INOCENCIO III (1198–1216) Y LA UNIVERSITAS STUDIORUM [1203 → 1917/1983/1990] (II) Fecha de recepción: 27 de septiembre de 2015 / Fecha de aceptación: 30 de abril de 2016 Fernando Betancourt–Serna Catedrático de Derecho Romano Universidad de Sevilla
[email protected] Resumen: Como es sabido, tanto en el latín clásico como en la Edad Media y en la Edad Moderna el adjetivo sustantivado universitas designa un conjunto de bienes (universitates rerum) o de personas (universitates personarum). Como también es sabido, la primera denominación que recibe la originaria y original institución de enseñanza de los estudios superiores es la de Studium generale. En 1203 se introduce la denominación de Universitas (magistrorum - scholarium - studiorum generalium). Denominación que durante seis siglos -hasta el XVIII, inclusivecompetirá con aquella y otras denominaciones (Academia - Gimnasio), hasta quedar como única denominación a partir del siglo XIX. No sólo eso, sino que el adjetivo sustantivado universitas, que había tenido -hasta el siglo XIX- significación polivalente ha terminado -en el siglo XX- por ser de significado unívoco. Esto no ocurre con el también adjetivo sustantivado -a partir del siglo XIX- facultas, que conserva su valor polivante. La investigación se basa, principalmente, en las fuentes primarias y secundariamente en los trabajos monografícos que publicaron aquellos ilustres editores de finales del siglo XIX y, para España, de la segunda mitad del siglo XX. Palabras clave: Universitas, Studium Generale, Edad Media, Edad Moderna. Abstract: As we know, in the classic Latin, the Middle ages and the Modern age, the adjective universitas refers to a group of goods (universitates rerum) or persons (universitates personarum). We also know that the first name of the original institution of high studies is Studium generale. In 1203 is introduced the denomination of Universitas (magistrorum-scholarium-studiorum generalium). For six centuries - until the 18th century, included – this name will compete with that one and with other denominations (Academy- Gymnasium), until it remains as the only one in the 19th century.. Furthermore the adjective universitas, that had had – through the 19th century – different meanings, finally has - in the 20th century – only one meaning. This doesn't happen -since the 19th centurywith the adjective facultas, that preserves its polyvalent value. The study is based mainly on primary sources and secondly on monographs published by those illustrious editors since
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 270 Fernando Betancourt-Serna the end of the 19th century and, for Spain, since the second half of the 20th century. Keywords: Universitas, Studium Generale, Middles ages, Modern ages. 3. EL SUSTANTIVO DENOMINATIVO UNIVERSITAS MAGISTRORUM ET SCHOLARIUM EN LA BAJA EDAD MEDIA [PARÍS 1203 →] 3.1 PRECEDENTE (CA. 1180) DE ALEJANDRO III (DE 1159 A 1181): EL SUSTANTIVO DENOMINATIVO GENÉRICO UNIVERSITAS SUPERPUESTO AL SUSTANTIVO DENOMINATIVO STUDIUM THEOLOGIAE. El tomo I del Chartularium Universitatis Parisiensis, aparte la Introductio, presenta una Pars introductoria. Ab Alexandro Papa III usque ad annum MCC, con un total de 55 entradas distribuídas así: i) de la 1 a la 13 del papa Alejandro III, ii) Entrada 14, del papa Urbano III, iii) Entrada 15, del papa Celestino III, y iv) Entradas 16 y 17, del papa Inocencio III. Las restantes 38 entradas corresponden a documentos privados y oficiales no pontificios. De ellos queremos destacar dos de Juan de Salisbury (Entradas 19 y 20), uno de santo Tomás Becket (Entrada 21)1, y ocho (Entradas 23–30) de Pedro de Blois2. Alejandro III3 nace en Siena ca. 1100–1005. Estudia en Bolonia de la cual es Magister, según el testimonio del canonista Huguccio de Pisa4 –cuyo 1 A Sto Tomás Becket se atribuye la traducción al francés del Decretum Magistri Gratiani en los años de su exilio en Francia (1164–1170). LÖFSTEDT, L. (ed.), Gratiani Decretum. La traduction en ancien français du Décret de Gratien. Edition critique par Leena Löfstedt. Societas Scientiarum Fennica–The Finnish Society of Sciences and Letters. Vol. I: Distinciones, Helsinki 1992, p. 213, Vol. II: Causae 1–14, Helsinki 1993, p. 276., Vol. III: Causae 15–29, Helsinki 1996, p. 275 , Vol. IV: Causae 30–36 et De Consecratione, Helsinki 1997, p. 224 , y Vol. V: Observations et explications, Helsinki 2001, p. 482. 2 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Cartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis MDCCCLXXXIX, Introductio p. VII–XXXVI. En p. VIII: “Anno 1200 incipiunt documenta proprie ad Universitatem pertinentia”. Pars Introductoria p. 1–56. Vid. NAZ, R. (ed.), Dictionnaire de Droit Canonique II [Baccalauréat–Cathedraticum] (Paris 1937) s. v. Blois (Pierre de) col. 925– 926 (LAMBERT, A.). 3 CAPPELLI, A., Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell’era cristiana ai nostri giorni. Settima edizione riveduta, corretta e ampliata a cura di Marino Viganò., Milano 2009 Elenco cronológico dei papi e degli antipapi s. v. Alessandro III, Rolando Bandinelli p. 251: 7-20/
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 271 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... pensamiento es objeto de estudio en nuestros días5–. Posiblemente alumno del Magister Gratianus6 y conocedor profundo de la obra de Abelardo y Hugo de San Víctor. Canónigo en Pisa antes de 1150, el Papa Eugenio III (de 1145 a 1153) le hace cardenal en 1150, cardenal presbítero en 1151 y finalmente canciller de la Iglesia romana en en 1153, cargo que desempeña también durante los pontificados de Anastasio IV (de 1153 a 1154) y Adriano IV (de 1154 a 1159). A la muerte de 9/ 1159–39/ 8 / 1181. Vid. DE BEAUFORT, A., Historia de los papas desde S. Pedro hasta nuestros días. Escrita en francés por el Conde A. de Beaufort. Tomo III, Madrid 1845, Capítulo X. Alejandro III p. 234–256, NAZ, R. (ed.), Dictionnaire de Droit Canonique VII [Placentin–Zype (Van den)] (Paris 1965) s. v. Roland Bandinelli col. 702–726 (M. Pacaut), y OTADUY, J., VIANA, A. & SEDANO, J. (ds.), Diccionario General de Derecho Canónico I [A iure–Celibato], Cizur Menor [Navarra] 2012, s. v. Alejandro III pp. 282–290 (José Miguel Viejo-Ximanez). 4 Vid. NAZ, R. (ed.), Dictionnaire de Droit Canonique V [Duacensis (Collectio)–Intérêt et Usure] (Paris 1953) s. v. Huguccio Pisanus ou Ferrarensis col. 1365–1418 (Naz, R.): “† 1210. Décrétiste de l’école de Bologne, né a Pise. Il fut à Bologne le maître d’Innocent III. Il inspira la plupart de ses reforms et fu nommé par lui évêque de Ferrare, où il vécut de 1190 à 1210. On lui doit une Summa, demeurée inédite, qui n’était pas achevée en 1188. Il y a manque le commentaire des causes XXIII– XXVI, qui ya été ajouté entre 1185–1187, par une anonyme d’aprés Van Hove par Jean de Dieu d’après Hurter”, STOLLEIS, M., Juristen. Ein biographisches Lexikon von der Antike bis zum 20. Jahrhundert. Herausgegeben von Michael Stolleis (München 2001) s. v. Huguccio de Pisa (um 1140–1219) pp. 314–315; MÜLLER, J. & DOMINGO, R. (dir.), Juristas universales I. Juristas antiguos, Madrid/Barcelona 2004, s. v. Hugocio da Pisa [Hugoccio da Pisa; Ugoccione da Pisa; Huguccio de Pisa] (ca. 1140–1210) pp. 366–369 (Magdalena Martínez Almira), y OTADUY, J., VIANA, A. & SEDANO, J. (eds.), Diccionario General de Derecho Canónico IV [Filosofía del Derecho–Legislador], Cizur Menor [Navarra], s. v. Hugoccio de Pisa pp. 355–357 (Mª Magdalena Martínez Almira). Vid. infra nn. 110. 5 MACERATINI, R., Ricerche sullo studio giuridico dell’eretico nel diritto romano-cristiano en el diritto canonico classico (Da Graziano ad Uguccione), Verona 1994, Capitolo X. I. a3) Uguccione ed il suo «I Continuatore», y a3,1) Uguccione e la sua Summa: problemática generale pp. 556–623. Vd. D’IRSAY, S., Histoire des universités françaises et étrangères I. Moyen Âge et Renaissance, Paris 1933, p. 89: “[…] le maître de ce dernier–Inocencio III- fut Uguccio (en 1185 envieron), un des plus fameux successeurs de Gratien […]”. 6 Th. DIPLOVATATIUIS, Liber de claris iuris consultis. Pars posterior [1511]. Studia Gratiana post octava Decreti saecularia X. Institutum Gratianum. Curantibus Ios. Forchielli–Alph. STICKLER, M. (Bononiae MCMLXVIII) s. v. Gratianus pp. 7–23, VON SAVIGNY, F. C., Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter. Vierte unveränderter fotomechanischer Nachdruck der zweiten Ausgabe von 1834. Hermann Gentner Verlag, Bad Homburg 1961, KLEINHEYER, G. & SCHRÖDER, J. (eds.), Deutsche und Europäische Juristen aus neun Jahrhunderten. 4.m neubearbeitete und erweiterte Auflage, Heidelberg 1996, s. v. Gratian (Ende 11. Jh.–um 1159) pp. 164–168 (F. Dorn), STOLLEIS, M. (ed.), Juristen. Ein biographisches Lexikon von der Antike bis zum 20. Jahrhundert. Herausgegeben von Michel Stolleis (München 2001) s. v. Gratian (um 1149) pp. 257–260 LANDAU, P. & DOMINGO, R. (ed.), Juristas universals I. Juristas antiguos, Madrid/Barcelona 2004, s. v. Graciano [Graziano; Gratianus] († 1150) pp. 314–319 (Enrique De León), OTADUY, J., VIANA, A. & SEDANO, J. (eds.), Diccionario General de Derecho Canónico IV [Filosofía del Derecho– Legislador], Cizur Menor [Navarra] 2012, s. v. Graciano pp. 239–246; VIEJO XIMÁNEZ, J. M. & IBIROCCHI, I. (ed.) et alii, Dizionario biográfico dei giuristi italiani (XII–XX secolo). Volume I [A– Les], Bologna 2013, s. v. Graziano (XI sec. exeunte–XII sec. ca. me.) pp. 1058A/B–1061A (Orazio Condorelli).
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 272 Fernando Betancourt-Serna este último es elevado al solio pontificio el 7 de septiembre de 1159. Muere en Cività Castellana el 30 de agosto de 1181. La ya mencionada entrada 13, del papa Alejandro III, documento datado ca. 1180, se dirige al Magister Theobaldus de la Schola Theologiae del monasterio de Tours y se refiere a ella con el sustantivo denominativo universitas. Los editores H. Denifle, OP–E. Chatelain plantean la posibilidad de que se dirigiera a las Schola Theologiae de París7. Nosotros nos decidimos por la primera posibilidad. Lo importante aquí es lo siguiente: primero, Alejandro III estudia utrumque ius en Bolonia. Eso es tanto como decir que ha asimilado el vocabulario jurídico romano y superpone el sustantivo denominativo genérico universitas a una Schola monacal. Como veremos, el papa Inocencio III – también jurista formado en Bolonia y de fama universal8– matiza a su predecesor rechazando esa superposición innecesaria para desplazarla a la naciente institución de estudios superiores de París y destinada fundamentalmente a los laicos. Ningún punto de unión más simbólico y bello entre el monacato de la Alta Edad Media y la nueva institución de la Baja Edad Media. En efecto, como dice J.–Y. Tilliette9: 7 DENIFLE, H. (eds.) OP, CHATELAIN, E., Chartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis MDCCCLXXXIX, Pars Introductoria p. 10 (- 11): Entrada 13. Alexander III monet quoddam capitulum, praebendum per biennium concedat canonico Theobaldo, ad hoc ut in scholis theologiae gratia commorari posit. Circa an. 1180 […]: Inde est, quod universitatem vestram affectuose rogantes monemus, quatinus eidem tamquam fratri et canonico vestro […]. NOTA: “Loewenfeld, Epistolae pontificum Romanorum ineditae, p. 200.–Capitulum istud verisimiliter Turonense fuisse apparet ex duabus litteris ibídem praecedentibus. Non minus probabile est, sub “scholis” Parisienses intellegi debere. 8 DIPLOVATATIUS, T., Liber de claris iuris consultis. Pars Posterior [II] (1511]. Studia Gratiana post octava Decreti Saecularia X. Institutum Gratianum. Curantibus Ios. Forchielli–Alph. STICKLER, M., Bononiae MCMLXVIII, s. v. Innocentius III pp. 65–67, NAZ, R. (ed.), Dictionnaire de Droit Canonique V [Duacensis (Collectio)–Intérêt et Usure], Paris 1953, s. v. Innocent III cols. 1365– 1426 (R. Naz). La sistemática de este autor es la siguiente: I. Biographie. II. Innocent III et la primauté du S.-Siège. III. Relations entre le pouvoir spirituel et le pouvoir temporel. IV. Innocent III législateur: 1º. Règles générales. 2º. Des personnes. 3º. Des choses. 4º. Des procés. 5º. Des Délits. 6º. Des peines. 7º. De l’application des peines. V. La croisade contre les infidèles. VI. La croisade contre les hérétiques. Bibliographie. OTADUY, J., VIANA, A. & SEDANO, J. (eds.), Diccionario General de Derecho Canónico I [A iure–Celibato], Cizur Menor [Navarra] 2012, s. v. Inocencio III pp. 603–607 (Heinz-Meinolf Stamm, OFM). Vid. supra n. 106 y vid. infra n. 128. 9 TILLIETTE, J.-Y., Le vocabulaire des écoles monastiques d’après les prescriptions des consuetudines (XIe- XIIe siècles), en WEIJERS, O. (ed.), CIVICIMA. Études sur le vocabulaire intellectuel du Moyen Âge V. Vocabulaire des écoles et des méthodes d’enseignement au moyen âge. Actes du colloque–Rome 21–22 octobre 1989, Turnhout 1992, pp. 60–72, concretamente en pp. 65–66.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 273 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... “Scola. A l’origine de la tradition bénedictine, c’est curieusement dans un sense métaphorique que le mot est d’abord utilisé: dans la règle de Saint Benoît, le seul et unique emploi qui en est fait est pour definir la monastère comme «école du service du seigneur», scola servitii dominici. C’est également le seul sens attesté dans la Règle du Maître où le terme là, revient dix fois […]. Je voudrai seulement citer le commentaire que fait Smaradge à la phrase de Saint Benoît: «Scola», écrit–il, `est un mot grec qui désigne le lieu dò les jeunes gens s´attachent et s´emploient à écouter leurs maîtres. Donc, de même que, las la scola, les enfants apprennent ce qui leur est nécessaire pour le présent et leur será utile dans l’avenir, de la même façon les moines, dan la scola du monastère régulier, doivent apprendre ce qui leur permettra de vivre honnêtement dans le présent et d’être hereuse dans l’avenir”. “Scola, c’est donc d’abord un lieu, et dans le monastère, le lieu réservé aux enfants: c’est là qu’ils tiennent leur chapitre, distinct de celui des adults, c’est là qu’ils Font l’aumône a leurs pauvres, c’est même là qu’on leur rase la tête («Pueri habeant in scola libros, rasoria cum scutellis et ollas ad capita illorum lavanda») et que, parfois, ils prement une légère collation. Mais c’est sourtout là qu’on les réunit pour étudier: «in scola sua sedeant et legant», «in scola docendi sunt de regula et consuetudinibus», «veniant in scolam et legant excelsa voce»[…]”10. Así, pues, así como la Schola monástica –según S. Benito– o catedralicia es un lugar donde estudian los jóvenes monjes, así también el Studium–Universitas es un lugar, aunque distinto de aquél, donde estudian los jóvenes laicos. Se diferencian en los fines, y no en todos sino en algunos, esencialmente en los de utrumque ius y Medicina (para la universitas); no en cambio, en los de Artes y (Filosofía –) Teología. Desde el punto de vista de los fines la mejor delimitación entre la antigua formación de monjes y sacerdotes y la de la universitas la 10 Sobre las scholae Visigóticas, Altomedievales y de la Baja Edad Media en la Península Ibérica, vid. infra 4.3 A y n. 266.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 274 Fernando Betancourt-Serna encontramos en C. E. du Boulay [Bulaeus], en su Historia Universitatis Parisiensis11: “Iam vero ut intellegatur Universitatis status, atque e status Patronatus sitne Laïcus an Ecclesiasticus, definiendum solummodo sibi videri, quid sit Corpus Eccelsiasticum, quid Academicum. Naturam vero utriusque e sine metiendam. Ecclesiastici Corporis has esse partes, haec munera. Altari servire, Confessiones audire, fidem praedicando seminare, sacra demum ministeria obire. Hoc vero unicum Academicum12, docere publice quascunque Artes, quascunque disciplinas, sacras, profanas. Ad docendum porro, non modo non requiri Gradum Clericalem seu Sacerdotalem; quin potius obesse saepe publicae litterarum Professioni; longe enim distantia disjunctaque esse studia, Ecclesiae munia obire et Scholarum. Hinc factum, ut cum iis saepe dispensatum sit de rigore disciplina Ecclesiasticae, qui Sacerdotio adstricti publice docerent. Cedente scilicet sacra lege profanae Professioni ob bonum publicum, uno verbo sacrum ministerium vocari Act. 1 c. 1: τòν χλñρον τñς διαχονίας13. Et Cod. Theodos. Lib. 2. Constantini Clericos appellari qui divino cultui ministeria Religionis impendunt”14. A. Bernardo de Chartres († ca. 1126): condiciones de la vida universitaria 11 EGASSE DU BOULAY, C. [BULAEUS], Historia Universitatis Parisiensis. Authore Caesare Egassio Bulaeo, Eloquentiae emerito Professore, antiquo Rectore et Scriba eiusdem Universitatis. Tomus Quartus [IV] [Ab anno 1300–1400], Parisiis MDCLXVIII, p. 293. 12 Vid. infra 4.6, el empleo del sustantivo denominativo Academia, generalizado en Europa durante los siglos XVI - XVII, en lugar de Universitas Studii. 13 I. M. BOVER, S. I. (ed.), Novi testament biblia graeca et latina. Critico apparatus aucta edidit Ioseph M. Bover, S. I. (†). Olim sacrae scripturae N. T. profesor in Facult. Theol. Coll. Max. Sarrianensis Sancti Ignatii Pont. Commissionis de re bíblica consultor. Editio quinta, Matriti MCMLXVIII, Πραξεις Аποστολων–Actus Apostolorum 1, 17 p. 351: […] τòν κλñρον τñς διακονίας […] = […] est sortem ministerii huius […] 14 MOMMSEN, TH., KRUEGER, P. (eds.), Theodosiani Libri XVI cum Constitutionibus Sirmondianis et Leges Novellae ad Theodosianum pertinentes. Edidit adsumpto apparatu P. Kruegeri–Th. Mommsen. Voluminis I Pars posterior. Textus cum apparatu. 19714 unveränderter Nachdruck der 1. Auflage 1904, Dublin/Zurich 1971, 16, 2 [De episcopis, ecclesiis et clericis], 2 [= Brev. XVI, 1, 1] (319 Oct. 21). Idem [§ 1: Imp. Constantinus A.] Octaviano correctori Lucaniae et Brittiorum. Qui divino cultui ministeria religionis inpendunt, id est hi, qui clerici appellantur, ab omnibus omnino muneribus excusentur, ne sacrílego livore quorundam a divinis obsequiis avocentur. Dat. XII kal. Nov. Constantino A. V et Licinio Caes. Conss. Interpretatio: Lex haec speciali ordinatione praecipit, ut de clericis non exactores, non allectos facere quicumque sacrílega ordinatione praesumat, quos liberos ab omni muñere, id est ab omni officio omnique servitio iubet ecclesiae deservire.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 275 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... No es de extrañar que las condiciones de la vida universitaria no sean más que reflejo de las de la vida monástica. En efecto, con toda la riqueza de matices diferenciales, la institución universitaria se presenta como la realización perfecta de un determinado ideal de vida intelectual y espiritual que vemos sobriamente expresados en unos famosos versos atribuidos a Bernardo de Chartres († ca. 1126), comentados por dos grandes escolares de la Baja Edad Media, Hugo de San Victor (Hartingam [Sajonia] ca. 1096–París 1141)15 y Juan de Salisbury (Wiltshire [Inglaterra] 1115 / 1120–Chartres 1180)16, que señalan como condiciones de este tipo de existencia intelectual –forma superior de convivencia culta– la humildad de pensamiento, la afición investigadora, la vida sosegada, el trabajo silencioso, la pobreza y la foraneidad. Dicen así: Mens humilis, studium quaerendi, vita quieta, Scrutinium tacitum, paupertas, terra aliena: Haec reserare solent multis obscura legendo. Inteligencia humilde, estudio investigador, vida sosegada, trabajo silencioso, pobreza, foraneidad: Estas son las cosas que suelen esclarecer lo oscuro a muchos que leen17 Actualmente contamos en magnífica edición bilingüe (latín–castellano) con la Collectio scriptorum mediaevalium et renascentium, meritorio esfuerzo de la Universidad Nacional de Educación a Distancia (UNED) y la Biblioteca de Autores Cristianos (BAC). Uno de sus trabajos es precisamente la obra de Hugo de San Víctor que acabamos de mencionar y a esta edición remitimos por su actualidad18. 15 DE SAN VÍCTOR, H., Eruditionis didascalicae libri septem 3, 13, en MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina CLXXVI. Tomus Secundus [2], Lutetiae Parisiorum 1854, cols. 739–838, concretamente en Lib. III Caps. XIII–XX cols. 775–778. 16 DE SALISBURY, J., Policraticus7, 13, en MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina CXCIX, Lutetiae Parisiorum 1855, cols. 385–822, concretamente Lib. VII Cap. XIII cols. 666–670. 17 Sobre los fines generales de la Universitas studii y de la Universitas studiorum, vid. infra 3.3 y n. 18 DE SAN VÍCTOR, H., Didascalicon de studio legendi (El afón por el estudio). Edición bilingüe preparada por Carmen Muñoz Gamero y María Luisa Arribas Hernáez. Universidad Nacional de
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 276 Fernando Betancourt-Serna Sobre estas condiciones no han faltado personalidades que se ocupan de recordárnoslas y comentarlas. Aquí queremos destacar al papa Juan Pablo I (1978) en su obra Ilustrísimos Señores de 197819, en la carta dirigida a san Bernardino de Siena, comenta las condiciones que el santo les propuso –coincide con las de Bernardo de Chartres– a los universitarios de la Universidad de Siena en 1427: i) aprecio al estudio, “Uno no llega nunca a estudiar en serio si primero no aprovecha el estudio. No llega a formarse una cultura si antes no estima la cultura”, ii) separación, naturalmente “del mundanal ruido”, de las malas compñías y de las malas lecturas y, con sentido del humor a los tiempos que corren en 1978 agrega, separarse “al menos un poco”, iii) tranquilidad, “nuestra alma es como el agua remansada; pero cuando está removida, se enturbia”, iv) orden, “equilibrio, justo medio, tanto en las cosas del cuerpo como en las del espíritu”, v) perseverancia, “La mosca, apenas se posa sobre una flor, pasa, voluble y agitada, a otra; el abejorro se detiene un poco más, pero le gusta hacer ruido con las alas; la abeja, en cambio, silenciosa y trabajadora, se detiene, liba a fondo el néctar, lo lleva a casa y nos regala la miel […] nada de estudiante mosca, nada de estudiante abejorro”, vi) discreción, “Lo cual quiere decir: no correr más de lo que te permitan tus piernas; no coger tortícolis de tanto mirar a metas demasiado altas; no comenzar demasiadas cosas a la vez; no pretender resultados de la noche a la mañana”, y vii) delectación, es decir, “estudiar con gusto. No se puede perseverar en el estudio si no se le saca un poco de gusto. El gusto no se tiene al principio, sino que va llegando poco a poco. Al comenzar siempre hay un obstáculo: la pereza que hay que superar, ocupaciones agradables que nos atraen más, la dificultad de la materia. El gusto llega más tarde, como un premio por el Educación a Distancia–Biblioteca de Autores Cristianos. Collectio scriptorum mediaevalium et renascentium (Madrid MMXI) p. 329. 19 LUCIANI, A., Ilustrísimos Señores. Cartas del patriarca de Venecia. Traducción de Jose L. Legaza–José L. Zubizarreta–Miguel García Aparici y Gonzalo Haya Octava edición. Biblioteca de Autores Cristianos [BAC] (Madrid 1978) p. 323, concretamente en la Carta a San Bernardino de Siena. “Siete reglas” que aún sirven pp. 116–123 (carta fechada en septiembre de 1972), y p. 116 nota *Bernardino de Siena, santo de la Iglecia católica (1380–1444), franciscano, predicador de excepcional elocuencia, dejó inumerables obras en latín y en romance”.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 277 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... esfuerzo hecho”. También nos recuerdan las condiciones de la vida universitaria S. d’Irsay20 y Á. d’Ors21. 3.2 PRECEDENTE DE CELESTINO III (DE 1191–1198): EL SUSTANTIVO DENOMINATIVO GENÉRICO UNIVERSITAS EN LA SECUNDA COMPILATIO ANTIQUA Por su parte, el papa Celestino III (1191–1198)22 –primer papa de la poderosa y dilatada familia Orsini– aplica el sustantivo denominativo universitas a una indeterminada universitas vestra. Así nos lo trasmite la Compilatio Secunda Antiqua 5, 18, 1323. Decretal recogida en las de Gregoro IX c. 24. X. 5, 3924. 3.3 UNIVERSITAS SCHOLARIUM PARISIENSIUM: DECRETAL DE INOCENCIO III (1198– 1216) DE RECONOCIMIENTO PONTIFICIO [1203 →] Luego de la Pars Introductoria del Chartularium Universitatis Parisiensis I viene la Pars Prima. Ab anno MCC usque ad Philippum IV Regem Francorum, es 20 D’IRSAY, S., Histoire des universités françaises et étrangères des origines à nos jours I. Moyen Âge et Renaissance, Paris 1933, p. 62 y n. 1. 21 D’ORS, Á., Sistema de las ciencias. Fascículo III, Pamplona 1974, B. Excursus al segundo fascículo II. Breve historia de las Universidades y sus Bibliotecas p. 122. 22 CAPPELLI, A., Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell’era cristiana ai nostri giorni. Settima edizione riveduta, corretta e ampliata a cura di Mario Viganò, [1906] Milano 20097, Elenco cronológico dei papi e degli antipapi p. 251: Celestino III, Giacinto Bobone Orsini 30/3/ - 14/4/1991–8/1/1198. Vid. DE BEAUFORT, A., Historia de los papas desde S. Pedro hasta nuestros días III (Madrid 1845) Cap. X pp. 260–262. 23 FRIEDBERG, E. (ed.), Quinque Compialationes Antiquae. Nec non collection canonum Lipsiensi. Ad librorum manu scriptorium fidem recognovit et adnotatione critica instruxit Aemilius Friedberg. Unveränderte photomechanischer Nachdruck der 1882 in Leipzig bei Bernhard Tauchnitz erschienenen Ausgabe (Graz 1956) Secunda Compilatio Antiqua pp. 66–104, concretamente en pp. 102–1103, sub 5, 18 [De sentential excommunicationis et absolutionis], 13: “Cel. III. Universitatis vestrae–evadant (1191–98) Ja. 10676 = c. 24. X. 5, 39”. 24 FRIEDBERG, E. (ed.), Corpus Iuris Canonici. Editio Lipsiensis secunda post Aemilius Ludovici Rchteri curas ad librorum manu scriptorium et edition Romana fidem recognovit et adnotatione critica instruxit Aemilius Friedberg. Pars Secunda [II]. Lipsiae 1881 (Graz 1955) Decretalium Collectiones. Decretalium D. Gregorii Papae IX Compilatio c. 24. X. 5, 39 col. 897 y 2: “Coelest. III: B; Coel. III capit. Bisiuco: Luc; capitulo Bisuntino: U; 1191 -8. Jaffé nº. 10676”.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 284 Fernando Betancourt-Serna aliquae Decretales Compil. tertia desiderentur, quas tamen Innocentii III ex Registris sumpsit, ut ipse dicit in epistola praefixa”. Brevemente, la historia de las Quinque Compilationes Antiquae –llamadas así por ser anteriores a las Decretales de Gregorio IX o Liber Extra (1234)– es la siguiente40. La Compilatio Prima (ca. 1191) –recopilación privada realizada por Bernandrdo Balbi, estudiante y profesor en el Studium Bononiensis– distribuye el material de decretales en cinco libros (iudex, iudicium, clerus, connubia, crimen); sistemática que servirá de modelo para todas las siguientes recopilaciones. En 1209 Inocencio III (1198–1216) ordena a Pedro Beneventano la recopilación de sus decretales de él comprendidas entre 1198–1210; es la Compilatio Tertia, con carácter oficial para el derecho vigente en los tribunales y enviada al Studium Bononiensis como texto de estudio. En su bula de promulgación Inocencio III señala que dichas decretales se encontraban en los registros de los doce primeros años de su pontificado. La Compilatio Secunda –redactada por Juan de Gales entre 1210 y 1215– contiene decretales a partir de 1190 y anteriores a 1198, es decir, anteriores a Inocencio III. Así, pues, cronológicamente la Compilatio Secunda –de ahí su denominación– por su contenido es anterior a la Tertia, aunque posterior en su composición. La Compilatio Quarta, compuesta por Juan Teutónico entre 1216– 1217, comprende los cánones del IV Concilio de Letrán de 1215 y las decretales de Inocencio III no comprendidas en la Compilatio Tertia. La Compilatio Quinta la ordena Honorio III a Tancredo, quien la realiza entre 1226–1227 y recoge decretales desde el inicio de su pontificado hasta 1227). Se promulga mediante la bula Nova causarum de 1227. Datos importantes para nuestro objetivo actual: primero, a diferencia de las Compilationes Antiquae I y II, que son meras compilaciones privadas–la segunda destinada al estudio–illam ab ipsis factam nobis verbo ad verbum expositam 40 Vid. OTADUY, J., VIANA, A. & SEDANO, J. (coords/dirs.), Diccionario General de Derecho Canónico. Vol. I [A Iure–Celibato], Cizur Menor [Navarra] 2012, s. v. Decretistas pp. 945B–954B (Andrea Padovani), y Vol. VI [Patronos Estables–Richter, Aemilius Ludwig], Cizur Menor [Navarra] 2012, s. v. Quinque Compilationes Antiquae pp. 675A–680A (Joaquín Sedano).
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 285 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... studeas destinare–, la Compilatio III es oficial como recopilación jurídica oficial para la jurisdicción canónica. En segundo término, la dirige al Studium Bononiensis como texto de estudio del ius canonicum, aunque en la bula de remisión no emplea el sustantivo denominativo universitas41: “Incipiunt Decretales Domini Innocentii Papae a Magistro P. Beneventano eiusdem Papae subdiácono et notario fideliter compilatae. Innocentius episcopus servus servorum Dei universis magistris et scolaribus Bononiae commorantibus salutem et apostolicam benedictionem. Devotionis vestrae insinuation presentium innotescat, decretales epistolas a dilecto filio magistro P. subdicanono et notario nostro compilatas fideliter, et sub competentibus titulis collocatas, in nostris usque ad XII annum contineri registris, quas ad cautelam vobis sub bulla nostra duximus transmittendas, ut eisdem absque quolibet dubitationis scrupulo uti posit, cum opus fuerit, tam in iudiciis quam in scholis”. Por tanto, este es el primer precedente (1210) de la potestad pontificia de compilación de Decretales no sólo como derecho vigente para la jurisdicción canónica, sino también como texto de estudio –cátedra de Decretales– en el Studium Bononiensis. El segundo precedente lo constituye la bula Novae causarum de promulgación de la Compilatio Quinta de Honorio III (1226–1227)42: “Honorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Magistro Tancredo, archidiacono Bononiensi salutem et apostolicam benedictionem. Novae causarum emergentium quaestiones novis exigunt decisionibus terminari, ut singulis morbis, competentibus remediis deputatis, ius suum cuique salubriter tribuatur. Licet igitur a quibusdam predecessoribus nostris per ea, que suis temporibus sunt decisa, forma futuris negotiis provide sit 41 FRIEDBERG, E. (ed.), Quinque Compilationes Antiquae cit., [Leipzig 1882] Graz 1956, Incipiunt Decretales Domini Innocentii Papae a Magistro P. Beneventano eiusdem Papae subdiácono et notario fideliter compilatae pp. 105–134. En (p. 105) n. 1: “Compositae” ad.”, y n. 2: “Po. 4157 (1210). 42 FRIEDBERG, E. (ed.), Quinque Compilationes Antiquae cit., [Leipzig 1882] Graz 1956, Quinta Compilatio Decretalium pp. 151–186. En (p. 151) n. 1: “(1126–1227) Po. 7684. […]”.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 286 Fernando Betancourt-Serna relicta, quia tamen prodiga rerum natura secundum varietates multiplicium casuum parit cottidie novas causas, nos quasdam epístolas decretales super his, que nostris suborta temporibus, per nos vel fratres nostros decidimus, vel etiam aliis de ipsorum consilio commisimus decidenda, compilari fecimus, et tibi sub bulla nostra duximus destinandas. Quocirca discretioni tuae per apostolica scripta mandamus, quatinus eis solempniter publicatis absque ullo scrupulo dubitationis utaris et ab aliis recipi facias tam in iudiciis quam in scholis”. Así, pues, desde el punto de vista de los estudios de ius canonicum en el Studium Bononiensis y pocos años antes de la promulgación de las Decretales de Gregorio IX o Liber Extra de 1234, además del Decretum Magistri Gratiani se estudian, por lo menos, las Compilationes Antiquae Tertia y Quinta. Por otra parte, la edición de E. Friedberg de 1882 es, ante todo, una descripción analítica diseñada para ser utilizada en conjunción con su edición del Liber Extra o Decretales de Gregorio IX. En parecidos términos está redactada la bula del papa Gregorio IX con las definitivas Decretales (1234) en la suya de remisión al Studium generale Boniensis, de Spoleto Non. Septembris [= 5 de septiembre] de 123443: “Gregorius, espiscopus servus servorum Dei, dilectis filiis doctoribus et scholaribus universis Bononiae commorantibus salutem et apostolicam benedictionem. [...] Sane diversas constitutions et decretales epistolas praedecessorum nostrorum, in diversas dispersas volumina, quarum aliqua propter nimiam similitudinem, et quaedam propter contrarietatem, nonnullae etiam propter sui polixitatem confusionem inducer videbantur, aliquae vero vagabantur extra volumina supradicta, quae tanquam incertae frequenter in iudiciis vacillabant, ad commune, et maxime studentium, utilitatem per dilectum filium fratrem Raymundum, capellanum et poenitetiarum nostrum, illas in 43 FRIEDBERG, E. (ed.), Corpus Iuris Canonici II, [Lipsiae 1881] Graz 1956, Decrealium Collectiones. Decretalium D. Gregorii Papae IX compilation cols. 1–928. Concretamente en cols. 1–3.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 287 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... unum volume resecatis superfluis providimus redigendas, adiicientes constitutions nostras et decretales apistolas, per quas nonnulla, quae in prioribus errant dubia, declarantur. Volentes igitur, ut hac tantum compilation universi utantur in iudiciis et in scholis, districtius prohibemus, ne quis praesumat aliam facere absque auctoritate sedis apostolicae speciali”. Por otra parte (Eds.) H. Denifle, OP y E. Chatelain rechazan las Regesta sive Epistulae Innocentii III porque no son originales. El único sentido que podemos ver en esa afirmación es el de no–oficialidad. Porque sobre su autenticidad no hay duda. En efecto, la Opera ommnia de Inocencio III cierra la serie de la Patrologia Latina44 y de los cuatro tomos que ocupa, la recopilación –de autor anónimo posiblemente coetáneo del pontífice– y excepto la Vita, las Regesta sive Epistulae Libri XVI ocupan completamente los tomos 215 (2) y 216 (3) y la mayor parte del tomo 217 (4), ordenados cronológicamente (de 1198 a 1216). Sobre la autenticidad de dicha obra tenemos el monitum –en el cual se le da el título de Innocentii Papae III Vita et Gesta– de p. XV del tomo 214 (1)45: “In codice manuscripto qui Romae in Bibliotheca Vallicellana asservatur signatus littera J, nº 49, exemplari illud, ad cujas fidem Gesta Innocentii hic recudi curavimus, hunc titulum proferí: Innocentii Papae III Vita et Gesta, ex antiquo exemplari, in archivio palatii apostolici Avenionensis existente, 44 INNOCENTII III ROMANI PONTIFICIS, Opera ommnia. Tomis quatuor distributa, en MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina. Tomus Primus [1] [214 de la serie], Lutetiae Parisiorum 1855, cols. I– CCXXVII [Vita Innocentii Papae III] + cols. 1–1232, Tomus Secundus [2] [215 de la serie], Lutetiae Parisiorum 1891, cols. 9–1668, Tomus Tertius [3] [216 de la serie], Parisiis 1891, cols. 9– 1312, y Tomus Quartus [4] [217 de la serie], Parisiis 1890/1891, 9–1210. En el tomo 217 (4) de cols. 9–282: Supplementum ad Regesta Innocentii III Romani Pontificis. Annorum 1198–1216. Obras restantes: [Cols. 283–308: Variorum epistulae ad Innocentium III.]. Cols. 309–1158: Innocentii III Romani Pontificis. Operum Pars Altera: I. Sermones cols. 309–690. II. Opuscula: 1. Dialogus inter Deum et peccatorem cols. 694–702, 2. De contemptu mundi sive de miseria conditionis humanae libri tres cols. 701–746, 3. Libellus de eleemosyna cols. 746–464, 4. Mysteriorum evangelicae legis sacramenti eucharistiae libri VI cols. 763–916, 5. Encomium– Orationes–Hymni cols. 916–920, 6. De qudripartita specie nuptiarum liber cols. 967–1130, y 6. Regula Ordinis S. Spiritus de Saxia, ab Innocentii III, ut videtur, fundati cols. 1129–1158. Citaremos abreviadamente por el editor y de esta forma: 214 (1)–215 (2)–216 (3)–217 (4). 45 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 214 (1), Lutetiae Parisiorum 1855, Regesta sive Epistuale p. XV.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 288 Fernando Betancourt-Serna descripta ab Erasto Andrentio de terra Collis–Veteris in Sabinis, anno Domini 1603 […] I. Collationum, et concordatum originali mihi exhibito per suprascriptum domnum Erastum Andrentium, die tertia Octobris, anno millesimo <sexcentesimo> tertio [ = 1603]”. Suscriben los notaries apostólicos Vincentium Siffredus, Joannes Antonius Fabrus y Fulgentium Regnier. Ratifica el juez ordinario Bartholomaeus Pertusius. Datum Avenione, die tertia mensis Octobris, anno Domini millesimo sexcentésimo tertio. Esta obra nos proporciona dos grupos de documentos de Inocencio III. Ante todo, el grupo que verifica cómo Inocencio III introduce el término universitas, ya desde el año 1199, para dirigirse a distintas colectividades; es decir, su intencionalidad es introducir el término aprendido en sus estudios de ius civile [= ius romanum o mejor romanorum] en el Studium generale Bononiensis. Y un segundo grupo aplicado a la institución de estudios superiores. Veamos los del primer grupo: 1. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 214 (1) Entrada CC (año 1199) cols. 749–75046: Universis ad quos littera pervenerint. De facultatibus archiepiscopi Tarentini, legati apostolic: Universitatem vestram volumes non latere quod nos venerabilis fratris nostril Tarentini archiepiscopi […]. Datum Laterani, VIII Idus Novembris <1199> 2. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada XXXIX (83) (año 1203) cols. 44–4547: Canonici et universo clero et populo in Maguntina dioecesis constitutus, spiritum consilii sanioris. Mandat ut archiepiscopum Maguntinum recipiant: […] Sane, universitatem vestram […]. Datum Ferentini VII kal. Junii, pontificatus nostri anno sexto, <Christi 1203>. 46 MIGNE, J. P. (ed.) Patrologia Latina 214 (1), Lutetia Parisiorum 1855, Regesta sive Epistulae Lib. II. Pontificatus anno II, Christi 1199 Entrada CC cols. 749–750. 47 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2) Regesta sive Epistulae Lib. VI. Pontificatus anno VI, Christi 1203 Entrada XXXIX (83) cols. 44–45.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 289 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... 3. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada LXX (año 1203) cols. 66–6748: Archiepiscopis, episcopis, prioribus et aliis ecclesiarum praelatis, constitutis in regno Francorum. […] Monemus igitur universitatem vestram […]. Datum Ferentini VII kal. Junii, pontificatus nostri anno sexto <1203>. 4. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada CV (año 1204) col. 39049: Episcopis, et nobilibus viris liberis, in Gallurensi existantibus judicatus. Universitatem vestram novimus non latere etc. […]. Datum Laterani, VI Non. Julii 1204. 5. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada CV (año 1206) cols. 918–91950: Quod recipiat Walterum clericum in canonicum […]. Inde est, quod universitatem vestram monemus attentius et hortamur […]. Datum Ferentini, II Idus Junii, anno nono <1206>. 6. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada CLXI (708) (año 1206) col. 98951: Quod non praesumant constituere judicis in praejudicium papae. […] Quocirca, universitatem vestram monemus, et exhoramus […] (dirigiéndose a la ciudad de Spoleto). Datum Laterani, XII kalendas Octobris, anno nono <1216>. 7. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada X (año 1207) Capitulo Magdeburgensi col. 111052: Super eodem, et pro eodem G. scribitur aut eum recipiant et admittant. Licet causam quae inter venerabilem fratrem nostrum Albertum archiepiscopum vestrum et quosdam ex vobis vertitur super collatione quarumdam facta, etc. in eundem modum usque confirmamus. Quocirca 48 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetia Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. VI Pontificatus anno VI, Christi 1203 Entrada LXX cols. 66–67. 49 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetia Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. IX. Pontificatus anno VII, Christi 1204 Entrada CV col. 390. 50 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. IX. Pontificatum anno IX, Christi 1206 Entrada CV col. 918–919. 51 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. IX, Pontificatus anno IX, Christi 1206 Entrada CLXI (708) col. 989. 52 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. X. Pontificatus anno X, Christi 1207 Entrada X col. 1110.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 290 Fernando Betancourt-Serna universitatem vestrae per apostolica scripta praecipiendo mandamus quatenus magistrum ipsum iuxta Ecclesiae vestrae consuetudinem recipientes in canonicum et in fratrem, eudem fraterna charitate tractetis. Datum Laterani, VI Id. Martii 1207. 8. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada XCIV (año 1208) col. 141153: Abbatibus, Praepositis, et universo clero et populo Maguntinensi. Quanto venerabilem fratrem nostrorum Maguntinensem archiepiscopum, etc, usque imperiti. Monemus igitur universitatem vestram et exhortamur attentius […]. Datum Agnani, III Non. Junii <1208> 9. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 215 (2) Entrada CXXXIII (año 1208) col. 144954: Comitibus, Baronibus, civibus, caeterasque regno fidelibus a Salerno usque ceperarum de mari constitutis a mare. Universitati vestrae praesentium auctoritatem mandamus […]. Datum Sorae, VI Idus Augusti, Pontificatus nostri anno undécimo <1208>. 10. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 216 (3) Entrada LXXIX (año 1211) col. 44055: Potestati et populo Bononiensi, spiritum consilii Sanioribus. Ut relinquant partes Ottonis. Mirati cogimur et moneri quod, cum Otto dictus imperator, excommunicatus et maledictus, non cesset Romanam Ecclesiam impugnare, vos non tantu ei sed et fautoribus ejus, qui sunt excommunicati cum ipso, vestrum impenditis auxilium et favorem. Qoucirca universitatem vestram monemus attentius […]. Datum Laterani, VIII Idus Junii, anno quatordecim <1211>. 11. Regesta sive Epistulae Innocentii III. Tomo 216 (3) Entrada LXXVII (año 1213) cols. 878–88056: Litterae Regis Angliae Joannes, Dei gratia rex Angliae, 53 MIGNE, J. P. (ed.), Parologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib XI. Pontificatus anno XI, Christi 1208 Entrada XCIV. 54 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. XI. Pontificatus anno XI, Christi 1208 Entrada CXXXIII col. 1449. 55 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 216 (3), Parisiis 1891, Regesta sive Epistulae Lib. XIV. Pontificatus anno XIV, Christi 1211 Entrada LXXIX col. 440. 56 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 216 (3), Parisiis 1891, Regesta sive Epistulae Lib. XVI. Pontificatus anno 16, Christi 1213 Entrada LXXVII cols. 878–880.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 291 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... dominus Hiberniae, dux Norhmanniae et Aquitaniae, comes Andegaviae, ómnibus Christi fidelibus praesentem chartam inspecturis salutem. Universitatae vestrae per hanc chartam nostrum sigillo nostro munitam […]. Datum Doverae, 15 die Maii <1213>. Según lo anterior podemos extraer una conclusión importante para nuestro objetivo: Inocencio III, formado académicamente como jurista en el Studium Generale Bononiensis asimila el ius civile [= ius romanum o mejor romanorum], asume y aplica con el mismo valor polivante el sustantivo denominativo universitas. 3.5 EL SUSTANTIVO DENOMINATIVO ESPECÍFICO UNIVERSITAS MAGISTRORUM ET SCHOLARIUM PARISIENSIUM EN LAS REGESTA SIVE EPISTULAE DE INOCENCIO III [1203/1205–1215] Y EN EL CHARTULARIUM UNIVERSITATIS PARISIENSIS Y SUS SUCESORES INMEDIATOS [1217–1255] Con base en el Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pasr Prima Indicaremos las restantes bulas y cartas apostólicas de Inocencio III en las cuales emplea reiteradamente el sustantivo denominativo específico universitas aplicado a la institución de estudios superiores parisino y seguido por sus sucesores hasta Alejandro IV (1255), aunque éstos no abandonan completamente el primigenio sustantivo denominativo Studium. No sobra advertir que, en relación con Inocencio III, nos basamos también en los textos que se nos transmiten en las Regesta sive Epistulae Innocentii III. INOCENCIO III57 1. Año 1203: Vid supra III § 1. Vid. infra Nº 12 Entrada 24. 2. Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima Entrada 3 (año 1205) p. 62–6358: Innocentius III ad magistros et scholares Parisienses, ut ut invitante 57 Vid. supra III § 3.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 292 Fernando Betancourt-Serna Graecorum imperatore Consantinopolim eos migrare non pigeat ad reformandum illic litterarum studium. […] universitatem vestram rogamus attente et hortamur per apostolica vobis scripta mandantes. Dat. VIII kal. Junii [= 25 de mayo de 1205] 3. Regesta sive Epistulae Lib. X. Tomo 215 (2) Entrada CLXXXV (año 1207) cols. 1277–127859: Arhiepiscopo et capitulo Senonensi. Ut sinant decanum60 manere per triennium in studio Parisiensi: […] Quocirca universitatem vestram […]. Datum Romae apud sanctum Petrum, II Idus Januarii, anno decimo <1207> 4. Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima Entrada 5 (año 1207) p. 6561: Innocentius III in litteris ad Odonem episcopum Paris.<iensem> directis numerum magistrorum in theologia Parisiis ad octonarium reducit.[…]. Datum Sutrii XVIII kal. Decembris, pontificates nostri anno X <1207> 6. Regesta sive Epistulae Lib. XI. Tomo 215 (2) Entrada CCXIV (año 1208) cols. 1585–1586 = Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima Entrada 8: (años 1208–1209) p. 67–6862: Universis doctoribus sacrae paginae, decretorum et liberalium artium Parisiis commorantibus confirmatur quoddam earum statutum 58 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I (Parisiis MDCCCLXXXIX) Pars Prima Entrada 3 pp. 62–63. 59 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. X. Pontificatus anno X, Christi 1207. Entrada CLXXXV cols. 1277–1278. 60 CARDINI, F. & FUMAGALLI BEONIO-BROCCHIERI, M. T. (coords.), Universidades de Europa. Raíces culturales del Viejo Mundo. Anaya Editores s. r. l. / Fenice s. r. l.–Sociedad Estatal para la Ejecución del Quinto Centenario (Milán 1991) Glosario. La institución y sus nombres s. v. Decanus, decano p. 226: “Empleado en Oxford para designar a los jefes de los colegios (véase Collegium), en París se reservaba este término para el más anciano de los docentes. No están muy claras las funciones que desempeñaba: probablemente, convocaba y presidía las reuniones de facultad (véase Facultas)”. 61 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis MDCCCLXXXIX, Pars Prima Entrada 5 p. 65. 62 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 215 (2), Lutetiae Parisiorum 1891, Regesta sive Epistulae Lib. XI, Pontificatus anno XI, Christi 1208 col. 1585–1586, y DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis 1891, Pars Prima Entrada 8 cols. 67–68. Cfr. FRIEDBERG, E. (ed.), Quinque Compilationes Antiquae cit., [Leipzig 1882] Graz 1956, Compilatio Tertia Decretalium 2. 15 [De iureiurando], 12 pp. 114–115, concretamente p. 115 sub 12: Idem universos doctoribus Parisiis commorantibus. Ex litteris vestrae–admittatis (1209) Reg. Bal. XI, 274; Po. 3670 = C. 11 X (1,2), y FRIEDBERG, E. (ed.), Corpus Iuris Canonici II ([Lipsiae 1881] Graz 1955) Decretalium D. Gregorii Papae IX Compilatio 1, 2, 11 col. 14–15 y (p. 14) nn. 1: “Restitutum ex Reg. Bal. XI, 274.–Pothast. nº 3670–Comp. III c. 12. De iurei. (2, 15)”, y 2: “Universis doctoribus sacrae, decretorum et liberalium artium Parisiis commorantibus: Reg. Cab.– scr ao (1209)”.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 293 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... […]: Universitas […] in virtute juramenti praestiti […] in eo statutu persisteret quo tunc erat donec per se vel procuratorem suum. Datum Laterani, X kal. Martii, Pontificatus nostri anno undecimo <1208–1209> 7. Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima Entrada 10 (año 1210) p. 69–7063: Innocentius III Petro Parisiensi episcopo mandat ut Thomae provisori et fratribus religiosae domus paperum scholarium S. Thomae de Lupara Paris.<siense> licentiam tribuat construendi capellam, ac coementerium eis benedicat salvo jure parochiali. Dat. Laterani II Id Feb.<ruarii>, pontificatus nostri anno duodecimo [= Laterano 12 de febrero de 1210] 8. Regesta sive Epistulae Lib. XII. Tomo 216 (3) Appendix Libri Duodecimi Entrada CLXXX (año 1210) col. 19064: Dilectis filiis doctoribus et universis scholaribus Parisiensibus confirmat statuta. […] Cum igitur, sicut accepimus, quídam ex vobis ac tractanda negotia universitatis vestra […]. Datum Agnaniae, IV Nonas Julii, pontificatus nostri anno duodecimo <1210> 9. Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima Entrada 14 (año 1212) p. 73–7465: Innocentii III ad Hervaeum episcopum, ad decanum et archidiaconum Trecenses, ut Johannem cancellarium Parisiensem censura ecclesiastica compescant, nisi ad meliorem mentem erga scholares redierit. […] Cum igitur tempore, quo vacavimus Parisius studio Litterarum […]. Dat. Laterani, XIII kal. Februarii, pontificatus nostri anno XIIII [= 1212, Januarii 20, Laterani] 10. Regesta sive Epistulae Lib. XIV. Tomo 216 (3) Entrada CL (año 1211) col. 510 = Chartularium Universitatis Parisiensis I Entrada 15 (año 1212) p. 7466: 63 DENIFLE, H., OP, CHATELAIN E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis MDCCCLXXXIX, Pars Prima Entrada 10 cols. 69–70. 64 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 216 (3), Parisiis 1891, Appendix Libri Duodecimi. Pontificatus anno XII, Christi 1209 col. 190. 65 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I (Parisiis MDCCCLXXXIX) Pars Prima Entrada 14 col. 73–74. 66 MIGNE, J. P. (ed.), Patrologia Latina 216 (3), Parisiis 1891, Regesta sive Epistulae Lib. XIV. Pontificatus anno XIV, Christi 1211 Entrada CL col. 510. Cfr. DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis I, Parisiis MDCCCLXXXIX, Pars Prima Entrada 15 p. 74: Dat. Laterani X kal. Februarii, pontificates nostril anno quarto decimo = 1212, Januarii 23,
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 300 Fernando Betancourt-Serna 15. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 224: Asís 21 de julio de 1253 p. 248–249: Universitas 16. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 225: Asís 28 de agosto de 1253 p. 249–250: Universitas magistrorum et scolarium Parisiensis 17. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 237: Agnani 4 de julio de 1254 p. 265: Universitas scolarium Parisiensis 18. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 238: Agnani 15 de julio de 1254 p. 265: Universitas 19. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 239: Agnani 31 de agosto de 1254 p. 266: Universitas magistrorum et scolarium Parisiensis ALEJANDRO IV77 1. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 247: Nápoles 14 de abril de 1255 p. 279–285: Universitas 2. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 248: Nápoles 14 de abril de 1255 p. 285–286: Universitas–Studium Parisiensis 3. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 249: Nápoles 14 de abril de 1255 p. 286–287: Universitas scolarium Parisiensis– Universitas 77 CAPPELLI, A., Cronologia, cronografía e calendario perpetuo. Dal principio dell’era cristiana ai nostri giorni, [1906] Milano 20097, Elenco cronológico dei papi e degli antipapi p. 251: Alessandro IV Rinaldo dei ct. di Segni 12–20/12/1254–25/5/1261.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 301 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... 3.6 ASUNCIÓN DEL SUSTANTIVO DENOMINATIVO ESPECÍFICO UNIVERSITAS MAGISTRORUM ET SCHOLARIUM PARISIENSIUM POR LAS POTESTADES ECLESIÁSTICAS PARISINAS [1213–1215]] Es perfectamente comprensible que las instancias de potestad eclesiástica distintas a la pontificia que asumen el sustantivo denominativo específico de universitas fuesen las de París. El presente listado lo llevamos hasta el año 1215 porque a partir de 1217 la potestad pontificia directamente o a través de sus legados se dirige a otras universidades francesas con el sustantivo denominativo específico universitas. El primer caso, a la Universidad de Toulouse en 1217 –vid. infra § 8 Nº 1, de Honorio III–. Como apéndice (i) a este paragráfo consignaremos el primer documento en que la institución de estudios superiores de París se califica a sí misma con el sustantivo denominativo específico universitas en el año 1221. 1. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 16 (año 1213) p. 75–76: Petrus Parisiensis episcopus refert, quomodo ex apostolico mandato sit factum concordamentum inter magistros et scholares Parisienses ex una, et Johannem cancellarium Parisiensem ex alia pate, puncta singula compositionis enumerat. Petrus Dei gratia Parisiensis episcopus, omnibus presentes litteras inspecturis salutem in Domino. Universitate vestre notum facimus, cum contentio verteretur inter J. cancellarium Parisiensem ex una parte, et magistros et scolares Parisienses ex alia […]. <Parisiis> Actum anno Domini Mº CºCº tertio decimo, mense Augusto, pontificatus nostri anno quinto (sic) <1213>. 2. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 17 (año 1213) p. 76: Johannes de Candelis, cancellarius Parisiensis, ratam habet et promittit servare compositionem factum inter se ex una parte, et magistros et scholares Parisienses ex altera parte. J. cancellarius Parisiensis omnibus presentes litteras inspecturis salutem in Domino. Universitati vestre notum facimus quod compositionem illam quam venerabilis pater P. Parisiensis episcopus inter nos ex una parte, et magistros et scolares Parisienses ex alia fieri procuravit […]. <Parisiis> Actum anno Domini MºCCº tertio decimo, mense Augusto <1213>.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 302 Fernando Betancourt-Serna 3. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 18 (año 1213) p. 77: Hervaeus episcopus et decanus Trecenses promulgant documenta, quae concordamentum inter universitatem magistrorum et scolarium ex una parte, et cancellarius Parisiensem ex alia parte respiciunt. Herveus Dei gratia episcopus, e N. decanus Trecenses omnibus presentes litteras inspecturis salutem in Domino. Noverit universitas vestra, quod cum questio verteretur inter magistros et scholares Parisienses ex una parte, et J. cancellarius ex altera […]. <Parisiis> Actum anno Domini MCCº XIII, mense Novembri <1213>. 4. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 20 (1215) p. 78–80: Cardinalis legatus praescribit modum legendi in artibus et in theologia, indicat quos libros magistri artium non debeant legere, ordinat disciplinam scholarium et generaliter statum Universitatis. R. servus crucis Christi divina miseratione tituli Sancti Stepahani in Celio Monte presbyter cardinalis apostolice sedis legatus, universis magistris et scolaribus Parisiensibus salutem in Domino sempiternam. Noverint universi, quod cum domini pape special habuissemus mandatum, ut statute Parisiensium scolarium in melis reformando impenderemus operam efficacem, nos de bonorum virorum consilio scolarum tranquilitati volentes in posterum providere; ordinavimus et statuimus in hunc modum […]. Nullus sit scolaris Parisius, qui certum magistrum non habeat […] Ut autem ista inviolabiter observentur, omnes qui contumaciter contra haec statute nostra venire presumpserit […] vel coram aliquibus ab Universitatis constitutis presumptionem suam […]. <Parisiis> Actum anno MºCCº quintodecimo, mense Augusto <1215>78. A. Anexo: La Universitas magistrorum et scholarium Parisiensium asume la denominación [1221] 78 En nota a pie de texto (p. 80): “[…]–Cod. Vat. Reg. 406, fol. 23, et Bibl. Philipps in Chertenham ms. 876, fol. 29b, offerunt hunc titulum: Privilegium cujusdam cardinalis DE STATUTIS MAGISTRORUM ET SCOLARIUM PARIS.<IENSES> […]”.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 303 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... 1. Chartularium Universitatis Parisiensis. Tomo I. Pars Prima Entrada 42 (1221) p. 90–100: Universitas magistrorum et scholarium Parisien.<sis>, quiquid juris habet in loco S. Jacobi coram ecclesia S. Stephani, fratri Mattheo priori ejusque fratribus ordinis Praed.<icatorum> et ipsi ordini sponte ac libere confert et donat. […] Nos universitas magistrorum et scolarium Parisiensium pro salute animarum nostrarum […] a nostra Universitate […]. <Parisiis> Actum anno gratiae Mº ducentesimo vicesimo primo <1221>79 3.7 LA BULA PARENS SCIENTIARUM DE GREGORIO IX, LETRÁN 13 DE ABRIL DE 1231 La bula Parens scientiarum –carta magna de la Universidad se la suele denominar– del papa Gregorio IX, Laterano 13 de abril de 1231, se nos ofrece en dos ediciones: primero, la del Bullarium Romanum Magnum III (Augustae Taurinorum MDCCCLVIII) y luego la del Chartularium Universitatis Parisiensis I. Pars Prima (Parisiis MDCCCLXXXIX) Entrada 79 p. 136–140. Señalando las variantes textuales entre una y otra, transcribimos aquí la versión del Bullarium Romanum Magnum III (Augustae Taurinorum MDCCCLVIII) Gregorius IX PP. Entrada XXVI p. 455B–457B80: “XXVI. Praescribuntur nonnulla statuta et ordinationes pro bono regimine universitatis Studii generalis Parisien.<sis> a magistris, eiusdemque scholaribus servanda (1)81. SUMMARIUM. Encomium Studii Parisiensis.– Iuramentum a cancellario praestandum de licentiandis.–Inquisitio de iis facienda ante licentiam dandam.–Privilegia nonnulla conceduntur magistris.– Episcopi Parisien.<sis> ius in scholares delinquentes.–Exemptiones eisdem 79 En nota a pie de texto (p. 100): “[…] fol. 63b, ubi Rubrica: De missis magistrorum apud predicatores”. 80 Cfr. DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Chartularium Universitatis Parisiensis. I. Pars Prima [1] Entrada 79 p. 136 (- 140): Gregorius IX in litteris ad magistros et scholars Parisienses directis statute praescribit a cancellario et ab ipsis servanda tam in licentia largienda quam in aliis. Assignat libros ab artistis legengos, et normam statuit a studentibus in theologiae facultate sequendam. 1231, Aprilis 13, Laterani. En nota pie de página indcamos las variantes textuales entre ambas ediciones. 81 Bullarium Romanum Magnum III, Augustae Taurinorum MDCCCLVIII, Gregorius IX PP p. 455B n. 1: Ex Regest. Vatic.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 304 Fernando Betancourt-Serna concessae.–De vacationibus aestivis.–De magistris arti<um>.–De magistris theologiae.–De bonis scholarium obeuntium.–Clausulae. Gregorius episcopus servus servorum Dei, dilectis filiis universis magistris, et scholaribus82 Parisien.<sibus>, salutem et apostolicam benedictionem. Parens scientiarum Parisii83, velut altera Cariathsepher84 civitas litterarum cara claret, magna quidem, sed de se maiora facit optari docentibus et discentibus gratiosa, in qua utique, tamquam in officina sapientiae speciali, habet argentum venarum suarum principia, et auro locus est, in quo rite conflatur, ex quibus prudentes eloquii mystici, murenulas aureas vermiculatas argento eudentes, et fabricantes monilia ornata lapidibus pretiosis, imo nullo pretio comparandis, Sponsam Christi decorant et decorant; ibi ferrum de terra tollitur, quia dum terrena fragilitas fortitudine solidatur, lorica fidei, gladius, spriritus, et caetera, inde fit christianae militiae armatura potens adversus aereas potestates, et lapis calore solutus in aes vertitur, quia corda lapidea Sancti Spiritus afflata fervore, dum ardent, incendunt, et fiunt praedicatione sonora praeconantia laudes Christi. Quare non est dubium, quin Deo, et hominibus graviter displiceret, quisquis in civitate praedicta gratiam tam insignem niteretur ullatenus disturbare, vel disturbantibus se pro viribus potenter non opponeret, et patenter. Unde cum super dissensione ibi diabolo instigante suborta, studium enormiter disturbante, quaestiones ad no delatas audiverimus diligenter, eas potius provisionis moderamine, quam iudiciali sententia de fratrum nostrorum consilio duximus sopiendas; [Iuramentum a cancellario praestandum de licentiandis] Circa statum itaque scholarium et scholarum haec statuimus obsevanda, videlicet quod quilibet cancellarius Parisien.<sis>, [deinceps creandus coram episcopo vel de ipsius mndato in capitulo Parisiensi]85 vocatis ad hoc, et praesentibus pro universitate scholarium duobus magistris, in sua institutione iurabit, quod ad regimen theologiae, ac decretorum bona fide secundum conscientiam suam 82 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 136: magistris scholaribus 83 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 136: Parens scientiarum Parisius 84 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 137: Cariath Sepher 85 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 17: Add.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 305 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... loco et tempore secundum statum civitatis, et honorem ac honestatem facultatum ipsarum, nonnisi dignis licentiam largietur, nec admittet indignos, personarum, et nationum acceptione subnota. [Inquisitio de iis facienda ante Licentiam dandam] Ante vero quam quemquam licentiet infra tres menses a tempore petitae licentiae, tam ab omnibus magistris theologiae in civitate praesentibus, quam aliis viris honestis et litteratis, per quos veritas sciri possit, de vita, scientia et facundia, nec non proposito, et spe pproficiendi, ac aliis, quae sunt in talibus requirenda, diligenter inquirat, et inquisitione sic facta quid deceat, et quid expediat bona fide det, vel neget secundum conscientiam suam petenti licentiam postulatam. Magistri vero theologiae ac decretorum quando incipient legere, praestabunt publice iuramentum, quod super praemissis fidele testimonium perhibebunt. Cancellarius quoque iurabit, quod consilia magistrorum in malum eorum nullatenus revelabit Parisien.<sibus> canonicis, libertate ac iure in incipiendo habitis in sua manuntibus firmitate. De phisicis autem, et artistis, ac aliis cancellariis bona fide promittet examinare magistros, et nonnisi dignos admittens repellet indignos. [Privilegia nonnulla conceduntur magistris] Caeterum quia ubi non est ordo, facile repit horror, constitutions seu ordinationes providas faciendi de modo et hora legendi et disputandi, de habitu ordinato, de mortuorum exequiis, necnon de bachellariis, qui, et qua hora, et quid legere debeant, ac hospitiorum86 taxatione, seu etiam interdicto, de rebelles ipsis constitutionibus vel ordinationibus per subtractionem societatis congrue castigandi vobis concedimus facultatem. Et si forte vobis subtrahatur87 hospitiorum taxatio, aut quod absit vobis vel alicui vestrum iniuria vel excessus inferatur enormis, utpote mortis vel membri mutilationis, nisi, congrua monitione praemissa, infra quindecim dies fuerit satisfactum, liceat vobis usque ad satisfactionem condignam suspendere lectiones, et si aliquem vestrum indebite incarcerari contigerit, fas sit vobis, nisi monitione praehabita cesset iniuria, statim a lectione cessare, si tamen id videbitis expedire. [Episcopi Parisien.<sis> ius in scholares delinquentes] 86 Bullarium Romanum Magnum III, Augustae Taurinorum MDCCCLVIII, p. 456B: hospitorum (sic). 87 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 137: subtrabatur (sic) pro subtrahatur
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 306 Fernando Betancourt-Serna Praecipimus autem, ut Parisiensis episcopus sic delinquentium castiget excessus, quod scholarium servetur honestas, et maleficia non remaneant impunita, sed occasione delinquentium non capiantur ullatenus inocentes, imo si contra quemquam suspicio fuerit orta probabilis, honeste detentus, idonea cautione praestita, cessantibus carcerariorum exactionibus dimittatur: quod si forte tale crimen commiserit, quod incarceratione sit opus, episcopus in carcere culpabilem88 detinebit, cancellario habere proprium carcerem penitu interdicto. [Exemptiones eisdem concessae] Prohibemus insuper ne scholaribus pro contracto debito de caetero89 capiatur, cum hoc sit canonicis et legitimis sanctionibus interdictum, sed nec episcopus, vel officiales90 eius, seu cancellarius poenam pecuniarum91 pro excommunicationis emenda92, vel alia qualibet censura requiret, nec cancellarius a licentiandis magistris iuramentum, vel obedientiam, seu aliam exiget cautionem, nec aliquod emolumentum, seu promissionem recipient pro licentia concedenda, iuramento superius nominato contentus. [De vacationibus aestivis] Porro vacationes aestivae non extendantur de caetero93 ultra mensem, sed vacationum tempore bachellarii, si voluerint, suas continuent lectiones. Inhibemus autem expressius, ut scholares per civitatem armati non vadant, et turbatores pacis et studii Universitas non defendat, et illi, qui stimulant se scholares, nec tamen scholas frequentant, nec magistrum aliquem profitentur, nequaquam scholarium gaudeant libertate. [De magistris artium] Ad haec iubemus, ut magistri artium unam lectionem de Prisciano, et unus94 post alium ordinarie semper legant, et libris illis naturalibus, qui in concilio provinciali95 ex certa causa prohibiti fuere, Parisiis96 non utantur, quosque 88 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: episcopus culpabilem in carcere detinebit, y p. 139 n. 5: “Reg.: in carcere culpabilem”. 89 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: decetero (sic). 90 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: officialis (sic), y p. 139 n. 6: “Reg.: officiales”. 91 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: pecuniariam. 92 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: emenda. Bullarium Romanum Magnum III (Augustae Taurinorum MDCCCLVIII) p. 457A: amenda pro emenda. 93 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: decetero (sic). 94 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: unum. 95 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139 n. 7: “Vide supra nº 11”. Entrada 11 p. 70 (- 71): Decreta magistri Petri de Corbolio Senonensis archiepiscopi, Parisiensis episcopi atque
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 307 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... examinati fuerint, et ab omni errorum suspicione purgati. [De magistris Theologiae] Magistri vero et scholares theologiae, in facultate, quam profitentur, se studeant laudabiliter excercere, nec philosophos se ostentent, sed satagant fieri theodocti, nec loquantur in lingua populi, et populi linguam hebraeam cum azotica confundentes, sed de illis tantum in scholis quaestionibus disputent, quae per libros theologicos, et sanctorum Patrum tractatus valeant terminari. [De bonis scholarium obeuntium] Praeterea de bonis scholarium, qui intestati decedunt, vel rerum suarum ordinationem aliis non committunt, sic duximus providendum, videlicet ut episcopus et unus de magistris, quem ad hoc Universitas ordinaverit, recipientes omnia bona defuncti, et in loco tuto et idoneo deponentes, statuent certum diem, quo illius obitus in patria sua valeat nunciari, et illi, quos bonorum eius est successio devoluta, possint Parisiis97 accedere, vel ideoneum nuncium destinare, et si venerint, vel miserint, restitutentur eis bona cum cauthela, quae fuerit adhibenda. Si vero non comparuerit aliquis, ex tunc98 apiscopus et magister bona ipsa pro anima defuncti, prout expedire viderint, erogabunt; nisi forsan ex aliqua iusta causa venire nequiverint successores, et tunc erogatio in tempus congruum differatur. Verum quia magistri et scholars, qui damnis99 et iniuriis lacessiti, iuramento invicem sibi praestito, a civitate Parisien.<si> dissipato studio discesserunt, visi sunt causam agere non tam propriam, quam communem, nos generalis Ecclesiae necessitate ac utilitate100 pensata, volumus et mandamus, ut postquam a charissimo in Christo filio nostro illustri rege Francorum magistris et scholaribus privilegia exhibita fuerint, et de ipsorum malefactoribus emendae101 taxatae, Parisiis102 licite studeant, nulla prorsus de mora, vel reditu, infamia vel irregularitate notandi. aliorum episcoporum Parisiis congregatorum super hereticis comburendis et super libris Aristotelis aliorumque. 96 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: Parisius. 97 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: Parisius. 98 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: extunc (sic). 99 DENIFLE, H. & CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 138: dampnis (sic). 100 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: hutilitate (sic). 101 (DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: emende. Bullarium Romanum Magnum III (Augustae Taurinorum MDCCCLVIII) p. 457B: amendae (sc). 102 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: Parisius.
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 308 Fernando Betancourt-Serna [Clausulas] Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae provisionis, [constitutionis]103, concessionis, prohibitionis et inhibitionis infringere, vel ei ausu temerario contrarie104. Si quis autem hoc attentare105 praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, ac106 beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Laterani idibus aprilis, pontificatus nostri anno quinto = Dat. die 13 aprilis 1231, pont. an. V”. 3.8 STUDIUM GENERALE–UNIVERSITAS STUDII: RESTANTES ESTUDIOS Y UNIVERSIDADES FRANCESAS [1217 →] Interrumpimos aquí definitivamente el Cartularium Universitatis Parisiensis. Pasamos a analizar los términos con los que, tanto la potestad pontificia como la real, se dirigen a las restantes de Francia con base en (ed.) M. Fournier, Les statutes et privilèges des Universités françaises. Tomes I–IV ([Paris 1890–1891–1892–1893] Bologna 1969). Aquí debemos destacar lo siguiente: Inocencio III se dirige en su decretal de 1203 a la universitas scholarium Parisiensium y dada esta categoría, la de universitas magistrorum, estaba dada. Ahora bien, sólo a partir del 17 de agosto de 1220 –Nº 3 Entrada 880– encontramos la especificación de profesiones: universitas medicorum, y posteriormente universitas iuristarum y universitas artistarum; no hemos encontrado, en cambio, universitas teologorum. ¿por qué? Es posible y probable que la explicación esté en que los teólogos estaban ya incardinados en una diócesis o en una orden religiosa, que también son universitates. 1. Les statutes et privilèges des universités françaises I. Entrada 502 [Université de Tolouse (1229)107]: Laterano 19 de enero de 1217 p. 437 –438: Bulle du pape 103 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (ds.), Op. cit. I 1 p. 139: Add. 104 Bullarium Romanum Magnum III, Augustae Taurinorum MDCCCLVIII, p.457B = DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: contraire (sic ¡en francés!). 105 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: attemptare (sic). 106 DENIFLE, H., CHATELAIN, E. (eds.), Op. cit. I 1 p. 139: et. 107 DENIFLE, H. OP, Op. cit. p 325 y p. 809: Toulouse 1229–1233 Päptst. Legat. Gregor IX, VERGER J. (dir.), Histoire des Universités de France, Toulouse 1986, Chronologie p. 421: 1360 Fondation de la faculté de théologie de Toulouse, CARDINI. F. & FUMAGALLI BEONIO-BROCCHIERI, M. T.,
VERGENTIS 3 [DICIEMBRE 2016] pp. 269-315 ISSN: 2445-2394 309 Inocencio III (1198–1216) y la Universitas Studiorum... Honorius III aux maîtres et écolier de Paris, our les inviter à venir einsegner en la nouvelle Université de Tolouse: Universitas 2. Les statutes et privilèges des universités françaises I. Entrada 504 [Université de Tolouse]: 1229–1230 p. 439–440: Lettre circulaire des membres de l’Université de Tolouse aux autres Universités. Epistola transmissa a magistri Tolosani ad universalis studia alibi florentia: Universitas 3. Les statutes et privilèges des universités françaises II. Entrada 880 [Université de Montpellier108]: 17 de agosto de 1220 p. 4B–6A: Estatuts donés à la Faculté de médicine de Montpellier par le cardinal Conrad, légat du Saint–Siège: Universitates medicorum, tam doctorum quam discipulorum, Montipessulani 4. Les statutes et privilèges des universites françaises I. Entrada 361 [Université d’Angers]: 26 de febrero de 1230109 p. 261A–262B: Universitas magistrorum 5. Les statutes et priviléges des universités françaises II. Entrada 1559 [Université de Lyon]: 1245 p. 733A–B: Fragment de la bulle d’Innocent IV, qui organicé à Lyon un studium generale: Studium generale 6. Les statutes et privilèges des universités françaises II. Entrada 1564 [Université de Narbonne]: Lyon 15 de marzo de 1247 p. 735A: Bulle d’Innocent IV, concédant Universidades de Europa. Raíces culturales del Viejo Mundo. Sociedad Estatal para la ejecución de Programas del Quinto Centenario, Milán 1991, 231: 1229 Tolouse, y VERGER, J., Esquemas, en DE RIDDER-SYMOENS, H. (ed.), Historia de la Universidad en Europa I. (Bilbaro 21994) Lista de Universidades Europeas en la Edad Media p. 70: Toulouse (1229). Cfr. Bullarium Romanum Magnum III, Augustae Taurinorum MCCCLVIII, Gregorius IX pp. 480A–481A: Erectio Studii generalis in civitate Tolosana cum exemptionibus et libertatibus quibus Parisenses scholars fruuntur, et gaudent: Studium […]. Datum Laterani die 27 aprilis 1233, pontiff. an. VIII. 108 DENIFLE, H. OP, Op. cit. p. 340 y p. 808: Montpellier 1289 Nicolaus IV, VERGER, J. (dir.), Histoire des Universités en France, Toulouse 1986, Chronologie p. 421: 1220 Preimiers status de l’Université de médicine de Montpellier, 1339Premiers statuts complets de l’Université de droit de Montpellier, y CARDINI, F. & FUMAGALLI BEONIO-BROCCHIERI, M. T., Op. cit. p. 231: 1289 Montpellier, y VERGER, J., Esquemas, Bilbao 19942, 70: Montpellier (Inicio del siglo XIII). 109 DENIFLE, H. OP, Op. cit. p. 270 (y p. 809): Angers Erste Hälfte 13. Jh., CARDINI. F. & FUMAGALLI BEONIO-BROCCHIERI, M. T., Op. cit. p. 231: 1229 Angers, VERGER, J. (dir.), Histoire des Universités en France, Toulouse 1986, Choronologie p. 421: 1365 Privilèges du roi Charles V pour l’université d’Angers, y VERGER, J., Op. cit., p. 70: Angers (alrededor de 1250) (oficialmente reconocida como studium generale en 1337).