Francisci Giftschutz ... Institutiones theologiae pastoralis : ex lingua germ. in latinam conversae. T. I

FRANCISCI GIFTSCHUTZ IN UNIV. VINDOB. THEOL. PROFESSORIS INSTITUTIONES THEOLOGIE PASTORALIS, EX LINGUA GERM. IN LATINAM CONVERSZE, INovam editzonem auctiorem curavit A Iumnorum suorum | &ommodo lose?H Zora Brix. S, Th. ct Ll. C. D. Col- Jegiüi Germ. et. Hung. Rect. H. E. P. in "cad. «— Ticinensi, Regius Librorum Censor, etc. BRA ROS rt AUD MATRITI: TYPYIS .AGUADO ET SOCIEZTATIS ANNO MDCCCXX. Se hallará en la Jibrerfa de MamUTE, calle de jas Üurretas , junto á Ja Imprenta nacional, * :; T * ' ^ 4 «s LP ^ dn e Vos v . EET. XTUE erano 2x OGUEENA es | &übi € deis 49 YES DELTA ^ - t eR 2 i í dt x44 Mt enc pus A ^. E: X t NR, a | y -- Y Cd —- x p" E M. cc cagiean purs 7r sa Mea RE d c OSEE - E » ^- " ] t -: : - — lA E CECUN AY E "m es " R-- " " "Pe T Pa T ea rte e" . yv 3 BENEVOLIS LECTORIBUS SB Doa | INTERPRES LATINUS. Mo Lk. Solémfi est lis, qui scripta alterius in linguam aliam transferunt, aliquid dé instituti. suscepti ràtione in limine przfari ; üt constet sive de utilitate operis, sive de ipsius interpretationis scopo, ác fide, atque de methodo, qua in paranda translatione usus est interpres. BCei riot. i Quantum ad operis utilitatem; haud reor multis opus esse verbis. Quod si enim breve intra tempus repetitae editiones argumento sunt, note melioris ese librum , qui iterum. iterumque recusus in lucem prodit: bere sentire de 'eo licet , quem latinitate donavimus. *) His accédünt judicia hoiMibe * eadem * J Prima editio comparuit Z/enmm an. 1185. 8. Altera Hildesii et^ Paderbone an. 1'I8T. 8. , foedata miculis pluribus, quabquam inscriptio emendatiorem esse spondeat, Sed notum hoc est, ac familiare bibliolu b 4 minum eruditorum, qui non in Austria solum, verum ia aliis etiam Germauix provinciis, publi- . cis ,. privatisque usibus, has, pasteralis theologize institutiones *dctonrmodata$-, -frugiferasque esse censerunt. Nec immerito : ita quippe comparata sunt, ut et niido perspictioque ordine, et ea qua par est, brevitate proponaüt quacumque necessaria sunt ei, qui pastoralis muneris partes obire cum digóitáte atqde-fructu velit. Quae dut affirmamus, aüolumus contendere, esse opus numeris omnibus absolutum. Qua quidem in re auctorem ipsum, superstes-si-esset;-consentientem nobis habcremus ; velut apertum est ex prefatione operi praemissa, in qua candide, palamque professus €st , succedentibus annis, studiisque elaboraturum $5 €58€ , tL. quiancum in. Se. esset, perfectius, atque linidus redderet id, quod edidit formandis, pastoribus destinatum opus 5.tantum abest , ut maga nificentius de. sqo, partu judicare. RRSET un" giam exua Germaniz fines ,. optatos. fructus ferret , ac adjumento esset his, qui curam B cipiunt , latine reddere. Sho fructuosum in anipolarum, stratagema. Eodem an. 1'187. enne luci exposita est editio nova, ab auctore adornata lccis multis auctior, emendatiorque. Atque ad istam | exegiius tranglationem Latinam, quam exhibemus. ... G————————— CAT MEC LUREIEENPCONPRRVT ali A LAPIS REND PETRA T. NM I-epvoevMMMMVd—————--—— rg » tentiam sententiz redderemus, procul tum ab exquisita orationis elegantia , atque fuco rethoricorum verborum, tum ab humili, sordidaque sermonis barbarie, medium quoddam iter ingressi, sectatique dicendi genus, quod videtur didactico magis esse opportunum. Absit autem, ut quisquam existimet, se hic non esse reperturum , ni- si purz. latinitatis vocabula , usitata priscis aureg, ut vocant, xtatis scriptoribus: fatemur namque, ut intelligeremur , maluisse nos identidem adhibere voces vel latio incognitas, vel.latinis auribus eo sensu, quo adhibentur, insuetas, paruimnque latinas, quam uti circuitu sermonis , aut arcessitis orationis orhamentis impedire lectores, eosque a recte. pereipiendis rebus ipsis arcere. Huc referuntur vocabula Commáissarius ,. Consiliarius, circumstantie , parochus , parochia , patrinus , jura stole , aliaque id genus non pauca, qua ut aqui bonique consulant, eos potissimum rogatos volumus, qui non amant , nisi 'T'ulliana. Vere tandem asseverare possumus , nos fide integra .redidisse; quicumque textus Germanicus. continet. id duntaxat nobis perinissum esse rati sumus, tollere errata quadam »ianifesta, qua. par erga attinent momenti levioris , atque. restituere nonnulla loca notata: perperam, Elus nobis. in opus,alienum, sumere non-sumus. ausi. Faxit Deus Optimus, ut opera, quam in transferendo collocayimus , in.nominis sui gloriam cedat, atque utiliatem, plurimoriumn ! TR d [8] 4 Introductio. magnum reipublicz afferet adjumentum. Quod enim i$. qui reipublice praeest, nonnisi legibus et pcenis extorquet re potest , illi petitis a religione argumentis , quee altius. in hominum animos descendunt , defixosque diu aculeo* relinquunt , efficere student. j | VEHI... Doctrinam de functionibus , qu: pastorem animarurfl. attinent , Znszitutionem pastoralem nominamus, que ce! ta methodo ac via cum tradatur, et inter Theologi. partes jam numeretur , usu recepta loquendi ratione p zoralis theologia dicitur. » xs E prestantia sacri hujus muneris, ejusdemque mo mentó, fiullo pene negotio conficitur , quanti-moment. sit ea disciplina, quz in erudiendis animarum pastoribus. occupatur; Quod si disciplinarum theologicarum pras | tantiam díjudicare oportet e' modo et vi, quibus in ho^ minum. animos agunt , ut religionis christiane legibus cbtemperent , mores emendent, ac tranquille vivanti facile est statuendum , quem pastoralis Theologia , qu£ ceu unum ac praecipuum scopum hominum emendatio | nem, et tranquillitatem spectat, inter eas gradum obti^ neat, X. Ad pastorale officium bene administrandum pluri mum requizi artis, dexteritatis, ac prudentiz, pro cert? semper fuit existimatum 5. hinc pastoralis institution!" necessitas cognoscitur * ), Siquis aliarum disciplinarug theologicarum cognitione imbutus est , non tamen j continuo modum perspectum habet , quo scientia SU^ aliis prodesse possit, et ad ea , qua christiana lex p Introductio. 5 cipit, exercenda animos permovere, Exercere artem, atque experiri , doctrina nisi. przcesserit haud utile est. Hac via certissime ad errores ducit. Esto , fuerint quidam viri egregii , hac doctrina in academiis non exculti. At ingens profecto iis labor ac studium fuit impendendum , aut per multas ambages ad necessariam sibi habilitatem pervenerunt; aut, quod in gravi, tantique momenti munere admodum luctuosum est , errando sapuerunt *** ), «c *) Ars artium regimen animarum. $. Greg. 7. "** ). id. Baumguartens "Tractatus de utilitate Institutionum doctrine pastoralis , in Diario pro oratoribus sacris, Vol. Il. $. 257. XT. Habet pastoralis 'Theologia suos , ut omnis scientia, fontes, su» sub'idia. Nemo dubitabit , revelationes divinz, et inter eas evangelistarum scripta primum locum quin teneant. E modo , quo Salvator ad. diversa adeo hominum genera, et loquendo et agendo usus est, veram pastoralem prudentiam licet addiscere. Quid in docendo pastosi in primis spectandum sit, ostendunt in evangelio memorie prodita precepta ac monita, Servatoris nostri vita vivum est pastori exemplum , unde recte vivendi rationem discat. XII. A Quz ex factis quoque ac. scriptis apostolorum cer- to modo addisci possunt. Oportet tamen temporum varietates, et adjunctas eorum , ac locorum rationes intueri, Proprium vero ac singularem locum in pastoralius institutionibus merentur S. PAuvx ad TZgortheum et T?tum epistole. Sek 6 . Introductio. XIII. Incassum apud veteres christianos scriptores quoeri' mus institutionem pastoralem, ordine systematico scri tam; sparsim tamen multa utilia; presertim. de dotibu* doctoris-christiani ; et sese bene gerendi ratione in iis in* venimus. Ex antiquissimis quidem:scriptis huc reférri s0 lent a): Epistola S. 1GxATI t ad S. Po/ycarpum b). Cons tam pastorale munus, quam virorum ecclesiasticorutf mores, et quosdam primorum christianorum in cultu di* vino ritus attinent c). Epistole due S. cvPRIAN!| Carthaginensis episcopi, in quibus nonnulla de qualita* tibus antistitis sacri occurrunt *) Sermo primus 5» cn Econ 11 Nazianzeni , qui.apologeticus nominatur €]: AMBROSII liber de sacerdotali dignitate *** ). Ejusdem libri tres de officiis ministrorum qui continent regu Jas morales, omnibus utiles 5 at scripte sunt ad eccle^ sie ministros f^). Epistola S. u1&noNvwr ad Nepori4t fium X2, "ut * ) Una , que in editione Paluzii sexagesima octavf. €52 , inscribitur : Qui antistites in ecclesia eligendi, ef 'qua cura, ad clerum et plebes in Hispania consisten tes de Martiale et Pasilide; aZtera: Qualis esse debeat "vita sacerdotum 5 estque secundum Baluzium septuagt $2ma quarta. ** ) Editores hunc Ambrosii fatum haud esse, gumentis non levibus ostendunt, (Est etiam magno st dio legendus-Augüstinus tunrin-epistola ad. Valeriuif Episcopumret de pastoribus in. .Ezechielem, tum d catechizandis rudibus, et de doctrina christiana , pr&' sertim libro IV). ' FEE) D. Io. Petrus Miller ex Gregorio, aliisqi Introductio. 7 ecclesie Patribus excerpta loca selectiora luci exposuit in opere; Patriotischer- Landprediger. ( Extat etiam egregius liber inscriptus: Regles de conduite pour les Curés , tirees de S. lean Chrysostome etc.» editus Parisiis anno 1688 ). ij XIV. I 4 Specialius pastorum utilitati servient 2): S. IoANNIS RRYsosrowt de Sacerdotio libri sex. In iisadmodum copiose partim de sacerdotii dignitate, partim de officiis ministrorum ecclesia disserit. Quantam "huic viro existimationem conciliarint vit probitas, ac eloquentia; qua valuit, minime est obscurum. Vix unquam de ulla hujus generis elucubratione praclarius existimatum fuit, quam de S. Gnecon1r. M. opere, quod Liber regule pastoralis nominatur. A Grecis seque ac Latinis magno semper fuit habitum in pretio, omniumque fortasse quecumque hic Pontifex Maximus scripsit, utilissimum. Quod elegantiarum flosculis id ornavit, et sacrarum litterarum e epu proprie hic ibi accommodavit, venia ei danda est? Preterea S. Benwanpn de consideratione libri multis de causis memoratu digni sunt. Non tantum Pontifices maximi, et Episcopi, ad quos monendos pracipue spectant;.sed omnes etiam , quibus cura in procuranda hominum salute demandata est, multa ex iis utiià decumenta possunt haurire. Huc aliquo modo etiam pertinet ejusdem sancti viri tractatus: De moribus ei officio episcoporum ad Henricum Senonensem archiepiscopum y item alius: De vita et moribus clericorum (Pk ) * ) ( Prater hunc librum plures Gnecont Magnt extant homiliz et epistole ejusdem argumentis quod et de aliis 5S. Patribus, ac prasertim de $. AUGUSTINO monitum volo qui scilicet longe plura habet ad. pastores et oves pertinentia, quam qua recensul) | E. . Introductio. | **) (His addi possunt B. PerRt Damiani et Porn. Blesensis opuscula, sermones, atque epistolz de vita, moribus et officiis Presulum et Clericorum; plurésque alii tractatus, quos exhibet luculenta Collectio, tubZ sacerdofales, inscripta, et Lugduni edita anno 1693. Ad cujus calcem legere est etiam indicem chrorologicum aliorum sanctorum Patrum et Ecclesiasticorum Scriptorum, qui a primis Fcclesie sxculis usque ad XVII. in hoc argumento versati sunt, Rome quoque, - curà Fa ANc1scr a Pureo, Congregationis Oratorii Pres» byteri, anno 1764 prodire cospére Se/ecta $5, Pa-. trum opuscula de Sacrorum Ministrorum officiis; quorum alterum volumen vir pius et dectus, post infinitas molestias, vix edere potuit ano 1777. Nemo vero miretur parcchis legenda proponi, que Ecclesi doctores ' videantur Episcopis direxisse, Sunt enim pleraque officia, paucis exceptis, tum Episcoporum tum Parochorum j communia, quos nullo discrimine admonuit Paulus atten- »derent sibi et universo gregi, in quo juxta positi essent »a 5piritu Sancto episcopi regere, seu pascere , Eccle- »siam Dei » ). XV. Cum in Ecclesie etate media omni, qux circa religionem versatur , scientia in deterius coepisset prolabi, in tenebris etiam jacebat animarum pastores docendi ratio. Quippe vix erant, qui christiana doctrina populum Tecte erudirent, aut aliis sacro hoc murere rite fungendi modum ostenderent. Ii, qui choJastici nominabantur, nugis, ineptiis , subtilitatibus, inanibus mentis speciebus ( pLantasii*) penitus immersi, omne in iis excogitandis, aut considerandis studium tempusque collocabant, ut non vacaret , religionis dogmata exponere christianis, et ad formandos praesstàntes animarum cura tores laborem suscipere, Prater nonnulla leviora opuscula , que ad exponenda christianz legis initia(catechi- - l L EM Introductio. 9 zatitnemr) et conciones abendas attinebant, ét quzdam conciliorum decreta, nihil de hac, quam tractamus, materia, prodibat in lucem. XVT. Postquam summa ignorantia ac superstitio plurimorum mentes animosque occupaverant, foedissimique abusus late invaluerant 5 exstitere notissimi illi motus, qui LuTRHEn1 concionibus ansam praebuerunt. Tum inten- Siore cura coeptum est cogitari , atque in id incumbi , ut hominum vulgus doceretur cum fructu , et futuri arimarum pastores probe formarentur. LurHEn1 parznese: ad Verbi divini ministros collegit our. Ponra Is/ebiensis preco. Quam quidem syllogen denuo exposuit luci ContrsroPsonUS Cramerus hoc titulo: INecessaria inszruciio de precipuis IMinisterii partibus concinnata e scriptis D. Luthevi,recenter edita a Ioanne Christophoro Cramero, lene 1159. Postea multe a Lutheri asseclis, atque illis, qui se Reformatos dicunt , institutiones pastorales conscribebantur * ). *) Eos in Walchii Bibliotheca theologica selecta, e? in Buddei Isagoge historico-thelogica , atque aliis videre licet. D] XVII. . H Quam necessarium esset , habere ecclesiasticos optime informatos, tunc temporis etiam intelligebant catholici. Episcopi ardore sancto succensi admovebant manum operi, multisque editis decretis, ac monitis subjectos sibi clericos instruebant. Concilium Tridentinum decrevit plurima, quz ad clericorum vitam, administrationem sacramentorum, et docendi munus pertinent. In "primis S, Canorr"e Borromea familia Jabores hic commemorandi sunt. Omnes quippe curas defigebat in eo, ut 10* —.. Introductio. j disciplinam , et ordinem in divino: cultu restitueret "cta ecclesie Mediolanensis a Canoro Card. S. Prá tiam est BARTHOLOMZI Q martyribus liber , qui simu Jus pastorum inscribitur. XVIII. Post hoc tempus institutiones pastoralis officii , u! disciplinz aliz ; agnos fecerunt progressus. Multi nos* tro et superiore seculo et gereratim et speciatim hac de re scribentes magnam utilemque operam Theologiz pastoralis navaverunt. Varia sacrum hoc nego tiam illustzantia ; Inultumque adjuvantia in peculiaribus piscoporum Gallia: mandatis, et litteris pastoralibus: inveniuntur. Multum quoque luminis afferunt acta c/erf Gallicani y acta parochorum Parisiensium Conferences €cclesiastiques BAntwi ; (tum Hwn c1 Baronii E pis" copi. Lucionensis, aliorumque ). xxix, . FE catholicis scriptoribus, ut nominentur, digni prz-- cipue sunt: 4) Yoauw1s OpsrnaxmT Pastor bonus; Gallice: L Pon Pasteur; ou P idec , [e devoir, P esprit, e Ja com duite des pasteurs, traduit par Mr. Hermant. Corrxr, Traite des devoir d'un Pasteur, qui cut T€ Sauver en sauggapnt $02 teuple, " C ) Manuxzr. des Pastcurs, par. Dincuart, d ) Instructions sur les functions du minictere pasto" ,r/€ , par leveque de Toul. Quàrum quidem instructio" LI Introductio. 11 num prima tantummodo pars regulas in usunf pastorum? relique materiam ad conciones complectuntur. €) Le Pasteur instruit de ses obligations , ou inszZitution des Curés, a Paris A16. ( Qui liber italice redditus a Cornario prodiit Venetiis anno 1785 ). * ( Petri Soto manuale Clericorum , Ducos, Pasteur apostolique, e£ nonnulli alii cum istiusmodi znscriptionibus continent potius materiam ad docendum, sive ques- Viones dopsmaticas et morales, quam Theologie pustora- Fs institutiones. Spengleri instructio parochi, d? z4breu Speculum parochorum , Possecni praxis cure pastoralis , Lohneri scripta, Herzigii manuale parochorum et his similes in hanc librorum classem referendi non sunt. Casuisticam , ut vocamus , tradunt potius , quam solidam prudentiam pastoralem y et eorum effata , sepe admodum incerta,nituntur precipue casuistarum celebrium auctoritate. : XX. Imperante Augustissima Turuss7A; cujus illustria. ià Theologiam merita nulla atas obliviscetur novam omnino formam apud nos induit Thelogia pastoralis mandavit quippe , ut , qnod ad id tempus minime usitatum fuerat , omnia , qu& ad pastorale munus gerendum proprie referenda essent, a ceteris T helogiee partibus secernerentur, et in omnibus academiis proprie dicta Theologia pastoralis traderetur. Quod vero maxime inconcinnum est, peregrino sermone docere scientiam practicam, ad cujus usum vernaculus adhibendus est sermo; prelectiones patria lingua ut haberentar, imperavit ; quod anno 1777 in academia Z";ennensi fieri coeptum est, XXL Quo ex tempore plure: etiam libri didascalicia pro- 49- — Introductio. | fessoribus pyiblicis conscripti fuerunt 5 nempe 2) Tnstizu!i0 ad Theologiam practicam , ad. normam. prescrifw tam a F'iennensi studiorum Prefectura concinzata , ef in usum prelectionum publicarum redacta a. Francisco Christiamo Pittrof Theol. past. professore: b ). Institutiones Theologie pastoralis compendiose , ad normam prescriptam a Cesareo-regia studiorum commissicne exarate a Iosg?Ho Lounrn, Theologis pastoralis professore c ). Theses ex T'heofogia pastorali fio norma graectionum academicarum, auctore Fideli Wegsckeider. Friburgi in Brisgovia ATTI d ). Horuat pastoralis Theologie Tomi III. n XXII. Protestantes muito ante Theologiam hanc in academiis docuerant, prodierantque etiam apud eos multa | de hac discipliua volumina. Recentiora in usum esse possunt sequentia. a) Petri Roqves forma ministri evangelici 5 opus translatum ex gallico a Friderico Eberardo Rambach tom. 3 , noviss. edit, Hal. 1768 8 mai. 5) Christophori Timcthei Seidelii Theolegia pastoralis adaucta a Frid. Eb, Rambach. Lipsie 1769. 8. c) Ioannis Iacobi Plittii "Theol. pastoralis. Francofurti 1'/66. : 4) Ioannis Frider Tacóbi additamenta ad Theol. Past. ; sive regula, et specimina in usum tironum, editio tertia, Hanov, 1/74 , pars secunda 1782, € ) Ioan. Petri Milleri Institutio a3 "prudentem et religiosam administrationem ministerii evangelici. Lips. 1T'14. f) Ioan, Georg. Rosenmülleri Institutio pro tironibus ad sapientem et religiosam muneris sui administrationem. Ulme 1778. &) Patrioticus concionator campestris 5- sectiones VOCMPPPTDERCSOPS, c inet cni "Eres A ulbeale Depth o gl trt ere aec fn Porc ocp No Introductio. 13 quatuor. Lipsie 1779-84. 8. mai. editore Io. PETRO MiLLERO 5 auctore autem , velut palam jam est, Io. HENRICO RESSIO, superintendente , et archidiacono Guelpherbiti. h) Georg. Frid. Seilerii Principia. ad formandum futurum animarum Rectorem. Erlange 1783 * ). *) -4nnotationes preclaras habet Prepositus Spalding in suo Jibro de utilitate ministerii sacri ejusque progressa , secunda editio, Berolini. 113. ,Sngulares oero illi inseruit opiniones , que multos contra ewm excitaverunt adversarios. Conferatur cum eo: Supellectiles pro suggestu sacro , Altdorfii, et Norinbergze 4114. cujus operis auctor es? Doederleinius; item Commentationes de utilitate ministerii sacri presertim ruri, et de ea promovenda. 'Tom. IHL. Lipsie 1113-80. 8. XXIII. Majoris molis volumina huc pertinentia sunt, precipue Ephemerides pro concionatoribus : Hale 1110. Continuatur inde ab illo anno Concionator campestris); cuius prodiere hactenus Nord/inge volumina quinque, editore. Langio. Plurima eaque utilissima habent: Elucubrationes ad communem utilitatem collecte ex scriptis recentissimis , que circa religionem , mores, vel emendationem generis humani versantur. Continuantur ab anno 17776. XXIV. , Nunc etiam comparet hec anmuductio, secta in duas praecipuas partes. Sacri enim pastoris munus, ut mena fert opinio, in duo capita, sive duas proprias functiones concluditur. Populus quippe, beatus ut sit, debet viam, qua ad felicitatem itur , nosse, et quod bonum est exercere, Itaque opus est, ut doceatur moneatur^ 20 "^ Sectio I. tare , tempus operamque male perdere , qui difficiles ^, et intricatas quaestiones theoreticas, quibus sepius in "Scholis tempus inutiliter contere.Jatur, et ingenia obruebantur , in medium afferunt , aut infimi ordinis hominibus ea proponunt , ad quz intelligenda acrior mentis investigatio , et subtilis multarum rerum cognitio necessaria est. Non per difficiles nos Deus questiones ad beatam vitàm vocat. * ) Salvator , et apostoli, quibus "singulari erat cure omnia docere , qux ad fidelium felicitatem conducunt, de rebus innumeris nihil decernebant, de quibus postea superbi, et acuto ingenio sese omnia perspicere rati theologi, disceptando , se aliosque miserrime discruciarunt. ^**) Non est cur nos pudeat , fateri cum apostoJo , in rebus divinis nos tán— tum ex parte cognoscere, et videre nunc per speculum in enigmate., "** ) *) S. Hilarius de Trinitate. **) Paulus soZ/icife hortatur Timotheum, ut difficiles verborum nugas eoitet, que multis verti in perniciem possunt. Monet, ut veritatem. puram atque. sinceram pre dicet, missis inanibus, ac sevio veritatis cultore indignis subtilitatibuss que nonnisi contentiones excitant, atquelites, 2. Tim. 11. 14. 15. 23. FF) 1. Cor, XTIT. 19. 8. p Ideo etiam errarent illi, qui controversias theologi* €35 , de quibus inter eruditos tantum contenditur , sud ,Commenta, scholarumque opiniones ad populum , qui m-—-——— E ERE . me—— ———Q—— — — ab ipsis docendus est ; Proferrent, Christianis hae : facem in religione non praferrent ; tenebras. multo magis offunderent ; Quippe qui nescirent, quae pro^ Setiol. .— 21 banda essent , que rejicienda 5. immo fieret , ut. scholasticas opiniones eque ac divinam doctrinam acriter propugnarent , et factiosus magistrorum spiritus plus illos animaret, quam spiritus Iesu Christi. Homini christiano , dum vivit, et vità cum excessit, beatus-ut sit, satis est ea tantum vera censere, ea pro-. be intelligere ac exercere, que a Deo revelata, et qua semper, que ubique, que ab omnibus, ut certa et minime dubia christianis fuerunt proposita. Nihil est , a Quo pacis preconem magis alienum esse deceat, quam 2 contentionum et factionum studio; nihilque est momenti gravioris, quam monitum apostoli: Si quis, inquit, aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domi- ni nostri Iesu Christi , et ei que secundum pietatem est doctrine , superbus est , nihil sciens , sed languens circa questiones et pugnas verborum: ex quibus oriuntur invidie, contentiones, blasphemiz, suspiciones male , conflictationes hominum mente corruptorum , et qui veritate privati sunt, existimantium qux$tum esse pietatem. * ). | *) 4 Tim. T. 3-6. | » Hic vero de veritatibus religionis, quas ?heorezicas dicimus, sermo non est. Bene discernenda sunt dogmata theoretica revelatione divina firmata a subtilibus inutilibusque quastiunculis, Omnium certe permagni Ibterest , cognoscere omnia, quz de suis perfectionibus, de Prparationibus ad hominum. felicitatem , de suis contiliis, decretis etc., Deus revelavit: hec enim jugiter in christianorum facta , atque in animorum Sensus multum influunt ; et ut fideles ad. virtutis studium pertrahantur, plurimüm pollent: quid? quod necessari sunt cogniiiones doctrinarum historicarum , dogmaticarum, theoreticarum, rerum geram narrationes, €Xpe- " . Gravissimum hujus sententie Concionatoribus , tom, 5, S. 570. 22. -- StcHoiBe? rientiz , promissiones, comminationes etc. Dum vero hec afferuntur, ad auditorum conditionem accommodanda sunt, et quantum ad animorum quietem, ac emenda- . Honem valeant , quasi oculis subjiciendum est. Id faciebant apostoli, cüm de predestinatione, de hominum: cortuptione , de resurrectione etc. verba facerent 4). *) Zid. Tollneri dissertationem. in Diario pro 10. At non theoretica duntaxat sint , que animarum Curam gerens doceat; precipue, et plurimum loquatur de christiani hominis officiis, regulisque recte vivendi. argumentum est Servatoris exemplum. Sepe , ac impense, ut , que. docebat, facerent, et ad virtutis prescriptum vitam traducerent, auditores monebat 5 theoreticis non adeo immorabatur. Maximam sacrarum litterarum partem occupat doctrina moralis; longe minorem dogmatica. 11. Qui vere emendare homines, eosque ad virtutem, ac vitz sanctitatem formare satagit, ejus industria et intellectum. et voluntatem audientium spectet; sive quod idem est, ut moveat, enitatur. Si ad solum intellectum confert laborem, homines quidem reddet intelligentiores; sed non ideo meliores. Hoc revolvamus animo, quod apostolus de summo scientie gradu caritate actuosa destituta scribit * ). Qui vero movere, et voluntatem emendare conatur, quin intellectum illustret, is agit contra proprietates, et progressum facultatum humanzg mentis. Voluntas enim impellitur rationibus , quas intellectus cognoscit et perspicit, agitque, ut iis cognitis intellectus convincatur. NNNM e a ESSERE Sectio I. «93 *) E? si habuero prophetiam, et noverim mysteria Omnia, et omnem scientiam. et-si habuero omnem fidem ita ut montes transferam , caritatem autem mon habue- *0, nihi] sum, 1. Cor. XIII. 2. - i e^ ^. Ut illuminetur intellectus, necessaria est cognitio, €t persuasio (convictio ), sive necesse est, ut christianus habeat de iis qus religionem attinent, rectas, 3ccuratas, et adquatas notiones, atque ut cognite el sint rationes , quibus religionis sux dogmata aut officia innituntur. Paucis: Oportet eum scire, quid, aut cur, quidquam verum esse existimet 5 quid sibt, aut cur hoc, cur illud sibi sit faciendum. Utrumque docendus est a suo pastore. : 13. Distincte notiones ut in auditorum mentibus formentur, admodum utile ac necessarium est omnium, quz plebejis hominibus, dum docentur , obscura. videri possunt, verum sensum ob oculos ponere. Nec minus Oportet, semper intueri hominum captum, et acquisitam ad id usque tempus cognitionem, neque ea perspicua, et plana existimare, que in cogitando exercitati, et multa scientia imbuti, facile mente complectuntur, ac intelligunt ; aut que per se intellectu facillima viden- E quer ex his, quam necessarie, dum christiana ütione populum formamus , sint explicationes, et quam Spe usurpandz, Obscuritas vero est aut in voca- Eus quibusdam religioni propriis, aut sacre scriptura locis, in dogmatibus, aut historiis etc. Hinc.patet, quid explicationes verborum, rerum, scripture, dogmatice, Storicz etc. sibi velint. ok 24 2 Sectio I. IN leer: Trzcipue de explicationibus regule ex logica et rethorica note sunt( 1. Non diu immorandum est explicationi verborum , que nemo non intelligit. Id qui faceret, perturbaret auditorum attentionem, et tempore male abuteretur, 2) Erudite ne sint, et longius petite explicationes, Preberetur enim audientibus suspicio, malle doctorem ostentare, et venditare suam scientiam, quam rudes erudire. 3) Utatur verbis perspicuis, abstineat ambiguis, peregrinis, iisque loquendi modis, qui insermone patrio usitati haud sunt. 4 ) Absit concisa, et nimis adstricta philosophica brevitas, ac inanis verborum strepitus, tautologie, et male adhibite ambages oratoriz, 15, Sole explicationes , ut homines , quales nunc sunt, omnia que dicuntur, élara in luce videant, plerumque non sufficiunt. Fere enim in iis haud ea mentis vis est,ut ipsi sibi claras distinctasque notiones de objectis abstractis efhingant; interdum segniores sunt, quam ut mentis vires ad id intendant, A sensibus igitur et imaginandi vi, intellectum ut adjuvent, subsidium paret, Rebus quas docet, quamdam quandoque vitam ac sensum tribuat, ut eo modo, cui vulgus a teneris ita educatum assuevit, propositze, quasi ante oculos versari videantur. Hoc per z/fustrationes fit. 16. Optime sape res quedam illustratur, si illa, qus Teapse quidem diversa sunt, in aliquibus tamen similitudinem habent, et in una imagine representantur; quod fit per exemp/a, vel per inductionem rerum singularium , narrationes » parabolas, Hic ilustrandi mo- X Sectio I. 25 dus passim ih sacris litteris, atque in primis in sermonibus Iesu invenitur, *) Exemp/a et alia, quz afferuntur, extraordinaria ne sint, neque. obscura, reque a veritate aliena, neque prolixa cum omnibus rerum adjunctis, ad rem non pertinentibus. Ad comparationes seligantur illa, que auditoribus nota jam sunt, et que revera inter se habent similitudinem 5 nec ultra procedatur , quam ipse comparationis finis, et id, quo similia sunt ; pof" tulat. A crebris allegoriis et metazphoris abhorret temr porum nostrorüm, regionumque gustus. Opposita quoque multum lucis afferunt. *) Tum alibi, tum Luc. X. 30. seq. Matth, XIIT. 3.64. 4T. Inter illustrationes censentur etiam semfentie, vel propositiones, quz universalem magnique momenti veritatem continent, et testimonia sive effata virorum gravium; licet hec plus valeant ad confirmandum, quam ad illustrardum, eo quo hic illastrationem sensu accipimus. Sententig aut e sacris litteris promuntur, aut sunt prove:bia, aut a nobis ipsis inveniuntur. He sententie ad scopum accommodate ut sint, habeant sensum certum et definitum; sint breves, dilucide, graves, mag- ni ponderis, minime plebeje. Ne sententie sententiis accumulentur , cavendum, Qua e sacro codice proferuntur. testimonia, apud auditores christianos omnem firmi argumenti vim habent. Humana testimonia pro suo fine Sint Sumpta a viris, qui magna apud omnes existimatione valent, eàque dignissimi sint. Versibus, fabulis, profancrum scriptorum testimoniis raro et parce locus est, dum fidei christians preceptiones exponimus : ViX unquam, dum publice verba ad populum facimus. * ) * ) Braunii Institutio. 26 Sectio I. 18. » Ad emendandum intellectum porro pertinet persuasic (convictio). Convincimur aute dere intellectus eo adducitur veram es:e, certus reddatur. Certus vero redditur , si ostendimus, €à, de quibus sermo est, aliis certis veritatibus congruere. Rationes, quibus hzc certitudo efficitur, sunt argumenta probantia, m, cum rationum pon- ; ut doctrinam quandam 19. . "Fides ac spes christianorum firmis et immobilibus fundamentis inniti.debent, Nam et Apostolus exposcit cultum rationabilem *), Et christiani parati semper esse &ebent ad satisfaciendum omni poscenti eos rationem de '€a, que in eis est, spe viva "* ), ut jam non sint parvuli fluctuantes, et circumferantur omni vento doctrine "PF* ). Oportet igitur argumenta, quibus in docendo uti- - mur, logice esse certa, et firmissima, * ) Rationabile obsequium, Rom. XII. 1. **) 1. Petr, III, 15. APP) Ephes, I2. 14. 20. Id semper in animo est habendum populum docemus, non adesse homines doctos; sed eos, qui non multum in rerum contemplatione versati sint, €t Qu! exquisita, et subtiliter excogitata argumenta capere , aut ad scholasticam nórmam syllogismos contexere haud queant, Rationes itaque eo proponantur mo- » plerumque , dum Sectio I. 97 90, ut auditor non possit non intelligere argumenta, et eorum vim perinde ac oculis perspicere, et sentire, Ab- Sit nuda pumice aridiorum syllogismorum series. Dilucidationes varix in subsidium vocentur. Exempla argumentorum dilucidorum, et a rebus sub sensum cadenti-. bus ductorum, in evangeliis et apostolorum scriptis extànt quam plurima. 21. Probamus, cum doctrinam propositam cum aliis, Qu» vera sunt etindubitata, convenire ostendimus ( $. 18 ). Christiani vero nostri id ve'issimum judicant, quod Tecta ratio exemplis experientie et proprii sensus, testimoniisque sacrarum litterarum confirmatum , et auctoritas universalis ecclesie ceu veram doctrinam proponunt, Manifestum hinc est, unde petenda sint argumenta, dum populum informamus, ex sacra scilicet scriptura, universali de religione doctrina, et ratione. 22. Rationibus solidis, necesse est, ut firmata sint nostra in docendo argumenta ($. 19). Ex quo consequitur, ea tantum e divinis litteris ad probandym. adducenda. esse loca, que dogma probandum. aut secundum litteram continent, aut ex quibus.illud legitimis conclusionibus deducitur. Qui religionis dogmata mysticis explicationibus, significationibus allegoricis, aliisque id genus accommodationi*us superstruit arbitrarie, verbo divinO perverse utitur, id adulterat, et sui aut alieni ingenil commenta ceu fundamenta jacit, quibus argumenta ad demonstranda religionis dcgmata nitantur. 23. . Afferuntur sepe e divinorum scriptorum monrumenti$ loca idonea, in quibus occurrunt dictiones obscure. 28 |. Sectio T. Toc in casu ille explicanda sunt, secundum regulas SRpra (S. 13.) prxscriptas; tum demum adhibeatur applicatio , aut declaretur, quomodo dogma aut officium aliquod demonstrandum, ex illo loco fluat. Quod si locus ille perspicuus est, et facile potest inteiligi, 2d orationis siécitatem et jejunitatem evitandam illustratione aut periphrasi uti licet, fe sot 24. "Universim de probationibus ex sacris litteris hxc sunt observanda: 1) /u/ta sacre scriptura loca immodice ne congerantur, Nam sine expositione aut accomodatione pronuntiata perspicuitate carent ac vi, quae Argumentó omni ad persuadendum sunt necessaria. Singule vero sententiz si secundum dicta ($. 23.) explicantur et aceomodantur , multitudine obtundeat, et perturbabunt auditorum mentes, aut quo minus fructum ex lis percipiant, impediet temporis brevitas. Hac ex reguia sequitur insuper: 2) E pluribus semper seligantur maxime clàre et perspicue sententie. Pauce quedam e€«que graves et captu faciles, cum illustratione atque accomodatione propositze plus adjuvant plebejorum memoriam ut tejeant, et intellectum , ut capiant, quam multe fastidium creantes e quodam parallelarum vocum indice (Concordantiam vocant) congeste , quarum copiá €t mole dicentis juxta et audientis memoria miserandum in modum torquetur. 3) z4bstinendum ctiam dum «lie sententie inveniri possunt, ab iis, quibus nonnisi per Jongius avcesitas explicationes , prolixas cum aliis co- Plationes , longasque vatiocinationes etc. argumentum ad persuadendum utile efficitur, **) *) Pid. Moshemii instructio , pie et cum fructu ' .concionandi, pag. 155. Sectio T. j 29 .25. Communis omnium Ecclesie doctorum e t conciliorum -de dogmate aliquo per cuncta secula consensus, nostro religionis sectatoribus validum theologicum argumentum suppeditat. Verum notanda est magna inter dissertationem theologicam, et institutionem pesi populi - differentia. Dum enim erudimus plebem, fieri haud potest, ut per singula secula colligantur argumenta, et omnia testimonia, quz ad veritatem cujusdam propositionis demonstrandam exquiri possunt, coacerventur. Universim sufficit, communem Xcclesie doctrinam, peculiaribus omnino quibusdam ensibus exceptis, allegare *). Loca ecclesie patrum, ceu virorum magna auctoritate illustrium: testimonia, ad illustrandum et confirmanduin afferri possunt; (S. 177.) sed singula, ut notum est, pro- !prium argumentum non prastant. egt *) Braunii Institutio. E £i 26. Argumenta a ratione sumpta, id est, ea que non auctoritate , sed rebus ipsis, experientia universali, com- -munique hominum sensu etc: nituntur, nequaquam inutilia sunt, Religionis nostre auctorem nihil: docuisse, quoda sana ratione alienum: sit, indocte multitudini ostendunt, eficiuntque ut ad proposita dogmata et officia -propendeat magis, si ea 3ua ratione, sua experientia, sua conscientia intelligit stabilita. Doctos vero convincunt ut doctrine Christi obediatur, rationis usum nequaquam esse abjiciendum;,sed rationi illustrate cum religionis christiane preceptis institutisque esse posse consensionem ac societatem. 2623-— Sectio: T. N Ais. : 36. Cum hac regula alia arcte conjuncta est, Doceantur homines modo qui eis maxime est accommodatus. Hoc zQque de ipsa materia , ac de probationibus » ex plicationibus, argumentis moventibus, lingua, stilo etc. est intelligendum. Servatorem nostrum aliam dicendi rationem sequi quando cum Phariscis, aliam quando cum Sadduceis , aliam quando cum discipulis , et aliam quando cum plebe loquitur , notum est, Longe diverso modo apostolus doctrinam de obtinenda felicitate annunciat ethnicis , quam Iudzis, 31. Remedia zgro adhibet medicus, quoties iis opus est, Docet, monet, minatur pater , quoties his indigent liberi. Sic egregius animarum pastor non quaret iquoties per anni decursum ex legis prescripto mihi verba ad populum facienda sunt? quoties doctrinz christianae elementa Juventuti oportet me exponere? Docet quoties se offert occasios ad egrotorum lectos , in schola, dum invisit domos etc. Hunc in modum perpetuo, as- Siduoque docet, et obedit apostoli monito : ) Testificor coram Deo et Iesu Christo... Predica verbum , ins- *a opportune, importune, argue, obsecra, increpa in omnt patientia , et doctrina, * ) 2, Tim. IV. 1. 9, 38. Ut in omni aa. populo magna est hominum diversitas; ita diversa sunt 5a Sunt docendi genera, a) Sunt , quibus chris- Uanz religionis dogmata exponenda, aut quorum inchoa- Ce- s E Pe Sectio T. 47 -tà cognitio est augenda. 5) Sunt quibus monstrandum, qua ratione virtutum ornamentis crescant. c) Contra alii ad virtutis viam revocandi. d) Sunt moesti, qui con- " solatione indigent. c) Denique sunt perniciosis erroribus imbuti , quos refellere necessum est, Animarum pastorem igitur oportet docere , hortari , castigare , , cohso- Tári , redarguere. Ut singula probe fiant , et labor frustra non suscipiatur, regulas quasdam sequatur, quas prudentia praescribit. * ) (X) Fid S. Greg. M. Reg. Past, p. 1T. s 39. ho AIR Docenda, aut tractanda partim ea que , ad religionis theoriam , sive fidei doctrinam pertineat; ($. 9.) partim illa , que spectant exercitium , sive praxim, et hominum officia, (&. 10.) sive doctrinam virtutum ( aretologiam ). Si queritur , queenam plebeji homines e theologia dogmatica maxime docendi sint 5 respondetur ( secundum $. 6. T. 8.) omnia , que eo spectant, ut hristiani emendentur , tranquilli animo sint , et. exerceant, quà religio christiana jubet. ttai gpl ied «n * k " . Diviva jura turpissime violaret, et animorum liber- Velfer SENEC DIES S qui humanum intellectum Quod iudon , ut quidquam fidei dogma esse crederet, docete €x revelatione divina non constat. Tgitur in ? 8ccuratissime secernantur certa minimeque dubia, et ab ómibus recepta dogmata ab iis capitibus, de uo stitüeré, ut lubet , cuique licet, Nová vero fidei | cale ne fingat, caveat qui populum docet, . Qua ; A a M ER theologis dogmatica ab humanis additamentis expürgata , et solida. xk 38 Sectio. I. ST uA Cum dogmatica proponuntur, tria sunt observanda, 1) Danda opera est , ut auditoris menti insideant pura, recte, determinate, et si fieri possit, distínctze notiones; ( S8. 13. 14. 15. 16. 171.) 9) ut dogm verum esse dez monstretur 5 ($$. 18. 26.) 3) ut ostendatur, quid illius dogmatis causa faciendum sit , et quomodo inde emendatio vite , et animi quies nasci valeat. "et ^ Y) Hanc in rem utilis eri? Lessii Zber : Clristiane relig. theoria ad usum. communem , Seu specimen theolog. dogmatico-practicz, (Vid. etiam Contensonii Theol. mentis et cordis. um Fontes , e quibus notitiam Dei, ejusque. perfectionum haurire licet , duo sunt , ipsa natura , et sacrae littere, Eximia adeo rerum naturalium , "quae nos quotidie circumstant , pulchritudo, admirabilis earam ordo et varietas , celerius et firmius mentem animumque impellunt ac movent , quam argumenta omnia, qux ex 1o- Bica, et metaphysica petuntur. Sacra scriptura sepe res creatas nobis ante oculos constituit, eura Deum ut adoremus , laudemus, et amemus, hortatur, *) Irperitum utique vulgus in interiora astronomie , chymie, botanices etc. adyta ducendum non est Fines, caü- $* , effecta rerum , quas quotidie, et ubique sensibus percipimus , enodatius si explicentur , satis. valent , ut vel infimz plebis homines immensi numinis potestatem, t gloriam, queque inde oriuntur officia agnoscant, 9) Celi enarrant p-Joriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat Firmamentun, Dies diei eractat. verbum , et Setio-lb- 39 n0x: nocti indicat scientiam. Non sunt Ioquelee, neque sertones, quorum man aud iantur voces eorum. In omnem ter« ram exivit sonus eorum, et in fines orbis terre verba eorum. Ps. XVIII. 1-4. Invisibilia enim 2pszus a crea zura mundi per ea,que facta sunt, intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque €jus virtus, €f divinitas. Rom. I. 90. //id. fervida exhortatio ad omnes minis: tros evangelicos, ut;divinam religionem nude proponant, in Diario pro concionatoribus I. 30. To//neri responsio ad datam sibi admonitionem. Diar. III. 408. oppe iterata admonitio, Diar. IV. 254. Sturmii de operibus Dei in hac rerum natura Hale 1775. Collectiones quarundam concionum de majestate Dei in hac rerum. natura, auctore Gabriele Mosche, Francof. ad Manum 1774. Conciones de operibus divinis in hac rerum natura, colectiones due, Hale 1774. 43. A. prima ecclesiz christianz vtate, usque ad infausta illa tempora, quibus omni conatu id agebatur, ut divinum verbum de vulgi manibus extorqueretur , sacra Scriptura precip»us, e quo christiani salutis scientiam haurirent, liber existimabatur. Parochus itaque magnopere studeat, ac laboret, ut sui satis cognita. habeant sacra volumina, historiam, quam bib/icam vocamus, *) characteres , sive mores homicum ***) in sacris litteris Occurrentium, contenta in ijs documenta, et dogmata, moralesque sententias. Quz docet, divino. verbo stabi- Tiat; inde semper, fieri si possit, hauriat argumenta, obs-- He nunquam non dilucidet; sacros codices crebro ut egant,. hortetur, utilemque legendi modum ostendat TUR) j , CUP Habemus «veteris testamenti historiam. cons "ptam a. Mesenguys cujus etiam exstat epitomes item xx ERE c. - OSHOTES - "A à Sacy, sive Royaumont. 244 profesfantibus eo de ar- ^, gumento novissime elaborata, notissimaque scripta sunt: ' historia Patriarcharum , auctore. Io. lac. Hessió, qui etiam in lucem edidit historiam Tesu. ( Extat etiam Historia. Moysis , eodem auctore, Historia Tosuw "et Tudicum) Historia Davidis, et Salomonis, Tiguri 1181. Appendix de doctrina, factis , et exitu Christi Servatoris nostri , ibid. 1781. Historia, et scripta Apostolorum Iesu. PK) Unicus, et singularis liber in hoc genere est: characteres Biblici auctore «Tagusto Hermanno INieme- (ser, Hale. — — EF) Decreto Cesareo végin 10. ug. 11817 ne parachianis sacra Biblia approbatà auferantur, prohibitum Juit. ier * * ww mer L1 " . kd , — Christianze religionis veritates theoretice referuntur precipue ad doctrinam a) de Deo, et creatione, 5) de humani generis redemptione , nóstra'que salutisrestitutione, c) de poenis et premiis, que post mortem nos manent. Ut aliquo modo generalium harum regularum vsum in aliis instruendis ostendamus, pauca hic annotabimus. : " 45. Dei exi-fentiam, ejus majestátem ac eminentiam, perfectiones ejusdem sive proprietates, ex admirando, qui in hac mundi machina est, ordine, rer«mque creafarum pulehritudine demonstrare clarissime; et quasi oculis subjicere licet. Ex ejus perfectionibus sive: proprietatibus, quid agendum hominibus sit, si declaretur, multum id ad pietatem valet, Earum quxdam, dt ejus unitas, sternitas, omnipotentia, rerum omnium scien- (0 —— mes NEN dwucGEGMME c Sectio: T. PUES or ti, nátura corporis expers, prasentia in omnibus lotis, "E Yationes' ed virtutem stimvla?tes suggerübt. Ale ut pas « . RC 3 (e )* 6 [COS ! saneritás, Sápientia, Justitia; fidelitas , clenientia, be- Tignitas pileherrima praebent exempla, 3d qua ceu nor- ^ —ÓEÁ " Ani ; ii» 2 1123 LAS CU mam perfectissimam homines suas actiones; quoad circumscripta mortalium natura patitur, diriggnt., .. doni ünid.v * 46. Dum de divino Pa?re, Filio, ef Spiritu Sancto sermo nobis est, dogma 1) ioc he conemut argumentis illis stabilire; qua pro certis "et'indubitatis non habentur. Hujus gereris sunt inter. alia illa, quie ex antiqui foederis voluminibus desumuntur. *) 2) Curiosius in hoc mysterium inquirere ,et sübtilius de eo disserere fas non est. Comparationes hic obscurants tantum abest, ut illustrent. 3) Moneantur auditores, ut' obedienter credant, quod clare intueri non possunt, Doceantur stultitiam esse; veritatem rite demonstràtàm , a mortalibus, quibus obtusa mentis acies est, ideo pernegari quod eam penitas non inspiciant., autplene comprehendant 5 quasi Oculis rém intuentes. Apu pin neqpog et (1144 [ lj 39 Xy Que Joca probationes idoneas suppeditent , hermeneulices est docere. 1 ! intu " 41. AQOK à De divinic decretis loquenti multà utendum est cirvam Ut hominum ànimi tranquilli sint , declarandum in primis est, ea semper cum 4) Dei sapientia, , justitia, benignitate congruere ; semperque 2) ubiversorum hominum spectare felicitatem3 et c) immutabilià quoque esse et inscrutabjlia. Multa ex his consequuntur, que auditores moneantur, V. g Qus" nobis evefiunt, non casu, et fortaito accidere, Futura prisciendi 42. Sectio. I. cupiditatem. dignam .esse reprehensione. Temerarium esse, qui, quod sibi impendeat fatum, ex divinis proprietatibus audeat concludere, vel certa conjectura divinaré, quid Deus ob.perfectiones suas in singularibus casibus facturus sit, vel facere eum oporteat. Prudentissime agere, qui voluntati, ac dispositioni sapientissimi numinis totum se permittit. 48. Caute, admodum loquendum de. divinis decretis, quz ad hominum post mortem statum, sive felicem, si- ve infelicem attinent, De divina, ut schole loquuntur, electione, et praedestinatione , et veprobatione crebro a theologis fuit concertatum 5: id quod verz. pietati multum nocuit, Nonnulli quandoque in hac causa. adeo audacter litem decidunt, perinde ac'si a secretis consiliis Supremj.numinis de hominum. conditione: decernentis fuissent. Non amplius de;his pronuntiandum est, quam divipa revelatio nobis detexit, et quod cum hominis fe- - licitate conjunctum est. Ia primis quando de electorum, aut reproborum numero loquimur, non temerarie. priorum numerus supra modum diminuendus est, ne tranquiliitas, amorque hominum. perturbetur, et servilis timor incutiatur, qui filiali erga Deum caritati , suavique fiduciz in ejus erga homires amore collocate, atque inde nascenti letitie multum. officit. 49. ^ Cum historia de mundo condito exponitur, .rerum omnium conditoris omnipotentia, ut summe adoranda proponatur; hortandi deinde homines , ut considerent, quanti pretii, quanta quedignitatis opus homo sit, ut prudenti, ac christianos decente ratione sese ipsi mag ni xstimare discant; ne caducis in hac terra rebus ni- Sectio I. 43 Tum affixi, et voluptatibus immersi , bestiis similes efficiantur. 50. eS EHE INO Geshps nins9 t |; Doctrina. de. divina providentia accurate exposita fiduciam, animi letitiam, in rebus adversis. patientiam, humilitatem etc. progenerabit. Ad hoe vero necesse est, üt-ejusdem indicia, et rationes attente) investigentur. Ad hanc. attentionem concilianáam historia , multaque; . Sue quotidie et in singulorum vita accidunt, animarum pastorem adjuvabunt. - IB'eyuel - R56. : * iar Sb voeem e» o19li5i PY ow bind da 51. | disi iai 35 .. Quando de miraculis, aut. providentia opera miranda efficiente sermo est; ampla adest.occasio innumerabilem superstitiosarum opinionum multitudinem , quibus fucata pietas, et turpis lucri studium. sese. muniverunt, convellendi, penitusque evertendi. Nervi omnes contendantur, ut e vulgi animis excutiatur falsa opinio, qua Sibi multi persuadent, virtutis et meriti opus esse, fidem facile habere narratiunculis, quas de miraculis audiunt. Verissima hiec doctrina ipsis imprimatur, Deum Sapientissimum nop, ut ipsi quidem opinantur, obtempe- Taré hominum voluntati, non ad;eorum nutum, nón Sine gravissimis causis,:quas universi. humani generis itilitati serviupt, a. communi rerum .ordine recedere, Eji Hus. €x historiarum monunientis, sepissime cre petfata mines insolita nature effecta divina virtute per- Büfedellguc i mdsoe ; et sub dolos veteratores ea pro deatur ePi pase. Declaretur ; tantam miraculorum diee quitur m multa natestars ae Jem i R "ationem:: eum. ecclesi» patres hujusmodi mi- Tacula post fundatam; firmatamque ecclesiam. saltem "hiversim non esse pecessaria testentu. — 05 vw 44 .— ... — Settio: T. 82. | doma . De geniis coelestibus, et impuris spiritibus sacer pastor dum verba'facit, observet omnino regulas 68. 19, *€t 22, prascriptas. Vocabulum ange/us* non semper in Sacris litteris ceelestem spiritum significat, sed interdum nuntium, exploratorem, ecclesix antistitem etc. Tris buitur etiam quandoque rebus in?nimis, Nequé' vox damon in scriptura malum spiritum semper indicat. Hic opportunum falsas vulgi persuasiones de magia, et incantamentis, de inses-isa malis spiritibus, de spectris,. de inspirationibus, labefactare, et prudenter refellere. Fundamenti loco hic sit indubitata veritas, homines fatuo$ (fanaticos) &dmodum multa evistimasse a venefielis et fasciratioribus Orta, ubi revera nihil suberat; nisi morbus, convülsió, stupor. Foedis.ima lucri cupido, phantasia fanatico estu succensa, nimia plebis credulitas, plebemque' legibus christianis imbuentium magis- - trorum quorumdam confirmatio preclara hxc commen: ta de sagis, veneficiis, corporibus ab orci genio vexatis progenuerünt; et in rudium, simpliciumque animis aüluerunt. *)' Teitur gereratim docendum est, satt pctestatem a Christo es:e eversath; et ne capillum quidem capitis, ut ipse dixit, absque" colestis. Patris vo- Tuntate edi gósse: Sic fidelium animis timor expellítür, | € superstitio. De 'bónorim drgelorü numéro, de eo? - Tüfü muneribus; dé socierate eum hominisus nihil om^ — Tjho commemioretur , quod nóh ex revelatione manifes^ füm &»t.:9 90065 ub, 39 , iw. (0) Recentistsima de demonum existentia, ez tnfuxü Terzpra exhibent considerationes omhibus utiles ( e ec nnützige Betrachtüngen. ) Scropferi prestigie, et Gasheri. gesriculatiónés multis utilibus de hac ve lucubra- Honibus ansam praebuerunt. Lect dignissim eunt Etre ve archiepiscoporum Salisburgensis, et Pragensis. Sectio I. 45 dn C: sessi -.. Doctrina de lapsu hominis, et universali corruptio 1e, ad hominum emendationem percommode converti Potest; si eos ad humilitatem , demissionem , indulgentiam, et lenitatem erga aliorum errata , ad mansuetudi- Dém, ad gratum erga Servatorem animum, ad fiduciam in eo collocandam hortandi hinc ansam arripimus. Ve. Ium non solum, dux e primo peccato Buxerunt mala, in medium adducenda sunt. Quid infelici prodest, sue eum miserie admonere. aut acerbissimos edere gemitus, lamentisque commovere animum? Ostendenda est ei ratio se iisdem liberandi; atque ut necessaria 2d hoc ad- Vocet auxilia, placida oratione est movendus ,. ne cadat animo, desidia torpeat, opere ac laboris eum tadeat et anxio timore frangatur. Cavendum etiam, ne verbis et descriptionibus nimium humilibus et abjectis contemptim de homine loquamur, dotesque, quibus ornatus es: parvi faciamus, et dicendo perinde e»tenuemus, ac Si Omne rationis lumen in eo extinctum, omnisque recte àc bene agendi facultas ab eo esset ablata. Rationem in rebus omnibus que illius fines non excedunt, ceu viz ducem nos sequi fas est. An non sepius interno boni malique sensu velut acerrimo stimulo ad actiones pr&ciaras nos incitamur? 54. ni in iegidue nostra nihil adeo immensam , et sumdar am Dei erga homines charitatem commes- Gare, gratumque animum, fiduciam, mutuum amorem; Jucundam futurorum spem, scelerum detestationem :n üapit excitare valet, quam maximi momenti dogma e i generis redemptione. Non subtili ratione, et in- Honbs pera perscrutandum est hoc admirandum incarnamysterium; potius ad evangelii apostolorumque Sk - Sectio T. et auxilia indicands. Ut auditores de officiis: singularibus integre, et'solide edoceantur, et convicti in sententia persistant, revocanda hac sunt, si. fieri ' potest, ad generalia principia, ceu fontes, ex quibus profluunt. De universalibus christianz religionis preceptis-loquens,. quid faciendum sit, ut intelligant christiani, exponat, qua ratione in casibus communibüs , in^ vario: fortune habitu, rerumque cursu, vel conjunctione cum aliis, iisdem sit obtemperandum. Dixi: in casibus comniünibus, Longe enim absit, ut , qui plebejos homines informat, theologorum , quos Casuistas appellant, more singularia facta ipsis proponat, ut eorum animos ad illa pre-:- paret, quz , dum vivunt, nunquam evenient,. . fo iov mul TÉN : Unümquodque.reipublice: membrum oportet pro vi ribus, et pro rerum suarum conditione communi omnium utilitati servire. Cum animarum curam liabens inter'societatis hujus membra locum insignem obtineat, ei semper occasiopresto est ; apud eos, quibus praeest, pacem, et quietem. sartam tectam.servandi, hominum. - turbulentorum motus comprimendi, primasque seditio- - nis scintillas extinguendi , si. quidem .supetiori potestati Subjéctorunr erga illam officia, fidem. scilicet, obedientiam, reverentiam sinceram fidelemque, tributorum colutionem gravi verborum vi illorum animis alte imprinfat. Hoc ab eo spectat respublica, hoc postulat religio , cujus officia cum civitatis, aut reipublice officiis arcte cohxrent. Optimus quisque christianus: optimus etiam. civis est. Inquietum dissensionum et turbarum. spiritum: placidus: christiane religionis spiritus aversatur.. Habemus a Salvatore: nostro, et apostolis exempla. gravissima, *) Ex quo consequitur, ut; qua a: Suprema potestate staruuntur , et mandantur , aque, et' justa esse, et populi ; religionisque emolumentum spec- * Sectio: T. 53 tare, quandocumque occasio;tulerit, ostendat. Caveat autem ne humilis, ac dejecte adulationis suspicionem moveat. . nssiodg osbs mp 19 m»0 n «., *). Reddite , que sunt Cesaris ; Cesari, et que sunt Dei ,- Deo. Matth... XXIHL.21. Omnis anima. potestatibus. sublimioribus. subdita. sit : non-est. enim. potestás nisi a. Deo. Itaque qui resistit potestati Dei ordinattohi vesistit... Reddite ergo omnibus debita:'cut tributum, tributum cui vectigal , vectigal: cui» timorem ,' Timo vem., cui honorem , honorem. Rom, XIL4.2; 4, Obse- Cro primum omnium fieri obsecrationes.; orationes y postulàtiones, gratiarum notiones... speciatim. pro regibus, etsomnibus, qui. in sublimitate sunt, sut :quietam, et tyanquillam vitam-agamus in omni pietate, et casti- | tate. 4. Tim. II. 4i nincdo:io s58n- RET zen. euisitaso5 023959910: M E , : E. TL: d J 68. ^"! * c "TEPUDT'VLUM elis bv wo ::5; Quod. multa-nomine christiano maxime indigna perpetrantur, et magna sepe rerum perturbatio ,. et.confu- Sip nascitur , certum exploratumque est, haec;accidere, quod. officiis-cuique statui: propriis raro'admodum :satis« t5: idque maxime hac de causa , quod illa: multis "patum: cognita. et perspectà: sunt; Quare. animarum. pastor-id: quod maxime -ad ejus» officium pertinet; hzc SA Ais suis , dum.eos aut simul: instruit; me inénimA e^ inte queis lind: vine ientibqitim dme c V aw METH * M "Ma f Doro , 69. mun officia; que religio expostulat, exponimus, v ersim vitandi sunt scopuli ; prudenterque ca^, cen ne adversus Deum, et adversus homines pec .. us, Quod facile fieri potest, si aut *) n nos- 54 A Sectio. I. | tra, aiísteraqueindole divinani-legem rigidius'represen-- tantes,graviora hominibus/imponimus onera, quam lex ipsa jubet, et que adeo portanda non sunt; 2) aut e-di- verso lenissimi eamdem, quorumdam Casuzstarum more mitius eXponimus; in alium sensum detorquemus; jam -hos, illos:preceptis quibusdani non. teneri declaramus. Alterutrum: qui faceret, non'esset. legís interpres, aut preco; sed legislatoris partes ipse sibi sumeret; Leves, ,et pusilli animi homines in religione christiana pássim aliquid vident,: quod eos. terreat. : Quod. si explicatione severiore mietus/aut terrór augetur, omnino invisa.erit: -Atsi leges:christiana noh: sincere: explanantar; et: audiéntes. in: eam' opinionem "adducuntur se gravissimis religionis preceptis non obligari, alitur, et foveturillarum: mollities:^ De prioribus: id^ licet dicere, "quód Phariszis Iesus sepe exprobavit; .*) et quod: ápostóliis; in illa disceptatione de antique legis ceremoniis retinendis respondit. "**) Posteriores feriunt mine intentate apud Ezechielem prophetis falsis, qui pacem mentiuntur, "PEFy Hac generatim loquendo vera et-cértisssima $unt5 at. quod. maxime e re est; oportet inquirere ;'qua ratione.:duos. illos scopulos: 'effugiamus, Préecipuum in - hoc-negotio momentum est ;ut:solida scientia, atque im - primis: pura-philosophie- moralis:doctrina imbuti ,era juvenilibus-prejudiciis alieni simus ut aliorum opinionibus imprudenti amoré non adhwreamus ; aut in illorum verba juremus, ut sine partiunr:studio cuncta accurate perpendamus; ut permulta, que in hoc mundo sunt, et in primis hominum mores, et ingenia nota-nobis sint, i ut, quod rei caput est, amemus verum, et simus virt ni. Pt ^) "flligant onera graviür, et importaBilia s 6k amponunt in humeros hominum: digito autem suo nolunt ea movere; Matth. XXIIL. 4, 5. nebpt Sectio IT. 55 (EK) Nunc ergo quid tentatis Deum; imponere jugum super. cervices. discipulorum , quod neque patres *ostri , neque mos portare potuimus? Act. XV. 10. xWk) Deceperunt populum meum dicentes: pas ,'eF non est pax... Pe qui consuunt pulvillos sub omni cubito manus: et. faciunt cervicalia sub capite universe etàris ad capiendas animas : ét. cum caperent awimas populi-mei, vivificabant animas eorum. ..- Interficiebant animas, qu&: mon moriuntur , et vivificabamt animas, qu& non vivunt. Ezech. XHIL, 10. 18.19. - 10. & T1 AY wn s i. ! ; IG Religionis officia. cum:exponimus, falsa, quam multi de pietate affingunt, idea ex animis. delenda, meliorque: substituendá.est, Exiguus enim est. perditissimorum hominum mumerus; qui consulto perditum se eant, et protervo ausu sponte in exitium ruant. Multi vero sunt, qui ficta pietati speciem adamantes, piisque ineptiis capti, spe firma beatissimam in coelo vitam"-expectant ; licét improbis: suis cupiditatibus obse- Quantur; 557 € igbrOCTÜ £15922q. 7j : wig qStnWa TETCLERC $eomoutiü&ep 7:2 d (eu 3apiast -Praecipuum. in pietate. .et . cultu. divino est «amor i$. quod: Christus et apostoli mos docent; atque hoc Dra eerie nam oportet omnino ut doceat süos; Moerga'iDen 'eosdem ; üt: sibiab. ignavo ilo et otioso eni eum amore cáveánt; qui ab errore. fanatico ascitir et: communis societatis officia contemzit 'negligitque. Sollicite declarandum: est auditoribus, veram erga Deum charitatem non posse in eo esse, qui prauds divinis non obtemperat, et inertia torpens, qux Jubent,:non prestat; *) *i ^r -T, 112v 3 " *** 56 —— - Sectio T. E ON diligitis me-, mandata mea. servàfe.ii Dui habet mandata. mea et servat ed, ille. est qui: diligit me. Io. XIV. 4c. 21. Filioli mei, non diligamus wer-. bo, neque. lingua, sed opere, et veritate. 1. Io. III. T2. | pem Sunt qui non omnibus divinis mandatis pareant. Sua. enim pietate freti , immo inflati, quibusdam quas'amant cupiditatibus indulgent. Ideo necesse est monere , hominem vere pium preceptis ad unum omnibus obedire **) UE * ):Pricipue huc attinet locus Iac. II. 10. Quicumque autem totam legem servaverit , offendat. autem in uno, facfus est omnium reus; Qui enim dixit: Non machaberis , dixit et non occides. Quod si non mechaberis occides autem , factus est fransgressor Jegigo | 08 Trj qitbüEweon "dno uei Ow jo q 55 e MIRS 1 dir ^snMfgiutsic MN d d v e 248 015v Nerv ipe gnis 90. 24735 $SQ2 0105 fiqimier -- Sunt, qui fines inter graviores et: leviores:noxas,'sive,' ut dici solet, inter peccata mortalia et venialia: accurate constituere velint, seque tutos existiment, si scelera immania non perpetrent."Át iidem minora piacula flocci faciunt. Quam turpe vero hoc Sit, quantumque lis impendeat.peticulüm, quibus;hzc mens est j.docendi sepe erit occasio, Ideo dicendum; 1) sepius in dijudicanda- delicti gravitate errari: 2.) noxas leviores. 'si parvi fiant, sternere viani;ad.graviores.-Confirmari harc possunt sacra scripturi exemplis: Cain , Davidis, Petyi etc..3) Commovendi sunt'christiani, studendüm. iis esse ut. perfecti sint tque sanctiz cesis ss do0 oot "Om nom cmm eds é »* " 2 W(UgAR RU ids ' i ' Sub virtutis larua swpisimé latet scelus; Faeta^mul- » Sectio Il. $7 ta ad. speclem illustria, et praeclara ab immundo fonte Profluunt. Tgitur auditoribus vera bitas , ut Christus monet, ac ) lisdem. etiam , quibus idem Serva tutes impugnavit telis , pagnare licet, LLL Á Quod legis 'evangelice praescripta genuina non fuere explicata ; quod christiane et interna animi probet comniendanda est, tor Phariseorum vir- Li MN legis officia inconcinno, immo dementi modo fuerunt proposita; factum est, ut multi christiane militie nomen nón "darent; ut multum in hoc terrarum orbe turbaretur , ut multi Societati humanz - prorsus fierent inutiles 5 tantum abfuit, ut verz virtutis studium excitaretur. Ex quibus cognoscere licet ; quanti intersit ,' religionis doc orem veras de vera perfectione evangelica auditorum mentibus notiones inferre. Moneantur itaque , ut falso in religionis negotio ardore , qui pler umque ex studio alios persequendi, Opifionesque suns pertinacius defendendi, et inflate' mentis tumore nascitur ; inflammari animos nonsinant; üt'4 male intellecta rerum , qua in mundo sunt despicientia Deam ipsum j qui bene omnia fe- Cit, vilipendente sibi caveant ; ut humilitati adulterin», ex animi dejectione plerumque nascenti sese non dedant, atque ut non omnino. omnes » quibus in hac nx b ceguobieciobes fastidiant, et plus justo ntur Hae:enim imprudens contentio fanatica superstionis;, multorumque Nu bEe6nnt9 6; (y COLI ) «3450. à 'Ut virtus | latur prajudicium eorum, qui at ;» 5 "m ; o nmoemtir EE TT AT be dud 3 b omni amore ostehdatur digna , et convcmalorum parens est. ^ 4 B ;iltapud MaJackiam " i | LI LI Da fere in modum cogitant? unus est, quiserast t €f quód. emolumentum , quia custodimus frarcepta 58 — Sectio I. xj ejus, et. quia ambulabimus tristes coram: Domino exercituum, Ergo nunc beatos dicimus arrogantess siquidem edificati sunt. facientes: impietatem , et. tentaverunt Deum , et salvi facti sunt, ( Malach. XIV, 44. 18. ). constituantur ante oculos. commoda ,..($..28.) qua genuinus Dei timor in hac, et futura vita progignit. Fundamenti loco hic sunt apostoli sententie: Es? auftem questus magnus pietas, Et. pietas ad. omnia utilis est. * ) Vera pietas 1. ). veram animi. quietem? parit; 2.) honorem apud. probos, 3 ) Efficit nos-hominiz bus charos; 4) fert amplissimum in futura vita pre- X) L Tim. LL. 6.4. Tim I.8.— 9). Fili mi, ne obliviscaris legis meg: et precepfa cor. tuum custodiat, Longitudinem enim dierum ,. et. annog vite , et pacem. apponent tibi. Misericordia ef veritas te non deserant. a f " ) jiu od tu . 4 | "n , " K r 2UDUIT "a (0625190 LIAIGZ Z : L "nns uvMlb,. d -- Dum ed vitz. sanctimoniam hortamur. multa refutanda sunt , que opponi possunt ;;-aut-:quibus: segni-- ties excusari solet. Quod nonnullis fieri-hand posse videtur , 'at in hac vel illa, qua obstricti sunt , vitas aut rerum conditione , recte agat , et quod virtutem multis difficultatibus obseptam putant, a pietatis et sanctimonie studio abhorrent, His opponantur tum scripture Sacre loca, qua huc attinent.* ) tum exempla om-' nis generis , et conditionis hominum ; qui divinis prie ceptis revera paruerunt , ut Noc , Josue, David , jo* | -Sectio L.. MN sia, 45a 05; Simeon, Zacharias , Elisabeth , o- Tp. 016; eor AD. rino QOR RIO. 9I BIS ep (I Fog Tollite: jugum inéum super. vos « :. ef invenietis vequiem animabus vestris. "fugun enim méum suave est, et onüs eve, Matth; XT..22. 30. JMandatà ejus gravia non sunt. 1. Yo. V. 8v. : ih An OÀ 53: Y1125t BEXATO Xe QS12 .. emÀ ^ WILLS YY T-PUEP-g M^ i^e * $9 - V v L] ; ^ , V , 255. io Me [obe J— "At dicent: Evangelium ardua nimis: postulat, ét difficilia ; mandat; ut nos abnegemus; ut tollamus in humeros ctucem; relinquamus pátrein, matrem, fratres ete, His respondendum. 1.) Si hac; isque similia loca in sensu genuino intelligantur , facile cognoscitur, ab evàngelio nihil przcipi, quod ritioni'ddversetur, etquod non ipsá meturalis. prudentia ir "$ingularibus casibus; quo hae loca spectant, nobis suaderet. 9) Quz christianus propter justitiam faeit", ét'sustinet ; cómparentur cum iis , que alii ad splendas improóbàs cupiditates et agrediuntur , ét perferunt. Haec'collata inter'se, et suis momentis ponderata illius, quod Christus-'affirmavit onus suum esse leve , veritatem comprobabunt, ge Le 'odiyadt. miciuger T boup 325 ! hs Sunt, qui cogitent: Totum quis'se dedat virtuti, que crebro afflicta jacet, atque-acerbissima quaque patitur, eum. probitatis inimici hofóribus ; divitiis, et bonis otmibus cireumfluant? Verum 1) externum, quo homines adeo oblectantur , falgoremr non oportet intueri, et hine de eorum felicitate ferre sententiam. 2.) Deinde: hos etiam, quórum 'felicitus adeo predicatur, crebro püngunt , ]aniantque stimuli "qui eo-mrolestio- res iisdem sunt , quod nullo religiohis presidio firman- "ur, solatioque eriguntur, um religio in casibus ad- 60 Sedasb versis animi tranqullitatem conciliet. 33). Cogitandum denique, cum hac vita non omnia finiri, *) - ASA *) Mei autem. paene. moti sunt» («cespitarunt ) pedes5 pene. effusi. sunt, gressus mei, Quia. zelavi Super iniquos , pacem.-teccatorum videns . ... In Jabore hominum mon sunt;;.e2 cum. hominibus -mon flagel/abantur... Ergo sine causa justificavi cor meum, et Javi inter innocentes manus meas 1 Et fui J'agellazüs ofa die , €t castigatio mea in matutinis, . . Existimabam , ut..cognoscerem. hoc; Labor est ante me; donet intrem àn sanctuarium Dei , et, intelligam ini movissimis eorum, Psal. LX XII, 9, 3.5.13. 16. 17. Tustorum anime in manu Dei sunt. et. mon tanget illos zormentum mortis. V isi sunt. oculis insipientium moris HDi autem sunt in.'pace. ;Et si coram hominibus .tormenta passi sunt 3.spes. illorum immortalitate plena est, Sap. ILL. 1. 2. 3. Tunc stabunt justi in magna constan, tia adversus eos , qui-se angusti«verunt , et qui abstu- Jerunt labores eorum. Sap. V. 1. Justi autem in perpetuum vivent y et. apud. Dominum est mevces eorum, Ibid..vers.16. 5.5 cU ad wiinsais 80. Acerbum est, quod alii singularem me viam ingredi, immoderatumque. Dei, et pietatis cultorem. existimant , derident , fugiuntque. At facile repellitur .is« tiusmodi querimonia. Nam 1) in simulatam sanctimoniam , et fanaticam pervicacemque pietarem retius hac dicuntur , quam in veros christianos.- Btiam ,sceleratissimus quisque in rebus gravibus potius cumviris bonis, quam cum aliis comercium habet. Ad hac: $j probitas ( ut; perperam nonnulli volunt) communem. fert con^ temptionem ; qui fit , ut improbi sx pe agant. hy pocritas; pietatis speciem praferentes, ac. lupi. ovina;se pel- ; Sectio 1. 61 le tegant ? 2). Quod si homo virtute preditus a qui- ^ büsdam despicitur, solatio ei est, quod á probis xstimatur , quod. mullius sibi culpe conscius, quod. am- Pla ei a. Deo: promissa merces. - "en 81. — Dum vium ad vite sanctitatem suis ostendit christianus pastor, necessario quoque loquendum est de virtutis adjumentis, et vera a falsis sunt discernenda. Falsis ille utitur , 1 ) qui cibo potuque abstinendo modurmexcedit , quo facile contingere potest, ut mortem ip- Se sibi accersat, et reus sit autochirim. Hic Phariseis non dissimilis est , quorum & cibis abstinentiam Christus haud magni fecit. 29) Qui sacre scripture vérba minus recte inteligens voluntario cruciatu in se Sevit,' id quod miti, et bénéfice religioni Christi repugnat. *) 3.) Qui se ab hominum societate corpore tantum segregat, ad quod desidie amor. sspisime impellit, et unde morosa pietas, et quandoque multo perniciosiora Sequuntur, ** ) Vera ad virtutem subsidia sunt: 1.) Vigilantia, et huic conjuncta sui ipsius cognitio, et perscrutatio 5 2) precationes sacre 3) piorum librorum lectio5 4) sacramentorum usus, Precipue hic monendum €st, a) virtutis praesidia cum vite sanctitate non esse confundenda; sed semper cogitandum , ea esse tantum dani E virtutem vel comparandam , vel conservanc) Voters: in .his fiduciam non esse collocandam; das d) Me fiunt, precipua officia non esse negligen-- em ne ob diuturnam consuetudinem aut semper eadem *w : iati aut. fer $, utendum vàriatione, .^ fere nihil cogitemus , u * . - . bis ab elementis hujus mundi : quid adhuc tanquam nies. in mundo decernitis * Ne tetigeritis j neque 68 . Sectio I. .94., Quod si sceleribus obstrictus ahimo commotus est; restat, ut eidem indicetur ratio, impedimenta , que Obstant perfect: emendationi, transcendendi, aut prorsus tollendi e medio, simulque, quibus ad hoc Opus est, adjumenta monstrentur. Preter communia impedimenta, pricipue ad ea respiciendum est , quze e variis rerum adjunctis, conjunctionibus , occassionibus, corporis, animique habitudine, etc. proveniunt. Qus ad emendationem adhibentur remedia, sive ut dicunt , poenitentie opera, peccatis gravioribus , e quibus ceu fontibus alia manant, et. affectioni dominanti eX adverso sint opposita, d 95. - Dum peccata et generatim , et speciatim arguimus , optatus exitus opera nostre non respondebit, ni- si primus pravitatis fons obturetur , et vitiorum caus: removeantur. Quam ob rem dum quemdam. hominum coctum a sceleribus avocare cupimus, adversus insigniora, et dominantia vitia, per que plebes á plebe fere distinguitur , et adversus reliquorum scelerum fontes, €t dum speciatim reprehendimus , adversus precipua delicta pugnandum , et in ea gravius invehendum est. Verum non nefaria solum facinora verbis castiganda sunt , átque opera externa; sed sermo etiam ad. pravas propensiones , ani.norumque aflectiones , unde scelera nascuntur, convertendus est. 96. Libere serio et graviter reprehendere . scelera pastori animarum licet; nimia lenitate , aut indulgentia Sectio. I. 69 ex fovere nefas est, Oportet tamen, eum suavem in reprehendendo esse, et placidum. Finis enim sacri doctoris non est , auditores verbis ledere, pudorem iis incutere, eorum mentes conturbare; sed mores vitamque emendare. Neminem vero emendabis, ni- si prius ejus amorem , benevolentiam, fiduciamque tibi comparaveris. * ) *) Fratres , et 5i preoccupatus fuerit homo in aH- quo delicto , vos , qui spirituales estis hujusmodi ?nsfruite im spiritu. lenitatis, Gal, VI. 1. 9 : . Dubium non est, quin is, qui religionem docet, communibus charitatis legibus obstringatur ; neque ul/o jure permittatur, illorum , quos arguit, honori labem inferre. Unde consequens est, in gravem culpam eum incidere, qui in delicta peculiaria palam invehitur; qui notis quibusdam, quasi intento digito, quos incuset, prodit; qui reverentie , quam aliorum conditioni, dignitati , ac meritis debet , immemor est. Eos vero, qui magistratum gerunt, in multorum consessu objurgare, minime. decet, Horum enim auctoritas illesa, ae integra conservanda semper est. 98. exer tidentis est, peccata consulto admissa , mali illis ut malorumque effectum et causas discernere ab dessins. !* à comniuni nature fragilitate , vel inconsi- DtMae Impetu fuerant: orta. Oportet; quoque intuerh statut 92, qui^ fuerunt: violata ,'ab hothinibus tantum Bipcens ain vero magni monienti-ófficin sint. Severus ined Ree PC CRMIMO CARPSEMO misquám indulgens, us plerisque est j atque ideo in&ptus ad alios cor *k M rigendos. Errata nonnulla solo etiam silentio, et oppo-- sito exemplo castigari queunt. i | 29. Reprehenduntur scelera, ut tollantur funditus, aut - minuantur. Caveat ergo pastor, ne. incauto loquendi . modo, aut enucleata omnium malarum artium , quibus multi ad nefaria facinora obeunda utustur, enuimeratione scelera ipsa doceat. Huc pertinent descriptiones. quorumdam delictorum, que sua suavitate magis ad eadem pellicere valent, quam ab iisdem arcere, 100. Contingit interdum , ut ad frzna homini exempli . pravitate alios offendenti injicienda a magistratu petendum. sit auxilium. Ad hoe tum demum faciendum est, cum necessitas eo adigit , et verba omnia ventisfuerunt data. *) 55 | * ) Vid. Telleri. dissertatio de zelo in pulpitis ecclesiasticis , in. Diario pro. Concionatoribus : Oemleri Concionator in castigandi officio constitutus. 401. d E Tristitia contraria est animi tranquilitati , et libertati spiritus. Has christianus quisque pro.viribus.suis debet conservare 5. animarum. vero. curam, habens in suo- - rum animis progignere , aut tueri, Hae wgritudo. homines ad multa, quibus religionis christianz officia violantur, pertrahit, Hinc adversos casus wgre ferentis: animi commotio s hinc. adversus. Deum querimonias - hinc in rebus gerendis segnities; hinc.neglecta propria statui suo officia, hinc'erga homines alios morositas ete. Sectio I. A Pastoris ergo est, eos a tristitia abducere. Ex quo se- Quitur meerentes consolandi munus quod Germani vo- Citant das Trostamt. 102. Qui munus obit christiani doctoris , duplici ex fine consolatur afflictos: 1 ) ut zrumnis prostratos animos erigat et tranquillet: 2) ut modum eos doceat, €x *rumnis moderatione , et aequitate animi christiano homine digna utilitatem capiendi. Munere suo praclare non perfungitur, qui ad exiguum temporis spatium tranquillitatem animo reddit. Ut vera , et stabili quiete perfruatur, gravibus , et firmis utendum est argumentis. Quibus a sollicitudine ac moerore tristes avo- Care studemus, oblectamenta strepitu careant et tumultu. Hac obtundunt animum, ejus motus non sedant, et exigui pretii sunt, Leniores vero oblectatiunculas non improbamus. Has in quibusdam molestiarum affictionumque generibus, et in primo presertim. doloris impetu admovere oportet. His imaginandi vis a rerum tristium specie abstrahitur, vehemens earum impressio frangitur, er moerore prostratus ad solatio admittenda efficitur paratior: 103. Nascitur tristitia ex. mali presentis , aut. futuri re- Presentatione, Qui eam levare, aut exturbare conatur, 1s moerenti ostendat, non esse , cur moerori se. dedat. - mons "da solatia petantur, patent f. owes 4.) E malum pv malum de quo queritur atHiietus » omnino, esse; ut siquis egrotum Se opinatur. 2) 9n tantum esse | quantum is sibi fingit. 104. Ut debilitemus vim, qua animo objecta doloris mag- * 72. - Sectio Il. hitudo eum impetit, proponenda est doloris brevitas ( » prop z et adjunta, quz eum minuunt; vel com arandus est cum - ven ud crim ees Ee aliorum doloribus; vel revocandi in animum amcni, qui quoniam fluxere dies; vel commemoranda bona, que ex illo dolore provenient etc. 105. Vera oportet esse omnia, quz pastor affert ad - suos erudiendos, Falsis igitur inraginibus malum ne extenuet. 5iquis vere misero vellet persuadere, aut nullis, aut perexiguis enm conflictari cum miseriis , recte haud ageret. Obdurescet enim miser ile, et ad irritum cadent Dei consilia. Qui persuadere talia nitetur, praberet se duri, ac ferrei animi. hominem , et conceptam animi agritudinem in afílicto duplicaret. Ut. sibi in ejus animum aditum aperiat, commiseratione se tangi significet. Cohortationibus vero malis oppresum sic ne induret, ut vulnus non sentiat ,aut in calamitate acerbissima rideat; sed tantum id agat, ut neque de sanitate mentis deturbetur, neque a recta in eum fide deficiat , aut spem omnem abjiciat. * 106. Ut revera tranquillus, et. pacatus srumnosi animus Sit, semper demum a religione fomenta dolorum petenda sunt, Verum hzc solatia inutiliter , effuse et intempestive ne adhibeantur. Curandum etiam, ne habeantur ludibrio. Itaque 1) si ipsa corporis constitu-- tio moercris causa est, consolationes, quas a religione. solum rmutuamur, tristitiam non levabunt. 3). Sacrorum, religionisque hostes hoc consolationum genere a m^erore abstrahere si conabimur, inanem sumemus operam. 3) Quos sua fn calamitatem abstraxerunt scelera, illis solatis erigere haud poterimus ; que probis tantum adhibenda sunt, . Sectio. I. | 73 107. Quando sereniore luce affulgente paulo quietiór. animus es:e coepit; tum demum verba facienda sunt de utilitate e miseriis capienda. Nam in rebus adversis agnoscimus rerum pretium, et divini auxilii necessitatem. Facilius aliorum miseriis commovemur , et ad misericordiam flectimur. Quam exigue vires nostrae sint, et quam parum presidii in hominum auxiliis sit, inteligimus 5 a rebus caducis avellimur , et vitam futuram lett expectamus; ubi pro zrumnarum, quas equo animo hic pertulimus, numero et gravitate erimus felices. Hzc, et similia-homini zrumnoso proposita corroborant ejus fidem, incitant ad animi demisionem, poenitentiam , et charitatem Dei; impellunt eum , ut beatitudinem sempiternam ardenter exspectet ; acerba patienter ferat, ad pias preces crebro se convertat. Paucis ut absolvam , melior , ac ante fuit , evadit. *) .. *) Existimo , quod non sunt condigna passiones hu- Jus temporis ad futuram gloriam, que revelabitur zn nobis... Spe enim salvi facti sumus... Scimus, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum; fiunt, - Suntque media felicitatis. obtinend& (Rom. N TIT. 18. 24. 28, 2, Cor. V. 1. seq. 2. Thess. I. 4. 1. 1o. III. 2. Hebr: XII. per totum. Vid. Abhandlung (Disserza- 2 de optima conversandi cum afflictis met lodo.) Ycem: "OD Specimen afflictis eorumque. amicis ad insemet et tranquillitatem propositum. Leidem A't19) €r$ (Concionator. afflictis assistens.) lena 1T. 108. , Erronem in rebus, que ad religionem attinent » opi- ni : e Ones adversantur boni et veri cognitioni, quam chris 74 Sectio l. ranus sibi comparare debet ; multumque in hominum voluntates, et actiones influunt. Relieionis igitur doc- Lorem oportet errores redarguere. Diligenter autem dis- - cernendum est, que ;, et quem ad modum refelienda . sint; ne inde plus mali gignatur , quam boni. 109. Quanti momenti sit quedam de religione doctrina, - qua plebejos homines instruimus , ex eo dijudicandum est, utrum multum illos valeat permovere, ut ad christiane legis normam componant mores. ( $. 9.) In hunc etiam modum de erroribus doctrine illi oppositis judicandum est. Consideranda enim sunt damna ab iis manantia, et impedientia , quo minus christiani ex Christi prescripto vitam agant. Ex quo proxime sequitur, ut tantum errores proprie ad religionem attinentes refellendi sint , non critica, philologicz , scolastice tricx, alique levioris momenti res, Pugnandum insuper et in primis est contra multas opiniones superstitiosas falsas pietatis notiones, multa prejudicia. de iis, que christianum agere oportet, singularia effugia, qu: improbi querunt, ut Jegum vinculis se exsolvant ,et contra alia hujus generis. Optimum hac in re exemplum Christus nobis praebuit. 110. Manifesto ex his, que diximus, consequitur, in refutandis erroribus non ultra progrediendum esse, quam religionis christiane status generatim; ipsa temporum, locorum, et gregis cuique pastori in fidem et custodiam concrediti neccesitas postulat; A. scopo itaque alienum est 1) redarguere errores, quos parochiani jam satis abo* minantur3 2) opiniones falsas, qus vétustatis tenebris opprese jacebant, iterum. in lucem proferre; 3) illas Sicionit os 75 tvulgare, propter quas in: regionibus longe remotis acriter decertatum fuit, qu vero in terras nostras nunquam : fortasse, aut nisi post longissimum temgissimum tem-^ Pus pervenienr, 4) Pessime vero agunt, qui, ut suam truditionem ostenrent, aut qui vindicte cupidi, invidia *stuantes, commodisque suis servientes, videre et. de-- Prendere se errores vociferantur, ubi nulli sunt quibusve &reseos insimulare alios volupe est. 111. Siquid serio, et graviter refellendum est, videat Pugnaturus, an tant rei, suoque hosti parsit, quid. valeant humeri, quid ferre recusent. Qui scientia nece:saria non instructus, hac pugnandi arte rudis, multaque lectione sibi arma: non paravit, et in arenam dudet descen- - dere, in existimationis discrimen venit, adversariorum Opiniones confirmat, andientium animos offendit, nocetque bonz religionis causa. Qui se imparem novit, utilibus-libris, quos alii consulant, indicatis, pugna se subducat; ne in certamine cum dedecore succumbat. 119. ' .. Ut semper, dur de religione ad suos loquitur pastor Slc presertim in disceptationibus de rebus ad religionem enun ad tempus, et locum respiciat. In conviz y ejusmodi conventibus de religione digladia- : nime decet, Perniciosum id est, o enditque pioum animos, 113. een refutandi modum docet apostolus , utilem lenifits ns regulam, nempe fratres nostros cum omn tantur Ti et mansuetudine in viam esse revocondos. Imiudzos, Christum, quem verbis incassum aggre- . 76 Sectio I. diebantur, lapidibus insectantes, quicumque in crimins-- tionibus, conviciis, injuriis etc, perfugium quarunt, Hac certandi ratione inflammatur adversarii animus, certamen diutissime ducitur, prebetur suspicio, deesse valida argumentorum tela; denique res ipsa, de qua concer-- tatur, in contemptum adducitur. 114. In refutatione 1) statuatur quid illud sit de quo maxime disceptatur. Illa, de quibus inter utramque partem convenit, separentur ab eo, in quo dissensio est. 2) Ab.- ipso controversiz capite ne discedatur, neque pugnetur consecutionibus, quz ad rem non sunt, 3) Adversa:iiargumenta ingenue, ac sine fraude afferantur; et que ab eo vere, et recte dicta intelligimus, vera et recta esse, etiam fateamur. 4) Vera denique doctrina confirmetur argumentis idoneis, et non facile refutandis, Splendida verba, oratorie techne, declamationes, execrationes, Sophismata etc. hebetis ingenii aciem perstringuntj prudentibus risum movent. SECTIO Il. De catechizatione , et contionibus sacris. 1: D diversa eorum, quos animarum pastor erudit scien- . tia etiam doctrina de religione dividi potest. Ob disparem hanc cognitionis rationem speciatim monita qu&- dam necessaria sunt, quomodo scilicet regulis universalibus de populo christianà doctrinà instruendo prescriptis utendum sit. Duo autem sunt instruendorum genera. ,Aut enim nullam de christiana religione hauserunt doctrinam; àut fidei christiane rudimentis imbuti jam sunt. In prio- Ti classe, ut nunc coetuum christianorum status est, sunt parvuli: posteriori adulti. Prioris classis instructio sensu latiori appellatur cazechizatio, sive instructio parvulotum in primis religionis christiane rudimentis; licet his Vocibus, cafechizare , catechizatio , varia subjecta sit notio, ] . 2 Ld igi ibtura sacra vox cafechizave interdum idem mum ge vox docere generatim sumpta; potis" quissimis ^ ien fidei rudimenta tradere. Antijecta erat. Ta esie temporibus hzc notio isti verbo subtutio Sive Seculo quarto nomine catecheseos insti ri estcollo um veniebat. *) In significatione strictioquium de religione cum parvulis ac rudibus. $4 — . "Sestio 5, A1; Seculis recentioribus cum animadveteretur , quanta ex christianorum inscitia nascerentur incommoda; presertim cum constaret ,quo studio Zuzherus, ejusque assecle conniterentur, ut doctrinz christiane elementis imbuerentur rudes : catholici etiam de dissipanda, quz mul- - torum animos occupaverat, ignorantie caligine serio coeperant eios *) In hanc rem concilia ecclesiasti- : ca, pontifices maximi, episccpi multa multis tempori- | bus decreta condiderunt, ***) : *) JMirandum , et notatu dignum est, his temporibus , ubi certissime necessum erat , ut christiani chrisziana doctrina vite instituerentur, fuisse quosdam. quibus turpis ignorantia non tantum non displicebat s sed qui etiam pro virili meliorem instituendi modum impe- | dire conabantur , causam interponentes , ita dictorum reformatorum vestigia insistere esse. periculosum , nec utile ab antiquis institutis et moribus recedere, Horum argumenta refutata videre licet in memorabili epistola Antonii Possevini ad Euonem Tarterium, qui ob pium fervorem a nonnullis vehementissime oppugnabatur. '**) In concilio Lateranensi , sub Leone X. precipitur. scholarum magistris, ut ad audienda christiame - veligionis initia discipulos hortentur , et impellant, In — Tridentino Sess. X X1. cap. 4, de reform, graviter — Serioque monentur episcopi, ut pueros in singulis paro- - chiis rudimenta ab iis , ad quod spectat , doceri curent, €t si opus sit, etiam per censuras ecclesiasticas compellant. — Similia decreta edita quoque fuerunt in concilio Mediolanensi IT. ( Decrez, 2.) et in III. (titulo. de. scholis doctrine christiane.) Clemens XI. Benedictus XGLll. - et. XIV. et plures episcopi eadem precepgrunt, e Secrio 1l. $5 12. Plures preterea institutiones catecheticas, partim a | Viris egregiis conscripte , partim in usus publicos recep- Ue fuerunt, *) *) Erdsmus Roterodamus, ea etate facile doctissimus inter theologos, scripsit. dilucidam , et piam explanationem symbol; , quod apostolorum dicitur, decalogi . Preceptorum , et dominice precationis , que anno 1533. veJ 1534. prodiit. Sed hanc explanationem in scholas, aut ecclesias , majorum jussu , u/Jo in Joco receptam fuis- Se, non Jegimus. Causa est in propatulo. INam virum hunc sincerum, et que sentiret animo ingenue profitentem oderant eo tempore theologi; deinde quod pacis esset studiosus, controversa veligionis capita, ut. multi optabant, catechismo suo inserere abnuebat., 13. In maxima semper sstimatione, ac pretio fuit Px- TRI CANISII cafhecismus. Major primum 'editus fuit anno 1554. hac inscriptione: Summa doctrine et ins- Wtutionis christiame y sive catechismus major. Minor S*pius variata inscriptione prodivit. Jubente Cesare FERDINANDO I. fuerat conscriptus, et in omnibus ei subjectis ( hareditariis ) terris receptus; eratque omnis institutionis catechetice basis. 14. " is Postulante rERpDrNANDO , et Galli» legatis, catec"lismus ut ederetur, concilii Tridentini patres decreverunt , qui ut conscriberetur, pontifici summo curanqd " ' m erat, Hunc Romanum, sive Tridentinum appellaadok 86. Sectio IL. : mus, Is vero potius in usus eorum, qui alios instituunt, | quam instituendorum scriptus est, *) Rome anno 1566. vulgatus est latine, et Italice. Postea in summaria, quzstiones, et responsiones fuit digestus, NATALIS ALE- - XANDER eum in formam theologie integre redegit, &**) - Anno 1603. Catechismus Cardinalis pet ARMINI lingua Italica lucem vidit in omnes vix non linguas fuit | traductus; in epitomen etiam contractus, j *) Mabillonius TAeo/ogie candidatis magnopere commendat; et grandium Theologie scolastice tracta-. tuum loco utilius legendum esse putat. "o **) Dilinge jam anno 1567 germanico sermone. fuit excusus, Zn. A161. cura Cardinalis et Zfrchiepis-. copi Migazzi nova versio Germanica prodivit, 15. Locum in primis hic meretur ctAuDIUS FLEURY, qui anno 1679 catechismum historicum in lucem emi-| sit. Ab omnibus, qui ante eum hanc rem tractarunt; multum differt , quod , ut S. AucusrINus jam suaserats in libro de cath. rud., historlam religioni adnectit. *) Premissa praefatio perutilis est, Multa enim contine preclara monita de methodo religionis principia alio docendi, Nominandus quoque est Co/bertinus , siv Montispessulanuss **) item notissimus catechismus cu rante possuETO editus, et ita appellatus zrium epis? coporum, ***) et multi alii, * ) Catechisme historique, contenant en abregé I. histoire sainte , et /a doctrine chretienne. | Y) Instructions generales en forme de catechismty. ou D on explique en abregé. par. D ecriture. sainte , € 4 Sectio. T. 87 par [a tradition, la. morale chretienne , les sacramens, es prieres , les ceremonies , et les usages de Pegli- | se, imprimées par ordre des Mesbier, avec deux cachismes abréges , a l'usage des enfans à Brussélle 1122 (et alibi persepe). Zductor est Amatus. Pouget. Etiam Latine prodiit hac inscriptione : Institutiones cat holice in modum catecheseos , in quibus , quidquid ud regionis historiam , et ecclesie dogmata moresque pertimet, brevi compendio ex sacris fontibus , scriptura et zráditione , explanatur 5 ex Gallico idiomate in Latinum sermonem translate , adictis singulis € scriptura et zraditione peritis probationibus , et testimoniis 5 aucto- ve eodem et interprete Francisco Amato Pouget. 2, Tomi in fol. (kk) Catechisme s ou doctrine chretienne , imprimé par ordre de Messeigneurs les evéques d' Zngers , de /a Rochelle , et de Luzon: et reimprimé par ordre de My, de V'erthamon , présentement. evéque de Luzon pour I? usage de son diocése. Quatrieme edidition, à Paris A156. Inter pleniores catholice religionis institutiones merito pariter refertur id , quod ex gallica lingua in germanicam translatum e: opus y Cujus alteraeditio vulgata est: Vienne, impensis Schmidtü, anno 1'186, hac inscriptione. Expositio. doctrine, sive instructiones de veritatibus funaamentalibus religionis. Eodem pertinet Nicoli instructiones de Symbolo ; de Sacramentis, de primo precepto decalogi de oratione.) 16. Nemini non perspecti sunt labores in erudienda juventute postremis his temporibus suscepti, de qua optime merita fuit augustissima imperatrix THERESIA, qui ad rem scolasticam generatim, atque in primis doctrinam catecheticam adjuvandam multa saluberrime xoxo 88 - Sectio, II. decrevit, multa instituit. Eà jubente, secundum nor-' mam catechismi catholici ; ad usum scolarüm in Si/esia, atque aliarum a Francisco Ignatio Felbigero ( Bamberge et Wirceburgi an. 11. ) componebatur cafechis- - mus explicatus ad usum scholarum civicarum in terris "Austrie hereditariis (Vienne 1772.) publica auctoritate prescriptus , ita, ut ad illius ubique recepti nor- "mam juventus instruatur, Ll E Y : Tt. x3 L] * Inter eas quidem dnstitütiones , quibus disciplina - traditur erudiend:z juventutis primis fidei christianae initiis," facile eminet MICHAELIS IGN. SCHMIDTII praclarum opus inscriptum : ZVezhodus tradendi elementa prima religionis , sive. catechizandi. Bamberg. 1'169. 8 , quod germanica vertit" Benedictus Strauch, ediditque pramisa Io. Ignatii Fejbigeri prefatione , ac. inscripsit: Cafechista secundum suas virtutes et 0j ficia, sive vera methodus docendi prima principia religionis ). Etiam prepositus reLnrGER edidit pralectiones de arte catechizandi; item PHILIPPUS IACOBUS TANGEL Scrip-' - ta edidit rectam apte catechizandi methodum ilustrantia, Vienne 1'714. Hg" ow Protestantes etiam , postquam Luzheri catechismus fuit evulgatus , quem qua commentationibus ; qua concionibus sepissime studuerunt illustrare, acri studio, aut christiane doctrine compendia, aut institutiones - catecheticas conscripserunt. Cum vero paulatim plures enate fuissent sectz , diversi etiam provenere catechismi, Temporibus novissimis , compluribus promovends institutionis catechetice elucubrationibus '*) ansam pr:zebuit anno 1767 a Bero/inensibus ei constitutum pra- E Sectio. 1H. 89 mium, qui notatu digne questioni: quenam sit optima pueros prima religionis elementa docendi ratio; Ceteris melius satisfecerit. ! *) Gregorius Enricus Langius in catechetico suo gromptuario quod ab anno 1181. Nordlingz prodire capit , pollicitus es? , enumeraturum se €5se illa scripta, Serie non interrupta , aut -relaturum , asperses. adnotationibus criticis , ordine chronologico. 19. In numerum meliorum id genus institutionum veniunt : a) Io. IAc. RAwBAcHII catecheta probe instructus, qui liber primum Tene 1122. prodiit; alibi deinceps Sepe recusus. 5) CunisrorH, TiworH, Srrpers, Helmst. 1148. ( Instituiz0 de vera arte catechizandi experientia fundata.) Precipue vero c) Io. Prr. Miacvens. Leipz. 1782. (/Manuductio ad artem catechizandi , seu ad dialogos habendos de religione 5 secunda editio correcta), et que huic editioni adnexa sunt exempla maxime necessaria ad artem catechizandi facile , ad. captum, zdificationem, ac jucunditatem discentium exercendam. d) Groxc. IAcos Pauvr, Halle 1778. (Prime linee Theologie catechetice et. popularis publicis prej. destinate.) e) Camisr. GorrR. SAULZMANN; Leipz. 1780. De modo efficacissimo instruendi. parvu- 0$ in religione.) f£) Yo. Gxonc. RosgNMULULERS. Gies- Ca 1183. ( Manaductio ad. catecheses instituendas-) g) Re. Fnixpn. Skivens Erlangen 1783. ( Principia quibus futur; ii j possint , liber secundus.) i populi instructores formari possint d) Historiam catecheticam uberius tractarunt Serlisto bons catechistis 'ienne 1111. Langemack in ria catechetica Stralsundi 1129. Walchius 2n £$a- 90 — Sectio Il. goge in historiam catecheticam antique , medie , ef recentioris etatis; vide etiam Koecheri isagogen in Theologiam catecheticam , lene 1'1525 et Milleri ar-- tem catechizandi in introductione que quidem opera posteriori loco commemorata , germanico sermone. cons cripta sunt. 20. Ex intermissa puerorum institutione omni tempore profluxit morum, viteque licentia3 non prestita fuerunt - muneris ofBcia, propagata periculosa dogmata, et opiniones prav2, concepte notiones superstitiose ; extite- - runt animi a religione aversi, et ad credenda ejus mys-- teria difficillimi, Animarum igitur curatori, pueritiam religione christiana optime imbuere, cordi quam maxi-. me sit. Multa in hanc rem exstant decreta. *) c) Concilium "Trid. de hac re. ita precipit: Yidem (episcopi) etiam saltem dominicis et festis diebus pueros in singulis parochiis obedientiam erga Deum , et pa^ rentes diligenter ab iis, ad quos spectabit , doceri cura* bunt, et si opus fuerit, per censuras ecclesiasticas com. pellent. Ig efiam mandavit S. Carolus Borromseus f Corcilio Mediolanensi anno 1565. Benedictus XIIL anno 1725. Benedictus XIV. in sua constitutione: Etsi minime vobis. 1742. 21. Quz de institutione generatim monuimus; in hif etiam servanda sunt. Peculiaria tamen quedam monit$ non pretermittenda. Habenda nempe est ratio captus. docilitatis, intelligente, et judicii, que admodum exi^ - gua solent esse in illis, qui primum ratione uti coepe^ - runt. Hc vel ad institutionem ipsam; vel instituend! - methodum , quz: utilissima videri possit, attinent, Sectio II. 91 29. Ut ad laborem et industriam incitentur parvuli, eis cognitum esse oportet magnum esse in doctrina de reli- - gione momentum, magna inde manare emolumenta. Demonstrationes frigide nihil hic proficiunt. Plus vero con- Ssequimur,:si proponimus, que ad eorum etate et indolem accommodata sunt, qux sensibus, et animo facile percipiunt. Hoc enim modo junctum felicitatis desiderium excitari potest, atque id effici, ut. institutionem hanc non levis momenti opus; sed aliquando sibl maxime profuturum esse agnoscant. *) *) Zideatur Milleri ars catechizandi S. 26. P1^g . 90. 23 "Tenera ztas aspera, et difficilia fugit, et que ardua sunt, superare nequit. Sit itaque haec institutio, Quam potest fieri, maxime grata, et facilis. Quodsi a) magister vultu tetrico, et terribili in conspectum prodit; si b) aspere, et indecore cum discipulis agit Si € ) ejus sermo languet, si remisse, non serio, et ardenter negotium hoc obit si d ) institutioni destinatus locus fri- ET obscurus, aut immundus est, Si €) institutio ad astidium aut lassitudinem audientium longius protrahiin irecipus f) si ex proponuntur, que à puerorum e dient multum disjuncta sunt, attente et libenter vasta apiniurot esse, frustra speraverimus. Hinc venit NR E incuria, et languor, non quod illorum abimi u$ divinis aversi omnino sint. 24. Rebus externis , laudationibus , donis, oblectationi- 99 — Sectio IE. bus juventutis benevolentiam sibi comparare , atque discendi ardorem accendere, licitum sane est5 ac precavendum sedulo , ne forte ista teneris animis ad vanitatém ét alia vitia malam quamdam propensionem instillent. Licet etiam negligentibus irrogare poenas. Terret. enim, quod in alios statum fuit exemplum. Sed intempestiva , et acerba nimis severitas gravi terrore im- - bellem turbam ne frangat, et a magistro, et ejus ins- - titutione abalienet, sollicite curandum est, Nunquam vero fiat ; ut poene loco quidquam discere cogantur, [BIS 25; Parvulis nihil difficilius videtur, quam discere memoriter. Tzdio hoc eis est, ac orieri, presertim si edis- - cenda vocabula rerum , quarum nulla ipsis notio est. Quis nostrum , queso, integras Turcica lingua contextas strophas cum voluptate memorie mandabit? Quare cruciatu hoc non afflictertur, ut multa e memoria recitare , aut memorie mancare cogantur, quorum nullam omnino cognitionem habeht, Hxc vocabulorum notitia in posterum nihil prodest. Ideo religionem docentur homines, ut clariori Dei, officiorumque suorum cognitione, et meliores, .et feliciores evadant; nom. - ut longam. verborum seriem memoriter valeant pronunciare. — 26. * Si dum ad populum nobis sermo est, sublimia , et difficilia in medium afferenda non sunt. (Sect. I. $. 1.) multo magis ab his abstinendum est, dum teneram, et. rudem ztatem , docemus. Notetur ergo universalis haec regula : Pueris non alia proponantur, quam illa, ad quorum cognitionem ope exiguarum, angustarumque quas hábent, notionum perduci possunt. 2e Sectio II. 03 27. Cum ad quamcumque solidam: cognitionem certus quidam Ordo necessarius sit; is etiam tenendus erit ilis, qui religionis elementa alios docent. In primis Vero discernenda sunt necessaria a minus necessariis, facilia ab difficilioribus. Ordo maxime naturalis est, ut ducto a levioribus initio paulatim ad graviora transitus fiat. Crescentes pedetentim cognitiones et gradatim Progrediens idearum evolutio, ceu duces optime, ostendunt viam, qua in rebus juventuti proponendis nos: 9portet progredi. PC ENUNON Pueri, qui primum ratione uti incipiunt, pauca viderunt, audierunt, legerunt, pauca mente perpenderunt. Ex quo istud conficitur, initium non esse sumendum a.notionibus abstractis, mysteriis, definitionibus, . VOocabulis technicis, dogmatibus, per que ab aliis discernimur etc. Ut animum advertant ad ea, que extra circumque eos sunt, et qua in se ipsis percipiunt, primum est, ad quod inducendi sunt; ac inde eum ia modum docendi, ut rerum pretium, discrimenque inter bonum, et malum nosse incipiant. 29, .. Non eadem est omnibus parvulis etas, non eadem ingeni! vis, non eadem animi promptitudo, ideoque non omnibus €àdem proponenda sunt, Distribuantur itaque in classes quasdam, et quos singulorum cognitio , ztas, intelligendi vis faciant progressus, consideretur, Mathematice vero secundum annos in classes ut distribuan- Ur, equidem haut velim, — * 100 ... Sectio IT. | singule per" vócabüla. Propositiones ; que in. doctrina de religione ocurrünt, historicás, vel morales, vel pro". prie theoreticas fidei veritates continent. 5538 1f A4 età 2 o ihem ' uem rt "ir 1 VIT A MANI ARCA AS ilo D L: »AM Quando de veritatibus historicis agitur, danda est opera, ut claras et distinctas hominum , rerum actionumqüe 7 de quibus sermo, est; tirones habeantiideas; | quod fieri: potest, dum quee viderunt, vel audierunt his similia ; in memoriam. révoca&tur, et perinde ac ocu- - lis conspicienda monstrantür. ^ " ^" - : v. d X9 £210; 8n de DIUp.o 1448s ? 4 Jitiaz e03 46; "Y. 2 dried wur , ef Yid Quodsi sunt veritates morales, *) ad sensum moralem provocatur. Jubentur pueri considerare ea, in qui - bus aliquándo bónürh-aüt' malum turpe aut honestum, - utile aut perniciosum "in: actionibus ,"autaffectionibus. unmulaswri perceperünto" 5 $0008 -edi ,eumibus;so .endivodibus esubogute 9T esp!) M *) id: Christian Gotthilf Salzmarns /Énstitutió* nem móralem una:cum introductione 'ad' fructuosa ; | ejusdism dsutti;-Léipsik-4782-83. ) 3T £0 LET ^pin hir M Mj dq 4 QUiul. QIup., oi62 b Cum sint religionis dogmata theoretica, qu& ita perspisüe proponi nequeant , ut suris: pleneque firtelli - gantur quod nulla in rebus humanis «cunrriis, similitu^ do invenitur j id duritaxat^firi: deber ;-ut: a )overba 59^ cundum loquendi modum sacre scriptura explicentur: ). Notitia tantum historica ti&dnes imbuantur: c) Repr*^ sentationes false removeantur , aut potius, quid res ^? sit; quam quid sit, ostendatur, ^ ;« . 09076) (n da T1 Hu T un Sectio 11. 101 Propositiones, et dogmata, que puerorum animis | imprimere volumus, aut ex sola ratione, aut ex revelatione, aut simul ex utraque nota sunt. Ex his liquet, unde argumenta, dum pueros.ad. religionem informamus, sint haurienda. Revocentur d animum , quse sect. I. $$. 19. 20. de probationibus in religionis materia generatim. fuere dicta. |... - is " 3 HO re Ash "VP Og. € Dum argumenta ex ratione afferimus, utendum non est demonstrationibus plus zquo prolixis: digitus potius intendendus est ad ea, qua parvuli ipsi jam experti sunt, aut in se perceperunt, aut ad. veritates universales ipsius jam nota& .. eij2 31243 H» 251608 L. 2 j 1.50. AU IU eS ^ 3 Doctrinam aliquam veram; esse (sacrarum. littera-. rum testimoniis persuadere si volumus: seligantur ma- Xime perspicua, et perbrevia (sect. I. S. 24.) atque illi probationi tamdiu insistatur, donec certe censeamus, discjpulum sententie biblicee sensum. intelligere ;; et. quee; in ea est, probandi vim:;animadyertere.... io dos * | pimie-uniigi owe. (.T2 í,; Quodsi sunt, qua. ex sacris litteris, ague , ac ra-. ione ne. comprobari. possunt :..conjungatur uterque, pro-- bandi. modus, et probationes, ex sacra scriptura, quoad Potest, ratiocinationibus idoneis, gue ad captum. sint accomodare , suffulciantur. ; en " B fieri * : | LJ I $2.- j *»Ut. puerorum voluntates, quee neGp SuptoSMpptRo 102. Sectio: 1l. afferende etiam sunt rationes: (sect. I. 6. 2'7.) rationes, inquam, qua teneros eorum animos ferire, et ^, movere possint. Sed hic motus (sect. I. 11.) non subi- to praetervolet; inde oriatur, quod rationibus convicti, quod easdem bene intellexerint , ac perpenderint. Pue-- 10s longe aliis causis moveri , quam viros, notissimum est, Ábea igitur parte, qua facillimus in eorum animos patet aditus, facienda est impressio, Virtus pracipue atque honeste actiones a jucundo , quod ih eis est, commendentur, Nequaquam vero tenelli pueri servili timore concutiantur, *) aut fastidium ullum eis moveatur, ut vel ipsum officii, et legis nomen aversentur. Doceantur, omnem actionem bonam Deo , et hominibus eos efficere acceptos, et felices; contrà ve- TO, Si fuerint scelerati, suc felicitatis, et societatis humane hostes esse, * ) Non accepistis, cwn "christiane societati. dedistis nomen, spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus; Abba (Pater) Rom. // III. 19. i 53. Ut notiones distincte in iis excitentur, ut rationes: ii plane intelligant, et velut sensibus percipiant , illustrationum fontes hic recludendi sunt. (Sect. I. $$. 15. 16. 17.) Crebro igitur similitudinibus, exemplis, et sententiis uti licet, atqué ut supra animadvertimus, similitudines et exempla sumenda esse'a rebus notis, ita nunc precipua regula hzc-esto : hec illustrationum genera in primis querantur m mundo puerili , id est , petantur ab iís rebus, de quibus pueri jam audiverunt, quasve jam viderunt , aut ipsimet in se perceperunt. 54. J Ad hoc, ut pueri libenter attendant; üt tes ipsis Sectio II. 103 quasi aspectabiles reddantur,.et memoria insideant, nihil adeo appositum est , quam narrationes. Sed. preter ta, quz sect. T. $. 16. monuimus, semper animo ob-. Versetur discrimen , quod inter pueros et adultos est. Historie ipse aut jam sint in rem juventutis, aut ipso narrandi modo ut ita sint, id est utiles àc jucunde, efficiendum est. Oportet nempe in ipsis esse ejusmodi Propositiones, loquendi modos , homines, rerum ad. Juncta, ut pueri hec audientes, dilucide. et distincte Omnia intelligant ; aut obscura , siqua necessatio sunt in narratione , per varias explicationes vel comparationes perspicua reddenda sunt. 58591 - HIN te Ad juventutem, vel homines rudes erudiendos cre-- ber jam antiquis temporibus fuit fabularum usus. : Aliiciunt enim animos;.tenentque. Praecipua cur: reJici fortasse. possent, causa videtur esse hzc: firmis rationibus. non fictionibus, iis. prassertim, qua', ut fabule, ature adeo adversantur, inedificandam esse juventu- Us ad instituta religionis informationem. Interea licet Sfürmare, illam doctrinam, qus. tandem e»figmento quodam colligitur , nequaquam in ipsa fabula, sed lon- 8e aliis rationibus fundari, fabulamque non alia de cau- 54 adhiberi , nisi ut jam reapse cert, et aliis rationibus firmissime jam stabilita doctrina. magis. dilucide; Tagisque jucande proponatur. Itaque fabule inom.omhino improbands esse videntur: si. iis tantum ceu ad- Jumento utimir, quo rem-aliquam. imaginandi vi , tan- AEN icone depingamus , firmiterque infigamus me- i sé. E 2 MM ,, Quidquid sub sensus cadit, et velut aspectabile ex- Dr! potest, ad hoc valet, ut clare, distincteque Xx 104 Settió TE. | notiones^oriantürz"Idéo cuui'püeri religionem ' docentür, crebro etiam "usurpantur imagines. Hinc factum est; üt sacra biblia ornáürentur iconibus; fortase etiam mos invalüit, üt *sedulis'sacre institutionis candidatis promii loco donarentur imagines. Profecto probe imagines parvulis dono date et.ad docendum, et'ad sti- Tüulandui multo; quam "libri, utiliores esse videntur. Primum 'enintextertum libri decus admirantur j tur seponunt; deinde:non facile iterum "manibus contingunt. Utiliores quoque. sunt ;" quam ' precatorii globuli (rosaria), sanctorüm reJigule amuleta ete, que ftequenter pueris donari consueverunt. Verum in hac etiam .re sollicite providendum est, nequid fiat, quod cum precipuo institutionis scopo: pugnet. *) 4) Nihil in his representetur, quod monstruosum, quod falsum sit,'quod-nauseam. creet. 5) Res que comprehendi ne- . queunt j:et spiritüales tántum sunt, sic ne delineenturj"ut false j'aut^nifüium sensuales notiones inde va— leant enasci. c) -Earüm tantum actionum imagines ad scopum nostrum. accommodate sunt ,.- e:.quibus' parvüli utilia discere j:aut quibus eorum animi non sine'voluptate ad. utilia. posunt incitari. :7) Non alia nisi consueta actionum effecta.in iis: sint delineata: . iL Lg Dt IMesps: "110x9 amem sUPy Erant catechetes plures, qui. sive-in. ecclesiis, sive. tn schólis absonas», vectoque: fini: adversanles icones znfer catechumeénos "distribuerent :, quapropter. die 15: Nov. A185. sanxit celsum: Regimen inferioris zdus* Trig jut praceteris imaginibus pueri: donárentur ico" nibus. aeri incisis: historiam: Tegu exhibentibus , qu£ tum pulchritudine , cum utilitate pretii se commendant: Prostrant autem Viennz fum apud S. Annam in prompfuario librorum, qui nomine.sehole normalis venduntufs.— tum apud Harf bibliopegam. nemini tell LJ v, Ld p -—£'*5i fee (U DOÓb! Le Seoll — ^ — 105 jim. Cantionibus etiam sacra dà religione doctrina jucundum in modum instillari potest, Audita enim facile in memoriam revocant. Ex earum fine, ex iis, quee dicta jam sunt, ex parvulorum indole constat , Oportere iis esse has dotes. 1) Sit in eis gravis, et. pueris utilis doctrina, 2) Sit in eis perspicuitas quam fieri potest, maxima; absint autem inania verba quibus res nulla subjicitur..3) Modulatio sit simplex quam maxime. 4) Habeant alias s cancionibus :ecelesiasticis proprias. -. 58. : Quod ad methodum tirones. docendi attinet; satis intelligi potest, non eam esse in pueris docilitàtem; judicandi vim; attentionem, intelligentiam , ut ex longiore, perpetua, artificiose composita oratione fructum possint capere. Per colloquia familiaria pus religionem docendi methodus optima, immo sola vel unica est. Hac enim ratione inducuntur, et incitantur, ut suum ipsi intellectum , et memoriam excolant. Cognoscitur praeterea, qua in eis notiones, aut animi sensa sint corrigenda , aut firmafida; adest occasio ipsos monendi, ut ad sua przjudicia, "ad suos errores animum advertant. Atque ita pueros ad religionem informandi Eos differt ab ig quo adulti informantur.. 2/80. imde 3 |j» Perdifficile est ^ hanc cum pueris de religione colloquendi rationem certis regulis comprehendere, Is, qui quodam nature: munere ad hoc/negotium-aptus novit, quid in erudiendis pueris precipue spectandum sit , pe- 106 Sectio II. culiaribus regulis non indiget; cui vero natura hoc negavit, illum regule vel sexcentz nihil juvabunt; mecha- .nice rem semper aggredietur, aut machine ad instar operabitur. Generatim haec animadvertenda sunt: 1) Iile tantum cum fructu laborem suscipiet, qui vero ergà juventutem amore ardet. Pueri quippe facile si inteligant se amari, amantem redamabunt, prompti ad dis-. cendum; attentique erunt. Amore hoc incensus, inter multa impedimenta , que discipulorum levitas ei objicit, dura quxque concoquet; non ira effervescens fremet, non difficilem , asperumque pueris se prabebit. 2 ) PuerOs docens magistri partes agere haud videatur; potius ut amicus, aut sodalis colloquatur cum tironibus: alacri comitate condiat lenem severitatem. Hoc modo, quin pueriliter agat magister, et ipsa institutio sacra a pueris amabitur. 3) Habeat ipse in mente vera$, distinctas, recte ordinatas clarasque notiones rerum.ilarum, quas in medium affert. Precipue autem sit ei nota anime humanz natura; noverit puerorum cogitandi, loquendi, agendique modos; levissimas etiam, et vix ullius momenti res, facta, casus ad commodum suum traducat. *) *) id. Salzmann de modis cfficacissimis pueros: religionem docendi. . 60. Per interrogationes, et responsiones instituendi methodus, utilissima sane ratio est , utilibus doctrinis pues rorum animos excolendi, id quod duobus modis fieri solet, a) Affertur dogma aliquod, vel sententia, aut historia etc. tum resolvitur quasi in partes quaspiam; variis questionibus inquiritur , quas notiónes conceperint tirones; corriguntur responsa, ut clara, et distnct2a In eorum mentibus nascatur rerum cognitio. Aut 5) initium sumitur a re quadam omnino indiffe- ^ . —— Sectio. 1l. 107 renti, quie cum re, quam, in fine, claro in lumine collocare statuimus , conjuncta non esse videtur; jubemus deinde discipulum, quid de ea re judicet , ediere; postea, que ex hoc judicio sequantur, ostendimus ; donec tandem per connexionem idearum perveniamus ad explicationem, vel probationem illius doctrine, qua tironem imbuere cogitamus. *) * ) Conf. Salzmann /. c. Sect. IZ. 6122: In hac docendi methodo rei cardo in hoc vertitur, a) ut magister questiones apte proponat; et b) datis responsis recte utatur, et curet; ut quas disci- Duli concepere notiones, rectz sint; ipsique ad majorem rerum cognitionem sensim perducantur. 62. ^ Maxime facili et jucunda ratione instituendi sunt, qui religionis elementa discunt. (S. 23.) Igitur disci- .Puli novi, planeque rudes dum nobis sunt , questiones ita formentur, ut responsa, que danda sunt, facile in mentem veniant, Hoc fieri potest: a) cum illa res, de qua in responsione aliquid. audire 'avemus ; in ipsa interrogatione jam nominatur. b.) Cum interrogatio duo Opposira ira complectitur ut tiro non diu in dubio hereat, utrum hoc, an illud affirmet, negetve; C) aut Cum causa, cur discipulo hoc aliove modo respondendum sit, in questione continerur. *) * Hac de ve velim: consulas Seidelii ins?ituziónes de vera methodo catechizandi Gap. 1. S. 3. jt i 63. ^7- Pueris plerisque familiare est confundere, auf 408. Setioll2 ^ ideas permutare, Ideo dum interrogantur ,- omnes obscure , peregrine , dubie significatiois voces , ac phrases sunt vitande ; vel interrogationes sint pers-' picug ,et definite , sive determinate, sers d aes 164. laxa : Parvulorum memoria verborum onere facile obrui tur, et perturbatur. Sint/ergo questionés quàm: brevissimz , perspicuitati tamen non officiant, Absint omnes interjecte propositiones; omnes longiores loquendi modi , voces superflue; synonime, ac idem significantes paraphrases, sive crcum/ocutiones. 69. 5 73052 4l A facilioribus, ut rectus ordo postulat, initium est faciendum. Ille ergo questiones semper pracedant, que sequentibus viam quasi sternunt, et ad quas prius respondendum est, si exspectamus responsuni, ex quo rem inteliectam esse cognoscamus. p &r v ) ] E ) «66. » IG9nmi1ol " * ui fii Y - "Frustra a discipulis. petimüs responsum ad. ea de: quibus nulle ipsis insunt notiones , aut: de-.quibus- ja: dicare nequeunt.. Itaque illa. tantum interrogentur ;- ad; que ob notiones , quas jam; habeht , respondere valent: HI 5 3545 ' 60523 , ame 6T.- 2 jn i BD : V» qu ! " 3* Cum; in. tradendisdoctripa- christiane, rudimentis precipue tironum intelJectus jet; juciajum s non. sold. Iémoria exercenda, excolendaque sit: non eadem que catechismus continet;werba, iidemque loquendi modi, :dum interrogamus y 'usurpentur «sed mutand& m 9o MY Pale ct - Sectio II. 109 sunt sententie , atque etiam resolvende in partes, Hac 'Commutátio; ét analysis optima ratio est, notiones dnentemque tironum explorandi et corrigendi; — .^* tgHst 3s vrobRiegtaee:9 dg. ^r (o Av Aib2ii - " Tam ratione discipulorum , quam regum? variari ' possunt interrogationes. Nimirum dum multi una docentur, eadem questio, ad quam primum fortasse iullum-füit redditüm responsum, alii ex eodem coetu roponiturg«aut is, cujus primme erant respondendi ices ;"àliis vicibus ;'aliis verborum formulis de eadem re interrogatur; Questio erit maxime perspicua; si fiet üboppositis. Hoc adjumento pr&cipue uti licet, si Suspicamur, discipulum questionis sensum haud-zecte percepisse. RSS . 69. Jnueog stUDDIoOni- A » 1.94941 i Jsvtatr Fund *'-:De pécaligri analysi vel evolutione : propositionum in'catechisiiio óccurrentium, autresponslonum hac. adiinadvertenda sübjungimus. In primis propositiones comrposite ig simplices resolvuntur, ^aut evolvüntur "In omni, simplici etiam propositione dé ré aliqua ?aüt x(lirinatur aliquid;-aut- negatur, Interrogare :ftàqué licet aut de re ipsa, aut de eo, quod de re dicituf£ , ive; ut Schole loquuntur, de subjeczo et praedicato. ;. Sepe etiam in propositionibus suht quadam determinationes, adjuncta , epitheta , adverbia, conjunctiones; particule . elüusules',. conlitionales ,copulariue etc. que: aüsam praebent, varins questiones movendi. Ss» imsbasoi$2 1) obegito: de Tis» Consif. " Schmidtium ;in:zopere rmm Methodus radendi elementa prima religionis. , NT )d Ue he , :91 MIUD S5üsmiqx5 eteqmi "10: svp 857 "tu m «* A : ^ ttil4 : IURTURDUIUCCET "Quoniam "collecti 'in:unum locum tirones animos 116 SEHE. gionem attiriestibus-haBere:sermonetn? Episcopus in'lo- ^.co sublimi. sedens; interdum;etiam stans, e. pralecta quadam. sacre. scripturep&riochà capiebat: ansam. loca quzedam-ex plicandi,aut populum exhortandi; Brevesple« rumque erant. he;exhorcatiobes, neque certo firmoque fiebant ordine. In minoribus.locis, ubi non erant primi ordinis sacerdotes, hoc secundi ordinis sacerdotum, negotium fuerat./Orationibus veterum , plerumque minus longis, certum :tempris nor erat. przfinitum. Orator.sacer salutabát;populum , explicabat prelecta sacre scripture loca, adjungebat adhortationem in fine ; 12udabat Dei clementiam, et auditoribus bene précabatur. d:ds PT edit ?9 ) 9tj ontetynceto 1o d C ORE 2) Legimieretur: Bernardinus Ferrarius: de . r2tu':sacrarum eclesie "vetétisvéoncionum. N eronz; 4 134..25q jj QTONOPWU. Neiwes 1788; P3 PER A AUR NISA vudrM OU Bb OIL ' Hujus generis sermones a priscis habiti multi supersunt. E seculo LIE. exstat magnus homiliarum Orzgenianarum numerus. Notandi ex eodem seculo sunt 5:r Cy»n taxusy. Gngconius Neocesareensis, E: IV. X&vuANASIUS; Gneconius Nazianzenus ;; Basirus, iMacamros, Awsnosius, Cvn1urcus Hieros. ,.BAstrsus Qusareeusis in Cappadocia, Cum vsosrowvs, quimniversim pra "rmnibusaliis ; fere solus ut imitatione di imus, commendandus;est, *) AucusrINus.. E. V --MAx1Mus Taurinensis, Lxo Magnus, Pernus CunsouoGus. E VI, Arnaxastus episcopus zntiochenus, GREGORIUS dMagiusi Pretium" haramce: allocutionum j. earumque usanr, cui possunt'esse , dijudicare licet eX regulis, ad quas é&actam oportet: esse orationem , ut ; proba sit. Ro- QUESIUS rigide crisi easdem subjecit , ac pluribus etiam verbis recensuit, &*) ^. 52 mim 7^'n* s Te M nis "m FE) Exstant Yoatinis Chrysostomi conciones €? scripte Séctio ll 117 minora. € Greco: geymanice * veddituy nc idissevtationibus notisque illustrata «d. Oramiero , Leips- 1748-51. 7/07. X. vin. 8. Quomodo sarctus hic:ecclesie doctor imitandus sit:3 edocet ' Reisigiüi "zractazas inscriptus : "Libere imitationes.S; Chrysostomi; Aunsterdam' 1074. Eodem per-. zinet ientamen novum - Viberioyufn .3nttationum y Leips. 4182.8: egpied om .enhsgz psiPaenpow-eis ua ewMyaTb imesvr i a5 :e19qo ni TüJRdsJoseu! (CERO CIOTOY | aoc PE) Han. opere s: Forma :cohicionatoris christiani, Specimen III. (f. BodE amio 89. De vds Mur DUEiguogt ammo enoyy one SIR int: A5 SC -.X-Ind& & seculo circiter sexto, magis tiagisque ivit in deterius recta verbi divini predicandiratio, apud Grecos hón minus, quam apud Latinos, parumque abfuit :qnin/iprorsus «collaberetur; doneó Camoros Magnus, quantam poterat malo mederetur; atquea viris ecclesiasticis quosin-àula secanr habebat, ArcutNo et Paurodiaconos &onféienduni curatet: Zbrum-Homiliarium; ex quo; defi- "nitis-diebus: festis. pars aliqua scriptura/sacrse una cum &djwnictz homilia prelegeretur.o059 060i 0000000 -nebs3z1g Diuo::3 20192,0110 49 a0nQUUTUmt 55 Gáasnis noctziages 122,290 00V (SE .Sugstaetoon os ^s .7Diti eraty: donec. formam alidmindueret "eloquentia GéraiiSecalo X11) eminuit inter ' coxvos. suos Sr Bzn- NAX pus. eisdemque artecelluit..vividà locutione j'fuga €ontroversiàrum; accuratiore "cognitione christianismi àpractiei;'et fervore adversus multos abusus. Quam mi- »SitemlériquessepulosXTIT;. pto concione dicerent, pate: "eX Howniierr: Romani tractatu. de-efuditione predicaforum. Dominicani et Franciscani proprie destinati fue- E iovàndw sacre elóquentie: 4t res caruit optatóGucpessd) (oss - AAXOTMOLE Bri M naedys D ] 91. aa uris clànükevinetparent vefloóresee re, "opéra etiam abatur; ut eloquentia sacra aliquo njódp.càpat erigere. Jo 118 Sáctio 1l, Tempore concilii. Basileensis Germanice edidit Posorus QuintiEani insti Zutiones oratorids. Paulo post. transferebantur in sermonem germanicum libri Czceronis. de:ora- Jore. An. 1509. «compaáruit ins monasterio. Denkendorf': fensi RzvcuviNt Tontiletica, inscripta: Coggestum ide 'arte predicandé;sSec. XXVI. -notabat celebris "En Aswus sue statis eloquentiam spuriam , ac perquam gravibus verbis eam insectabatur in opere: Des, Erasm; Ecclesiastes-:: siué "vec süfione xoncionandz Eb; IE." apud Froben. 1554. ^de: 3» ALI semi2sqe *) De char Mereré Cóncionatoram seculo XP, vid, n0- titia Goetzii; de tribus facnionsteibon hee: X VE. I. Pag PE) ,Oit81 ibasgibswg inrvib idisv, $i59* gpiro15b '8 9UpIU SQ In I5 IC5Up , eunta ti (1011 e02 XEx quo tempote qoot. ;eloquentiam docuit jNréop LAUS Cassurxos,ejusque libersde. eloquentia-sacya: etrgmoe fana comparuit: complures. institutiónes;de eodeni»are gurnento.imlucem. prodierunt, ;Sea. SXV IIo: pradipuam crat mavabant: Galli in. restituenda : eloquentia^sacra: *) Exstant ab i ipsis elaborati sermones Sàérà (£oncinnér) plures, ac instituriones eam in rem, e seculo precedente, presenteque. *&*) Nemotest, cui cogniti non sint. SAuc EINy rA Rur, Cycras; Bossunr; EvncHrxRjoSu6h. Bounnarour,.Massittow; Rscuis, Course A] Denique. Fosstos s Garcmiss , Rotor GISDERT, atque ati; SRFCSUUSNA eam in rem, yulgarunti«: 011102. rod! 205015 iby-5'0v3 :91 19 P J) Kid. historiam celoquentive. apud: Gallos et. Tom. 7^. pag. A85 $h 028195! Mimmo. ei) AH X2; / "enoimumolt ostro OPE). Tnstisatieres. MAC 2€? setul XT ABL ren ; eenset Walchius Bibi/ioth select, Tom. I, pug.ud49c1 »**) De Phoregrera eoncinaforum: Gall; vide; Diae rium, Tom. 11, pag. $ VETEE UID * ENT Sectio II. 119 . "Recentiores Germanie concionatores: hic adducere, et recensere addita crisi, nimis longum foret. Notissimi sunt: 2) MosnztM, D) IsnusaveM , c) CnAMER, d) SrArpING, €) ZotrxorsR , f) Sack, g) Reswrrz, h) Tx LER ; 2) SEIUER , k) "Toszn , /). PrEIFFER etc, *) ,"F) F'id. Diarium Tom IL page101....— ci ^^ gy Ioh. Lorenz. von Mosheim, Sermones sacri universi de gravibus Religionis veritatibus Babiti. Hamburg. v165.. egi a ioni - ^ o: NAR eA VO i952251* 21910523713. 54 Jo etc, Copenague 1159-65. 8, . - d) Ioh. Ioachim Spaldings, Conciones. Berlin 1768, Cohcióies Boves, BerZin 1160. Conciones habite in casibus extraordinariis. Frankf. an der Oder, ATIS... "Eius rali firmi f 3i E33! "Nuovi 5e : Cs ) G7 T. Zollikofers, Conciones. Leips. , 1169-71. qu siderationes aliquot de malo in hoc mündo, addita, qi monitióne de péccatis, luxüriw, Leips AT. Con-, mi que Noti digtitate et Pied ad bumabiais. IR CRUCIS 1783 BÀ RUnSED & JT Age Frei: ien &acke, BérIn -(138- No et Fire Sumuel Grofeiried: sat Prin (On 5,8) Frist. Gabrié Resewi, Colleetio. Sermonum 2'Iquot, Guegfimburg 1113. Mu. d spp 120 3Meas o A) Wilhelm Abrah. Tellers, Materia ad promovendam honestatem Christianam etc. ZZe/mstadt 1'168. Collectio concionum. Jdem 1769. Conciones de pie, tate domestica. Ber/in' £TT3. is Rem i L! AT |." 4) Georg. Fried. Seilers; Conciones ad &onfirman-- » ^ ' &am fidefn et vite sanctitatem. Beyreu;d 1TI9. —— Xi CM NEC D WO HN Kk) Ioh. Toblers, Specimàá'concionum. Zurich 1'168. Constituunt. partem tertiam, scriptorum, suorum , que edifi icdHon serviunt. : ;j U Hb. miay - 3X J L Y — Cluviac. "MADE (1 f 7) Ioh. Iak. Pfeiffers. Kasse/ A'l'I6. Extant ai ie concionum colJectiones plures. Inter . alias , Collectio sélectarum copcionum accomodátarum dominicis et. diebüs festis Ecclesie catholice per annum, ex meliori- 'bus operibus concionatorum, germanicorum, et , gallicorum concinnata. Jfucusquecomparuerunt partes. quindecim.: S5 ia ua iur eL v : : XC : ao x 2 i T ke etus e : vau oa uetén ty o on iba a itilacóo Luo " "Non ómnibus esse facile probam concionem compo; nere, ostendit multitudo magna concionum n ires : rioris, aut nullius frugi, qua solent adhuc Eos amar, aut extant typis.vulgate. Non itaque inutilem reputarus , vel supervacaneam ' collectionem regularum , qua huc attinent, noh sine judicio factam, selectamque, ac-. curátiori examinent. Suppetunt nobis e recentiori etate, institutiones plures, qué "precepta tradunt sacre los, quentiz, In hanc classem referuntur: Bvastr GrsnpznT, Haile 1765. CunzsriAN Basrnonws, Joquentia sactds ex Danica. [ihgua ip germanicam tranilata, Copenag: /—.. Ante. .qmnia necesse est ,. t. cur SectibXlsosio 124 4180. Icxaz Wonz /Manuductio ad eloquentiam sacram. HxarwRICH Bnauxs, dem. lom. Lonewz von Mosuxrw, /Manuductio ad conciones cum edificatione — énstituendas,. Auflage. 4711. W1sH AsRAH- TsnLERS, Brevis Epitome, disserens de, .officio universo .Concio-. natoris, in exponenda. doctrina religionis. Leips. 4163. GorrRiLE SamuEL STEINDARTS , Manuductio ad. €/0- quentiam. necessariam. populi illuminati et. morali, doc4 oribus christianis. Zullichau A719. Monita, qua subjungimus, derivamus e scopo orationis sacre. Mittimus.illas regulas, quas allocutio sacra eum profana communes habet; ponimusque. grammatices , logices astheticess ac retorices preceptis satis jam ; ut.oportet oratorem $37 crum tinctum esse. 95. eximio» sSaibio ollua eupiir se"0i5no5 ni io ;cesse est a, habeatur -seligeu dg, materia, Quastioni :, Quid; pro concione. dicam , 36 bonsio universim redditur ..ex.scopo orationisssacra- A4 - Dimirim,, quod. intellectum, et. voluntatem auditorum H cit,.ac emendat; aut verbo uno, quod.«dificar. Huc. spectant, observationes ;, quascumque de. doctriRaz 'um delectu universe tradidimus. (Sect.I.),-.5: 56180 "imosim esq 799p5r^* i zn 'mso 352 tuii ups i ibbs rider $9", ,96; mesh vdidr9süpoe Doo "iiirsdic mula midimobrs5oset TIS OeUDOTUR zudigoi 63 836» —*Üt autem sacer orator seligat id, quod. magis: sik necessarium, plurimumque valeat ad edificationem, ma- Xime auditorum suorum, oportet, ut rationem habeat TiMeltatis, st; cognitionis qua, eiie, Prem TP num, et iorum ,, indolis ,. prejudiciorumy relatio !um., et is similium. Eodem. pariter, pertinet respectus fS kp: fesiepem sad uaeit MA Pra concione ad tem 781 Eis diem fesuum, qui, fortasse. celebratur, "hib j pus;sibL praefixum ,. ad; suam: ipsius, pqr5onanDs aue Ga pacitatega ete oues 8i [20 11 rne ngnmolonos 4n5a 122 . . Sectio TE. E 91. " * ^ Ut intellectus , et' voluntas emendetur, necessa— rim st, ut;- que proponitur, doctrina perspicua sit, neque desint probationes idonex, et argumenta moventia. Ut eutem' hec oninia rite pérficiántur, oportet, ut etiam" placeat. Paucis; Comeio sit^ perspicua, solida; movens, et grata. Huc referuntur ómnia, que de explicationibus et illüstrationibus. ( Sect; T. 66, 13.' 14. 15. 16. 17.) deque üfgümentis probantibüs (GS. 19. 20. etc. ) et moventibus ($6. 98, segq.) montiiius, à -E2 £D3T1G15T10 15 71H .TfHlf[ 21152 8$1202231Q £991107j € Y rrrepmyrert om ^ | | 58, Ma59 DZIMISIMS Img Si in concione aliqua nullo ordine' commixta sunt, et pertürbata omnia : 'obrültur niefrióFia "atiditorum; issipatur attentio mentis, atqui excitatur nausea; "unde fit, ^ut "iéC persusdeantur 'üuditorés 7 Tl&c' moveantür, "Oiiamedam'veró absolüte necésRarilitti ton sit; ut-partés?omnes proportione geométrica" inter Ei conspirent- &üt'sint" dispósite 'ordine' nidthetfatito: quidam tameri érdo naturalis servandus est ét qui cer tum. scopum sibi prefixum habeat, idque pramittat, quod sequentibus lucem afferat, et robur addat 5 atque cogitationibus singulis , aut meditationibus suum locum atribüst: Bon br -153i!92- 1025 19^ 122 72 ont me 3 -Ummmsinongsdtbss dis nnsÜgy. drrpecru xoi v ompi1os 305 *o ys m TAmtiyésn 94? ty he c aexdiiiA 1 iftülgt 30^ 25 4 -"Fieri'haid pótest, "ut orationis "scopum s; qui sitis. est Tri^iedif icatioiie -Auditdrumv;' attingat, dor in Grae tionem "ünaffi Winiitmrerlim ^malcitüditiem congerit. aut dé ré dliqusprefetre ómnia cupit yquzecdmque de ea dici/pessint "Ne 'eonétitiat sacer Ofatof "tractare plura 5^ quauipássit petficére;' Atque hoc "sensu, om-. nem concionem oportet esse bréyem, ^ "9 o - oct "nsiows CImIOjMb5us son Sectio 1l. 125 100. isi Querenti:: an: ad: edificatonem ;sacrorum coetuum semper sint habenda orationes. &d' regulas - artis exact$: 2 crespondendum'est 'ex hucusque: dictis; formam Orationis -ad (leges''artis composite: minime spectare ad substantiam. concionis. ;Conimode autem ea forma eligitur; neque vodificar ioni -obest.j precipue cum vel dogma aliquod fidei , vel: doctrina morum: pertractahda est. Licet;antem y iiio oportet ;: sacre scriptura loca integra presertim evangelii, aut epistolarum pertractá- I6: tum enim vero «gre fiét, ut formam orationis legitime semper exprimas, : *s* algcth enseioTd. )e»unbs. 203302 22901 , 26 a159g2.9* ni e91 là upddbOdusciV e mo1cz 193516 -5; Quamqiiam ,per;.se.inon., pertineat ad substantiam eonciohis , ut;prenyittatür rsententia::scripturáe: sacras lu eh p iti.tamien fert .omhiunr Consuetudo. Sententia y ' qus Preniittitur ductoritatemy ut ferunt conciliet oratiohi, scopum oratoris designet, adjuvet memoriam audien: tium, atque concionatoremr is limitibus adstringat, ne Vagetur. Prascripte nobis sunt pro diebus dominicis, tque festis pexicapr evangelice ;'et epistolice. In ordi- Dariis conoionibus»declarantur vel. iótegre:, vel earum Pars. aliqua fundamenti :10co ponitur. is' seclüsis; libera ri 3 atür optio. ;i Angi19.2n/ü *un ; 1010 X9 E Ang b | 3anosioug 1010::102. l 15 vs Iu x thdX2] js 2 81280. Up , si129181' migi3nggiiigtrt 1191 Nut "n JUemittit,. quocum concio ipsi nexum.ullum habatj e!textu:définito pro concione dicendum. est; » eli gaturimateris, quai; Ho; continetur; aut que naturali Plünaquepeonsécutione inde manat, Optio :sidatur ; qu *iumsententia- qua. materi ; quam» selegisti j conraa. MALE di o" rh ,UUQITIC udugqoqg bs 10:12 ^ LUPA eligat» quam agat inépte qui texsum ^ 124 Sectio 1I. 103. c» E-scopo hujus consuetudinis j. adducendi 'sentehitiam e-scriptura:sacrag eamdemque premittendi habendae cons cioni elucet porro .£ ).nüllam scriptura.sacre sententiam, que reddit sensum imperfectum ; 2) nec eàm, que obscuritate laborat. ut.tolli haud: possit::3):nec nimis prolixam adducendam esse; 4) nequé commitendum, üt de textu aliquid. pretermittatur, quód.;est. momenti ali^ cujus, :quodque.verum Jitteralem illius: sensum: deter minat. vit Op6p 5 A :) 1 yore emm a mire "mu gast SEI ditiobsvo simol 10 404i sigm ciev mine c: o: vro ni9ge aiia Duos, tresve textus adducere prorsus inutile, ac preter morem est. Videturoétiam, si res in se spectatur ; minime. necessarium, ac;ineptum, scripturam! sacram. prius adducere latina ;lingua;.quam plerique ex auditoribus non'intelligunt. Utiriri hac, ita in rebus aliis Sepe. exposcunt externa adjuncta quamdam indulgenc tian "qom i S121 5281118 eudaaimi 5:05: ^k tanouonon pta gue (:32WUT28 128125: 2Tot«* o mario5o PI Q"ioiuimeb rpdeibb oig cue csidon ugivormrd c ovasgrv -:.onditio auditorum generatim postulat; ut ad: me liorem eorum: iptelligentiam ; qui dicenda«sunt; pré parétitur ;.benevolique: reddantur j:ac attenti; Hinc 'pa* tet utilitas exordiorum, qua nunc etiam incorgtionibiis sacris passim obtinent. Praepárantur auditores ad pleniorem intelligentiam materie, qua tractatur, si textus orationi pravius:declaratur; aur circümseribituk ; eique de.qua sermo-est j;applieatur. . Neque ;obstpt ,. qüín zone mune ;quidquarp^.premittatur, ex; quo/'thema. seleétiiift fuit, aut cujus partem aliquam oofstituit. Exeitatur..At? tentio , : siostenditür , quam sit necessnria: atque itis doctripa-que. proponitur. :Szpe etiam locus ;3n:quo:;di* citur ad populum, tempus, auditores ipsi ansam.prata patoiqoid f11)j03 9229 2: 106. - Sectio Il. 425 bent, commonstrandi , quam apta, quamque gravis momentisit doctrina, de qua agitur. -— 7 PIgOl6io L5Jidn DPDpzi. 1g | 2932009 "Borm (^E scopo'acfine exordiorum derivare licet regulas, Que in iis;ebservande sunt. 1) Manifestum. est ; jnutile esse; minimeque grave aut masculum , in una-eademqtie Oratione. nón uno, sed multiplici exordio uti, Uni cer- Ie libro non solet;przfigi, nisi introductio , aut prafatio una. 4 Sit exordium , eo ipso, quod exordium 'sit introductio ac preeparátio ;. breve, atque 'orationi: accommódatum. 3) Nihil in eo adducatur ex his; qui attinent rationes. probántes , aut partes orationis alias ;. multo minus contineat repetitiones inutiles, alioquin lassantur auditores, tantum abest , ut excitentur. 4) ZEque defatigantur: si ita commune est exordium, ut pxne conciozibus-quibuscemque: ex sequo aptari, posset; aut silongius arcessitur.:5) Cum exordia destinata sint auditoribus €X- Citandis;'inflamandisque, necesse est; ut dicendi genus iüinime-ianguens in illis sit , sed vividum. Absit. tamen, Ut.stilus.intendatur nimium: quandoquidem dumtaxat Praparandi tüm sint. animi; nondum persuadendi., impellendive ad. concipienda meliora proposita. & wA as) gigs - 407. 7 !Ut attentio auditorum eo flectatur ; in quo rei cardo ARTHtUR; de-quar disserendum est, Summa argumenti, eros exponendo. concio versabitur, ponitut-- ante 5 id quod -propositionem appellant. Propositiones, que demonstrari haud queunt, obscurm, prolixe arte utem Problematicáe, allegorice , et his similes patenel adversantur scopo, oxationis. Propositio sit 1) monti gravis, afficiatque auditores, 2) sit perspicua, 3) bfévis, 4)vera ss 132 Sectio IT. l 121. Quodsi textus prophetiam continet, opera danda est, 1) ut sensus litteralis; 2) ejusdemque impletio clare innotescat. 3) Monstretur , quem auditores ad sui emendationem inde fructum possint capere. Cura maxima secernantur hic ea, qus clara sunt , ab obscuz ris, certa ab incertis neque torqueantur auditores conjecturis inanibus, neque fingantur typi, ubi non sunt. ib? ii 122. ador ON Si de textibus scripture sacre, qui dogmata continent, habenda est concio, eo incumbendum est oratori sacro , velut ex scopo concionis, atque ex auditorum conditione apparet, 1.) ut verborum vim, et significationem accurate determinet, et obscuras, insolitas, atque figuratas phrases declaret: 2) doctrine cohxrentiam, atque nexum monstret :;3) rationes Sive probantes, sive moventes, qux in textu sunt , eX- plicet 5 et ubi non sunt, ipsemet supperaddat: 4) demum doctrinas universales peculiaribus adjunctis; casibusque applicet. LEE ! 123. Sepe fit , ut sub parabole involucro doctrina lateat. Nunquam non habeatur hic prz. oculis scopus ejusdem principalis, qui sepe cognoscitur eX pracedentibus, consequentibus, aut epiphonemate , quo: parabole subtexitur; sepe ex parabola ipsa eruendus est. Secernantur hic ea, qus spectant ad scopum. pri marium ab his, que pertinent ad. integritatem, auf ornatum parabole. 124. * N Dum in concione sacre scripture locus ipse trae* Sectio II. 133 tatur: usui esse. potest methodus duplex. Vel enim 1) locus scripture sacre, de quo habendus est sermo , ex- -penditur, textibus singulis ordine ad examen revocatis, explicaturque ac probatur , quod explicatione indiget aut probatione , fusius expositis iis, ubi neces- Sitas postulaverit , ac ex textibus singulis mox deri-« vantur consectaria, quz faciant ad edificationem: hocque loco nihil est observandum prater ea, quz jam mo- Pita sunt. Vel 2) certus servatur ordo, dum argumentum textus, suas in partes divisum , in unam propo- Sitionem principalem cogitur. 135. "Sive textus contineat historiam, sive dogma, aut prophetiam: facile apparet, esse vel in loco scripture Sacre, de quo agitur, istiusmodi conexionem, ut partes diverse unum aliquod totum constituant, vel multiplicis generis doctrinas, eventus, etc. qua nullo inler se nexu conjuncta sunt, exhiberi. Nexus ubi repe- Titur, eventus aut doctrina principalis propositionem Principalem constituit ; cetera, quse illi conjuncta Sunt, partes formant. Ubi vero nullus est nexus, even- Uis plures, doctrine, prophetie etc. ad notionem ali- Quàm principalem reducende sunt; eoque pacto con- Slonator ipsemet inveniat, statuatque propositionem, QU singulas in textu obvias partes continet. Curandum dutem hic est sedulo, ne regule de divisionibus supra (SS. 110. 111.) prescripte negligantur.- 126. i illis concionibus, in quibus non textus, sed. pro " thiate. electa Propositio tractatur, divisio petenda est 9.49 44, de qua agitur. Id quod supra (Sect. I. $$. 4-92.) de modo doctrinas christian religionis trac- Xo 134 . -Settio. IB tandi diximus, suppeditat fontes plures , unde divisiones hauriri queunt, Sepe explicationes, argumenta probantia, et moventia totidem subministrant partes. Dum dogmata aut veritates proponuntur , in statuendis: divisionibus ratio etiam haberi potest fundamenti , cui innituntur, doctrinarum singularium, quz illic continentur, aut ambitus, vel consectariorum, qux inde fluunt. Saepe tot sunt partes, quot sunt rationes vel. probantes,. vel moventes. Quodsi laudanda est. persona aliqua, proponendave exempli loco5 considerare oportet diversum. illjus statum, rationem, munera, relationes, conditionem in quibus versabatur; aut seligere virtutem singularem vel actionem ejus, ostendereque, per plura divisionum capita; quo modo multiplici vel exercuerit virtutem aliquam, vel superarit impedimenta, qus sibi: ob- . Jecta habuit , et his similia, Dantur preterea multe alie divisionum species, Verum uti regulis aut preceptionibus multis hic haud egent, qui ipsemet inveniendi, recteque judicandi facultate gaudent; ita aliis, quibus heo facultas deest, fere sunt inutiles, ! 127, Unum e precipuis, quorum in concione habenda est ratio, est, ut auditores id, quod perceperunt, prO suis quisque adjunctis, indigentiis, relationibus etc. in usus suos, ut oportet, transferant. Kjusce rei institutio nominatur applicatio, Solent plerumque distingui quintuplicis generis applicationesy cum nimirum ex ma teria in concione proposita hauritur a) vel solatium, b) vel monitum c) vel doctrina, d) vel refutatio, e) Ve correptio. Quis sit modus servandus in docendo, cor* ripiendo, consolando, admonendo, supra traditum est Facile intelligitur fieri non posse, ut omnes iste applicationum species ubilibet locum habeant. ;; Am 1 Sectio II. 135 128. - ^» Quodsi ergumentum concionis ipsius constitit in doctrina aliqua; vel monito etc. , opus non est, nisi explicatione génerali; que quidem in eo fere sita est, ut id, quod de doctrina aliqua, vel officio propositum fuit €um -hominum vita, agendique. ratione comparetur. Ostenditur nimirum, quam parum consentiant hominum mores cum doctrina tradita. Monentur, ut accuratius . documento salubriori pareant. Breviter graviterque proponuntur fructus, qui inde manant, et his affinia. Ktiam hic aliqua discussionis, sive examinis ratio locum habet: dum 1) diverse hominum clases pro diversitate.;tatis, officii etc.; vel 2) diversi modi lustrantur quibus adversus hanc, illamve praescriptionem peccetur; exerceaturve virtus, aut vitium committatur. 129. De applicationibus tradi solent sequentes regule, 1 ) cuim aon debeant esse plena materi tractatio, sed solum: consectarium sint, hinc derivatum, ejusdemque applicatio: non sint plus sequo prolixe; neve novam quasi concionem constituant. Eadem de causa 2) connexionem habeant cum argumento, de quo in concione e5t actum. Cum denique hic primario movenda sit volunas; stiluni jac elocutionem vividam pra se ferant. 130. Huc itaque pariter pertinent delinentiones morum, de quibus fere h»c solent preeipi: 1 ) Non proponantur characteres, et actus, qui nonnisi in mente existunt (ideales ), nec prorsus singulares, extraordinarii; sed adumbretur communis hominum agendi ratio üniverse, * 136 Sectio II. ac precipue eorum, qui sunt coram, 2) Vitia non represententur tam jucundis coloribus, ut alliciant; qua- si hortator ad illa esset precertorve, qui verbum Dei predicat. ( Sect. I. $. 99.) 3) Res nauci, et levidenses omittantur, indigne cathedra, ac aliene a. gravitate oratoris sacri. Nativ2, ac perspicue adumbrationes fieri queunt, quin imitemur modum agendi in spectaculis usitatum, ac familiarem . histrionibus, risu dignum, 4) Praecipue adhibenda est cura, ne fiant descriptiones personarum singularium. ( Sect. I. $. 97.) .: i. mt Chi M. il ^ 131. id Cum nature repugnaret sque, ac scopo, subito abrumpere orationis filium, ac cathedra discedere: adjungendus est concioni epilogus. Ut. auditoribus materia adhuc semel ponatur ante oculos, quam apud se Teputent, et ut argumentis, quidquid est roboris superaddatur qu:xcumque dicta sunt, qua fieri potest, brevitate repetantur. Ut melioribus conceptis propositis dimittantur, eorum animis gravibus verbis sunt inculcanda denuo, quz dicebantur. Epi/ogus itaque sive peroratio constat repetitione dictorum. ac animorum mo» tione, | 132. Repetitionem (anacephaleosin) quod attinet, non est 1) eur quis nimis anxie eam sibi sequendam putet: precipue usui est in concionibus dogmaticis: 2) sit brevis: ne nova nascatur oratio: 3) neque nimis sit arida. In monitione animorum 1) rationes probantes, et mo- Ventes.non prolixe exponantur; sed.contracte in pauciora: 2) crescat praterea vis tum elocutionis, tum Sensus. : 133. Generatim de conclusione adhuc notandum est , 1) Sectio 1I. 137 nihil in ea locum-habere debere ; quod proprie ad tractationem pertinet, non nova argumenta, non descriptiones, refutationes etc. 2) non esse abutendum patientia auditorum, neque esse eos verbositate lassandos; et. 3) ad epilogum, quin quis fere advertat , esse delabendum. Nature adversatur concionator, qui, cum maxi« me fervere videtur, orationem subito abrumpit. . 4 «s p : L L " 134. 1 í .— Sermonem omnem finiat aut votum pro auditoribus, aut precatio, cujus argumentum communiter in promis Sione, id, quod dictum est, implendi, aut in precibus pro divina ope. implorando consistit.: Id duntaxat hic €nvendum est, ne eadem semper chorda oberretur, id quod fastidium parit, Puerile est, acuto dicto sermonem claudere, 8... Aeted (2atidous * vipiap:l 8er ,conoitcus hom Finita concione communiter preleguntur preces Sa €re, Cum longiore usu, ac consuetudine fere fint, ut Ies deproperetur, neque satis intelligantur, qux. dieuntur: omne studium adhibendum:est, üt distincte, tarde, accum dignitate recitentur. Prelegende etiam sunt ordinationes Cesareo-regiw, adversus quas si videntur Auditores przjudiciis laboráre, data opportunitate ea- Tumdem fructum, et equitatem ostendere expedit. | : ivibvodie 1 126. Cum non id solum in concione agatur , ut id, quod bonum .€$t ; ac.ad emendationem facit, dicatur; ves rum. etiam, ut id , quod «sdificationis est, conve- Tienter, scopo, qui est emendatio, instructio, et motio auditorum, distincte , grate , graviter, ac ita "L moveat, dicatur; multum interest, tum qua rà- 13$ Sectio IT. tione cogitationes" rite componantur , conjangantur, ordinentur. Primum appellatur e7ocuzio, alterum szi/us. gezz| 57g1igpd19v 8€4131, - "Elocutio. complectitur cogitationes, et verba. Plen3 hac de re institutio pertinet ad. artem oratoriam; partimque ad logicam. Paucis hic monemus: 1 ) de cogitationibus: sint a) vere; 5) non vi , aut obtorto collo attracte: c) distincte: 2) vivide , €) sano sensu venustz:/^) interdum sublimes. 2) De verbis , aut phrasibusz?'vitentur a) "vocabula superflua, P) vitiosa, c) ape accurate. rem non exprimunt, d ) queque intelligi haud recte. queant, v. g. verba e linguis pere- $rinis. petita , qux civitate donata non sunt, termini technici, phrases scholastice hebreo in habitu ect. € ) ignobiles, plebeje, a natura abludentes, excedentes modum comparationes, v, g. rerum parvarum cum ma- Ximis, -U E cg 548820 -: Stilus concionibus accommodatus , iisque congruens; ante omnia secernatur a methodico , multa arte perpolito, erndito» Differt. 1) phrasibus; 2) descriptionibus, aut definitionibus ; 3) propositionibus ; 4 )' ratio" cinationibus etco «c ' 2918: £28b 439. $ $15B08j6^'n I Stilus commurilter dividitur 1) in sub/imem , qui prorsum festivus , serius , ;gravitate ac majestate plenus est; 2) in vu/garem, sive familiarem, qui obtinet in colloquiis , epistolis, narrationibus; et 3) in medzutm, qui perspicuitatem cum venustate conjungit. 'Plerumqut. in concionibus obtinet stilus medius. Ubi sublimis , aut familiaris adhibendus sit, ostendet tractatio et mater!a. Aliter efferende sunt narrationes , aliter ez, quz affec: tus exprimunt : aliter refutationes etc. 1 Sectio. IT. | 139 140, [4 Satis hinc apparet, quis sit; usus ita dictorum 7r0« porum , et figurarum in. sermonibus sacris. Figure non sint anxie quasite ,.sed plane ac naturaliter Sese ingerant. orationis; V chernentiores vero generatim evitentur. "Tropi: tum, duntaxat adhibeantur si res vocabulis, aut f oa t5 ja] Ln Lobsx A, ^4 In 55i mod 142. Regule modo tradite singularibus etiam. concionum speciebus, quarum usus numquam in ecclesia de^ €rit, applicari queunt; qui si conferantur cum his, que de instructione generatim dicta sunt, opus non est peculiari institutione, quz attineat sermones de mysteriis, conciones dogmaticas, morales, catecheticas etc. Aliqua fortasse adhuc monenda sunt de hisque ;spectant conciones de Sanctis, mut eas, quibus peculiaris quidam eventus occasionem prabuit3 vel polemicas. 140 .. Sectio TH. 143. Cum exempla nunquam non multum valeant ad movendum, atque ad imitationem potenter alliciant, ( Sect. I. 6. 31. ) dubium non est, allocutiones de personis, de quarum pietate inter omnes constat, semper utiles esse. Perspicuumautem "patiter est ex' regulis, quas de instructióne przscripsimus; qu vitià hic potissimum vitanda sint. f) Laudanda non est' nisi vera virtus. Laudande itaque non sunt actiones, neque sunt imitationi proponendz, quiz infirmi potius animi debilitatem , quam solidam pietatem redolent; idem dicendum de cogitatis aut inventis singularibus: de quibus quidem tüidilgentis est judicandum, si de hominibus agitur, quorum decisa sunt, atque indübitata merita. ( Sect. T. 6. 31.) 2.) Solum ejus genefis virtutes proponantur, quas auditores, quos coram habemus, pro suo quisque statu, ac destinatione imitari possunt, et debent. Generatim in numéro auditorum non habemus imperatores, episcopos, eremitas, aut virgines 'sacras, etc. 3) Sanctus de quo sermo est, non Deo par habeatur, ne-- que ceteris sánctis omnibus anteporiatür. 4) Miracula, apparitiones , revelationes , etc. que fidem superant, nullum hic locum merentur. 144. Conciones polemice magno commodo religionis Iesu, qui pacem predicat, abrogate sunt Augusta constitutione , edita die 16. Tan. an. 1782 , ac suo quidem merito: potius enim valent ad alendam discordiam, et spiritum persecutionis promovendum , ac membra s0- cietatis perturbanda , quam ad ea in doctrina religionis stabilienda. Preterea, etsi cetera omnia absint , alteri religioni addictis sensa alia. ut inspirentur , tam breve tempus, quo concio absolvenda est, haud sufficit, Sectio. IT, 144 442, üt T * m Allocutionum, que sunt in casibus singularibus, aut concionum , quibus eventus aliquis singularis occasionem przbuit scopus est, homines instituere, qua ratione convertere debeant hunc, illumve eventum ad edificationem , animique emendationem. Responsam , quod. redditur questioni: Que sensa, quos affectus, quas meditationes, quaeve proposita. casus iste inauditorum animis producat? constituit argumentum hujusmodi sermonis, Hinc percipitur , propositionem principalem oportere esse connexam cum eventu; neque arte , aut vi. huc trahendam esse. Ea quidem connexio ostenditur in exordio , in tractatione autem semper ratio habenda est dispositionis animorum , in quam vel letus, vel tristis casus auditores conjecit. * ) *) De orationibus funebribus , et iis , dum novus.sacerdos primum sacrificium Deo offert , atque de oratiotibus eucharisticis videantur regule , e£. exempla in Wurzii institutione. 146. . Dubium non est, efficaciorem fore allocutionem, 3l in subsidium una vocentur vox , lingua , habitus cor- Poris, gestus, mores , ut afficiantur auditores, efficianlürque ac serventur attenti, Hinc sequitur magnopere interesse , ut quis apte pronuntiet, Cxceno eam actionem vocat e/oguentiam corporis ;, neque aliter loquuntur, QuiNTILIAN Us , et DzMOSTHENES. 144. 1 Multum de sperato fructu concioni decedit ; si $0- "m pralegitur, *) Ut 1d , quod dicimus , altius infi- A 244 - 88. Quenam precipue conciones supersint a "vetevibus habite. pag. 116. 89-93. Quinam post sec PI. ad nostra usque 1em- pora in hoc genere excelluerint.... pag. 111-119. 94. Non est tam facile ac vulgo creditur sermonem ad populum haberes tum quinam e recentioribus precepta eloquentia sacre tradiderint. pag. 120. 92-91. De materie delectu, aliisque necessariis, ut sermo ad populi «dificationem sit accommodatus. pa- . gin. | 121-122. | 98. Quale sit, at quomodo tollendum incommodum - illarum concionum , in quibus pleraque. confusa sint ac | perturbata, , , pag... 122. 99. Ín unam concionem nimia me congerantur. ibid. 100. Quatenus sacre conciones ad regulag.ar?is — exacte esse debeant. | pag. 123. 101-104. De sententia sacre scripture , que concioni praemitti solet , regulisque. hic observandis. paiio s." "123-124. 102-106. 44n sacris concionibus exordia sint pre mittenda, et curs et. quenam hic pariter observande regule. pag. 124-125. 107. Quid sit propositio et cujusmodi esse dé^ beat. pag. 195. 108-110. De divisiones quibus facienda regulis» et quid ix ea vitandum. pag. 126 111. Quid in-sacra concione tractandum. at que explicandum. ..... pag. 12^ 119. Num magis expediret in sacris conventili integros scriptura: sacra libros exponere. —— ibi 113-114. Guenam. pracipue spectanda sint. atq. observanda in tractandis sive aliquibus tantum 39^ cre scripture textibus sive etiam. libris integris pr. | in. 128-17 k 115. Quid censendum de parocho, qui sacram scri L| turam explicans populo venditare vellet eruditiont" | D | .' 943 criticam et philologicam. pag. 129. . 116. Non est illicitum loca obscura ad primigenium quoque textum prudenter exigere. pag. 1230. -. 117-118. Utram sufficiat explicare loca scripture, an etiam prestet argumenta aliqua. proferre , quibus nilifur atque apparet allate explicationis. veritas, -et uhkde ec probationes petenda, "pag. 130-131. 419-196. De locis historicis , propheticis , dogmaticis, et de parabolis quid speciatim observandum 5 €t ua ratione ex singulis derivanda consectaria ad pouli edificationem. pag. 131-1233. 191-129. "Applicatio quid sit quod .ejus species, quenam de applicationibus observande vegul«. pagin. i 134-135. 120. De/ineandi pingendique. mores; certis lamcn preceptis et reguíts. ( pag. 135. 131-133. De concionis epilogo, et conclusione 5 an etiam he partes necessari et quid im às observandun. pag. 136. 124-135. Quomodo finienda concio , eaque finita quid faciendum. pag. 19. | 136-141. De elocutione et stilo variisque ejus ge-" üeribus , €t qua rafione parochus comparare sibi possit slum edificando populo maxime accommodatum. pagiu. : 131-129. 142-143. Quid speciatim observandum circa. concioses de Sanctis deque illarum utilitates et' quaenam vitia in iis vitanda. pag. 129-140. 144-145. De concionibus polemicis , iisque quivis occasionem prebcet. paz bus. aliquis eventus singula gin. 140-141. 146-192, De gestu , et pronunciatione, Joloque Corporis habitu, quo sacra concio lübenda est 5, quanta de his curü esse debeat; ef & Quibus maxime vitiis cavendum. pag. 141-144. 144. Num praestet concionem integrae accurate D 24.6 T T scripto fradere , ac mandare memorie, an potius summam ejus duntaxat consignare. litteris, amplificatione Jibere pronuntiationi relicta. pag. 144. 155. Quomodo vitande molestie que orationem nimio labore cogens memori&que mandatam comiantur, A pag. 145. 156-159. Quanto studio , quanta Iectione , et quorum librorum, quanta. denique exercitatione opus sif, uf bone conciones haberi possint. . pag. 146-147. 160. Ita dicte Concordantiz, Bibliothecae. concionitorie , Thesauri biblici quam sint infiriza ad id obtinendum subsidia. pag. 148. SECTIO III. De institutione privata. " Quid sit institutio privata, pag. 149, 2. Quando ei locus sit. ibid. 3. Ef am ab animarum pastore sit suscipiendas Christi et Apostolorum hac de «e exemplum. pag. 150. 4-5. 4fn propterea pastor animarum etiam won invitatis possit adire privatorum domos s. et quid facto opus sit, ut ne hujusmodi visitationes plas nocumenti afferant quam utilitatis. pg. 150-151. 6-10. Quenam prudentie regule servanda in privatis institutionibus, precertim habita vatione. personarum , temporis, loci, et aliorum adjunctorum. pagi". 151-153. 11-12. De virtutibus ad eam rem maxime. nece- Sar£is. pag, 15?-154, 12-14. Quis. praecipuus. finis. institutionum. hujus- "odi s et quid in.iis cavendum. pag. 154. 15. De woriis hominum classibus. pag. 155, 16-19. 4c primo queam vegulat generotim ser- - ad tostram communionem transire cogitant. 247 duli ac libertini , speciatim vero pro diversis e? singulis eorum classibus. —— pag. 155-157. 20-23. Qua ratione agendum cim Gentilibus, Tudeis , ct IHahumetanis. pag. 151-158. 93. Quomodo cum Protestantibus, pag. 159. .94-95. Et quibus prudentie vegulis fratres erraufes ad veritate sint veducendi , iique suscipiendi, qui p. 159-160. 26. Qua ratione se se geret animarum pastor pro varia indole variisque moribus eorum , quos sibi credizos habet. pag. 161. 97-30, Tum quibus monitis atque vemedas utetur emendandis hominibus , qui pravis tenentur animi affectibuss velut superbis; vanis ; invidis 5 opum. cupidis voluptuosis; adulteriss intemperantibus ac praseviim ebriosiss iracundis ; ineriibbus desidiosis; sorte sua minime contentis; discordibus; avaris, id vit semper excusantibus y prodigis s alee deditiss rapacibus 5 obtrectatoribuss de fratribus suis temere judicantibus ; mendacibus ; superstitiosis; proclivibus ad jurandum atque pejerandum, seductoribus. p. 161-114. e4. fn discrimine nullo agendum sit cum omnibus, qui his vitiis laborant. pag. 174. $2. E qua ratione cum His, qui. malarum affectionum ac nature estu abripiuntur in transversum. pain 23. Item cum iis quibus consortia prava peccandi causa sunt. ibid. $4, Hypocritarum emendatio quam $i difficipag. 116. $$. Quid proponendum is, qui lapsi sunt sepius. à; ibid. v6. Qui conversionis negotium aui nimis leve aut nimis arduum sibi fingunt; ibid. S7. Qui mente mutata ad meliorem frugem 707 dierunt, pag. 110 lis. gokk 948 eom: SAM . $8-59. Denique quam diversa ratio habenda sif Clwistianorum , qui perfecti, quique imperfecti dicuntur. pag. 178. 60. De consolandi munere , diversisque ejus obeundireguls. ^ ibid. 61. Z'elut si tristiti& caussa repetanda sit ex ma- Ja corporis valetudine; pag. 179. . . 62. .Ex jactura bonorum temporalium casibusque adversis | Nix ibid. 63. Ex ignominia, confemplu, auf persecutione; pag. 187. 64. Denique ex jactura honoris et dignitatum. ibid. 65. Cuenam consolatio adhibenda sif in morte cha- TOTUfI/ s ibid. 66-61. P'elut parentibus , quibus liberi, aut liberis, quibus parentes morte sunt erepti. pog. 181. 68. Quomodo agendum apud eos, qui suis vitiis sibi consciverunt dolendi materiam; ibid. 69. 2duf qui angustis conscientie constringunzur, pag. 182. 10. Cucnam generatim notanda de methodo agendi cum scrupulosiss ibid, T1, Zful. sine causa. meticulosis et anxiiss veluti de peccatis admissis, at emendatis. pag. 183. , 72, De peccatis, que vulgo infirmitatis dicun- Zurs ibid. T3. De caussis, quibus impelluntur ad agendums pag. 184. 14. De cura cfüiciorum futurorum, ibid. 715. Cum iis quoque , qui nimis anxii sunt. de peccatis levibus. pne, 185. 16. De ariditate, ut. ajunt , in sacris precibus, ate que frigore 7n exercitiis religionis. ibid. TT. His , qui gravibus pulsantur tentationibus ibid. 18. Qui vite pertass; accelerare sibi mortem nifuntur, " pag. 156. 249 "19. Generatim omnibus , qui. conscientiee sunt anxie, quéenum remedia adhibenda. 5ovomdbid. 80. Qua denique ratione eurator animarum aget. cum ds, qui se obsessos dicunt. pag.-187. 81. 7dut quibus prestigie ,manes , spectra per- Turbationi sunt. : - * pagi 188. 82. De discrimine. Christianorum , habita ratione sfatus externi , et quanam singulis conveniat institu, . 4i0. |] ' ibid. 83. "elut iis qui prospera utuntur valetudine pagin. 1189. 84. Qui opibus euent; pag. 190. 85. Qui dignitate et generis nobHitate eminet, ib. - . 86-88. De «isitatione infirmorum ejusque oficii necessitate , utilitate , et scopo. pag. 191.192; 89. Quatenus etiam salutis corporalis animarum curatori habenda sit ratio. pag. 192. 90.-91. Quo tempore et quoties hoc officium exercendum. pag. 192. 193. 22.-93. De cognitione status infirmorum, tum inlerioris, fum externi. n soo pag. 193. 94, Nec'prodendus in hoc officio timor , nec consue- 1a antidota negligenda. pag. 194. ' - 95, Omnia witanda, que terrorem possunt. incutere. (s sgeidbid. 96-91. De. consuetis. infirmorum querelis, et. qua ratione singuli compellandi sint. pag. 195. 98. Cujacimodi esse debeant preces que sugeruntar, infirmis, |... ibid. 99-106. Quid proponendum infirmis etate provecdis, patribus familias , jnvenibus , divitibus ; paupe- — : vibus , of ficiis magni momenti in-ve publica. pecfuncdis, ignaris verum omnium y postremo acrisoribus Chris- Hana: religionis. pag. 126-12 107. Duid pistor fuciut, prout ab as :pottremis vel durius accipitur , vel moaestius! pag. 192. 250 3 108. U?rum et ii visitandi , qui communione sacrovwm a nobis sejuncti sunt , et quatenus. pag. 200. 108. De agendi ratione cum peccatoribus obduratzs. pag. 201. 110. Item cum anxiis ac tristibus; ibid. 111. 2Zut nimium tranquillis pag. 202. 112. Denique cum Zs, qui tentationibus vexan- Zur. | ibid. -113. Quenam habenda vatio puerorum infirmo- Tm : pag. 203. 114-116. I/orumque qui diuturnis morbis detinenfur 5 aut subitis cassibus occupantur. — pag. 203-204. 111. Cum iis, qui rixando, aut in singulari certa- 9zne vulnerati fuerunt , initium. sumendum a. correptione. - pag. 204. 118. Secus agendum cum iis, qui sibi consciscere mortem parant. pag. 205. 119-120. Quid agendum, ubi morbus non sit conjunctus cum periculo vite aut secus s ef an curatoris animarum git instantem vita finem denunciare. ibid. 191. JMoneat is graviter decumbentes , suprema sua uf: recte ordines , at conficiendis testamentis ne $e immisceat. * pag. 206. 192. Tümor mortis non semper. indicium animi non conversi. «pag. 207. 193. Que cura adhibenda in extremo ipso mortis articulo. pag. 208. 194. Quenam , ubi infirmus vitam finit. — — ibid. 195. Quaenam , ubi operationibus chirurgicts opus sit. pag. 209. 196. Ouenam ceevande regule , ubi morbi latius mananies ànvalescant. ibid. 197. Quid is prestandum, qui mortis periculo sunt erepti. ibid. 192-199, De cura homimum fucinorororum qui in carcere detincntur, e£ cujusmodi este debeut. p. 210. derisores sunt S j 251. 430. Ut ne conquerantur adversits magistratum. ib. 1421. Et ut detegant criminum participes , quomodo adducendi. pag. 214. 132-133. Quomodo spectandum sit hoc. genus hominum , €t quemam servande in eo emendando ve-.- gule. : ibid. 124-139. Quatenus animarum pastor accuroram. cognitionem sibi comparet hornnum sceeratorum s qua methodo cum iis colloqui , et an. rationem habere debeat. discrimi is , quod inter illos intercedit. pag. 212. 136. Instruendi, quibus animum utiliter occupent, dum carcere detinentur. pag. 213. 131-139. Qua ratione cum. iis agendum , qui 1ole- rata pena dimittuntur; emque eum dis, qui aut ad operas, quoad vivent, aut morte damnantur. pag. 213-214. 140. zn Parochi sit capitalem sententiam reo. denuntiare. | pag. 214. 141. Quo. pacto agat cum eo Parochus. ibid. 142-[43. Quatenus tranquillum-ejus animum faciat, et miserum consoletur. pag. 215; 144, Non se immisceat accuratiorà discussioni , nuwi justa sit sententia mortis. pag. 216. 145. Id maxime curet, ut capitis reus gravitatem facinoris , animarque sue miseriam sentiat. ibid. 146. "d Iiam cum iis rationem. ineat , sà religionis ábid. 141. liam, si sunt alieni a religione mostra; pagin. 21. 148. 74Hiam , si perpetui sunt in 60, ut magistradum insimulent injustitie 5 ibid. 149. zdliam, si ut vitam servent, impesitentes se simulant. - ibid 150. Quid' cavendum vel ubi penitentiam pre se Jevunt. ; pag. 218. 481. Nullus sit zumultuc, siquidem ad eorum conspectum atque colloquium admittantur homines alii, ibid. 252 : 152. 74n generatim bene consultum sit , eos a pa rocho deduci usque ad supplicii locum. pag. 249 453-194. Quid agendum aut cavendum , ubi co ventum sit ,ipsoque temporis puncto quo feralis. ictus ducitur. pag. 220.. 455. Cujusmodi esse. debeat allocutio, que alicubz peracto supplicio habetur ad presentes. ibid. 156-15'1. Quomodo agendum cum--kominibus ingenio hebeti , et cum amentibus. Y pag. 221. 189-159. Quenam surdis et mutis impendenda cura, et qua methodo-cum iis agendum. — pae 222-223. 160-163. Curet maxime pastor servari inter suos concordiam , inimicitias tolli , impediri lites atque hec omnia quibus monitis, et prudenti regulis. pagin. 224-225. 164. Quid opus sit fleri , wt convementer singuli pro diversitate status atque. etatis instruantur. pain. E 226. 165-112. Velut qui consulunt de amplectendo vite sfatu; qui de matrimonio ineundo cogitant 5 quà junczi matrimonio suit y dissidentes inter se conjuges, paventes et. liberi s fratres et sorores. ac aecesariis patres matresque fasiu£iass famuli et ancilie. p. 226-229 114-187. Tum qui magistratum gerunt cives et subditis militess sees 5 juvenes causidici medicis mercatores e£ artificess judicess vidue ac pupilis pauperess homines litterati s opifices et mtrcenariis vutzicani. pag. 229-224. 188. Tandem pro diversitate cujusque etatis quid spectandum sit. pag. 234. pum 253 HJEC SALTEM EMENDANDA. "Pag. Lin. - Dicitur c Legatur. 13 99 habent: Elucubra-. habent elucubratio- EN a co ftonES, .. nes : 3 49. 4123. anmmis "7 -animi ' 43. 410 ^ ziis,lte ilis: ite: ^ 54 18 intentate — "intentate ^ 103 44. . i Aili-- 4109 ' ^ 4 regum : rerum 1107 4L oc mum, si mum prodest ; si -419. -: 4T. -de qua i3 de qua supra- 413. 49. difficiliora. in cadifficiliora sunt, de- i es oxechismo sunt, figant , .et ab illo coss fetineant. - exposita. memoria xEMUEL UY s retineant, - Id. ^- 23." se ET IABB-RtEEDLOS 1171 145 diaconos diacono - 4143'. 19. daig? 159 cHOSIS dabeto SIROH 169 90 persuadentur- :- persuadeantur. DEOScendwe " allis gb tte mss 194 46- bero, aere ,. -. libero aere... 196 : 99-5 tum. p 212252 tam TÉSOD X 2129-49 — animus io 5o pRimum;sss. 218 u9 050i. omistos form , 233 19 habeat. . 7 habeant .- NAT. IV. : ,colorchecker CLASSIC E |] | ] D [ | | ; ] | 1 E | | 1 | | Í 1 | | | 1 | ] 1 | ] | H | | | ] i | | ; [ | | | H ] ] 1 | | | : | 1 B 1 | | | | Í | i 1 ! 1 | I | ] Es | | 1 E : i E E 1 | | E 1 ü ] E | i : H I i j i | jr E» c mm * calibrite i | en TEUDHETLITETHTLEEEEHRTLECERTTTLLETTG