius Aristoteles proposuerat de anima in memoriam revocemus: 205 |76 7676 76| prima quidem fuit an omnes sint animae, vel partes animae, ut sensiva, vegetalis, motiva, appetitiva et intellectiva; amplius, an sint hae partes vel facultates separabiles loco vel subiecto; porro, autem, cum planum fuerit an sint separabiles loco vel ratione, manifestum quoque fiet quae fuerint animae, quaeve partes, nam intellectivum, cum sit inseparabile a sensivo et vegetali, semper erit animae facultas; sensivum quoque semper erit facultas, cum sit a vegetali inseparabilis; vegetalis vero in plantis erit anima, plures habens facultates quoniam ab aliis secernitur; atque motivum similiter semper facultas erit, et appetitivum. Sed dicitur anima sensiva non quod sit alia anima a vegetali in animalibus ratione carentibus, sed ita nominatur a praecipua facultate; similiter et in homine intelligendum est quod intellectiva non est alia anima a sensiva et vegetali, cum sint unius animae facultates, verum dicitur rationalis a praecipua eius facultate, qua a brutis distinguitur. Quare sola vegetalis ab aliis separari potest, caeterae vero a vegetali non separantur. His explicatis, satisfacit Philosophus secundae quaestioni, an separabiles sint loco vel ratione, inquiens quod caeterae ratione separentur, sed vegetalis separatur subiecto, cum constituat plantam, in qua nec sensiva, nec ratio visitur. Sed de intellectu speculativo, quomodo a caeteris animae partibus secernatur, nondum explicatum est, nam enim dicere possumus ipsum loco et subiecto separari, quoniam nullum subiectum informat, nec est aliqua corporis particula; quin nec ratione dividi asserendum est, cum non communicet nec cum actione corporis, nec versetur circa sensibilia, sed circa aeterna et universalia. Quo fit ut videatur esse aliud genus animae, et quamvis Alexandro placeat |77 7777 77| illud esse additum, «sicut perpetuum a corruptibili», inde tamen, etiam si admittatur, non credendum est illum esse aeternum, sed dictum ita quasi multis videatur intellectum speculativum separari a caeteris animae facultatibus, quemadmodum perpetuum a re caduca, non autem quod id tamquam indubitatum affirmandum sit, ut tertio De anima explicabitur. 206 D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 51 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Quod si verba Aristotelis ad intellectum agentem referenda sunt, ut Alexander probavit, 207 dicendum puto quod in confuso locutus fuerit de intellectu et speculativa potentia: nempe libro tertio explicaturus qualis sit intellectus in actu, et quomodo, cum universalia intelligimus, nobis ut lumen et habitus accedit. 208 Proinde, concilianda sunt Aristotelis verba hoc pacto, quod cum superius dicit intellectivum non posse esse sine sensivo in mortalibus, 209 de facultate intelligendi accipiendum id esse, quae nominatur intellectus potentia, quippe quae sine sensu esse non potest; cum autem opinativum non posse separari a sensivo asserit, ad intellectum practicum referendum esse, qui cum sensu et in esse et in opere communicat, at intellectus speculativus, quem Aristoteles pro agente, universalia nobis aperiens, accepit, longe aliud genus animae esse videtur, ut explicatius nos docebit libro tertio. Nec aliam equidem iudicaverim esse huius loci sententiam, praeter hanc. Caput XVIII Verba Aristotelis in libro tertio De anima enarrantur. Propositum erat Aristotelis de parte intellectiva duo tractare (nulla iam habita ratione an intellectus a caeteris animae facultatibus separetur magnitu|78 7878 78|dine vel ratione), duo ‒inquam‒ propositum erat docere de parte animae qua anima intelligit et sapit: nempe quam habeat differentiam cum sensu, et quo pacto tandem fiat ipsum intelligere; 210 quare subdit: «si igitur intelligere est sicut sentire, aut pati aliquid erit, aut aliquod aliud tale». 211 Hinc Ioannes Grammaticus colligit intellectum esse impassibilem et aeternum, 212 sed longa errat via: cum enim Aristoteles duo proposuisset, aut pati, aut aliquid aliud, tam de intellectu, quam de sensu probat ipsos esse impassibiles, ut scilicet sunt facultates cognoscendi; verum differentia qua in passibilis est sensus et qua intellectus, inferius Aristoteles explicat, ubi docet quare cognoscentes facultates, ut mens et ratio, ab obiecto non patiantur vera passione, quemadmodum antiquiores censuerunt, sed sint susceptivae non rerum materialium, sed specierum, potentiaque illa quae recipere debent, et non illa, hoc est, non habeant actum aliquem quo obiectum recipiant, cum non fiat a simili ipsa cognitio; et in hoc similis est sensus dianoeticae virtuti, quemadmodum enim sensus est potentia sensibile, et intellectus est potentia intelligibile, et reciprocantur: ut sensibile se habet ad facultatem sentiendi, ita et intelligibile ad dianoeticam. 213 52 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Non igitur inferre ex his Aristotelis dictis licet facultatem intelligendi esse immortalem, quoniam, ut optime adnotavit Themistius lib. I De anima, si intellectus, eo quod impassibilis est, esset aeternus a , cogeremur et facultatem sentiendi aeternam esse affirmare, nam inquit Philosophus eodem lib. I De anima intellectum impassibilem esse; 214 si enim pateretur, maxime in senio afficeretur, quod facultati sentiendi non accidit, et omnium minime intellectui, quoniam si senex oculum iuvenis acciperet, videret |79 7979 79| ut iuvenis. 215 Hinc aperte habes impassibilitatem commununem sensui et facultati intelligendi esse; differunt tamen aliqua ex parte, ut libro tertio De anima Aristoteles docet. 216 Sed si quis mihi obiiciat ʽsi intellectus aboletur, igitur necessario patiturʼ, satisfaciendum est quod vis intelligendi et sentiendi, ut sunt facultates cognoscendi, Aristoteles in libris De anima asserit impassibiles; verum, ut sunt facultates animae informantis subiectum corruptibile, abolentur, non quidem a contrario, ut superius adnotavimus, sed quia subiectum, cuius anima erat actus, marcescit atque iccirco omnes facultates pereunt. Cum autem adversarius instat ʽsi intellectus desinit, igitur patiturʼ, dicas quod non patitur ut facultas cognoscendi, sed anima, cuius dianoetica est pars; cumque anima sit actus corporis corruptibilis, ob id omnes facultates concidunt. Proinde, sub hac ratione Aristoteles partem animae qua cognoscimus non tractavit, quoniam sensu hominem corrumpi patebat, atque ita omnia quae cum homine, quales sunt partes hominis, oriebantur, cum homine quoque aboleri necessarium erat. Caput XIX Discutiuntur postrema verba Aristotelis libri tertii De anima. Aristoteles in animo habens de parte animae qua intelligimus et sapimus, quae est virtus dianoetica, duo nos docere, quam scilicet habeat differentiam cum virtute sentiendi et quomodo fiat ipsum intelligere, 217 ut priori postremum calculum imponeret et omnes ambiguitates explicaret, primum docet qua ratione haec duo simul de intellectu vere dici pos|80 8080 80|sunt ‒intellectum simplicem esse impassibilem et nihil cum aliquo commune habere, sicut dixit Anaxagoras‒, et quo pacto de eodem recte affirmare possumus eum intelligere, si intelligere est pati quoddam ab intelligibili. a aeternus ] aeterternus 1551. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 53 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Deinde, an intellectus intelligibilis sit utique ambiguum videtur: si enim intelligibilis est, non secus quam alia intelligibilia intelligitur, et ut ipsi sane intellectui inest posse seipsum intelligere, ita et alia haberent intellectum, haecque est una pars disiunctiva quae infertur, additque rationem: quoniam intelligibilia sunt specie ac ratione eadem; altera pars disiunctiva a est aut necesse est affirmare quod sit aliquod mixtum ex intellectu et intelligibili, ita ut faciat eum esse intelligibilem una pars mixti, et alia pars faciat illum esse intellectum. 218 Porro, hos nodos ita dissolvit: primum quidem, quod intellectus non dicitur passibilis, sed solum habet hoc simile cum passione, quod sit in potentia species, et antequam intelligat, nullum intelligibile sit, ut superius dixerat quod eius natura est potentia; 219 alterum vero, quod ipse intellectus b sit intelligibilis sicut intelligibilia, interpretantur ii qui intellectum esse aeternum defendunt hoc ʽsicut intelligibiliaʼ, idest sicut Intelligentiae quae seipsas comprehendunt. Sed ridicula est haec interpretatio: non enim respondet dubitationi c ; dixerat enim ʽvel alia intelligibilia haberent intellectum d , aut esset quoddam mixtum ipsa facultas intelligendi in quo essent duae partes, quarum altera esset intellectus, altera vero intelligibilis intellectusʼ; 220 atqui dicere esse intelligibilem ut sunt Intelligentiae, esset aliquod ad explicationem adductum magis ignotum, quocirca Aristoteles, respondens dubitationi, inquit quod ipse intellectus est intelligibilis sicut intelligibilia materialia, quae sicut intelli|81 8181 81|guntur cum fiant actu, similiter intellectus intelligit se ipsum cum est factus in actu e , ut perbelle interpretatus est Alexander. 221 Addidit deinde rationem qua utraque pars disiunctive solvitur; dicit enim: «in his quae sunt sine materia, idem est quod intelligit et quod intelligitur; scientia namque speculativa et ipsum scibile idem est». 222 Ex his patet quare alia intelligibilia materialia non habeant intellectum, quod esse eorum sit in materia in actu et solum sunt intelligibilia in potentia, sed intellectus factus in actu, qui idem est et speculativus, hoc esse actuale suum, ut ita dicam, habet sine materia, et quia nulla actio corporalis cum hac actione speculandi communicat, ut superius dixi, propter hoc idem est intellectus et res ipsa intelligibilis. a disiunctiva ] disiunctive 1551. b intellectus ] intellectu 1551. c V non leg. non enim respondet dubitationi. d V non leg. vel alia intelligibilia haberent intellectum. e V non leg. cum est factus in actu. 54 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Proinde, non sequitur primum incommodum quod alia intelligibilia haberent intellectum, quia esse actuale illorum est esse materiale; sic nec alterum, quod esset aliquod mixtum ex intellectu et intelligibili: is quoniam in his quae sunt sine materia in actu non est mixtio; sed illud idem quod est intellectus, est et intellibile. Atque iccirco ut rem aperiret, ut nos quidem sentimus, adfert exemplum de scientia speculativa et scibili, quo cavit ne nos intellectum, de quo est modo sermo, in numerum Intelligentiarum reponeremus; et animadvertit in his Alexander intellectum nostrum, dum speculatur aliquod intelligibile, intelligere seipsum, cum fiat ipsum intelligibile quod intelligit, quasi intellectum nomine scientiae nobis significarit Philosophus: nempe cum speculatur intelligibile, fit illud intelligibile, et sic scientia est idem cum ipso intelligibili, modo intellectus intelligens dicitur scientia. Quibus sic explicatis, Ioannes Grammaticus non habet quod tota mente |82 8282 82| petebat, dianoeticam esse aeternam per haec verba Aristotelis, sed solum intellectum speculativum esse separatum a materia. Quae omnem dubitationem tollunt, et integra verba Aristotelis, ac illorum series servatur. Caput XX a De intellectu qui dicitur actus disputationem aggreditur. Cum invenisset Philosophus in anima hominis esse quandam facultatem qua possumus intelligere, et cum nulla potentia frustra sit, sed omnis ut ad actum, perfectionemque veniat necesse sit, et idem non possit esse potentia et actus, consonum rationi videbatur probare in anima duas differentias esse, potentiam et agens, ad quod universale fundamentum veluti causam assumpsit; et quemadmodum tum alibi, tum libro primo Physicae auscultationis demonstraturus scientiam naturalem aggrediendam esse ex principiorum cognitione, 223 ceu causam accepit quod in omni scientia cognitio rerum fiat ex principiorum intelligentia; similiter praeponit hic universale quasi proloquium, et inquit: «Quoniam in omni natura est aliquid hoc quidem materia unicuique generi, id autem est quod potentia omnia illa; alterum autem causa et factivum, quod faciendo omnia ut ars ad materiam patitur, necesse est et in anima has inesse differentias». 224 Ex quibus sane verbis duo aperte indicantur: nimirum quod intellectus agens et intellectus potentia sint a XX ] XXI 1551. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 55 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. partes animae et non accedant de foris; deinde, quod si agens est aeternum, et intellectus potentia aeternus sit a . Posteriores philosophi plura alia |83 8383 83| eliciunt ex his Aristotelis verbis: puta quod intellectus isti potentia et agens sint duae substantiae aeternae; amplius, quod ex his duabus substantiis anima intellectiva componatur. Non desunt quoque qui opinantur quod, quemadmodum in anima intellectiva duas differentias Aristoteles agnoscit, ita res se habeat et in sensu, sitque sensus agens et patiens. 225 Quae omnia ex ignoratione et obscuritate verborum Aristotelis profecta sunt. Porro, Simplicius, ratus duos esse intellectus agentes, de intellectu agente participato ab anima modo Aristoteles verba facturum arbitratur. 226 Sed tu omnes erroneas istas vias, veluti ad hanc tractationem assequendam non modicum impedimentum adferentes, devita et apertiorem sensum quem modo summatim enarrabo, omni qua potes diligentia, sectare. Cum Aristoteles absolvisset tractationem de facultate intelligendi (quae intellectus potentia nominatur), velletque intellectus omnes differentias explicare, ut causas ipsius intelligere in unum congereret, de intellectu in actu in praesentia docet duo: quodnam opus et quae sit eius essentia, ut omnem differentiam ab ipso intellectu potentia nancisceremur. Verum de intellectu potentia dixerat eam esse partem animae qua intelligimus et sapimus; ad haec qua ratione per intellectum potentia intelligeremus aperuerat, docens nos intelligere per receptionem speciei, perinde ut sentimus per susceptionem speciei. Postea, ex his quae dixerat, quaeque sensui patebant, videlicet nos omnia intelligere, probaverat rationem eius et esse longe differre a sensu, ipsumque intellectum potentia non esse commixtum cum organo, atque ita esse separabilem conclusit, cognito ipsius intellectus potentia et opere, et ratione. Similiter et de intellectu, quem vocat factivum, pri|84 8484 84|mo opus, deinde substantiam assequitur: opus quidem eius est ut omnia intelligibilia materialia quae sua natura sunt potentia intelligibilia, et non actu, faciat intellecta; 227 nec secus quam intellectum potentia, cum omnia intelligat ac recipiat, ipsum esse immixtum, impassibilem et separabilem rationi consonum est, atque eo magis quo agens semper est nobilius passo. 228 Tribuit ergo ei nobilitates intellectus potentia: separabilitatem, immixtionem et impassibilitatem; sed quoniam est agens diversum ab animae substantia, «substantia actu existens», ob suam a V non leg. nimirum quod intellectus agens et intellectus potentia sint partes animae et non accedant de foris; deinde, quod si agens est aeternum, et intellectus potentia aeternus sit. 56 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. summam nobilitatem non assimilavit eum agenti naturali, sed formae nobilissimae et lumini, ut modum nobilissimum agendi nobis aperiret, comparavit: sic nos ad substantiam eius cognoscendam deducens, ipsum inquit esse separatum solum, eundemque solum immortalem et perpetuum. 229 Proinde, in multis convenit cum intellectu potentia, attamen pluribus quoque ab eodem secernitur: convenit quidem in separabilitate, in immixtione et in passibilitate, sed differt quod ille sit potentia, hic vero actus, quodque ille sit facultas animae qua anima cognoscit et fiat intellectus in actu, hic autem substantia faciens intellectum, separatus essentia et esse, cum intellectus potentia dicitur separatus vel separabilis secundum rationem. Consulto igitur addidit Philosophus «separatus autem est, solum hoc quod quidem est» 230 , significans inter intellectus hunc esse intellectum qui sit substantia et actus solum separatus secundum rem et secundum essentiam; mens autem nostra et intellectus potentia ratione tantum est separabilis. Postremo, inter intellectus hic solus immortalis est et perpetuus; non enim ad Intelligentias iam refert intellectum agentem, sed |85 8585 85| ad hominem, cuius respectu agens dicitur, cum actu intelligit; et ut cum intellectu potentia confertur, dicitur solus immortalis, et in hoc Ioannes Grammaticus hallucinatus videtur. His hoc pacto explicatis, cum adversarius, ex verbis Aristotelis intellectum agentem esse animae differentiam dicentis, asserit eum esse partem animae intellectivae, ei hoc nulla ratione est concedendum: 231 ratio nempe in promptu est, quia necessitatem ponendi in animae operibus intellectum agentem declarans, Aristoteles causam prius apponit: quoniam in omni natura, hoc est in iis rebus quae natura subsistunt et ubi res sunt in potentia prius, et postea fiunt in actu, et agunt, et patiuntur, ibi reperitur potentia recipiens et actus agens; sic analogia quadam et similitudine in operibus animae necesse est has esse differentias: potentiam et actum. Est itaque intellectus agens differentia animae nostrae, ut operatur, et huius causa consulto differentiam et non partem dixit; de intellectu autem potentia, eum esse animae partem dixit, qua anima intelligit et sapit. Sed multa Aristotelis dicta, quibus in explicatione intellectus in actu utitur vel maxime, non esse animae nostrae partem aperte indicant: primum, comparavit illum arti, 232 quia ut ars in aliud extrinsecum agit, ita intellectus, cum ad intelligibilia se convertit, ad intellectum potentia se extendit, formans eum ac faciens intellectum actu; comparavit etiam habitui, dicens esse quendam habitum, cumque non esset vere habitus, sed ut intelligibilibus commiscetur, dicitur «habitus quidam», 233 ut explicatius rem declararet; exemplo luminis nobis D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 57 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. aperuit non esse aliquid animae: lumen enim ad opus videndi vim quidem habet, non tamen ad essentiam colorum quicquam confert, ut iam saepius dictum fuit libro secun|86 8686 86|do De anima; 234 rursus, lumen est superior et nobilissima qualitas ab aeterno corpore luminoso emissa, atque superior facultate videndi: huic igitur lumini proportione respondet intellectus in actu, quia cum ad haec intelligibilia progreditur, propter actum intelligendi nobis accedit, longe superior intellectu potentia. Ex his ergo constare potest quantum haec nostra interpretatio verbis et Aristotelis sensui adrideat, non addictis punica perfidia in aliorum ambagibus. Neque affirmandum censeo intellectum potentia esse partem animae qua anima conflatur, quemadmodum nec lumen est pars oculi, licet ad actum videndi apprime conducat. Eodem pacto in ipsa facultate videndi ac sentiendi sensus agens non est pars animi nostri, ut multi rudissime senserunt: nempe sensus est potentia sensibile et sensibile est actus sensus; verum cum sensus tactus sit omnium crassissimus, ad usum tangendi sufficiens est qualitas quae tactum afficit, et medium connatum animali ‒puta caro‒; facultas vero videndi, cum sincerissimum constituat organum, quale est crystalloides humor, sincerius quoque medium et actum desiderat ad functiones obeundas; non enim satis est color, sed lumen necesse est intercedat; quare quanto sentiendi facultas sincerus habet organum, tanto magis extraneum requirit medium ‒puta oculus lumen, diaphanum medium, auditus aerem, olfactus crassiorem aerem, gustus aquam‒; tactus autem, cum sit ignobilissimus omnium, non requirit aliud medium praeter conatum. Non est itaque ad sentiendi usum utilis, praeter medium, aliquis sensus agens, sed quia intellectus potentia est longe nobilior omni sentiendi virtute, quam maxime videbatur necessarium, ad hoc ut intelligibilia rerum materialium perficiant et |87 8787 87| compleant intellectum potentia, fiatque intellectus perfectus, vim quandam constituere qua ipsum intelligere absolveretur. Ad hoc quidem opus, quoniam nec corpus, nec vis et qualitas corporea desiderabatur, cum et ipsae res materiales sint, operaepretium erat absolutiorem substantiam ponere et a rebus materiatis liberam, superioremque intellectu potentia, ac substantiam actu ad hoc, ut intelligeret. Congruum igitur erat vim quandam divinam disseminari et inspergi materiatis rebus, qua res fierent intelligibiles, quam quidem virtutem Aristoteles vocavit substantiam separatam et aternam; Alexander, Deum; complures, Intelligentiam orbem Lunae agitantem. Posteriores crediderunt esse Intelligentiam infra caelum hominibus destinatam, vel ad esse, vel ad intelligere necessariam, sed ratio in Alexandrum adducta superius omnes 64 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. anima probavimus, 259 quam de diis nos consequimur, proficiscitur a sensibilibus imaginatis, a quibus rationes universales petit intellectus: puta cum cognoverimus in mundo motum sempiternum esse, neque umquam defecturum, aut novum fuisse, hinc mens colligit oportere aliquam causam moventem esse immobilem et aeternam; haec igitur praedicata propria, immobile et aeternum, quae de Deo consecuti sumus, haudquaquam intellectus assecutus fuisset nisi primum ea in motu, veluti in effectu, cognovisset. Et ut dicimus de aeterno et immobili, idem intelligas de omnibus aliis: quamvis enim ista acquisitio sit actio proprie intellectus, tamen ab ipsis sensibilibus ad causas et principia defaecando ducit. Atque hoc est quod sibi volunt Latini, cum aiunt quod Deus, caeteraeque |96 9696 96| Intelligentiae per conceptus aggregatos cognoscitur, ut in Prima Philosophia alias declaratum fuit. 260 Longius fortasse quam oportebat hanc responsionem produximus, sed Simplicius fuit in causa, qui ut Platonem sequeretur, multa de cognitione intellectus ab Aristotele abhorrentia effutivit. Caeterum, ratiocinantur tertio intellectum potentia aeternum esse quoniam homo, praeter caetera animalia, habet liberam arbitrandi facultatem. Cui ita respondendum est quod ista libertas, cum indicet potentiam et a privatione proficiscatur, potius mutabilitatem significat, quae est propria mortalium. In Deo enim et in caeteris aeternis mentibus non est ista indifferentia, nec opinionum mutatio, sed ut sunt puri actus, ita ad unum semper sunt determinatae. Non igitur premit nexus hic ʽintellectus et voluntas sunt indifferentes et ambigunt inter duo, igitur sunt immortalesʼ, quoniam illa indifferentia et ambiguitas ex naturae nostrae imperfectione et imbecillitate oritur, hoc est ex intellectu potentia. Atqui nulla imperfectio aeternitatem demonstrat, quod si caetera animalia sunt imperfectiora homine et hanc libertatem non habent, iccirco ea privantur, quoniam non habent potentiam intelligendi et volendi duo contraria, a qua ut iam diximus, haec libertas in homine nascitur. Sed haec explicatius leges in opusculo An homo volens fiat malus. 261 Succedit et aliud argumentum: intellectus noster summe appetit Deum cognoscere, igitur est immortalis. Dicas, ut Aristoteles X Ethicorum respondit dicentibus nos, cum sumus mortales, mortalia debere curare, 262 quod quamquam sumus mortales, opere tamen intellectus quantum in nobis est immortales fieri conamur: siquidem homines natura cognoscere desiderant, cumque a ma|97 9797 97|ximo intelligibili magis perficiantur, longe maxima intelligibilia prosequimur, licet vix quicquam illorum attingamus. Suavior enim est exilis illa cognitio, quam exquisita de elephanto scientia, ut D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 65 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. Aristoteles lib. I De partibus animalium significavit. 263 Non igitur, quia intellectus noster summe desiderat cognitionem Dei, iccirco est immortalis: quoniam insitum est naturae hominis cognoscere quod est summum intelligibile, atque id non ex aeternitate naturae, sed potius ex imperfectione et imbecillitate proficiscitur, cum perfectionem desideret. Quippe Deus extra se ipsum nihil desiderat, cum sit summe perfectus; desiderium enim et appetitus, ut philosophi asserunt, ex imperfectione oritur: summe igitur appetere cognitionem Dei summam imperfectionem arguit. Sed si huic adderetur: summe appetit et summe consequitur, forte optimum esset argumentum ad adstruendam aeternitatem; atqui intellectus modice comprehendit Deum, ut diximus, nec semper modicam illam cognitionem obtinet, quia parvo tempore durat, ut docuit Philosophus lib. XII Primae philosophiae. 264 Sunt qui arguant, ex eo quod in se ipsis experiantur appetitum ut semper sint, intellectum et animam hominis esse aeternam. Sed his est dicendum, quemadmodum Philosophus tertio libro, et hic 265 et in libro Magnorum moralium, quod appetitus et voluntas non modo possibilium, sed impossibilium aliquando est, ut exemplo nobis explicavit eodem lib. I Magnorum moralium: cupimus namque esse immortales, et cum immortalitatem expetimus, impossibile desideramus; 266 quod si noster animus esset aeternus, cum homo maxime sit sua anima, non modo homini non esset impossibile, sed iam immortalis esset. Quantum autem haec valeant, vel nuper initiatus in Philo|98 9898 98|sophia iudicet. Quod si causam efflagitares cur ita ardenter expetamus vivere, tibi Anaxagoras satisfaciet, qui iussit haec percunctanti caelum, mundumque totum, atque eius constitutionem, et ordinem contueri. Quod interpretatus Aristoteles lib. I Ethicae ad Eudemum inquit Anaxagoram sentire vitae cupiditatem non nisi ob scientiam alicuius laudabilem esse, attamen inscii et rudes non eo consilio vitam expetunt, ut sciant, sed cum nullam aliam foelicitatem agnoscant nisi quam sensu percipiunt, propter voluptates sensuum vitam appetunt. 267 Levi denique admodum ratione nonnulli hanc immortalitatem persuadere conati sunt, cum inquiunt dari formam materiae penitus concretam et reperiri formam a materia prorsus abstractam, quales sunt Intelligentiae: quare repertum iri formam mediam, quae interdum separata et interdum concreta erit a . Quoniam, ut philosophi sentiunt, nulla est natura media inter concretam a V non leg. quare repertum iri formam mediam, quae interdum separata et interdum concreta erit. 66 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. et abstractam: siquidem esset res ipsa abstracta a materia, et cum ea concreta, quod nullus intellectus capere potest, nam alio modo intellectus secundum rem oritur in materia et secundum actionem separatur ab actione corporea, velut iam supra docuimus. Atque ad hanc naturam investigandam omne suum studium contulit Aristoteles. Haec sunt quae de a humana mente ex ipso Aristotele probanda putamus, quaeque non eo consilio ad te mittimus, ut cum Latinis de ea disseras, verum ut instructior cum Graecis philosophis congrediaris; atque ut haec lucubratiuncula sit tibi Lesbiae aut Polycleti regulae instar, qua ad Aristotelis verborum sensum componendum, comformandumque apte uti possis. FINIS. a de ] da 1551. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 67 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. NOTES 1 Mariano Savelli made an ecclesiastical career. Between 1554 and 1556 he was bishop of the Calabrian town of Nicastro, later to be named bishop of Gubbio, a position which he held from 1560 until 1599 , when he died: cfr. Hierarchia catholica Medii et Recentioris Aevii, vol. III, p. 256 . 2 Cfr. M. F ICINO , Theologia platonica, I , 5 (ed. R. Marcel, v. I , pp. 60 - 63 ); XVIII , 8 (cit. ed., v. III , pp. 217 ff.); P. P OMPONAZZI , De immortalitate animae, cap. 1 , ed. 1525 , f. 41 rb: «Initium autem considerationis nostrae hinc sumendum duxi: hominem scilicet non simplicis, sed multiplicis, non certae, sed ancipitis naturae esse, mediumque inter mortalia et immortalia collocari. Hoc autem videre apertum est, si eius essentiales operationes, ex quibus essentiae notificantur, inspexerimus. Eo etenim quod vegetativae et sensitivae opera exercet, quae, ut II De anima et II De generatione animalium capite 3 traditur, sine instrumento corporali caducoque exerceri non possunt, mortalitatem induit. Eo autem quod intelligit et vult, quae operationes, ut per totum librum De anima et primo De partibus animalium capite primo et II De generatione animalium capite 3 habetur, sine instrumento corporali exercentur, quod separabilitatem et immaterialitatem arguunt, haec vero immortalitatem, inter immortalia connumerandus est. Ex quibus tota colligi potest conclusio, non simplicis scilicet naturae esse, cum tres animas, ut fere ita dixerim, includat, vegetativam videlicet, sensitivam et intellectivam, ancipitemque naturam sibi vindicare, cum neque simpliciter mortalis neque simpliciter immortalis existat, verum utramque naturam amplectitur». This same topos is present in many other works of Pomponazzi: Apologia, I, cap. 9 , ed. 1525 , f. 66 vb; Defensorium, 10 , ed. 1525 , f. 86 vb; De incantationibus, 3 (ed. V. Perrone Compagni, pp. 17 - 20 ); De fato, II, 7 , 11 (ed. V. Perrone Compagni, v. I, pp. 404 - 405 ). 3 Cfr. A RISTOTELES , De an., II, 1 , 412 a 19 - 28 (ed. W. D. Ross): «ἀναγκαῖον ἄρα τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ὡς εἶδος σώµατος φυσικοῦ δυνάµει ζωὴν ἔχοντος. ἡ δ' οὐσία ἐντελέχεια· τοιούτου ἄρα σώµατος ἐντελέχεια. αὕτη δὲ λέγεται διχῶς, ἡ µὲν ὡς ἐπιστήµη, ἡ δ' ὡς τὸ θεωρεῖν. φανερὸν οὖν ὅτι ὡς ἐπιστήµη· ἐν γὰρ τῷ ὑπάρχειν τὴν ψυχὴν καὶ ὕπνος καὶ ἐγρήγορσίς ἐστιν, ἀνάλογον δ' ἡ µὲν ἐγρήγορσις τῷ θεωρεῖν, ὁ δ' ὕπνος τῷ ἔχειν καὶ µὴ ἐνεργεῖν· προτέρα δὲ τῇ γενέσει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἡ ἐπιστήµη. διὸ ἡ ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώµατος φυσικοῦ δυνάµει ζωὴν ἔχοντος». Lat. transl. tt. 4 - 6 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, ff. 50 rA- 51 rC: (Jacobus of Venice's transl.): «Necesse est ergo animam substantiam esse, sicut speciem corporis physici potentia vitam habentis. | Substantia autem actus, huiusmodi igitur corporis actus. Hic autem dicitur dupliciter, alius quidam sicut scientia, alius sicut considerare. Manifestum est igitur quod sicut scientia: in existere enim animam, et somnus et vigilia est: proportionale autem vigilantia quidem ipsi considerare, somnus autem ipsi habere et non opinari. | Prior autem generatione in eodem scientia est: unde anima 68 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. est primus actus corporis physici potentia vitam habentis»; (M. Sophianus' transl.): «Necesse est ergo animam esse substantiam, ut speciem corporis naturalis vitam habentis. | Haec vero substantia est actus, ergo talis coporis est actus: hic autem bifariam dicitur, partim ut scientia, partim ut contemplari. Constat ergo eam esse ut scientia: ex eo enim quod est anima, et somnus et vigilia est: proportione autem respondet vigilia quidem ipsi contemplari: somnus autem ipsi habere et non operari. | Prior autem generatione in eodem scientia est: quapropter anima est actus primus corporis naturalis potentia vitam habentis»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, pp. 132 - 136 ): «Unde necesse est ut anima sit substantia, secundum quod est forma corporis naturalis, habentis vitam in potentia. | Et ista substantia est perfectio. Est igitur perfectio talis corporis. Et quia perfectio dicitur duobus modis: quorum unus est sicut scire, et alius sicut aspicere: manifestum est quod ista perfectio est sicut scire. Quoniam apud ipsum est esse animae. Et vigilia est similis studio, somnus autem est similis dispositioni rei, cum potest agere, et non agit. | Et scientia in eodem antecedit in esse. Et ideo anima est perfectio prima corporis naturalis, habentis vitam in potentia». 4 In the Venetian edition ʽApud Iunctasʼ of Aristotle's Latin translations (together with Averroes' commentaries) there are three translations of the De anima (Suppl. II): firstly, the called ʽAntiqua translatioʼ, which Jacobus of Venice made in the midtwelfth century; in this case, the term ἐντελέχεια is translated as actus: «Necesse est ergo animam esse corporis physici potentia habentis; substantiam autem actus est; huiusmodi ergo corporis actus est» (cit. ed., tt. 4 - 5 , f. 50 r-b). Also σώµατος ἐντελέχεια is translated as actus corporis by William of Moerbeke, whose translation was the most widespread because it always went with the commentary of St. Thomas, and by Michael Sophianus, whose translation was made in the mid-sixteenth century for the above mentioned edition ʽApud Iunctasʼ. Also in this edition it is present the translation from Arabic which accompanied the commentary of Averroes since the Middle Ages; in this translation the term ἐντελέχεια appears not as actus, but as perfectio: «Unde necesse est ut anima sit substantia secundum quod est forma corporis naturalis habentis vitam in potentia. Et ista substantia est perfectio; est igitur perfectio talis corporis» (ed. F. S. Crawford, pp. 133 - 134 ). Furthermore, the famous translator Johannes Argyropylus opted in the mid-fifteenth century (although his translation was revised and reedited in 1485 ) to include both terms actus and perfectio simultaneously to translate the term ἐντελέχεια: «Necesse est igitur animam substantiam esse perinde atque formam corporis naturalis potentia vitam habentis. Substantia vero actus est et perfectio. Talis igitur corporis est perfectio atque actus». For this question, see: F. E. C RANZ , The Renaissance Reading of the «De Anima», in J.C. M ARGOLIN , M. DE G ANDILLAC (edd.), Platon et Aristote à la Renaissance, XVIe Colloque international de Tours, Paris, Vrin, 1976 , pp. 359 - 373 . 5 This reference is present in St. Thomas (cfr. Summa contra Gent., II , 79 , n. 1609 ; D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 69 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. De unitate intellectus, I , 32 ); this was the source for Pomponazzi, who referred it in De immortalitate animae cap. 9 , ed. 1525 , f. 45 va. Cfr. G REGORIUS N YSSENUS , De anima, in N EMESIUS E MESANUS , De natura hominis, II , 68 - 69 . 6 Cfr. A LEXANDER A PHRODISIENSIS , De anima, ed. I. Bruns, p. 16 , 1 - 5 : «ἐπεὶ τοίνυν ἡ ψυχὴ [ἣν καὶ τελειότητα καὶ ἐντελέχειαν ἔθος Ἀριστοτέλει λέγειν] εἶδός τε ἐστιν, ὡς δέδεικται, καὶ εἶδος ἔνυλον (σώµατος γάρ, καὶ σώµατος φυσικοῦ· οὐ γὰρ τεχνικοῦ, ὡς τὸ τοῦ ἀνδριάντος· καὶ φυσικοῦ οὐχ ἁπλοῦ ὡς τὸ τοῦ πυρός, ἀλλὰ συνθέτου τε καὶ ὀργανικοῦ), τὸ δὲ εἶδος, οὗ ἐστιν εἶδος, ἐδείχθη καὶ τελειότης ὄν, ἔθος δὲ Ἀριστοτέλει τὴν τελειότητα καὶ ἐντελέχειαν λέγειν». Lat. transl. of G. Donatus, Venetiis, apud H. Cotum, 1549 , f. 37 ra: «Postquam autem anima, quae perfectionis, et entelechiae vocabulo ab Aristotele nuncupari consuevit, species est, sicut ostendimus: eiusmodi speciem intelligamus quae sit in materia: Species enim corporis est, et naturalis quidem corporis, non artificio constituti, velut statuae. Naturalis etiamnum corpois, non quidem simplicis, velut ignis, sed compositi et organici. Porro speciem eius rei cuius est species, perfectionem esse monstratum est: ideoque eam et perfectionem et entelechiam appellare Aristoteli placuit: quoniam causa sit, ut ea res cuius est, in perfectione ac fine consistat». 7 I OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 208 , 36 - 209 , 4 : «οὕτως οὖν εὑρίσκει ὅτι οὐσία ἐστὶν ἡ ψυχὴ ἡ κατὰ τὸ εἶδος, ὅπερ εἶδος καλεῖ ἐντελέχειαν παρὰ τὸ ἓν καὶ τὸ τέλειον καὶ τὸ συνέχειν· καὶ γὰρ ἑνώσεώς ἐστι τῇ ὕλῃ τὸ εἶδος αἴτιον καὶ τελειώσεως, ἐπεὶ καὶ τελειότης ἐστὶ τοῦ ὑποκειµένου καὶ συνέχει αὐτό. ἀποδίδωσιν οὖν ἐντεῦθεν τὸν ὁρισµὸν τῆς ψυχῆς λέγων εἶναι αὐτὴν ἐντελέχειαν, τουτέστιν εἶδος καὶ τελειότητα». Lat. transl.: In tres libros de anima Aristotelis, Venetiis, apud H. Scotum, 1554 (trad. de Matthaeus Veronensis), f. 35 rb: «Sic igitur animam esse substantiam secundum formam invenit, quam quidem formam vocat entelechiam ab ἓν, quod est unum, et τέλειον perfectum, et συνέχειν continere, idest, quod unum perfectum contineat; etenim unionis, et perfectionis materiae forma causa est. Quia etiam subiecti perfectionis causa est, et ipsum continet. Assignat igitur hinc animae diffinitionem dicens esse eam entelechiam: scilicet formam, et perfectione». 8 Cfr. T HEMISTIUS , In Arist. libros de anima paraphrasis, ed. R. Heinze, p. 39 , 17 - 22 : «εἴ τις ἐντελέχειαν ὀνοµάζοι, οὐ δικαίως ἂν συκοφαντοῖτο ὡς πάνυ ξένῳ τῷ ὀνόµατι κεχρηµένος. εἰ γὰρ τὰ προειρηµένα ἀληθῆ, καὶ ἡ τελείωσις ἑκάστῳ παρὰ τοῦ εἴδους καὶ τὸ ἐντελῶς ἔχειν παρὰ τῆς µορφῆς, σηµαίνοι ἂν οὐδὲν ἄλλο ἡ ἐντελέχεια ἢ τὴν ἕξιν τῆς τελειότητος. ἀλλὰ διχῶς γε ἡ ἐντελέχεια ἐφ' ἑκάστου, ἡ µὲν ὡς ἐπιστήµη, ἡ δὲ ὡς τὸ θεωρεῖν, καὶ ἔστι τὸ µὲν ὡς ἕξις, τὸ δὲ ὡς ἔργον τῆς ἕξεως.». Lat. transl. of W. of Moerbeke, ed. G. Verbeke, 1957 , pp. 92 - 93 : «Hanc igitur formam et speciem si quis endelichiam nominet, non iuste utique calumniabitur tanquam valde extraneo nomine usus; si enim praedicta sunt vera, et perfectio unicuique a forma et endelichice habere a forma, significabit utique nihil aliud 70 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. endelichia quam habitum perfectionis. Sed dupliciter endelichia in unoquoque, haec quidem ut scientia, haec autem ut considerare et est hoc quidem ut habitus, hoc autem ut opus habitus». 9 Cfr. S IMPLICIUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, p. 84 , 2 - 6 : «Οὐ δήπου ὕλη δυνάµει ἐστίν, ἀλλ' οὐσία δυνάµει, οὐχ ὡς ἐσοµένη ποτὲ κατ' ἐνέργειαν (µένει γὰρ ἀεὶ ὅπερ ἐστίν), ἀλλ' ὡς κατὰ τὸ δεκτικὸν οὐσιωµένη καὶ τὴν ἀµυδρὰν παὶ ἀτελῆ οὐσίαν. τὸ δὲ εἶδος ἐντελέχεια, ὡς τελειότης καὶ ἐν τελειότητι ἔχον τὸ εἶναι, καὶ ὡς αὐτὸ ὂν καὶ τὸ σύνθετον ἐν τελειότητι συνέχον». Lat. transl. of Giovanni Faseoli of Padua, ed. Venetiis, apud O. Scotum, 1543 , f. 37 r: «Non sane materia potestate est: sed substantia potestate. Neque ceu unquam actu futura. Manet enim semper quod vere est. Sed ex illa recipiendi facultate perficitur: et ita substantia quaedam tenuis, atque imperfecta est. Forma autem actus est, tanquam perfectio, et in perfectione suum habens esse: et ceu id existens, quod est: compositum in perfectione continens». 10 Cfr. H ESYCHIUS A LEXANDREUS , Lexicon, ed. E. Munksgaard, vol. I, 1953 : ent. 3338 . 11 Certainly, neither the term ἐντελέχεια nor the term ἐνέργειαν were present in the dialogues of Plato: cfr. H. G. Lidell-R. Scott, A Greek-English Lexicon, Oxford, Clarendon Press, 1996 , p. 575 . However, they are present in some Neoplatonic authors, as for example in Plotinus, obviously influenced by the Aristotelian tradition. In any case, Plotinus dissociates the term ἐντελέχεια from the nature of the soul, as this means that the soul is only the perfection of an organic body and for this reason the soul is inseparable from it: cfr. Enn., IV, 2 , 1 , 3 . What Porzio means here is that the Platonic conception of the soul is based on its continuous activity and on the fact that it is the source of the body activity; hence its consideration as an eternal entity: cfr. P LATO , Phaedrus, 245 c- 246 a; Leges, X, 894 c- 896 a. 12 Cfr. M. F ICINO , Theologia platonica, V, 1 , ed. R. Marcel, vol. I, p. 174 . 13 Cfr. A LBERTUS M AGNUS , De anima, II, ed. C. Stroick, p. 66 a: «Ex his autem quae dicta sunt, possumus intelligere, quod anima est substantia, quae est actus, non tamen quilibet actus naturalis, sed est huiusmodi actus, quo animatum potens est agere vitae actiones». 14 A RISTOTELES , Metaph., IX, 3 , 1046 b 29 - 1047 b 1 ; tt. 5 - 7 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, ff. 229 vI- 231 rE. 15 Cfr. supra n. 3 . 16 Cfr. A RISTOTELES , De gen. et corr., I, 7 , 324 b 16 - 17 : «Τὸ δ' οὗ ἕνεκα οὐ ποιητικόν. ∆ιὸ ἡ ὑγίεια οὐ ποιητικόν, εἰ µὴ κατὰ µεταφοράν· καὶ γὰρ τοῦ µὲν ποιοῦντος ὅταν ὑπάρχῃ, γίνεταί τι τὸ πάσχον, τῶν δ' ἕξεων παρουσῶν οὐκέτι γίνεται, ἀλλ' ἔστιν ἤδη». Cfr. Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 168 (auct. 16 ): «Habitibus praesentibus existentibus in materia cessat omnis motus et transmutatio». 17 Cfr. A RISTOTELES , Phys., III, 3 , 202 b 11 - 22 : «οὔτ' ἀνάγκη τὸν διδάσκοντα D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 71 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. µανθάνειν, οὐδ' εἰ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν τὸ αὐτό ἐστιν, µὴ µέντοι ὥστε τὸν λόγον εἶναι ἕνα τὸν <τὸ> τί ἦν εἶναι λέγοντα, οἷον ὡς λώπιον καὶ ἱµάτιον, ἀλλ' ὡς ἡ ὁδὸς ἡ Θήβηθεν Ἀθήναζε καὶ ἡ Ἀθήνηθεν εἰς Θήβας, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον; οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντα ὑπάρχει τοῖς ὁπωσοῦν τοῖς αὐτοῖς, ἀλλὰ µόνον οἷς τὸ εἶναι τὸ αὐτό. οὐ µὴν ἀλλ' οὐδ' εἰ ἡ δίδαξις τῇ µαθήσει τὸ αὐτό, καὶ τὸ µανθάνειν τῷ διδάσκειν, ὥσπερ οὐδ' εἰ ἡ διάστασις µία τῶν διεστηκότων, καὶ τὸ διίστασθαι ἐνθένθε ἐκεῖσε κἀκεῖθεν δεῦρο ἓν καὶ τὸ αὐτό. ὅλως δ' εἰπεῖν οὐδ' ἡ δίδαξις τῇ µαθήσει οὐδ' ἡ ποίησις τῇ παθήσει τὸ αὐτὸ κυρίως, ἀλλ' ᾧ ὑπάρχει ταῦτα, ἡ κίνησις· τὸ γὰρ τοῦδε ἐν τῷδε καὶ τὸ τοῦδε ὑπὸ τοῦδε ἐνέργειαν εἶναι ἕτερον τῷ λόγῳ». Lat. transl. tt. 21 - 22 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, ff. 94 vG-M: «Et non est etiam necesse ut docens sit addiscens omne, et non est improbabile ut actio, et passio sint idem, non ita, quod quiditas earum sit eadem, ut tunica, et vestis, sed sicut via de Asia ad Athenas, et de Athenis ad Asiam. Non enim omnia, quae sint eorum, quae dicuntur esse unum, sunt unum, sed sunt in eis, quorum quiditas est eadem. Neque est necesse etiam ut doctrina, et disciplina sint eadem, neque ut disciplina sit doctrina. Quemadmodum spatium inter duo, sive accipiatur de hoc ad hoc, aut de hoc ad hoc, est idem. Et dicamus universaliter quod intentio doctrinae apud disciplinam, et intentio actionis apud passionem non est eadem in rei veritate, sed secundum illud, per quod ista inveniuntur, est motus. Dicere enim quod hoc est actio huius in hoc est aliud a dicere quod est actio huius ad hoc». Cfr. Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 148 (auct. 101 ): «Actio et passio sunt unus motus et in passo sicut in subiecto». 18 A RISTOTELES , Metaph., IX, 3 , 1047 a 30 - 33 : «ἐλήλυθε δ' ἡ ἐνέργεια τοὔνοµα, ἡ πρὸς τὴν ἐντελέχειαν συντιθεµένη, καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἐκ τῶν κινήσεων µάλιστα· δοκεῖ γὰρ ἡ ἐνέργεια µάλιστα ἡ κίνησις εἶναι». Lat. transl. t. 7 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 231 rD. Porzio's translation here seems to be his own. 19 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 14 - 15 : «καὶ ἔστιν ὁ µὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς». Lat. transl. t. 18 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 160 vF- 161 rA: (Jacobus of Venice's transl.) «Et est intellectus, hic quidem talis, in omnia fieri: ille vero, in omnia facere: sicut habitus quidam, sicut lumen»; (M. Sophianus' transl.): «Atque est quidam intellectus talis, quod omnia fiat: quidam, quod omnia faciat, veluti habitus quidam, perinde ac lumen»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 437 ): «Oportet igitur ut in ea sit intellectus, qui est intellectus, secundum quod efficitur omne: et intellectus, qui est intellectus, secundum quod facit ipsum intelligere omne, et intellectus secundum quod intelligit omne, est quasi habitus, qui est quasi lux». 20 Ibid. 430 a 16 - 18 . 21 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , De opificio mundi, VI, cap. 23 , ed. W. Reichardt, pp. 276 - 277 ; Lat. transl.: In Cap. I Geneseos de mundi creatione libri septem, Viennae, Typis Gregorii Geibhaar, 1630 , pp. 252 - 253 : «At anima hominum, ex alio principio existit. Cum enim separabilem habeat a corporibus substantiam, post efformationem 72 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. extrinsecus ipsis inseritur. Inspiravit, enim inquit, Deus in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Cum itaque extrinsecus coerpori efformato statim inseratur, substantiam eius separabilem existere, manifestum est, et idcirco corpore, corrupto denuo separatur, et non una con illo resolvitur. Modus autem generationis ipsius, manifeste nobis substantiam eius insinuavit». 22 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, p. 255 , 11 - 14 : «καὶ τὴν ψυχὴν δέ φασιν µὴ εὐθὺς εἰς τόδε καταπίπτειν, ἀλλὰ πρότερον ἀέριον γίνεσθαι ἐπί τινα χρόνον ἀπαθεστέραν ταύτης ζωὴν ζῶσαν, οὐ µέντοι πάντῃ ἄσχετον πρὸς τὰς δυνάµεις τὰς ἀλόγους· ἣν ἴσως αἰνίττεται διὰ τούτων». Lat. transl. f. 43 ra: «animamque ipsam dicunt haud ita statim huc decidere, sed prius in aliquod certum tempus aeriam factam vitam quandam nostra minus perturbatam vivere, quae sane penitus ad ratione carentes potentias non sine respectu se habet, ut fortasse per haec obscure loquatur». For this question, see: G. V ERBEKE , «Psychologie et noétique», en J EAN P HILOPON , Commentaire sur le De anima d'Aristote. Traduction de Guillaume de Moerbeke, par G. Verbeke, Louvain-Paris, PUL, 1966 , pp. XX - LXX . 23 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, p. 15 , 9 - 11 : «...ἡ µὲν λογικὴ ψυχὴ ἐξῃρηµένην ἔχει τὴν οὐσίαν παντὸς σώµατος, αἱ δὲ λοιπαὶ ἐν σώµατι τὸ εἶναι ἔχουσι· καὶ ἡ µὲν ἐν τῷ πνεύµατι ἡ ἄλογος, ἡ δὲ φυτικὴ ἐν τούτῳ». Lat. transl., f. 4 rb: «animam rationis participem ab omni corpore substantiam selectam tenere, reliquas vero eam ipsam in corpore habere, quae ratione caret in spiritu, quae vegetat, in hac videlicet crassitudine». Cfr. ibid., ed. M. Hayduck, p. 16 , 32 - 17 , 6 . 24 Ibid., 17 , 26 - 18 , 2 . 25 Ibid., 18 , 1 - 6 . 26 Ibid., 18 , 19 - 26 . 27 Ibid. 28 Cfr. A RISTOTELES , Metaph., XII, 10 , 1075 b 2 - 7 ; Lat. transl., t. 54 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 339 rF. 29 There is, in fact, a manuscript in the Biblioteca Ambrosiana under the authorship of Simone Porzio entitled Commentaria supra 5 . methaphysicorum Aristotelis, whose incipit says: «Non sum nescius studiosi iuvenes», (ff. 1 r- 47 v). However, a theme similar to this can be found in Porzio's edited work De rerum naturalium principiis libri duo: quibus plurimae, eaeque haud contemnendae quaestiones naturales explicantur, Neapoli, excudebat M. Cancer, 1553 : see cap. 5 of book I: «De potentia et materiae indeterminatione», pp. 36 ff. 30 A RISTOTELES , De cael., I, 10 , 279 b 17 - 18 ; Lat. transl. t. 102 , ed. Apud Iunctas, vol. V, f. 69 vL-M. Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 162 (auct. 34 ): «Omne quod est generabile, id est novum a parte ante, non potest esse perpetuum a parte post». 31 A RISTOTELES , Phys., IV, 2 , 209 b 22 - 31 : «ἀλλὰ µὴν ὅτι γε ἀδύνατον ὁποτερονοῦν D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 73 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. τούτων εἶναι τὸν τόπον, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν. τὸ µὲν γὰρ εἶδος καὶ ἡ ὕλη οὐ χωρίζεται τοῦ πράγµατος, τὸν δὲ τόπον ἐνδέχεται· ἐν ᾧ γὰρ ἀὴρ ἦν, ἐν τούτῳ πάλιν ὕδωρ, ὥσπερ ἔφαµεν, γίγνεται, ἀντιµεθισταµένων ἀλλήλοις τοῦ τε ὕδατος καὶ τοῦ ἀέρος, καὶ τῶν ἄλλων σωµάτων ὁµοίως, ὥστε οὔτε µόριον οὔθ' ἕξις ἀλλὰ χωριστὸς ὁ τόπος ἑκάστου ἐστί. καὶ γὰρ δοκεῖ τοιοῦτό τι εἶναι ὁ τόπος οἷον τὸ ἀγγεῖον (ἔστι γὰρ τὸ ἀγγεῖον τόπος µεταφορητός)· τὸ δ' ἀγγεῖον οὐδὲν τοῦ πράγµατός ἐστιν. ᾗ µὲν οὖν χωριστὸς [ἐστι] τοῦ πράγµατος, ταύτῃ µὲν οὐκ ἔστι τὸ εἶδος· ᾗ δὲ περιέχει, ταύτῃ δ' ἕτερος τῆς ὕλης». Lat. transl., tt. 17 - 18 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, ff. 127 vL- 128 rD: «Scire vero quod locus impossibile est ut sit alterum istorum non est difficile. Forma enim, et materia non separantur a re ab intentione, locus vero potest separari. Locus enim, in quo fuit aqua, sicut diximus, erit in eo aer secundum successionem, et similiter de aliis corporibus. Necesse est igitur ut locus non sit pars, neque forma, sed est separatum a quolibet eorum, quae sunt in eo. Existimatur enim quod locus est quasi vas. Vas enim est locus translatus, et vas non est aliquid ex re. | Secundum igitur quod est separatus a re, secundum hoc non est forma: et secundum quod continet, secundum hoc non est materia». 32 Cfr. A RISTOTELES , Metaph., XII, 3 , 1070 a 1 - 3 : «Μετὰ ταῦτα ὅτι οὐ γίγνεται οὔτε ἡ ὕλη οὔτε τὸ εἶδος, λέγω δὲ τὰ ἔσχατα. πᾶν γὰρ µεταβάλλει τὶ καὶ ὑπό τινος καὶ εἴς τι· ὑφ' οὗ µέν, τοῦ πρώτου κινοῦντος· ὃ δέ, ἡ ὕλη· εἰς ὃ δέ, τὸ εἶδος. εἰς ἄπειρον οὖν εἶσιν, εἰ µὴ µόνον ὁ χαλκὸς γίγνεται στρογγύλος ἀλλὰ καὶ τὸ στρογγύλον ἢ ὁ χαλκός· ἀνάγκη δὴ στῆναι». Lat. transl., t. 12 , ed. Apud Iunctas, vol. XII, f. 297 vL-M: «Et post ista neque materia fit, neque forma, sed illa duo alia, omne enim quod transmutatur, transmutatur ex aliquo in aliquod. Illud autem a quo transmutatur est motor: transmutabile autem est materia: illud autem ad quod transmutatur, est forma. Et processus erit in infinitum, si cuprum non tantum fuerit rotatum, sed rotundum etiam, et cuprum necesse est ut praecedant». 33 Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 154 (auct. 172 ): «Omne corpus est mobile et omne mobile corpus». Cfr. T HOMAS A QUINAS , In Arist. Phys., IV, lect. 23 , n. 626 . 34 A RISTOTELES , De anima, I, 5 , 411 b 6 - 8 ; t. 90 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 45 vE (ed. F. S. Crawford, p. 120 ). 35 Cfr. supra, pp. 11 - 12 . 36 A RISTOTELES , De part. animal., I, 1 , 647 a 25 - 647 b 9 . 37 Cfr. A RISTOTELES , De iuv. et senect., 2 , 468 b 29 - 469 a 22 ; De resp., 8 , 474 a 25 ; De som., 2 , 455 b 34 - 456 a 5 . 38 A RISTOTELES , De an., II, 1 , 412 a 27 - 412 b 5 : «διὸ ἡ ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώµατος φυσικοῦ δυνάµει ζωὴν ἔχοντος. τοιοῦτον δὲ ὃ ἂν ᾖ ὀργανικόν. (ὄργανα δὲ καὶ τὰ τῶν φυτῶν µέρη, ἀλλὰ παντελῶς ἁπλᾶ, οἷον τὸ φύλλον περικαρπίου σκέπασµα, τὸ δὲ περικάρπιον καρποῦ· αἱ δὲ ῥίζαι τῷ στόµατι ἀνάλογον· ἄµφω γὰρ ἕλκει τὴν τροφήν.) εἰ δή τι κοινὸν ἐπὶ πάσης ψυχῆς δεῖ λέγειν, εἴη ἂν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώµατος φυσικοῦ ὀργανικοῦ». Lat. transl., tt. 6 - 7 , ed. apud Iunctas, Suppl. II, f. 80 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. quoque moveri, prius dictum est»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 46 ): «Videtur enim quod non hoc solum est falsum, scilicet quod substantia eius sit talis dispositionis sicut narrant isti qui dicunt animam esse aliquod movens se aut aliquid motivum sui, sed et esse animam motum est impossibile». 60 A RISTOTELES , Phys., VIII, 6 , 259 b 30 - 32 ; Lat. transl. t. 52 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, f. 392 rF. 61 A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 a 30 - 34 : «κατὰ συµβεβηκὸς δὲ κινεῖσθαι, καθάπερ εἴποµεν, ἔστι, καὶ κινεῖν ἑαυτήν, οἷον κινεῖσθαι µὲν ἐν ᾧ ἐστι, τοῦτο δὲ κινεῖσθαι ὑπὸ τῆς ψυχῆς· ἄλλως δ' οὐχ οἷόν τε κινεῖσθαι κατὰ τόπον αὐτήν». Lat. transl. t. 61 , ed. F. S. Crawford, p. 82 ; ed. Apud Iunctas, suppl. II, f. 31 vD-E; Porzio's translation here is the same as that of Argyropylus': cfr. Aristotelis tres de anima libri per Ioannem Argyropylum e greco in latinum traducti, Venetiis, per Iacobum De Pontio, 1500 , p. 15 . 62 Cfr. infra cap. 14 , p. 93 . 63 A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 14 - 18 : «καὶ ἔστιν ὁ µὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς· τρόπον γάρ τινα καὶ τὸ φῶς ποιεῖ τὰ δυνάµει ὄντα χρώµατα ἐνεργείᾳ χρώµατα. καὶ οὗτος ὁ νοῦς χωριστὸς καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀµιγής, τῇ οὐσίᾳ ὢν ἐνέργεια». Lat. transl. tt. 18 - 19 , ed. F. S. Crawford, pp. 437 - 440 ; ed. Apud Iunctas, suppl. II, f. 161 rA- 161 vG; Lat. transl. of Argyropylus cit., p. 56 : «Atque quidam est intellectus talis ut omnia fiat: quidam talis ut omnia agat atque efficiat: qui quidem ut habitus est quidam et perinde ac lumen. Nam et lumen colores: qui sunt potentia actu colores quodammodo facit. Et is intellectus separabilis est: et non mixtus: passioneque vacat: cum sit subiecta actus». 64 Cfr. A VERROES , In Arist. De an., III, comm. 19 , ed. F. S. Crawford, p. 442 . 65 A RISTOTELES , De an., III, 4 , 430 a 1 - 2 : «δυνάµει δ' οὕτως ὥσπερ ἐν γραµµατείῳ ᾧ µηθὲν ἐνυπάρχει ἐντελεχείᾳ γεγραµµένον· ὅπερ συµβαίνει ἐπὶ τοῦ νοῦ». Lat. transl. t. 14 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 158 rB (ed. F. S. Crawford, p. 428 ); Lat. transl. of Argyropylus cit., p. 56 : «oportet autem in ipso nihil esse perinde atque in tabula nihil est actu scripta antequam in ipsa scribatur: hoc enim in ipso fit atque accidit intellectu». Cfr. A LEXANDER A PHRODISIENSIS , De an., ed. I. Bruns, pp. 84 , 21 - 85 , 5 : «οὐδὲν ἄρα τῶν ὄντων ἐνεργείᾳ ἐστὶν ὁ ὑλικὸς νοῦς, ἀλλὰ πάντα δυνάµει. πρὸ γὰρ τοῦ νοεῖν οὐδὲν ὢν ἐνεργείᾳ, ὅταν νοῇ τι, τὸ νοούµενον γίνεται, εἴ γε τὸ νοεῖν αὐτῷ ἐν τῷ τὸ εἶδος ἔχειν τὸ νοούµενον. ἐπιτηδειότης τις ἄρα µόνον ἐστὶν ὁ ὑλικὸς νοῦς πρὸς τὴν τῶν εἰδῶν ὑποδοχὴν ἐοικὼς πινακίδι ἀγράφῳ, µᾶλλον δὲ τῷ τῆς πινακίδος ἀγράφῳ, ἀλλ' οὐ τῇ πινακίδι αὐτῇ. αὐτὸ γὰρ τὸ γραµµατεῖον ἤδη τι τῶν ὄντων ἐστίν. διὸ ἡ µὲν ψυχὴ καὶ τὸ ταύτην ἔχον εἴη µᾶλλον <ἂν> κατὰ τὸ γραµµατεῖον, τὸ δὲ ἄγραφον ἐν αὐτῇ ὁ νοῦς ὁ ὑλικὸς λεγόµενος, ἢ ἐπιτηδειότης ἡ πρὸς τὸ ἐγγραφῆναι. ὡς οὖν ἐπὶ τοῦ γραµµατείου τὸ µὲν γραµµατεῖον πάσχοι <ἂν> ἀντιγραφόµενον, ἐν ᾧ ἡ πρὸς τὸ γραφῆναι ἐπιτηδειότης, ἡ µέντοι ἐπιτηδειότης αὐτὴ οὐδὲν πάσχει εἰς ἐνέργειαν ἀγοµένη (οὐδὲ γάρ ἐστί τι ὑποκείµενον), οὕτως οὐδ' ἂν ὁ νοῦς πάσχοι τι, µηδέν γε ὢν τῶν ἐνεργείᾳ». Lat. transl., f. 46 ra-b: «Nihil D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 81 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. igitur est ex iis, quae sunt actu materialis intellectus, sed omnia potestate. Cum enim ante intellectionem nihil sit actu, ubi quid intelligit, id quod intelligitur fit: siquidem illi intellectio inde advenit, quod intelligibilis rei speciem habet. Solum igitur materialis intellectus, facultas et promptitudo quaedam est ad formas excipiendas, tabellae nondum inscriptae persimilis: quinimo ipsius tabellae agrapho, hoc est inscriptionis carentiae, quam tabellae similior. Tabella enim iam in entium numero est: quopropter id quod anima praeditum est, tabellae potius compari potest. Ipsa vero inscriptionis carentia, fere intellectus materialis est, promptitudo et facultas quae principia excipiendis inscriptionibus accommodata. Sicut igitur in tabella accidit ut ipsa quidem (in qua promptitudo et facultas est inscriptionis excipiendae) ubi quid inscriptum est, pati aliquid videatur, cum aptitudo ipsa et facultas in actum prompta, nihil omnino patiatur, cum nihil sit eorum quae sunt actu». 66 Cfr. A VERROES , In Arist. Metaph., XII, comm. 18 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, ff. 304 vH ff. 67 Cfr. A RISTOTELES , Metaph., II, 1 , 993 b 24 - 26 : «ἕκαστον δὲ µάλιστα αὐτὸ τῶν ἄλλων καθ' ὃ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει τὸ συνώνυµον (οἷον τὸ πῦρ θερµότατον· καὶ γὰρ τοῖς ἄλλοις τὸ αἴτιον τοῦτο τῆς θερµότητος)». Lat. transl. t. 4 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 29 vL-M: «unumquodque principiorum proprie est causa eorum, secundum quod sunt aliae res, quae conveniunt in nomine, et intentione, v.g. ignis in fine caliditatis». Cfr. A LEXANDER A PHRODISIENSIS , De an., ed. I Bruns, pp. 88 , 26 - 89 , 12 : «ἐν πᾶσιν γὰρ τὸ µάλιστα καὶ κυρίως τι ὂν καὶ τοῖς ἄλλοις αἴτιον τοῦ εἶναι τοιούτοις. τό τε γὰρ µάλιστα ὁρατόν, τοιοῦτον δὲ τὸ φῶς, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ὁρατοῖς αἴτιον τοῦ εἶναι ὁρατοῖς, ἀλλὰ καὶ τὸ µάλιστα καὶ πρώτως ἀγαθὸν καὶ τοῖς ἄλλοις ἀγαθοῖς αἴτιον τοῦ εἶναι τοιούτοις· τὰ γὰρ ἄλλα ἀγαθὰ τῇ πρὸς τοῦτο συντελείᾳ κρίνεται. καὶ τὸ µάλιστα δὴ καὶ τῇ αὑτοῦ φύσει νοητὸν εὐλόγως αἴτιον καὶ τῆς τῶν ἄλλων νοήσεως. τοιοῦτον δὲ ὂν εἴη ἂν ὁ ποιητικὸς νοῦς. εἰ γὰρ µὴ ἦν τι νοητὸν φύσει, οὐδ' ἂν τῶν ἄλλων τι νοητὸν ἐγίνετο, ὡς προείρηται. ἐν γὰρ πᾶσιν ἐν οἷς τὸ µὲν κυρίως τί ἐστιν, τὸ δὲ δευτέρως, τὸ δευτέρως παρὰ τοῦ κυρίως τὸ εἶναι ἔχει. ἔτι, εἰ ὁ τοιοῦτος νοῦς τὸ πρῶτον αἴτιον, ὃ αἰτία καὶ ἀρχὴ τοῦ εἶναι πᾶσι τοῖς ἄλλοις, εἴη ἂν καὶ ταύτῃ ποιητικός, ᾗ αὐτὸς αἴτιος τοῦ εἶναι πᾶσι τοῖς νοουµένοις». Lat. transl. f. 46 vb: «Nanque in rebus omnibus, id quod proprie ac praecipue alquid est, caeteris causa est, uti eiusmodi sint. Id enim quod maxime visile est (tale autem est lux) caeteris visilibus rebus in causa est ut visilia sint. Verum et id quoque, quod maxime ac praecipue bonum habetur, caeteris quae bona sunt, causa est ut bona censeantur: Caetera enim quaecunque bona sunt, facta ad id quod maxime ac praecipue bonum est, contributione pensitantur. Pari ratione quod maxime et suapte natura intelligibile est, non immerito universe caeterum rerum cognitionis causa iudicabitur. Si enim nihil esset suapte natura intelligibile, profecto neque aliud quippiam ab alio intelligibile fieri posset. Enimvero in rebus omnibus, in quibus aliud quidem propria, aliud vero secundaria ratione compertum est, secundarium a proprio 82 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. id habet, ut sit. Ad haec si eiusmodi intellectus prima causa est, quae caeterarum rerum essentiae, causa et principium est, profecto esse poterit eatenus intellectus agens quatenus caeteris rebus intellectis causa est ut sint». 68 Cfr. A RISTOTELES , Phys., VIII, 6 , 259 a 6 - 14 ; Lat. transl. t. 48 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, ff. 388 vM- 389 rA. 69 Cfr. A RISTOTELES , Meteor., I, 3 , 340 b 6 - 12 ; Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. V, f. 401 vI-L. 70 Cfr. A VERROES , In Arist. De cael., II, comm. 49 , ed. Apud Iunctas, vol. V, f. 131 vL- M. 71 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 14 - 15 : «καὶ ἔστιν ὁ µὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς». Lat. transl. t. 18 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 160 vF- 161 rA: (Jacobus of Venice's transl.) «Et est intellectus, hic quidem talis, in omnia fieri: ille vero, in omnia facere: sicut habitus quidam, sicut lumen»; (M. Sophianus' transl.): «Atque est quidam intellectus talis, quod omnia fiat: quidam, quod omnia faciat, veluti habitus quidam, perinde ac lumen»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 437 ): «Oportet igitur ut in ea sit intellectus, qui est intellectus, secundum quod efficitur omne: et intellectus, qui est intellectus, secundum quod facit ipsum intelligere omne, et intellectus secundum quod intelligit omne, est quasi habitus, qui est quasi lux». 72 Cfr. S. P ORZIO , De coloribus libellus, Florentiae, ex officina Laurentii Torrentini, 1548 , p. 7 v ff. 73 A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 17 - 20 : «καὶ οὗτος ὁ νοῦς χωριστὸς καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀµιγής, τῇ οὐσίᾳ ὢν ἐνέργεια». Lat. transl. t. 19 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 161 vF: (Jacobus of Venice's transl.): «Et hic intellectus separabilis et impassibilis et immistus, substantia actu ens»; (M. Sophianus' transl.): «Et hic intellectus separabilis est, et non mixtus, et impatibilis, et sui substantia operatio»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 440 ): «Et iste intellectus etiam est abstractus, non mixtus, neque passibilis, et est in sua substantia actio». 74 Cfr. A RISTOTELES , De gen. et corr., I, 7 , 324 b 16 - 17 : «Τὸ δ' οὗ ἕνεκα οὐ ποιητικόν. ∆ιὸ ἡ ὑγίεια οὐ ποιητικόν, εἰ µὴ κατὰ µεταφοράν· καὶ γὰρ τοῦ µὲν ποιοῦντος ὅταν ὑπάρχῃ, γίνεταί τι τὸ πάσχον, τῶν δ' ἕξεων παρουσῶν οὐκέτι γίνεται, ἀλλ' ἔστιν ἤδη». Cfr. Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 168 (auct. 16 ): «Habitibus praesentibus existentibus in materia cessat omnis motus et transmutatio». 75 A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 10 - 14 : «Ἐπεὶ δ' ὥσπερ ἐν ἁπάσῃ τῇ φύσει ἐστὶ τι τὸ µὲν ὕλη ἑκάστῳ γένει (τοῦτο δὲ ὃ πάντα δυνάµει ἐκεῖνα), ἕτερον δὲ τὸ αἴτιον καὶ ποιητικόν, τῷ ποιεῖν πάντα, οἷον ἡ τέχνη πρὸς τὴν ὕλην πέπονθεν, ἀνάγκη καὶ ἐν τῇ ψυχῇ ὑπάρχειν ταύτας τὰς διαφοράς». Lat. transl. t. 17 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 160 vD-E: (Jacobus of Venice's transl.) «Quoniam autem sicut in omni natura est aliquid, hoc quidem materia unicuique generi, hoc autem est potentia omnia illa: alterum autem causa et factivum, quod in faciendo omnia, ut ars ad materiam D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 83 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. sustinuit: necesse et in anima has esse differentias»; (M. Sophianus' transl.): «Quoniam autem ut in universa natura est aliquid, alterum materia cuique generi: quod ideo sic est, quod potentia est illa omnia: alterum causa et effectivum, eo quod omnia efficiat: quae res usu venit in arte si cum materia comparetur: ita etiam in anima haec adsint differentiae necesse est»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 436 ): «Et quia, quemadmodum in natura est aliquid in unoquoque genere, quod est materia, et est illud, quod est illa omnia in potentia: et aliud, quod est causa, et agent, et hoc est illud, propter quod agit quidlibet, sicut dispositio artificii apud materiam: necesse est ut in anima existant hae differentiae». 76 Cfr. supra, p. 14 ; A RISTOTELES , Metaph., XII, 10 , 1075 b 2 - 7 ; Lat. transl., t. 54 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 339 rF. 77 Cfr. A RISTOTELES , Phys., II, 3 , 194 b 23 - 195 a 3 . 78 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 21 - 24 : «ὥστε µηδ' αὐτοῦ εἶναι φύσιν µηδεµίαν ἀλλ' ἢ ταύτην, ὅτι δυνατός. ὁ ἄρα καλούµενος τῆς ψυχῆς νοῦς (λέγω δὲ νοῦν ᾧ διανοεῖται καὶ ὑπολαµβάνει ἡ ψυχή) οὐθέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων πρὶν νοεῖν». Lat. transl. t. 5 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 138 vE: (Jacobus of Venice's transl.) «Quare neque ipsius est esse naturam neque unam, sed aut hoc, quod possibilis sit. Vocatus utique animae intellectus, dico autem intellectum, quo opinatur et intelligit anima, nihil est actu eorum quae sunt ante intelligere»; (M. Sophianus' transl.): «Ita ut nulla sit eius natura nisi haec, quod possibilis. Ergo qui vocatur animae intellectus, voco autem intellectus quo διανοεῖται et existimat anima, nihil est actu eorum quae sunt antequam intelligat»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 387 ): «Et sic nullam habet naturam nisi istam, scilicet quod est possibilis. Illud igitur de anima, quod dicitur intellectus: et dico intellectum illud, per quod distinguimus et cogitamus: non est in actu aliquod entium, antequam intelligat». 79 Cfr. A RISTOTELES , De gen. an., I, 2 , 716 a 5 - 20 . 80 A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 15 - 18 : «ἀπαθὲς ἄρα δεῖ εἶναι, δεκτικὸν δὲ τοῦ εἴδους καὶ δυνάµει τοιοῦτον ἀλλὰ µὴ τοῦτο, καὶ ὁµοίως ἔχειν, ὥσπερ τὸ αἰσθητικὸν πρὸς τὰ αἰσθητά, οὕτω τὸν νοῦν πρὸς τὰ νοητά». Lat. transl. t. 3 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 137 rA: (Jacobus of Venice's transl.) «Impassibile ergo oportet esse: susceptivum autem speciei, et potentia huiusmodi, sed non hoc: et similiter se habere sicut sensitivum ad sensibilia, sic intellectivum ad intelligibilia»; (M. Sophianus' transl.): «Ergo impatibile ipsum esse oportet: receptivum vero speciei, et potentia tale, sed non hoc: et similiter habere, ut sensitivum ad sensibilia, sic intellectum ad intelligibilia»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 381 ): «Oportet igitur ut sit non passivum, sed recipit formam: et est in potentia, sicut illud, non illud. Et erit dispositio eius secundum similitudinem, sicut sensus apud sensibilia, sic intellectus apud intelligibilia». 81 Cfr. infra cap. 21 , pp. 82 ff. 82 Cfr. A RISTOTELES , De cael., III, 7 , 306 a 7 - 11 ; Lat. transl. t. 61 , ed. Apud Iunctas, 84 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. vol. V, f. 222 rD-E. 83 Cfr. A RISTOTELES , De cael., I, 12 , 282 b 1 ff.; Lat. transl. tt. 126 ff., ed. Apud Iunctas, vol. V, ff. 86 rF ff. 84 Cfr. A VERROES , In Arist. De an., III, comm. 5 , ed. F. S. Crawford, pp. 389 - 392 . 85 A VERROES , In Arist. De an., III, comm. 20 , ed. F. S. Crawford, pp. 448 - 449 : «Secundum autem quod nobis apparuit, sermo est iste secundum suum manifestum, et erit illud verbum est relatum ad propinquissime dictum, et est intellectus materialis cum fuerit acceptus simpliciter, non in respectu individui. Intellectus enim qui dicitur materialis, secundum quod diximus, non accidit ei ut quandoque intelligat et quandoque non nisi in respectu formarum ymaginationis existentium in unoquoque individuo, non in respectu speciei; v. g. quod non accidit ei ut quandoque intelligat intellectum equi et quandoque non nisi in respectu Socratis et Platonis; simpliciter autem et respectu speciei semper intelligit hoc universale, nisi species humana deficiat omnino, quod est impossibile. Et secundum hoc sermo erit secundum suum manifestum. Et cum dixit: universaliter autem non est neque in tempore, etc., intendit quod intellectus qui est in potentia, cum non fuerit acceptus in respectu alicuius individui, sed fuerit acceptus simpliciter et in respectu cuiuslibet individui, tunc non invenietur aliquando intelligens et aliquando non, sed semper invenietur intelligens; quemadmodum intellectus agens, cum non fuerit acceptus in respectu alicuius individui, tunc non invenietur quandoque intelligens et quandoque non intelligens, sed semper invenietur intelligere, cum acceptus fuerit simpliciter; idem enim est modus in actione duorum intellectuum. Et secundum hoc, cum dixit: Et cum fuerit abstractus, est quod est tantum, non mortalis, intendit: et cum fuerit abstractus secundum hunc modum, ex hoc modo est tantum non mortalis, non secundum quod accipitur in respectu individui. Et erit sermo eius in quo dixit: Et non rememoramur, etc., secundum suum manifestum». 86 Cfr. A RISTOTELES , Phys., I, 9 , 192 a 25 - 34 ; Lat. transl. t. 82 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, f. 46 vI-K. 87 Cfr. A RISTOTELES , De cael., II, 1 , 283 b 23 - 284 a 2 ; Lat. transl. t. 1 , ed. Apud Iunctas, vol. V, f. 95 vH-L. 88 Cfr. A RISTOTELES , De long. et brev. vitae, 2 , 465 a 19 - 32 : «εἰσὶ γὰρ ἴδιαι φθοραὶ πολλοῖς τῶν ὄντων, οἷον ἐπιστήµῃ <καὶ ἀγνοίᾳ>, καὶ ὑγιείᾳ καὶ νόσῳ· ταῦτα γὰρ φθείρεται καὶ µὴ φθειροµένων τῶν δεκτικῶν ἀλλὰ σῳζοµένων, οἷον ἀγνοίας µὲν φθορὰ ἀνάµνησις καὶ µάθησις, ἐπιστήµης δὲ λήθη καὶ ἀπάτη. κατὰ συµβεβηκὸς δ' ἀκολουθοῦσι τοῖς φυσικοῖς αἱ τῶν ἄλλων φθοραί· φθειροµένων γὰρ τῶν ζῴων φθείρεται καὶ ἡ ἐπιστήµη καὶ ἡ ὑγίεια ἡ ἐν τοῖς ζῴοις. διὸ καὶ περὶ ψυχῆς λογίσαιτ' ἄν τις ἐκ τούτων· εἰ γάρ ἐστι µὴ φύσει ἀλλ' ὥσπερ ἐπιστήµη ἐν ψυχῇ, οὕτω καὶ ψυχὴ ἐν σώµατι, εἴη ἄν τις αὐτῆς καὶ ἄλλη φθορὰ παρὰ τὴν φθορὰν ἣν φθείρεται φθειροµένου τοῦ σώµατος. ὥστ' ἐπεὶ οὐ φαίνεται τοιαύτη οὖσα, ἄλλως ἂν ἔχοι πρὸς τὴν τοῦ σώµατος κοινωνίαν»; Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 145 rC-E: D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 85 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. «sunt enim et propriae corruptionis multis entium, ut scientiae, sanitati, et aegritudini. Haec enim corrumpuntur, etiam non corruptis susceptivis, sed salvatis. Ut ignorantiae quidem corruptio reminiscentia, et disciplina: scientiae, autem oblivio, et deceptio. Secundum accidens autem consequuntur naturalia aliorum corruptiones. Corruptis enim animalibus, corrumpuntur et scientia et sanitas, quae in animalibus. Quapropter et de anima rationabitur quis utique ex his. Si enim est non natura, sed quemadmodum scientia in anima, sic et anima in corpore, erit utique ipsius et alia corruptio praeter corruptionem, qua corrumpitur, corrupto corpore. Quare, quoniam non videtur esse talis, aliter utique habebit ad corporis communionem». 89 Porzio probably refers to De an., I, 4 , 408 b 24 - 25 : «καὶ τὸ νοεῖν δὴ καὶ τὸ θεωρεῖν µαραίνεται ἄλλου τινὸς ἔσω φθειροµένου»; Lat. transl. t. 66 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 34 rB-C: (Jacobus of Venice's transl.) «Intelligere autem et considerare marcescunt alio quodam interius corrupto»; (M. Sophianus' transl.): «Itaque et intelligere et contemplari languescit, dum aliud quidpiam intus corrumpitur»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 88 ): «Et intelligere, et consyderare diversantur, quando aliquid aliud corrumpitur intus». 90 Porzio against refers to De an., I, 4 , 408 b 24 - 31 ; Lat. transl. t. 66 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 34 rB-C (ed. F. S. Crawford, pp. 88 - 89 ). 91 A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 23 - 25 : «οὐ µνηµονεύοµεν δέ, ὅτι τοῦτο µὲν ἀπαθές, ὁ δὲ παθητικὸς νοῦς φθαρτός». Lat. transl. t. 20 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 162 vF: (Jacobus of Venice's transl.) «Non reminiscimur autem: quia hoc quidem impassibile: passivus vero intellectus corruptibilis»; (M. Sophianus' transl.): «sed non meminimus: quia hoc quidem impatibile est: intellectus autem passivus corruptibilis, et nihil sine eo intelligit»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 443 ): «Et non reminiscimur, quia iste est non passibilis, et intellectus passibilis est corruptibilis, et sine hoc nihil intelligit». 92 Cfr. A VERROES , In Arist. De an., III, comm. 20 , ed. F. S. Crawford, pp. 449 - 450 . 93 Cfr. supra n. 88 . 94 Ibid. 95 Cfr. S IMPLICIUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, p. 84 , 2 - 6 : «ἀλλὰ ἀπορήσειεν ἄν τις, πῶς νοῦς ὢν καὶ ἐκεῖνος φθείρεται, εἴ γε ἄυλος καὶ ἐκεῖνος· πᾶς γὰρ νοῦς ἄνευ ὕλης εἶναι ἠξίωται, καὶ διὰ τοῦτο πᾶς µὲν νοῦς εἶναι νοητός, οὐκέτι δὲ τὸ ἄυλον εἶδος νοητὸν ὂν καὶ νοῦν εἶναι. ἢ ὁ παθητικὸς νοῦς ὑλικὸς ἦν καὶ δυνάµει καὶ αὐτὸ τοῦτο παθητικὸς καὶ ἀτελὴς νοῦς τὸ ὅλον τοῦτο, ἕως ἂν παθητικὸς ᾖ· καὶ διὰ τοῦτο καὶ φθαρτὸς ᾗ παθητικός. ἄυλος δὲ γίνεται καὶ ἐνεργείᾳ νοῦς τε καὶ νοητὸς ἐν τῇ πρὸς τὸ ποιοῦν συναφῇ, τελείως δὲ ἄυλος καὶ νοῦς τέλειος ἐν τῇ εἰς τὸν ποιοῦντα ἀναδροµῇ. ὡς εἶναι τὴν φθορὰν τοῦ παθητικοῦ νοῦ οὐκ εἰς τὸ µὴ ὂν ἔκστασιν, ἀλλ' εἰς τὸ κρειττόνως ὂν συναίρεσιν τῆς χωρισθείσης ψυχικῆς οὐσίας, εἰς ἑαυτὴν καὶ τὴν προελθοῦσαν ἀναστελλούσης ζωήν, οὐ προϊοῦσαν ἔτι ἀλλ' ἐν τῷ µένειν ὡς ἐν αἰτίῳ ὑπάρχουσαν. ὁ δ' οὖν 86 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. παθητικὸς ὡς παθητικὸς φθαρτός». Lat. transl. f. 111 r: «At dubitare aliquis posset, quonam pacto cum et ille intellectus sit, corrumpitur? Siquidem et ille sine materia est. Intellectus nanque omnis sine materia positus, atque constitutus fuit. Et propter id, omnis quoque intellectus est intelligibilis. Non autem forma, quae sine materia est: quia intelligibilis sit, et intellectus quoque est. Nunquid autem passibilis ille intellectus materialis erat, et potestate, et id ipsum passibilis, et imperfectus est intellectus: totumque id existit, donec passibilis sit? Propter hancque causam corruptibilis, quatenus passibilis est. Sine materia autem fit, et actu intellectus, atque intelligibilis, in coniunctione illa, cum ipso efficienti. Perfecte vero sine materia, atque perfectus existit intellectus, cum ad ipsum efficientem recurrit. Ita, ut passibilis intellectus interitus sit, haud quia in id, quod non est, abeat: sed quia cum eo, quod praestantiori ratione est, coniungitur. Nam animata illa substantia, quae separata est in seipsa, illam quoque vitam, quae progressa est, revocat. Quae tamen haud adhuc progreditur: sed in ipso manere, tanquam in causa existit. Passibilis itaque intellectus, quatenus passibilis, corruptibilis est». 96 A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 b 24 - 25 : «καὶ τὸ νοεῖν δὴ καὶ τὸ θεωρεῖν µαραίνεται ἄλλου τινὸς ἔσω φθειροµένου»; Lat. transl. t. 66 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 34 rB-C: (Jacobus of Venice's transl.) «Intelligere autem et considerare marcescunt alio quodam interius corrupto»; (M. Sophianus' transl.): «Itaque et intelligere et contemplari languescit, dum aliud quidpiam intus corrumpitur»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 88 ): «Et intelligere, et consyderare diversantur, quando aliquid aliud corrumpitur intus». 97 A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 23 - 25 : «οὐ µνηµονεύοµεν δέ, ὅτι τοῦτο µὲν ἀπαθές, ὁ δὲ παθητικὸς νοῦς φθαρτός». Lat. transl. t. 20 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 162 vF: (Jacobus of Venice's transl.) «Non reminiscimur autem: quia hoc quidem impassibile: passivus vero intellectus corruptibilis»; (M. Sophianus' transl.): «sed non meminimus: quia hoc quidem impatibile est: intellectus autem passivus corruptibilis, et nihil sine eo intelligit»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 443 ): «Et non reminiscimur, quia iste est non passibilis, et intellectus passibilis est corruptibilis, et sine hoc nihil intelligit». 98 A RISTOTELES , Probl., XXX, 5 , 955 b 21 - 956 a 10 : «ἢ ὅτι ὁ θεὸς ὄργανα ἐν ἑαυτοῖς ἡµῖν δέδωκε δύο, ἐν οἷς χρησόµεθα τοῖς ἐκτὸς ὀργάνοις, σώµατι µὲν χεῖρα, ψυχῇ δὲ νοῦν. ἔστι γὰρ καὶ ὁ νοῦς τῶν φύσει ἐν ἡµῖν ὥσπερ ὄργανον ὑπάρχων· αἱ δὲ ἄλλαι ἐπιστῆµαι καὶ τέχναι τῶν ὑφ' ἡµῶν ποιητῶν εἰσίν, ὁ δὲ νοῦς τῶν φύσει. καθάπερ οὖν τῇ χειρὶ οὐκ εὐθὺς γενόµενοι χρώµεθα βέλτιστα, ἀλλ' ὅταν ἡ φύσις αὐτὴν ἐπιτελέσῃ (προϊούσης γὰρ τῆς ἡλικίας ἡ χεὶρ µάλιστα δύναται ἀποτελεῖν τὸ ἑαυτῆς ἔργον), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ νοῦς τῶν φύσει οὐ εὐθὺς ἀλλ' ἐπὶ γήρως ἡµῖν µάλιστα παραγίνεται καὶ τότε ἀποτελεῖται µάλιστα, ἂν µὴ ὑπό τινος πηρωθῇ, καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα τὰ φύσει ὑπάρχοντα. ὕστερον δὲ τῆς τῶν χειρῶν δυνάµεως ὁ νοῦς παραγίνεται ἡµῖν, ὅτι καὶ τὰ τοῦ νοῦ ὄργανά ἐστι τῶν τῆς χειρός. ἔστι γὰρ νοῦ D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 87 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. µὲν ὄργανον ἐπιστήµη (τούτῳ γάρ ἐστι χρήσιµος, καθάπερ αὐλοὶ αὐλητῇ), χειρῶν δὲ πολλὰ τῶν φύσει ὄντων· ἡ δὲ φύσις αὐτή τε ἐπιστήµης πρότερον, καὶ τὰ ὑπ' αὐτῆς γινόµενα. ὧν δὲ τὰ ὄργανα πρότερα, καὶ τὰς δυνάµεις πρότερον εἰκὸς ἐγγίνεσθαι ἡµῖν· τούτοις γὰρ χρώµενοι ἕξιν λαµβάνοµεν, καὶ ἔχει ὁµοίως τὸ ἑκάστου ὄργανον πρὸς αὐτό· καὶ ἀνάπαλιν, ὡς τὰ ὄργανα πρὸς ἄλληλα, οὕτω τὰ ὄργανα πρὸς αὐτά. ὁ µὲν οὖν νοῦς διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν πρεσβυτέροις οὖσιν ἡµῖν µᾶλλον ἐγγίνεται. µανθάνοµεν δὲ θᾶττον νεώτεροι ὄντες διὰ τὸ µηδέν πω ἐπίστασθαι. ὅταν δὲ ἐπιστώµεθα, οὐκέτι ὁµοίως δυνάµεθα. δυνάµεθα δὲ ἔχεσθαι, καθάπερ καὶ µνηµονεύοµεν µᾶλλον οἷς ἂν ἕωθεν πρῶτον ἐντυγχάνωµεν, ἔπειτα προϊούσης τῆς ἡµέρας οὐκέτι ὁµοίως διὰ τὸ πολλοῖς ἐντετυχηκέναι». Porzio's translation here is the same as that of Theodorus Gaza's: cfr. ed. Apud Iunctas, vol. VII, f. 87 rC- 87 vG. 99 Maybe: A RISTOTELES , De cael., II, 3 , 286 a 7 - 11 : «Ἡ δ' αἰτία περὶ αὐτῶν ἐνθένδε ληπτέα. Ἕκαστόν ἐστιν, ὧν ἐστιν ἔργον, ἕνεκα τοῦ ἔργου. Θεοῦ δ' ἐνέργεια ἀθανασία· τοῦτο δ' ἐστὶ ζωὴ ἀΐδιος. ὥστ' ἀνάγκη τῷ θεῷ κίνησιν ἀΐδιον ὑπάρχειν. Ἐπεὶ δ' ὁ οὐρανὸς τοιοῦτος (σῶµα γάρ τι θεῖον), διὰ τοῦτο ἔχει τὸ ἐγκύκλιον σῶµα, ὃ φύσει κινεῖται κύκλῳ ἀεί». Lat. transl. t. 17 , ed. Apud Iunctas, vol. V, f. 105 vL-M: «Causa autem de ipsis hinc summenda est. Eorum unum quodque, quorum est opus, est gratia operis: Dei autem operatio immortalis est: hoc autem est vita sempiterna: itaque necesse est motum sempiternum Deo inesse. Quoniam autem coelum tale est (corpus enim quoddam divinum est) ob hoc habet circulare corpus, quod natura circulariter movetur semper». 100 A RISTOTELES , Hist. animal., VIII, 1 , 588 a 29 - 588 b 4 : «ὡς γὰρ ἐν ἀνθρώπῳ τέχνη καὶ σοφία καὶ σύνεσις, οὕτως ἐνίοις τῶν ζῴων ἐστί τις ἑτέρα τοιαύτη φυσικὴ δύναµις. Φανερώτατον δ' ἐστὶ τὸ τοιοῦτον ἐπὶ τὴν τῶν παίδων ἡλικίαν βλέψασιν· ἐν τούτοις γὰρ τῶν µὲν ὕστερον ἕξεων ἐσοµένων ἔστιν ἰδεῖν οἷον ἴχνη καὶ σπέρµατα, διαφέρει δ' οὐδὲν ὡς εἰπεῖν ἡ ψυχὴ τῆς τῶν θηρίων ψυχῆς κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον, ὥστ' οὐδὲν ἄλογον εἰ τὰ µὲν ταὐτὰ τὰ δὲ παραπλήσια τὰ δ' ἀνάλογον ὑπάρχει τοῖς ἄλλοις ζῴοις». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 78 vI-L: «ut enim in homine ars, sapientia, prudentia, sic in nonnullis brutis inest vis quaedam eiusmodi altera naturalis. Constat hoc ita esse plane augumento puerilis aetatis, in qua futurorum habitum quasi vestigia, et semina videris: et tamen nihil per id tempus animam hominis differre a belluarum anima prope dixerim. Itaque nihil remotum a ratione est, si partim eadem, partim similia, partim ex proportione in caeteris animalibus habentur». 101 Maybe: A VERROES , In Arist. Phys., I, Prooem., ed. Apud Iunctas, vol. IV, f. 2 rD-E. 102 A RISTOTELES , Metaph., XII, 7 , 1072 b 14 - 16 : «ἐκ τοιαύτης ἄρα ἀρχῆς ἤρτηται ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ φύσις. διαγωγὴ δ' ἐστὶν οἵα ἡ ἀρίστη µικρὸν χρόνον ἡµῖν (οὕτω γὰρ ἀεὶ ἐκεῖνο· ἡµῖν µὲν γὰρ ἀδύνατον)». Lat. transl. t. 39 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 321 vH: «Degentia vero, qualis nobis pauco tempore, optima illi est: siquidem ita 88 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. semper illud est, nobis autem impossibile est». 103 Ibid., comm. 39 , f. 322 rB ff. 104 That is to say, the faculties of the soul are primarily located in the heart: cfr. A RISTOTELES , De somno 3 , 458 a 28 - 29 ; De gen. animal, II, 6 , 743 b 28 - 29 y 744 a 29 ; De iuv. et senect., 4 , 469 b 10 ; De part. animal., II, 7 , 652 b 20 - 27 y 653 a 29 - 30 ; III 4 , 667 a 17 ; 7 , 670 a 23 ; IV 13 , 696 b 17 . 105 A RISTOTELES , De iuv. et senect., 4 , 469 b 10 . 106 A RISTOTELES , De motu animal., 10 , 703 a 28 - 703 b 1 : «ὑποληπτέον δὲ συνεστάναι τὸ ζῷον ὥσπερ πόλιν εὐνοµουµένην. ἔν τε γὰρ τῇ πόλει ὅταν ἅπαξ συστῇ ἡ τάξις, οὐδὲν δεῖ κεχωρισµένου µονάρχου, ὃν δεῖ παρεῖναι παρ' ἕκαστον τῶν γινοµένων, ἀλλ' αὐτὸς ἕκαστος ποιεῖ τὰ αὑτοῦ ὡς τέτακται, καὶ γίνεται τόδε µετὰ τόδε διὰ τὸ ἔθος· ἔν τε τοῖς ζῴοις τὸ αὐτὸ τοῦτο διὰ τὴν φύσιν γίνεται καὶ τῷ πεφυκέναι ἕκαστον οὕτω συστάντων ποιεῖν τὸ αὑτοῦ ἔργον, ὥστε µηδὲν δεῖν ἐν ἑκάστῳ εἶναι ψυχήν, ἀλλ' ἔν τινι ἀρχῇ τοῦ σώµατος οὔσης τἆλλα ζῆν µὲν τῷ προσπεφυκέναι, ποιεῖν δὲ τὸ ἔργον τὸ αὑτῶν διὰ τὴν φύσιν». Porzio's translation here is not that of N. Leo Tomaeus', which is present in the cited edition Apud Iunctas; neither it is that of William of Moerbeke's (cfr. vol. VI, f. 42 vI-K). 107 A RISTOTELES , De an., II, 3 , 415 a 9 - 12 : «οἷς µὲν γὰρ ὑπάρχει λογισµὸς τῶν φθαρτῶν, τούτοις καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, οἷς δ' ἐκείνων ἕκαστον, οὐ πᾶσι λογισµός, ἀλλὰ τοῖς µὲν οὐδὲ φαντασία, τὰ δὲ ταύτῃ µόνῃ ζῶσιν». Lat. transl. t. 32 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 65 vE: (Jacobus of Venice's transl.) «Quibus enim inest ratiocinatio corruptibilium, his et reliqua omnia: quibus autem illorum unumquodque, non omnibus ratiocinatio: sed quibusdam quidem neque imaginatio: alia autem hac sola vivunt»; (M. Sophianus' transl.): «in quibus enim mortalium inest ratio, iis quoque reliqua omnia insunt: in quibus autem unumquodque illorum, in iis non omnibus inest ratio. Sed quibusdam ne phantasia quidem: quaedam, hac sola vivunt»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 177 ): «Omne enim ex rebus corruptibilibus habens cognitionem, habet omnia alia. Quod autem habet unum illorum, non est necesse ut habeat cognitionem: sed quaedam non habent imaginationem, quaedam vivunt per ista tantum». 108 A RISTOTELES , De an., I, 3 , 407 a 6 - 17 : «ὁ δὲ νοῦς εἷς καὶ συνεχὴς ὥσπερ καὶ ἡ νόησις· ἡ δὲ νόησις τὰ νοήµατα· ταῦτα δὲ τῷ ἐφεξῆς ἕν, ὡς ὁ ἀριθµός, ἀλλ' οὐχ ὡς τὸ µέγεθος· διόπερ οὐδ' ὁ νοῦς οὕτω συνεχής, ἀλλ' ἤτοι ἀµερὴς ἢ οὐχ ὡς µέγεθός τι συνεχής. πῶς γὰρ δὴ καὶ νοήσει, µέγεθος ὤν, πότερον ὁτῳοῦν τῶν µορίων τῶν αὑτοῦ, µορίων δ' ἤτοι κατὰ µέγεθος ἢ κατὰ στιγµήν, εἰ δεῖ καὶ τοῦτο µόριον εἰπεῖν; εἰ µὲν οὖν κατὰ στιγµήν, αὗται δ' ἄπειροι, δῆλον ὡς οὐδέποτε διέξεισιν· εἰ δὲ κατὰ µέγεθος, πολλάκις ἢ ἀπειράκις νοήσει τὸ αὐτό. φαίνεται δὲ καὶ ἅπαξ ἐνδεχόµενον. εἰ δ' ἱκανὸν θιγεῖν ὁτῳοῦν τῶν µορίων, τί δεῖ κύκλῳ κινεῖσθαι, ἢ καὶ ὅλως µέγεθος ἔχειν;» Lat. transl. t. 47 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, ff. 24 vF- 24 rB: (Jacobus of Venice's transl.) «Intellectus autem unus et continuus est, sicut Intelligentia: Intelligentia D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 89 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. autem sicut intelligibilia: Haec autem eo quod consequenter, unum: sicut numerus, sed non sicut magnitudo: propter quod quidem neque intellectus sic continuus, sed aut impartibilis, aut non sicut magnitudo aliqua continuus. Qualiter enim intelliget magnitudo cum sit qualibet partium ipsius: parte autem aut secundum magnitudinem, aut secundum punctum: si oportet et hoc dicere partem. siquidem igitur secundum punctum, haec autem infinita, manifestum est quoniam nequaquam pertransibit: Si vero secundum magnitudinem, multotiens et infinities intelliget idem: videtur autem et semel contingens. Si autem sufficiens qualibet partium tangere: quid oportet circulo moveri, aut et omnino magnitudinem habere?»; (M. Sophianus' transl.): «Intellectus autem unus est et continuus, ut etiam intellectio: Intellectio autem est ea quae intelliguntur: quae quia deinceps sunt, unum sunt ut numerus, et non ut magnitudo. Quam ob rem nec Intellectus hoc pacto continuus est, sed aut carens partibus, aut non ut magnitudo aliqua continuus. Nam quo tandem pacto si magnitudo sit, qualibet suarum intelliget partium? atque adeo partium, quae vel in magnitudine, vel in puncto consistant: si modo oporteat id quoque partem vocare. Si igitur puncto, ea autem sunt infinita, constat eum nunquam pertransiturum: sin magnitudine, saepius aut infinities idem intelliget, cum tamen videatur vel semel fieri posse. Quod si sat sit tangere qualibet partium, quid oportet in orbem moveri, aut omnino magnitudinem habere?»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 64 ): «Intellectus autem est unus et continuus, et similiter intellectum; et intellectum est res intellecte; et iste sunt une secundum consequentiam, sicut mensura sine magnitudine. Et ideo intellectus etiam non est continuus hoc modo, sed aut est indivisibilis aut est aliquod continuum non sicut magnitudo. Nullo enim modo possumus dicere quomodo intellegit per aliquam partem partium eius, quecumque pars sit idem. Et intelligere per aliquam partem aut erit per magnitudinem aut per punctum. Et punctus est infinitus; manifestum est igitur quod non pertransit ipsum in aliqua hora. Et si intelligit per magnitudinem, intelligit multotiens et infinities, sed nos videmus intelligere semel possibile esse. Si igitur sufficit tangere per unam partem, quecunque pars sit, in quo indiget moveri circulariter, et universaliter, quod ex eo fiat magnitudo?» 109 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 9 , 432 a 22 - 432 b 7 ; Lat. transl. tt. 41 - 42 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, ff. 189 vD- 190 rC; ed. F. S. Crawford, pp. 508 - 510 . 110 Cfr. A RISTOTELES , De an., II, 2 , 413 a 33 ; Lat. transl. t. 15 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 57 rB-C; ed. F. S. Crawford, p. 154 . 111 Cfr. A RISTOTELES , Phys., II, 1 , 193 b 2 - 5 ; A VERROES , In Arist. Phys., II, t. comm. 12 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, f. 52 rE- 52 vH. 112 A RISTOTELES , De an., III, 4 , 430 a 1 - 2 : «δυνάµει δ' οὕτως ὥσπερ ἐν γραµµατείῳ ᾧ µηθὲν ἐνυπάρχει ἐντελεχείᾳ γεγραµµένον· ὅπερ συµβαίνει ἐπὶ τοῦ νοῦ». Lat. transl. t. 14 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 158 rB (ed. F. S. Crawford, p. 428 ); Lat. transl. of Argyropylus cit., p. 56 : «oportet autem in ipso nihil esse perinde atque in 96 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. 145 A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 b 18 - 24 : «ὁ δὲ νοῦς ἔοικεν ἐγγίνεσθαι οὐσία τις οὖσα, καὶ οὐ φθείρεσθαι. µάλιστα γὰρ ἐφθείρετ' ἂν ὑπὸ τῆς ἐν τῷ γήρᾳ ἀµαυρώσεως, νῦν δ' ὥσπερ ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων συµβαίνει· εἰ γὰρ λάβοι ὁ πρεσβύτης ὄµµα τοιονδί, βλέποι ἂν ὥσπερ καὶ ὁ νέος. ὥστε τὸ γῆρας οὐ τῷ τὴν ψυχήν τι πεπονθέναι, ἀλλ' ἐν ᾧ, καθάπερ ἐν µέθαις καὶ νόσοις». Lat. transl. t. 65 : Porzio's translation here is very similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 33 rC. 146 A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 b 24 - 30 : «καὶ τὸ νοεῖν δὴ καὶ τὸ θεωρεῖν µαραίνεται ἄλλου τινὸς ἔσω φθειροµένου, αὐτὸ δὲ ἀπαθές ἐστιν. τὸ δὲ διανοεῖσθαι καὶ φιλεῖν ἢ µισεῖν οὐκ ἔστιν ἐκείνου πάθη, ἀλλὰ τουδὶ τοῦ ἔχοντος ἐκεῖνο, ᾗ ἐκεῖνο ἔχει. διὸ καὶ τούτου φθειροµένου οὔτε µνηµονεύει οὔτε φιλεῖ· οὐ γὰρ ἐκείνου ἦν, ἀλλὰ τοῦ κοινοῦ, ὃ ἀπόλωλεν· ὁ δὲ νοῦς ἴσως θειότερόν τι καὶ ἀπαθές ἐστιν». Lat. transl. t. 66 : Porzio's translation here is very similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 34 rA. 147 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 159 ff. Lat. transl. f. 27 va. 148 Cfr. T HEMISTIUS , In Arist. libros de anima paraphrasis, ed. R. Heinze, p. 29 , 24 - 25 . Lat. transl., p. 72 . 149 Cfr. T HEMISTIUS , In Arist. libros de anima paraphrasis, ed. R. Heinze, p. 30 , 1 - 5 . Lat. transl., p. 73 . 150 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 159 , 9 - 15 . Lat. transl. f. 27 va. 151 Cfr. supra, n. 146 . 152 Cfr. infra cap 18 , p. 79 . 153 A RISTOTELES , De an., I, 5 , 411 b 14 - 19 : «ἀπορήσειε δ' ἄν τις καὶ περὶ τῶν µορίων αὐτῆς, τίν' ἔχει δύναµιν ἕκαστον ἐν τῷ σώµατι. εἰ γὰρ ἡ ὅλη ψυχὴ πᾶν τὸ σῶµα συνέχει, προσήκει καὶ τῶν µορίων ἕκαστον συνέχειν τι τοῦ σώµατος. τοῦτο δ' ἔοικεν ἀδυνάτῳ· ποῖον γὰρ µόριον ἢ πῶς ὁ νοῦς συνέξει, χαλεπὸν καὶ πλάσαι». Lat. transl. t. 92 : Porzio's translation here is very similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 46 rC. 154 Cfr. J OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, p. 200 , 2 - 5 . Lat. transl. f. 34 ra. 155 Cfr. supra cap. 10 , p. 53 . 156 Cfr. infra cap. 17 , pp. 74 - 75 . 157 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 18 - 430 a 10 ; Lat. transl. tt. 5 - 16 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, ff. 138 vE ff. (ed. F. S. Crawford, pp. 387 ff.) 158 Cfr. A RISTOTELES , Metaph., VII, 1 , 1028 a 30 - 1028 b 1 ; Lat. transl. t. 4 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 154 vH-I. 159 Cfr. A SCLEPIUS , In Aristotelis metaphysicorum libros A-Z commentaria, ed. M. Hayduck, p. 377 , 6 ff. D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 97 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. 160 Cfr. infra cap. 17 , pp. 74 - 75 . 161 A RISTOTELES , De part. animal., I, 1 , 641 a 32 - 641 b 4 : «Ἀπορήσειε δ' ἄν τις εἰς τὸ νῦν λεχθὲν ἐπιβλέψας, πότερον περὶ πάσης ψυχῆς τῆς φυσικῆς ἐστι τὸ εἰπεῖν ἢ περί τινος. Εἰ γὰρ περὶ πάσης, οὐδεµία λείπεται παρὰ τὴν φυσικὴν ἐπιστήµην φιλοσοφία. Ὁ γὰρ νοῦς τῶν νοητῶν. Ὥστε περὶ πάντων ἡ φυσικὴ γνῶσις ἂν εἴη· τῆς γὰρ αὐτῆς περὶ νοῦ καὶ τοῦ νοητοῦ θεωρῆσαι, εἴπερ πρὸς ἄλληλα, καὶ ἡ αὐτὴ θεωρία τῶν πρὸς ἄλληλα πάντων, καθάπερ καὶ περὶ αἰσθήσεως καὶ τῶν αἰσθητῶν». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 119 rC-D: «Sed quaeret quispiam, animadvertens ad id, quod modo dixi, utrum de anima omni dicere naruralis scientiae intersit, an de aliqua una. At si de omni, nulla certe praeter naturalem philosophiam relinquetur scientia. Intellectus enim, sive mens rerum intelligibilium est: itaque rerum omnium notiones naturalis una tenebit. Est enim eiusdem scientiae, ut tam de intellectu, quam de re intelligibili doceat, siquidem eadem contemplatio omnium est inter se coniunctorum, sicut sensus etiam, et rei sensibilis». 162 Cfr. A RISTOTELES , Metaph., VI, 1 , 1026 a 6 - 31 ; Lat. transl. tt. 2 - 3 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, ff. 145 vG ff. 163 Cfr. supra n. 161 . 164 A RISTOTELES , Metaph., VI, 1 , 1026 a 27 - 28 : «εἰ µὲν οὖν µὴ ἔστι τις ἑτέρα οὐσία παρὰ τὰς φύσει συνεστηκυίας, ἡ φυσικὴ ἂν εἴη πρώτη ἐπιστήµη». Lat. transl. t. 3 , ed. Apud Iunctas, vol. VIII, f. 146 vL: «Si igitur non fuerit substantia aliqua alia a substantiis existentibus natura, tunc prima scientia est naturalis». 165 Cfr. infra cap. 21 , pp. 82 ff. 166 Cfr. S IMPLICIUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 241 , 35 - 242 , 15 ; Lat. transl., ff. 108 v- 109 r. 167 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 a 32 - 736 b 5 : «οὔτε γὰρ ὡς ἄψυχον ἂν θείη τις τὸ κύηµα κατὰ πάντα τρόπον ἐστερηµένον ζωῆς· οὐδὲν γὰρ ἧττον τά τε σπέρµατα καὶ τὰ κυήµατα τῶν ζῴων ζῇ τῶν φυτῶν, καὶ γόνιµα µέχρι τινός ἐστιν. ὅτι µὲν οὖν τὴν θρεπτικὴν ἔχουσι ψυχὴν φανερόν (δι' ὅτι δὲ ταύτην πρῶτον ἀναγκαῖόν ἐστι λαβεῖν ἐκ τῶν περὶ ψυχῆς διωρισµένων ἐν ἄλλοις φανερόν), προϊόντα δὲ καὶ τὴν αἰσθητικὴν καθ' ἣν ζῷον * * *· οὐ γὰρ ἅµα γίγνεται ζῷον καὶ ἄνθρωπος οὐδὲ ζῷον καὶ ἵππος, ὁµοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων· ὕστατον γὰρ γίγνεται τὸ τέλος, τὸ δ' ἴδιόν ἐστι τὸ ἑκάστου τῆς γενέσεως τέλος». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 rC-D: «Conceptum enim inanimatum esse nemo statuerit vita omnis modis privatum: quippe cum nihilominus semina, et conceptus animalium vivant, quam stirpes, et aliquandiu prolifica sunt. Ergo animam in iis habere vegetalem palam est. Sed quamobrem eam primum haberi necesse sit, ex iis, quae alibi De anima disseruimus, apertum est. Sensualem etiam, qua animal est, tempore procedente recipi, et rationalem, qua homo, certum est. Non enim simul et animal fit et homo, nec animal et equus. Eademque in caeteris animalibus ratio est. Finis enim postea contingit. Proprium autem est finis cuiusque generationis». 98 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. 168 A RISTOTELES , De an., II, 5 , 417 b 16 - 19 : «τοῦ δ' αἰσθητικοῦ ἡ µὲν πρώτη µεταβολὴ γίνεται ὑπὸ τοῦ γεννῶντος, ὅταν δὲ γεννηθῇ, ἔχει ἤδη, ὥσπερ ἐπιστήµην, καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι». Lat. transl. t. 59 : Porzio's translation here is that of Jacobus of Venice's: cfr. ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 80 rB-C. 169 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 26 - 27 : «λείπεται δὴ τὸν νοῦν µόνον θύραθεν ἐπεισιέναι καὶ θεῖον εἶναι µόνον». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vG: «Restat igitur ut mens sola extrinsecus accedat, eaque sola divina sit». 170 Cfr. A VERROES , In Arist. De an., II, comm. 59 , ed. F. S. Crawford, p. 219 : «Et prima transmutatio sentientis, que est similis transmutationi hominis de ignorantia ad scientiam per Doctorem, est transmutatio que fit per agens generans animal, non a sensibilibus. Et innuit differentiam inter primam perfectionem factam in sensu et ultimam. Opinatur enim quod prima perfectio sensus fit ab intelligentia agenti, ut declaratur in libro Animalium; secunda autem perfectio fit a sensibilibus. Deinde dixit: ita quod, cum fuerit factum, etc. Idest, ita quod, cum prima virtus fuerit facta, statim sentiet, nisi aliquid impediat, aut sensibilia non sint presentia. Et hoc est simile scientie que est in sciente qui non utitur scientia. Deinde dixit: et sentire est sicut scire. Idest, et ultima perfectio sensus, que est comprehendere sensibilia in actu et considerare in eis, simile est uti scientia et consideratione. Deinde dixit: Et quod est in actu est simile ad considerare. Idest, sentire in actu simile est ad considerare et scire. Deinde dixit: Sed differunt, etc. Idest, sed prima perfectio sensus differt a scientia scientis que est in actu quando non considerat in hoc quod movens primam perfectionem in sensu et extrahens eam in secundam sunt extrinseca sensata, ut visibilia, et movens scientem de prima perfectione in secundam est aliquid copulatum cum anima copulatione in esse». 171 Cfr. supra, n. 167 . 172 Cfr. A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 12 - 16 ; Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, 74 rE-F. 173 Cfr. A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 8 - 12 : «Τὴν µὲν οὖν θρεπτικὴν ψυχὴν τὰ σπέρµατα καὶ τὰ κυήµατα τὰ µήπω χωριστὰ δῆλον ὅτι δυνάµει µὲν ἔχοντα θετέον, ἐνεργείᾳ δ' οὐκ ἔχοντα πρὶν ἢ καθάπερ τὰ χωριζόµενα τῶν κυηµάτων ἕλκει τὴν τροφὴν καὶ ποιεῖ τὸ τῆς τοιαύτης ψυχῆς ἔργον». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 rE: «Animam igitur vegetalem in seminibus, conceptibus, scilicet nondum separatis haberi potentia statuendum est, non actu, priusquam eo modo, quo conceptus, qui iam separantur, cibum trahant, et officio eius animae fungantur». 174 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 13 - 15 : «ἑποµένως δὲ δῆλον ὅτι καὶ περὶ τῆς αἰσθητικῆς λεκτέον ψυχῆς καὶ περὶ τῆς νοητικῆς· πάσας γὰρ ἀναγκαῖον δυνάµει πρότερον ἔχειν ἢ ἐνεργείᾳ. ἀναγκαῖον δὲ ἤτοι µὴ οὔσας πρότερον ἐγγίγνεσθαι πάσας ἢ πάσας προϋπαρχούσας ἢ τὰς µὲν τὰς δὲ µή, καὶ ἐγγίγνεσθαι ἢ ἐν τῇ ὕλῃ µὴ εἰσελθούσας ἐν τῷ τοῦ ἄρρενος σπέρµατι ἢ ἐνταῦθα µὲν ἐκεῖθεν D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 99 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. ἐλθούσας, ἐν δὲ τῷ ἄρρενι ἢ θύραθεν ἐγγιγνοµένας ἁπάσας ἢ µηδεµίαν ἢ τὰς µὲν τὰς δὲ µή». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 rF: «de anima quoque sensuali pari modo dicendum est, atque etiam de intellectuali. Omnes enim potentia prius haberi, quam actu, necesse est. Sed aut omnes contingere, cum ante non fuerint, necesse est, aut omnes, cum ante fuerint, aut partim cum ante non fuerint, partim cum ante fuerint: et contingere aut in materia non subeuntes semen maris, aut eo quidem inde venientes. Sed in mare aut omnes extrinsecus contingere, aut nullam, aut partim extrinsecus, partim non extrinsecus». 175 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 21 - 24 : «ὅτι µὲν τοίνυν οὐχ οἷόν τε πάσας προϋπάρχειν φανερόν ἐστιν ἐκ τῶν τοιούτων· ὅσων γάρ ἐστιν ἀρχῶν ἡ ἐνέργεια σωµατική, δῆλον ὅτι ταύτας ἄνευ σώµατος ἀδύνατον ὑπάρχειν, οἷον βαδίζειν ἄνευ ποδῶν». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vG: «Caeterum omnes ante esse impossibile rationibus his esse ostenditur. Quorum enim principiorum actio est corporalis haec sine corpore inesse non posse certum est, videlicet ambulare sine pedibus». 176 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 24 - 27 : «ὥστε καὶ θύραθεν εἰσιέναι ἀδύνατον· οὔτε γὰρ αὐτὰς καθ' αὑτὰς εἰσιέναι οἷόν τε ἀχωρίστους οὔσας οὔτ' ἐν σώµατι εἰσιέναι· τὸ γὰρ σπέρµα περίττωµα µεταβαλλούσης τῆς τροφῆς ἐστιν». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vG-H: «itaque extrinsecus ea venire impossibile est. Nec enim ipsa per se accedere possunt, cum inseparabilia sint, neque cum corpore. Semen enim excrementum alimenti mutati est». 177 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 736 b 26 - 28 : «λείπεται δὴ τὸν νοῦν µόνον θύραθεν ἐπεισιέναι καὶ θεῖον εἶναι µόνον. οὐθὲν γὰρ αὐτοῦ τῇ ἐνεργείᾳ κοινωνεῖ <ἡ> σωµατικὴ ἐνέργεια». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vG-H: «Restat igitur ut mens sola extrinsecus accedat, eaque sola divina sit. Nihil enim cum eius actione communicat actio corporalis». 178 Ibidem. 179 Cfr. H IPPOCRATES , Aphor., II, 6 . 180 Cfr. A LEXANDER A PHRODISIENSIS , De an., ed. I. Bruns, p. 28 , 14 - 27 ; Lat transl., f. 38 vb. 181 A RISTOTELES , Phys., II, 194 b 13 ; cfr. Auctoritates Arist., ed. J. Hamesse, p. 145 (auct. 65 ). 182 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 736 b 29 - 33 : «Πάσης µὲν οὖν ψυχῆς δύναµις ἑτέρου σώµατος ἔοικε κεκοινωνηκέναι καὶ θειοτέρου τῶν καλουµένων στοιχείων· ὡς δὲ διαφέρουσι τιµιότητι αἱ ψυχαὶ καὶ ἀτιµίᾳ ἀλλήλων οὕτω καὶ ἡ τοιαύτη διαφέρει φύσις». Porzio's translation here is that of Theodorus Gaza's: cfr. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vH-I. 183 A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 b 30 ; Lat. transl. t. 66 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 34 rA. 184 A RISTOTELES , De part. animal., II, 10 , 656 a 7 - 8 . Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. 100 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. VI, f. 142 vG. 185 A RISTOTELES , Eth. Nic., X, 7 , 1177 b 26 - 31 : «ὁ δὲ τοιοῦτος ἂν εἴη βίος κρείττων ἢ κατ' ἄνθρωπον· οὐ γὰρ ᾗ ἄνθρωπός ἐστιν οὕτω βιώσεται, ἀλλ' ᾗ θεῖόν τι ἐν αὐτῷ ὑπάρχει· ὅσον δὲ διαφέρει τοῦτο τοῦ συνθέτου, τοσοῦτον καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς κατὰ τὴν ἄλλην ἀρετήν. εἰ δὴ θεῖον ὁ νοῦς πρὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ ὁ κατὰ τοῦτον βίος θεῖος πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. III, f. 153 rA-B: «Ac talis quidem vita praestantior esset, quam homini conveniat. Non enim quatenus homo est, ita vivet: sed quatenus divinum quid in ipso inest. Quanto autem id praestat composito, tanto quoque eius operatio ab operatione distat, quae ex virtute alia existit. Si igitur intellectus divinum quid est, si ad hominem respiciamus: sic vita quae ex intellectu traducitur, si humanae vitae comparetur, divina etiam ipsa est». 186 A RISTOTELES , De part. animal., I, 5 , 645 a 15 - 22 : «∆ιὸ δεῖ µὴ δυσχεραίνειν παιδικῶς τὴν περὶ τῶν ἀτιµοτέρων ζῴων ἐπίσκεψιν. Ἐν πᾶσι γὰρ τοῖς φυσικοῖς ἔνεστί τι θαυµαστόν· καὶ καθάπερ Ἡράκλειτος λέγεται πρὸς τοὺς ξένους εἰπεῖν τοὺς βουλοµένους ἐντυχεῖν αὐτῷ, οἳ ἐπειδὴ προσιόντες εἶδον αὐτὸν θερόµενον πρὸς τῷ ἰπνῷ ἔστησαν (ἐκέλευε γὰρ αὐτοὺς εἰσιέναι θαρροῦντας· εἶναι γὰρ καὶ ἐνταῦθα θεούς), οὕτω καὶ πρὸς τὴν ζήτησιν περὶ ἑκάστου τῶν ζῴων προσιέναι δεῖ µὴ δυσωπούµενον ὡς ἐν ἅπασιν ὄντος τινὸς φυσικοῦ καὶ καλοῦ». Lat. transl. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 125 vM: «Quamobrem viliorum animalium disputationem, perpensionemque fastidio puerili quodam sprevisse, molesteque tulisse dignum nequaquam est, cum nulla res sit naturae, in qua non mirandum aliquid inditum habeatur. Et quod Heraclitum dixisse ferunt ad eos, qui cum alloqui eum vellent, quod forte in casa furnaria quadam caloris gratia sedentem vidissent, accedere temperatum: ingredi enim eos fidenter iussit, quoniam, inquit, ne huic quidem loco dii desunt immortales. Hoc idem in indaganda quoque natura animantium faciendum est». 187 A RISTOTELES , Phys., I, 9 , 192 a 16 - 19 : «ὄντος γάρ τινος θείου καὶ ἀγαθοῦ καὶ ἐφετοῦ, τὸ µὲν ἐναντίον αὐτῷ φαµεν εἶναι, τὸ δὲ ὃ πέφυκεν ἐφίεσθαι καὶ ὀρέγεσθαι αὐτοῦ κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν». Lat. transl. t. 81 , ed. Apud Iunctas, vol. IV, f. 46 rA: «Quoniam, quia est hic aliquid divinum, quod est bonum et appetibile, dicimus quod hoc est contrarium eius, et est illud, quod est innatum, idest naturaliter appetere, et assimilari ipsum illi». 188 Cfr. S IMPLICIUS , In Arist. Physicorum libros commentaria, ed. H. Diels, pp. 250 , 8 - 252 , 13 . 189 A RISTOTELES , De div. per somn., 2 , 463 b 14 ; Lat. transl., ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 31 rB. 190 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 737 a 7 - 11 : «Τὸ δὲ τῆς γονῆς σῶµα ἐν ᾧ συναπέρχεται †τὸ σπέρµα† τὸ τῆς ψυχικῆς ἀρχῆς, τὸ µὲν χωριστὸν ὂν σώµατος ὅσοις ἐµπεριλαµβάνεταί τι θεῖον (τοιοῦτος δ' ἐστὶν ὁ καλούµενος νοῦς) τὸ δ' ἀχώριστον, – τοῦτο τὸ σῶµα τῆς γονῆς διαλύεται καὶ πνευµατοῦται». Porzio's D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 101 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. translation here is that of Theodorus Gaza's: cfr. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vK-L. 191 Cfr. I OHANNES P HILOPONUS (M ICHAEL E PHESIUS ), In libros de generatione animalium commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 86 , 30 - 87 , 15 . 192 A RISTOTELES , De gen. animal., II, 3 , 737 a 12 - 16 : «διόπερ οὐ δεῖ ζητεῖν ἀεὶ θύραζε αὐτὸ ἐξιέναι, οὐδὲ µόριον οὐθὲν εἶναι τῆς συστάσης µορφῆς ὥσπερ οὐδὲ τὸν ὀπὸν τὸν τὸ γάλα συνιστάντα· καὶ γὰρ οὗτος µεταβάλλει καὶ µόριον οὐθέν ἐστι τῶν συνισταµένων ὄγκων». In this case, Porzio's translation here is similar to that of Gaza's: cfr. ed. Apud Iunctas, vol. VI, f. 74 vL. 193 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 26 . 194 Cfr. I OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 241 , 17 - 242 , 19 ; Lat. transl., f. 40 vb. 195 A RISTOTELES , De an., II, 2 , 413 b 24 - 29 : «περὶ δὲ τοῦ νοῦ καὶ τῆς θεωρητικῆς δυνάµεως οὐδέν πω φανερόν, ἀλλ' ἔοικε ψυχῆς γένος ἕτερον εἶναι, καὶ τοῦτο µόνον ἐνδέχεσθαι χωρίζεσθαι, καθάπερ τὸ ἀΐδιον τοῦ φθαρτοῦ. τὰ δὲ λοιπὰ µόρια τῆς ψυχῆς φανερὸν ἐκ τούτων ὅτι οὐκ ἔστι χωριστά, καθάπερ τινές φασιν· τῷ δὲ λόγῳ ὅτι ἕτερα, φανερόν». Lat. transl. tt. 21 - 22 ; Porzio's translation here is very similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed Apud Iunctas, Suppl. II, f. 59 rC- 59 vE (ed. F. S. Crawford, pp. 159 - 161 ). 196 Cfr. A RISTOTELES , De an., II, 1 , 412 a 27 - 412 b 5 ; Lat. transl. tt. 6 - 7 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 51 rC- 51 vE (ed. F. S. Crawford, pp. 137 - 138 ). 197 Cfr. A RISTOTELES , De an., II, 1 , 413 a 4 - 10 : «ὅτι µὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ χωριστὴ τοῦ σώµατος, ἢ µέρη τινὰ αὐτῆς, εἰ µεριστὴ πέφυκεν, οὐκ ἄδηλον· ἐνίων γὰρ ἡ ἐντελέχεια τῶν µερῶν ἐστὶν αὐτῶν. οὐ µὴν ἀλλ' ἔνιά γε οὐθὲν κωλύει, διὰ τὸ µηθενὸς εἶναι σώµατος ἐντελεχείας. ἔτι δὲ ἄδηλον εἰ οὕτως ἐντελέχεια τοῦ σώµατος ἡ ψυχὴ <ἢ> ὥσπερ πλωτὴρ πλοίου. τύπῳ µὲν οὖν ταύτῃ διωρίσθω καὶ ὑπογεγράφθω περὶ ψυχῆς». Lat. transl. t. 11 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 54 vE-F: (Jacobus of Venice's transl.): «Quodquidem igitur non sit anima separabilis a corpore, aut partes quaedam ipsius, si partibilis apta nata est, non immanifestum est: quarundam enim actus, partium est ipsarum: at vero secundum quasdam nihil prohibet, propter id quod nullius corporis sunt actus. Amplius autem immanifestum, si sit corporis actus anima, sicut nauta navis. Figuraliter quidem igitur sic determinetur et describatur de anima»; (M. Sophianus' transl.): «Animam igitur non esse separabilem a corpore aut partes quasdam eius si partibilis est, non est obscurum: quarundam enim actus partium est ipsarum: nihil tamen obstat quominus aliquae sint, propterea quod nullius sunt corporis actus. Incertum autem adhuc est, an anima ita sit actus corporis: veluti nauta navigii. Ac de anima quidem adumbratione quadam sic explicatum descriptumque sit»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 147 ): «quoniam autem anima non est abstracta a corpore, aut pars eius, si innata est dividi, non latet; est enim quarundam partium perfectio. Sed nichil prohibet ut hoc sit in quibusdam partibus, quia non sunt perfectiones alicuius rei ex 102 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. corpore. Et cum hoc non declaratur utrum anima corpori sit sicut gubernator navi. Secundum igitur hunc modum determinandum est hoc de anima secundum exemplum et descriptionem». 198 A RISTOTELES , De an., II, 3 , 415 a 11 - 12 : «περὶ δὲ τοῦ θεωρητικοῦ νοῦ ἕτερος λόγος». Lat. transl. t. 32 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 65 vF (ed. F. S. Crawford, p. 177 ). 199 A RISTOTELES , De an., II, 3 , 415 a 9 - 12 : «οἷς µὲν γὰρ ὑπάρχει λογισµὸς τῶν φθαρτῶν, τούτοις καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, οἷς δ' ἐκείνων ἕκαστον, οὐ πᾶσι λογισµός, ἀλλὰ τοῖς µὲν οὐδὲ φαντασία, τὰ δὲ ταύτῃ µόνῃ ζῶσιν». Lat. transl. t. 32 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 65 vE: (Jacobus of Venice's transl.) «Quibus enim inest ratiocinatio corruptibilium, his et reliqua omnia: quibus autem illorum unumquodque, non omnibus ratiocinatio: sed quibusdam quidem neque imaginatio: alia autem hac sola vivunt»; (M. Sophianus' transl.): «in quibus enim mortalium inest ratio, iis quoque reliqua omnia insunt: in quibus autem unumquodque illorum, in iis non omnibus inest ratio. Sed quibusdam ne phantasia quidem: quaedam, hac sola vivunt»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 177 ): «Omne enim ex rebus corruptibilibus habens cognitionem, habet omnia alia. Quod autem habet unum illorum, non est necesse ut habeat cognitionem: sed quaedam non habent imaginationem, quaedam vivunt per ista tantum». 200 Cfr. supra, n. 195 . 201 A RISTOTELES , De an., II, 2 , 413 b 29 - 32 : «τῷ δὲ λόγῳ ὅτι ἕτερα, φανερόν· αἰσθητικῷ γὰρ εἶναι καὶ δοξαστικῷ ἕτερον, εἴπερ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι τοῦ δοξάζειν, ὁµοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν εἰρηµένων». Lat. transl. t. 22 ; Porzio's translation here is very similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed Apud Iunctas, Suppl. II, f. 59 vE (ed. F. S. Crawford, pp. 161 ). 202 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 7 , 431 a 14 ff. 203 Cfr. supra n. 199 . 204 Cfr. supra n. 201 . 205 A RISTOTELES , De an., II, 2 , 413 b 13 - 24 ; Lat. transl. tt. 19 - 20 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 58 rB- 58 vE (ed. F. S. Crawford, pp. 157 - 158 ). 206 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 18 - 430 a 10 ; Lat. transl. tt. 5 - 16 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, ff. 138 vE ff. (ed. F. S. Crawford, pp. 387 ff.). 207 Here Porzio seems to speak in general about the agent intellect as far as it was conceived by Alexander of Aphrodisias; not about this text of De anima II, of which Alexander did not say anything. 208 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 5 , 430 a 14 - 15 : «καὶ ἔστιν ὁ µὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς». Lat. transl. t. 18 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 160 vF- 161 rA: (Jacobus of Venice's transl.) «Et est intellectus, hic quidem talis, in omnia fieri: ille vero, in omnia facere: sicut habitus D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 103 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. quidam, sicut lumen»; (M. Sophianus' transl.): «Atque est quidam intellectus talis, quod omnia fiat: quidam, quod omnia faciat, veluti habitus quidam, perinde ac lumen»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 437 ): «Oportet igitur ut in ea sit intellectus, qui est intellectus, secundum quod efficitur omne: et intellectus, qui est intellectus, secundum quod facit ipsum intelligere omne, et intellectus secundum quod intelligit omne, est quasi habitus, qui est quasi lux». 209 A RISTOTELES , De an., II, 3 , 415 a 9 - 12 : «οἷς µὲν γὰρ ὑπάρχει λογισµὸς τῶν φθαρτῶν, τούτοις καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, οἷς δ' ἐκείνων ἕκαστον, οὐ πᾶσι λογισµός, ἀλλὰ τοῖς µὲν οὐδὲ φαντασία, τὰ δὲ ταύτῃ µόνῃ ζῶσιν». Lat. transl. t. 32 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 65 vE: (Jacobus of Venice's transl.) «Quibus enim inest ratiocinatio corruptibilium, his et reliqua omnia: quibus autem illorum unumquodque, non omnibus ratiocinatio: sed quibusdam quidem neque imaginatio: alia autem hac sola vivunt»; (M. Sophianus' transl.): «in quibus enim mortalium inest ratio, iis quoque reliqua omnia insunt: in quibus autem unumquodque illorum, in iis non omnibus inest ratio. Sed quibusdam ne phantasia quidem: quaedam, hac sola vivunt»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 177 ): «Omne enim ex rebus corruptibilibus habens cognitionem, habet omnia alia. Quod autem habet unum illorum, non est necesse ut habeat cognitionem: sed quaedam non habent imaginationem, quaedam vivunt per ista tantum». 210 A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 10 - 13 : «Περὶ δὲ τοῦ µορίου τοῦ τῆς ψυχῆς ᾧ γινώσκει τε ἡ ψυχὴ καὶ φρονεῖ, εἴτε χωριστοῦ ὄντος εἴτε µὴ χωριστοῦ κατὰ µέγεθος ἀλλὰ κατὰ λόγον, σκεπτέον τίν' ἔχει διαφοράν, καὶ πῶς ποτὲ γίνεται τὸ νοεῖν». Lat. transl. t. 1 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 136 rA-B: (Jacobus of Venice's transl.) «De parte autem animae qua cognoscit anima et sapit, sive separabili existente, sive non separabili secundum magnitudinem, sed secundum rationem, considerandum quam habere differentiam, et quomodo quidem fit ipsum intelligere»; (M. Sophianus' transl.): «De ea autem parte animae, qua anima cognoscit et sapit, sive ea sit separabilis, sive etiam non separabilis magnitudine, sed ratione, considerandum est quam habent differentiam, et quonam pacto fiat intelligere»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 379 ): «De parte autem animae perscrutandum est per quam anima cognoscit et intelligit: utrum est pars differens: aut non differens in magnitudine, sed in intentione. Et perscrutandum est, differentia quae sit, et quomodo est formare per intellectum». 211 Ibid., 429 a 13 - 15 : «εἰ δή ἐστι τὸ νοεῖν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι, ἢ πάσχειν τι ἂν εἴη ὑπὸ τοῦ νοητοῦ ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον». Porzio's translation here is similar to that of Jacobus of Venice's: cfr. ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 136 vE. 212 I OHANNES P HILOPONUS , In Arist. libros de anima commentaria, ed. M. Hayduck, pp. 521 , 37 - 522 , 19 . Lat. transl., f. 84 ra-b. 213 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 15 - 18 : «ἀπαθὲς ἄρα δεῖ εἶναι, δεκτικὸν δὲ τοῦ εἴδους καὶ δυνάµει τοιοῦτον ἀλλὰ µὴ τοῦτο, καὶ ὁµοίως ἔχειν, ὥσπερ τὸ 104 S IMONE PORZIO «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. αἰσθητικὸν πρὸς τὰ αἰσθητά, οὕτω τὸν νοῦν πρὸς τὰ νοητά». Lat. transl. t. 3 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 137 rA: (Jacobus of Venice's transl.) «Impassibile ergo oportet esse: susceptivum autem speciei, et potentia huiusmodi, sed non hoc: et similiter se habere sicut sensitivum ad sensibilia, sic intellectivum ad intelligibilia»; (M. Sophianus' transl.): «Ergo impatibile ipsum esse oportet: receptivum vero speciei, et potentia tale, sed non hoc: et similiter habere, ut sensitivum ad sensibilia, sic intellectum ad intelligibilia»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 381 ): «Oportet igitur ut sit non passivum, sed recipit formam: et est in potentia, sicut illud, non illud. Et erit dispositio eius secundum similitudinem, sicut sensus apud sensibilia, sic intellectus apud intelligibilia». 214 T HEMISTIUS , In Arist. libros de anima paraphrasis, ed. R. Heinze, pp. 29 , 36 - 30 , 4 : «περὶ γὰρ τοῦ µὴ κινεῖσθαι τὴν ψυχὴν λέγων τὸν νοῦν οὐσίαν φησὶν οὖσαν ἐγγίγνεσθαι καὶ µὴ φθείρεσθαι, οὐδεµιᾶς οὔσης ἀνάγκης περὶ φθορᾶς νῦν ἐπισκοπεῖν τοῦ νοῦ, διότι µηδὲ περὶ τῆς ἄλλης ψυχῆς, ἀλλ' εἴπερ ἄρα περὶ τοῦ κινεῖσθαι τὸν νοῦν ἢ µὴ κινεῖσθαι. εἶτα ἃ φέρει εἰς σύστασιν τοῦ µὴ φθείρεσθαι τὸν νοῦν, πῶς οὐ ταῦτα ἁρµόσει καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων ἄντικρυς;». Lat. transl., pp. 72 - 73 : «de eo enim quod est non moveri animam cum diceret, ait intellectum substantiam existentem infieri et non corrumpi, nulla existente necessitate de corruptione intellectus nunc considerare, quia neque de alia anima, sed siquidem forte de eo quod est moveri intellectum aut non moveri. Deinde quae infert ad confirmationem eius quod est non corrumpi intellectum, quomodo non haec congruent et in sensibus e diverso?» 215 Cfr. A RISTOTELES , De an., I, 4 , 408 b 18 - 24 ; Lat. transl. t. 65 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 33 rC (ed. F. S. Crawford, p. 87 ). 216 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 29 ff. 217 Cfr supra nn. 210 y 211 . 218 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 b 22 - 29 : «ἀπορήσειε δ' ἄν τις, εἰ ὁ νοῦς ἁπλοῦν ἐστὶ καὶ ἀπαθὲς καὶ µηθενὶµηθὲν ἔχει κοινόν, ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας, πῶς νοήσει, εἰ τὸ νοεῖν πάσχειν τί ἐστιν (ᾗ γάρ τι κοινὸν ἀµφοῖν ὑπάρχει, τὸ µὲν ποιεῖν δοκεῖ τὸ δὲ πάσχειν), ἔτι δ' εἰ νοητὸς καὶ αὐτός; ἢ γὰρ τοῖς ἄλλοις νοῦς ὑπάρξει, εἰ µὴ κατ' ἄλλο αὐτὸς νοητός, ἓν δέ τι τὸ νοητὸν εἴδει, ἢ µεµιγµένον τι ἕξει, ὃ ποιεῖ νοητὸν αὐτὸν ὥσπερ τἆλλα». Lat. transl. tt. 12 - 13 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 157 vD-F: (Jacobus of Venice's transl.) «Dubitabit autem utique aliquis, si intellectus simplex est et impassibilis, et nulli nihil habet commune, sicut dicit Anaxagoras, quomodo intelliget: si intelligere pati aliquid est? Inquantum enim aliquid commune utrisque est, hoc quidem agere, illud vero pati videtur. | Amplius autem si intelligibilis et ipse: aut enim aliis inerit intellectus: si non secundum aliud ipse intelligibilis est, unum autem aliquid intelligibile est specie: si autem sit mixtum, aliquid habebit quod facit intelligibilem ipsum, sicut alia»; (M. Sophianus' transl.): «Sed quaerat quispiam, si intellectus est simplex et impatibilis, nec cum ullo D E HUMANA MENTE DISPUTATIO 105 «FRAGMENTOS DE FILOSOFÍA», nº 10 (2012). Suplemento de textos. ISSN 1132-3329. quidquam habet commune, ut dixit Anaxagoras, quomodo intelliget, si intelligere pati quoddam est? Nam quatenus commune quidpiam utrisque inest, alterum agere, alterum pati videtur. | Praeterea an ipse quoque intelligibilis sit: vel enim caeteris etiam inerit intellectus, si non ipse per aliud est intelligibilis, ac intelligibile unum quoddam est specie: vel aliquod mixtum habebit, quod eum ut reliqua reddat intelligibilem»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, pp. 426 - 427 ): «Et dubitabit homo quod intellectus est simplex, non patiens, et quod impossibile est ut habeat aliquam communicationem cum alia re, sicut dixit Anaxagoras. Quomodo igitur intelligitur quod formare per intellectum est aliqua passio? Quoniam, propter hoc quod aliquid est commune utrique, existimatur quod alterum eorum agit et alterum patitur. | Et etiam utrum est in se intelligibile? Quoniam aut intellectus erit aliarum rerum (si non est intellectum alio modo, sed illud formatum per intellectum fuerit unum in sua forma), aut erit in eo mixtio ab aliquo quod fecit ipsum intellectum, sicut est de aliis». 219 Cfr. A RISTOTELES , De an., III, 4 , 429 a 21 - 24 : «ὥστε µηδ' αὐτοῦ εἶναι φύσιν µηδεµίαν ἀλλ' ἢ ταύτην, ὅτι δυνατός. ὁ ἄρα καλούµενος τῆς ψυχῆς νοῦς (λέγω δὲ νοῦν ᾧ διανοεῖται καὶ ὑπολαµβάνει ἡ ψυχή) οὐθέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων πρὶν νοεῖν». Lat. transl. t. 5 , ed. Apud Iunctas, Suppl. II, f. 138 vE: (Jacobus of Venice's transl.) «Quare neque ipsius est esse naturam neque unam, sed aut hoc, quod possibilis sit. Vocatus utique animae intellectus, dico autem intellectum, quo opinatur et intelligit anima, nihil est actu eorum quae sunt ante intelligere»; (M. Sophianus' transl.): «Ita ut nulla sit eius natura nisi haec, quod possibilis. Ergo qui vocatur animae intellectus, voco autem intellectus quo διανοεῖται et existimat anima, nihil est actu eorum quae sunt antequam intelligat»; (transl. from Arab.; ed. F. S. Crawford, p. 387 ): «Et sic nullam habet naturam nisi istam, scilicet quod est possibilis. Illud igitur de anima, quod dicitur intellectus: et dico intellectum illud, per quod distinguimus et cogitamus: non est in actu aliquod entium, antequam intelligat». 220 Cfr. supra n. 218 . 221 Cfr. A LEXANDER A PHRODISIENSIS , De an., ed. I. Bruns, p. 86 , 14 - 23 : «καὶ ἐπεί ἐστιν ὁ κατ' ἐνέργειαν νοῦς οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸ εἶδος τὸ νοούµενον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως ἐδείχθη, ὁ ἐν ἕξει νοῦς (οὗτος δέ ἐστιν ὁ νοεῖν ἐπ' αὐτοῦ δυνάµενος καὶ τὰ τῶν νοητῶν εἴδη λαµβάνειν καθ' αὑτά), οὗτος ἤδη δύναται καὶ αὑτὸν νοεῖν. ἐπεὶ γὰρ τὸ νοούµενον εἶδος αὐτός ἐστιν, εἴ γε νοῶν ὃ νοεῖ γίνεται, ὁ ἄρ' ἕξιν ἔχων τοῦ τὰ εἴδη νοεῖν, οὗτος ἕξιν καὶ δύναµιν ἔχει τοῦ νοεῖν ἑαυτόν. ὃ γὰρ δύναται νοεῖν, τοῦτο αὐτὸ αὐτὸς νοῶν γίνεται, καὶ ἔστιν ὅταν νοῇ προηγουµένως µὲν καὶ καθ' αὑτὸν νοῶν τὸ νοητὸν εἶδος, κατὰ συµβεβηκὸς δὲ ἑαυτὸν τῷ συµβεβηκέναι αὐτῷ, ὅταν νοῇ, γίνεσθαι ἐκεῖνο, ὃ νοεῖ». Lat. transl., f. 46 va: «et cum nihil aliud sit intellectus in actu, quam intellecta species (quemadmodum in sensu quoque monstratum est) profecto intellectus in habitu (is autem est, qui intelligere se, et intelligibilium rerum species per se recipere potest) se ipsum quoque intelligit. Cum