scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

La antroponimia del Reino de Sevilla. Collacion de sant lloreynte

Rodríguez Toro, José Javier

Full text

Nouvelle revue d'onomastique La antroponimia del Reino de Sevilla. Collacion de sant lloreynte (años 1408-1488) José Javier Rodríguez Toro Citer ce document / Cite this document : Rodríguez Toro José Javier. La antroponimia del Reino de Sevilla. Collacion de sant lloreynte (años 1408-1488). In: Nouvelle revue d'onomastique, n°49-50, 2008. pp. 195-221; doi : https://doi.org/10.3406/onoma.2008.1495 https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_2008_num_49_1_1495 Fichier pdf généré le 30/04/2018 José Javier Rodríguez Toro Université de Séville, Espagne La antroponimia del Reino de Sevilla. Collacion de sant lloreynte (años 1408-1488) A Rocío, Berta y Jimena, mis nombres preferidos Las fuentes fundamentales para conocer la onomástica de los habitantes de Andalucía durante la Baja Edad Media son los libros de repartimiento 1 y los padrones , si bien los datos de que nos proveen estas dos clases de documentos merecen una consideración dispar. Porque, en efecto, a pesar de que en los repartimientos habría quedado testimoniada "la base del estado actual de los antropónimos" de nuestra región, la interpretación de estos textos no resulta sencilla dada "la procedencia heterogénea y la movilidad de los pobladores" que contienen (KREMER 1988, p. 1585)2. Los padrones, por el contrario, en tanto que recogen "listas de vecinos o de moradores de poblaciones ya establecidas", "ofrecen una plataforma todavía más significativa para investigaciones onomásticas" (KREMER 1988, p. 1586)3. La abundancia de padrones del Reino de Sevilla confeccionados durante el siglo XV invita a que, precisamente a partir del segundo tipo de fuente documental señalado, se investigue el sistema antroponimico entonces vigente en la ciudad y su "tierra"4. La naturaleza de estos documentos también redundaría en la validez de su análisis, puesto que, habida cuenta la finalidad recaudatoria que perseguían (se trata de censos en su mayoría fiscales), son bastante fidedignos. Y es que tanto los padrones de cuantías como los padrones de bienes, las dos clases principales de padrones del corpus sevillano, implican la relación detallada de "vezinos e moradores"5. Ahora bien, salvo el primero y el último de la serie de censos fiscales de Sevilla, fechados en los años 13846 y 1533, respectivamente, se trata de cuadernos en los que sólo '"Son documentos en los que se consignaron los repartos de bienes inmuebles (casas, tierras y edificios anejos a las explotaciones agrícolas) efectuados por el rey o por sus delegados - los "partidores" de algunos documentos - entre los que habían participado en la conquista de un territorio o habían acudido a él para repoblarlo" (GONZÁLEZ JIMÉNEZ 1988, p. 9). 2Se centran en libros de repartimiento de Andalucía, entre otros, ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA/RAMOS 1992; ARIZA 1997; RAMOS 1998; ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2000b; o MENDOZA/PALET 2003. 3Han estudiado algunos de estos documentos, entre otros, GARCÍA CORNEJO 1998; RODRÍGUEZ TORO 1999; ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2001; GARCÍA CORNEJO 2001; RODRÍGUEZ TORO 2002b. 4E1 corpus al que hago referencia pertenece a la sección 16a del Archivo Municipal de Sevilla; véase COLLANTES DE TERÁN 1977. 5COLLANTES DE TERÁN 1977, 1984, p. 20-29, 31, 37, 146-147; ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2000 a, p. 156. El más antiguo fue objeto de un estudio exhaustivo (ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2001). Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 se recogía la población de una colación o parroquia, no la de la totalidad de la ciudad (COLLANTES DE TERÁN 1984, p. 22). Esta circunstancia ha determinado que en la fase actual de la investigación, en vista de la dispersion de datos que podría conllevar un estudio de la onomástica de toda Sevilla en el siglo XV, hoy por hoy algo retrasada, haya sido preferible tomar como muestra una única colación - la de Sont Lloreynte (moderna San Lorenzo) -, lo que no quita para que se aprovechen las referencias a documentos de otras colaciones ya analizados7. Quede pendiente para una ocasión futura completar el panorama. En la elección de San Lorenzo han pesado sobre todo dos razones: por una parte, la relativa continuidad de sus censos durante la primera mitad del siglo XV - documentos n° 42 (año 1408), 76 (año 1426), 142 (año 1433), 209 (año 1438) y 252 (año 1442), todos ellos padrones de cuantías - así como la posibilidad que permite el contraste, cuarenta años después, con tres padrones de bienes fechados en apenas cinco años - documentos n° 423 (año 1483), 503 (año 1486) y 543 (año 1488)8. A ello se añade la estabilidad demográfica denunciada por casi toda la serie: las listas de la población de San Lorenzo registran entre 285 y 293 vecinos en el período comprendido de 1408 a 1442, y entre 385 y 395 en la década de 1480 (COLLANTES DE TERÁN 1984, p. 24-25, 176)9. Contamos además con un padrón militar de la colación (n° 48), sin fecha pero con seguridad de la primera década del siglo, documento muy detallado si lo comparamos con los de su clase (COLLANTES DE TERÁN 1984, p. 16). Eso sí, puesto que en este último listado, como es fácil suponer, no aparecen anotadas mujeres, y dadas las notables coincidencias que mantiene con el documento n° 42, prácticamente coetáneo, se han estudiado aquí de manera conjunta. Para presentar ordenadamente los resultados del análisis realizado, se distribuyen los datos en cuatro apartados diferentes, a saber, nombre de pila, patronímico, nombre toponímico y sobrenombre , términos éstos que, gracias a su difusión y aceptación entre los especialistas en la onomástica medieval hispánica, eximen al presente trabajo de una introducción teórica10. 7Como ya se ha indicado, catalogados por COLLANTES DE TERÁN (1977). Se mantiene en lo que sigue la numeración que allí se les da a todos estos textos. 8BOULLÓN (1999, p. 5) postula, análogamente, "màis apropiado empregar preferentemente coleccións documentais completas, dado que, ó tratárense de conxuntos homogéneos nun determinado lugar e seguindo unha continuidade cronolóxica, permitirían trazar con màis fídelidade o sistema de nominación da época". Una orientación similar posee RODRÍGUEZ TORO 2006. 9E1 menor número de vecinos registrado en 1433 (n° 142) se debe a que se trata de un censo incompleto (COLLANTES DE TERÁN 1984, p. 176). 10C/ las referencias bibliográficas del final: VIEJO 1998; NUNES/KREMER 1999; BOULLÓN 1999, etc. En lugar de apellido, empleo nombre segundo, menos problemático, de acuerdo con NUNES/KREMER (1999, p. 4), "o termo segundo nome, em vez de apelido, [sirve] para designar a unidades antroponimica que segue o prenome". Cf., al respecto, ARIZA 1997, p. 585; BOULLÓN 1999, p. 16; RODRÍGUEZ TORO 2002a; KREMER 2004, p. 14-15, etc. 196 La antroponimia del Reino de Sevilla 1. El nombre de pila1' El nombre de pila es el antropònimo que figura de modo invariable en la primera posición de la secuencia onomástica. Se trata de un nombre individual por cuanto que permite la identificación de los sujetos de ambos sexos que comparten un mismo nombre segundo. Los nombres masculinos y femeninos documentados en la colación de San Lorenzo durante el siglo XV son, por orden alfabético, los siguientes12: ADEUA (adeua al[f]onso: 42-7r°), A[L]BERTO (aberto cortidor: 209-5r°), alfxos (alexos martin[ez] cauador: 42-9v°), al[f]onso (al[f]onso diaz tavernero: 42-7r°, 48-6v°), aluar[0] (aluar rodríguez de osorio: 42-3v°), ANA (ana martin[ez] de benacaçon: 76-8v°), ANBROSIO13 (anbrosio [marquez] perayle14: 423-7v°, 503-3r°, 543-1 5v°), ANDRES (andres diaz: 42-10r°), ANTON (anton al[f]onso: 42-12v°, 48- 5 v°), ANTONA (antona lopez muger de juan martin cabeça comitre: 42-14r°), APARICIO (aparicio martinez çapatero: 543-3v°), arabel (arabel de arguello: 209- 10v°15), asensio (asensio gil de las cunbres: 42-7v°), baltrasar (baltrasar ladrón: 543-17r°), BARTOLOME (bartolome bernai: 42-1 lr°), BARUOLA (baruola garcía: 423- 12v°), BEATRIZ (beatriz alonso muger de domingo ferrandez echarrebuelve: 42- 13 v°), BENITO (benito martinez arrendador: 42-6r°), berengela (berengela gomez: 252-9v°), BERNABE (bernabe garcía alhonbrero: 543-13v°16), bernal[do] (bernai martinez de carreno: 42-9v°), bernalda (bernalda gonçalez: 423-12v°, 543-14v°), BLANCA (blanca gonçalez: 142-3r°), CATALINA (catalina sanchez de alcala: 76-6r°), CLARA (clara valaresa: 543-1 5 v°), COSTANÇA (costança lopez: 142-4v°), CRISTOUAL (cristoual martinez azemilero: 142-5r°), DIEGO (diego al[f]onso frutero: 42-8r°, 48- 4r°), DOMINGO (domingo al[f]onso de sanlucar: 42-6r°, 48-3v°), ELENA (doña elena dueña: 423-5v°, 503-1 lr°), ELU1RA (eluira guillen de salteras: 42-6r°, 76-7r°), ENRIQUE (don enrique maestre de santiago: 76-3r°), ESTEUAN (esteuan perez de ferrera: 76-4 v°), ESTEUANIA (esteuania ferrandez: 209-4 v°), FERRAND[o] (ferrando diaz de unbrete: 42-5r, 48-3v°), FRANCISCA (francisca ferrandez: 423-5r°), FRANCISCO (francisco ferrandez salinero: 42-7r°, 48-3r°), G ARCI [A] (garcía ferrandez maestro mayor: 42-14r°, 48-4v°), GIL (gil diaz: 42-8r°), GILLEMONA (gillemona mateos: 76-6r°), GlNESA (ginesa rodríguez: 543-12r°), G1RONIMO (gironimo alonso calderero: 423-6r°, 543-8v°), GOMEZ (gomez ferrandez [cardador]: 76-3r°, 142-2r°, 209-1 lr°), GONÇALO (gonçalo diaz: 42-13r°, 48-4v°), GRACIANO (graciano "Según KREMER (1992, p. 458), "für den Vornamen existiert keine einheitliche Terminologie {nombre, nombre propio, nombre de pila / nombre de bautismo 'Taufname', oder, nach fremdem Muster, prenombre )'\ Asi, por ejemplo, NUNES/KREMER (1999, p. 4) o BOULLÓN (1999, p. 16) prefieren la denominación de prenombre. 12Adjunto entre paréntesis sólo un ejemplo del nombre y su correspondiente localización (número de documento y número de folio). En los casos en que disponemos de más de un ejemplo, adopto un criterio cronológico (el caso escogido procede del documento más antiguo de los estudiados) y otro alfabético (dentro de ese documento elijo el que aparece en primer lugar). Utilizo las letras versalitas para destacar los nombres registrados; con corchetes señalo las variantes formales encontradas. l3Por confusión de sibilantes, anbrocio. I40 cardador. ,5Que aparece como arabel vezino en 252-7v°. I6Y el más que seguro foráneo bernabo donato frayle : 252-9v°. 197 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 tauernero: 209-6v°), GRAUIEL (grauiel gonçalez de montoya: 42-3v°, 76-4v°), GRIGORIO (grigorio melines: 543-12r°), GUILLEN (guillen ruyz texedor de paflos: 543-11 v°), GUIOMAR (guiomar sanchez beata: 423-9v°), GUTIERRE (gutierre martinez alfamel: 42-6r°, 48-3v°, 76-7v°), jorge (jorge de medina: 209-8r°, 252- 4r°), JUAN (juan al[f]onso de mançanilla: 42-8v°, 48-4r°), JUANA (juana ferrandez tendera: 42-4v°), JULLIAN (jullian martinez carpentero: 76-5r°), LAZARO (lazaro garcia de villanueva: 42-5v°, 48-3r°, 76-7r°), LEONOR (leonor diaz muger de juan alfonso: 42-4v°), LIANDRE (liandre martin texedor de paflos: 503-2v°17, 543-3r°), LLORE YNTE (lloreynte ferrandez: 42-13v°, 76-10r°, 142-6v°), LOPE (lope diaz partidor: 42-1 lv°, 48-5v°, 76-1 0r°, 142-7r°), LORENÇO (lorenço alonso de benacaçon: 76-7v°), LOZIA (lozia martinez de costantina: 42-9r°), LUYS (luys lopez marinero: 42-10r°), MADALENA (madalena sanchez: 543-15r°), MANUEL (manuel al[fJonso albani: 42-7v°, 48-3r°), MARCOS (marcos diaz: 42-13v°), MARI [A] (maria garcia de caçalla: 42-6v°), MARIN (marin perez fijo de juan marin: 42-8v°), marina (marina sanchez de haznalcaçar: 42-5r°), martin (martin al[f]onso: 42-13r°), mat[h]EOS (mateos sanchez calderero: 42-1 lv°), MAYOR (mayor alvarez muger del alcalde: 42-4r°), MENCIA (mencia sanchez viuda: 209-7v°), MIGUEL (miguel ferrandez alfajeme: 42-9v°), NICULAS (niculas martin de oluera: 42-9v°), ÑUÑO (nuflo caro pescador: 252-3r°), OLALLA (olalla sanchez de contreras: 252-9v°), ORO (oro benitez: 76-4r°), PABLOS (pablos lopez criado del licenciado manuel de vergara: 209-3r°), PASQUAL (pasqual garcia de la corredera: 42-5r°, 48-2v°), PELAYO (pelayo de ferrera: 252-2v°), pe[d]RO (pero diaz escriuano de la tabla: 42-llv°, 48-5v°), RAMIR (ramir garcia: 76-4v°, 142-6r°, 209-5r°, 252-4r°), REMON (remon blanque: 42-8r°, 48-3r°), RODRIGO [RUY] (rodrigo esteuan: 42-14r°, 48-4 v°), ROMAN (roman perez: 42-10r°), SANCHO (sancho garcia escriuano publico: 42-1 lv°, 48-5v°), santos (santos garcia: 252-10v°), sauastian (sauastian rodríguez pescador: 252- 8r°), SUER (suer del valle: 42-1 lr°), T[H]ERESA (theresa al[f]onso muger de anton gonçalez de haznalcaçar: 42-5r°), TOMAS (tomas de pedraza: 503-9r°, 543-14v°), Toribio (toribio ferrandez carbonero: 42-5v°, 48-2v°), v[el]asco (velasco ferrandez: 42-5v°), VIOLANTE (violante de montoya: 209-6r°, 252-4v°18), XIMENO (ximeno gonçalez buytrero: 42-14r°, 48-4v°), YNES (ynes martin[ez] de villanueva de aliscar: 42-6v°), YNIGO (ynigo [lopez] de agreda: 142-4v°, 209-9r°, 252-6v°), YSABEL (ysabel martin[ez] de villada: 42-7r°). Según se desprende de esta relación de nombres, aún se mantiene en vigor durante todo el siglo XV una de las particularidades más conocidas de la antroponimia medieval castellana, cual era la coexistencia en algunos nombres masculinos de dos variantes, una plena y otra apocopada, determinada por el tipo de nombre segundo que a ellos se adjunta. Así se refleja con claridad en ALUAR[0], FERRAND[0], PE[D]RO y RODRIGO [RUY]. En efecto, ALUAR, sin vocal final, es la variante documentada ante patronímico (aluar al[f]onso : 76-5r°; aluar diaz : 423-9r°, 503-5r°, 543-2v°, etc.) frente a ALUARO, que aparece ante de y nombre de lugar {aluar o de henares : 209-10v°) y ante nombres segundos de tipología diversa (aluaro bezerra : 423-7r°, 503-1 lr°, 543-1 7r°; aluaro 17Repetido en 7r°. IR Repetido en 9v°. 198 La antroponimia del Reino de Sevilla gallego : 423-6r°, 503-1 Or0, 543-12r°), si bien con excepciones (aluar romero abad'. 503- 3v°). FERRAN[D]-FERRAN[T]19, por su parte, es la forma registrada ante todos los patronímicos (ferrant al[fjonso amo de j° ferrandez de nadah 42-1 0r°; ferrant gonçalez fijo de gil gonçalez barquero : 42-1 3r°) descontando DIAZ (ferrando diaz de unbrete : 42- 5r°, 48-3v°), ante el que aparece la variante piena FERRANDO, lo mismo que si el individuo carece de nombre segundo (femando carnicero : 50 3-9v°\ femando trabajador. 503-7v°) o si éste es de y topónimo (femando de auiles: 503 -8v°; femando de vega: 423- 4 v°, 503-9r°, etc.). En cuanto a PE[d]RO, la variante popular se da delante de cualquier patronímico (pero diaz : 42-1 lv°, 48-5 v°; pero esteuan : 42-7v°, 48-3r°, etc.)20. Si el nombre de pila aparece solo, se encuentra la variante PEDRO (maestre pedro albani : 423-5r°), así como si sigue al nombre la preposición de y un nombre de lugar (pedro de gelues : 423-1 3r°, 503- 2v°, 543-4v°; pedro de tonnes : 252-6v°). Ante nombres segundos distintos de patronímicos y topónimos precedidos por de se prefiere también PERO (pero lobete: 42- 5v°, 48-3r°; pero barua : 76-5r°, 142-3v°; pero bueno : 209-16r°; pero linero: 543-1 7r°), aunque excepcionalmente pueda darse PEDRO (pedro camocho: 423-lv0)21. La variante plena RODRIGO aparece delante de los patronímicos que comienzan con vocal (rodrigo alfonso: 543-3r°; rodrigo aluarez: 76-4v°; rodrigo arias: 142-4v°; rodrigo esteuan: 42-14r°, 48-4v°), ante de y topónimo (rodrigo de medina: 543-1 2v°; rodrigo de ortega: 543-1 3v°; etc.) y ante nombres segundos de otros orígenes (rodrigo barroso: 423- 5r°). RUY, por el contrario, aparece delante de todos los demás patronímicos (ruy ferrandez: 42-13v°, 48-6r°; ruy lopez: 543-6r°, etc.). Otros casos especiales son los de RAMIR, SUER y ANTONIO. El único hombre de nuestros censos llamado RAMIR tiene por nombre segundo el patronímico GARCIA (76- 4v°, 142-6r°, 209-5r°, 252-4r°), de ahí que, conforme a la tendencia señalada, aparezca la forma apocopada. Sin embargo, tenemos SUER, con apócope, ante el nombre toponímico DEL VALLE (42-1 lr°). El nombre ANTONIO, aislado, que documento en alusión a una misma persona en dos censos consecutivos - antonio pesador de cueros (209-14r°) y micer antonio (252-9v°) - no guarda con ANTON, según creo, relación análoga a la señalada22. Interesa, por otro lado, conocer la frecuencia de aparición de los nombres de pila como uno de los aspectos fundamentales para la antroponomástica medieval. En la tabla siguiente (tabla n° 1) se recogen los datos relativos a los cinco nombres masculinos más veces testimoniados en San Lorenzo durante el siglo XV (número de ejemplos y I9Se documenta también FERNAN, lo mismo que FERNANDO, sin asimilación del grupo consonàntico, preferentemente en los censos de la década de 1480. 20 Ante aluarez y ARIAS se registra asimismo la sinalefa (peralvarez: 503-7v°; pe dr arias: 543-1 1 v°). 21Los casos de p° ¿abreviación de pero o de pedro? dificultan la interpretación de muchos otros ejemplos {p° de carcaxona : 503-1 lr°; p° de açuaga: 503-9v°, también p° ferrandez: 503-9v°). KREMER (1988, p. 1586, nota n° 9) o BOULLÓN (1999, p. 14) han advertido los problemas que acarrea la interpretación de ciertas abreviaturas. 22La fórmula de tratamiento micer indicaría además que el individuo era extranjero (ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2001, p. 43). 199 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 porcentaje), por orden decreciente, JUAN, AL[F]ONSO, pe[d]RO, ANTON y DIEGO23. Se adjunta al número de documento, entre paréntesis, la cantidad total de hombres que hay en él: Tabla n° 1 Documento JUAN AL[F]ONSO PE[D]RO ANTON DIEGO 42-48 65 51 (17,70%) 22 15 17 (288) (22,56 %) (7,63 %) (5,20 %) (5,90 %) 76 55 37(15,74 %) 20 15 18 (235) (23,40 %) (8,51 %) (6,38 %) (7,65 %) 142 34 21 (14,38%) 17 13 5 (146) (23,28 %) (11,64%) (8,90 %) (3,42 %) 209 60 34(13,70%) 25 26 16 (248) (24,19%) (10,08%) (10,48%) (6,45 %) 252 50 28(12,78%) 24 22 18 (219) (22,83 %) (10,95 %) (10,04%) (8,21 %) 423 (259) 66 39 (15,05 %) 24 18 17 (25,48 %) (9,26 %) (6,94 %) (6,56 %) 503 (258) 54 40(15,50%) 27 20 15 (20,93 %) (10,46%) (7,75 %) (5,81 %) 543 (278) 64 43 (15,46%) 26 23 19 (23,02 %) (9,35 %) (8,27 %) (6,83 %) Llama nuestra atención, de entrada, la uniformidad en las preferencias de los nombres de pila masculinos más impuestos a lo largo de todo el período analizado: coinciden los mismos cinco tanto en la primera mitad del siglo como en la década de 1480 sin que se evidencie ningún cambio relevante24. Con porcentajes que superan el 20 % en todos los censos, predomina siempre JUAN, lo que significa que uno de cada cinco sevillanos de la colación se llamaba así25. 23 Nombres que, desde un punto de vista etimológico, son hebreo o bíblico (juan), latino-romances (anton y pero), germánico (alífIonso) y de origen no establecido (dœgo) ( cf. KREMER 1990, p. 14-17; VIEJO j 998, p. 255-257 y RAMOS 1998, p. 122-126). 24No hay, por lo tanto, transformaciones de la trascendencia de la ocurrida en el siglo XI, cuando se introdujeron en la Península Ibérica los nombres de santos o cristianos en perjuicio de los preferidos durante la Alta Edad Media: prerromanos, latino-románicos y, a raíz de las invasiones de los pueblos germánicos, hispanogóticos (KREMER 1988, p. 1587-1588, 1590). 25Con apenas variaciones, los nombres masculinos más frecuentes coinciden con los preferidos en Andalucía en la segunda mitad del siglo XIV (cf ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA/RAMOS 1992, p. 92; ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2001, p. 21-22), en el siglo XV (cf ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA/RAMOS 1992, p. 93; RAMOS 1998, p. 84-85; ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2000b, p. 55; RODRÍGUEZ TORO 2002b, p. 76-80) y a principios del siglo XVI (cf ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA 2000a, p. 156). También vienen a coincidir los nombres más repetidos por entonces en Asturias (cf VIEJO 1997, p. 103-105), Galicia (cf TATO 2000, p. 140-141) e 200 La antroponimia del Reino de Sevilla Tal vez el fenómeno de mayor interés en la onomástica de la colación afecta a FERRAND[0], FRANCISCO y CRISTOUAL. Mientras que en la primera mitad del siglo XV FERRAND[o] ocupa la sexta posición inmediatamente detrás de los cinco nombres más frecuentes26, aun manteniendo en los tres últimos censos una cantidad superior a los diez casos, ha sido desplazado de aquella posición por FRANCISCO y CRISTOUAL, nombres que en el primer grupo de documentos apenas contaban ejemplos27. Tabla n° 2 Documento FERRANDO FRANCISCO CRISTOUAL 423 12(4,63%) 15(5,79%) 14 (5,40 %) 503 18(6,97%) 18(6,97%) 13(5,03 %) 543 12(4,31 %) 15(5,39%) 15(5,39%) Sin llegar a estos índices de frecuencia por documento, hay nombres cuya aparición se documenta de manera constante durante todo el siglo: ALUAR[o], BARTOLOME, GARCI[A], GONÇALO, LUYS, MARTIN, MIGUEL, RODRIGO-RUY y SANCHO. A ellos cabe añadir ANDRES, que solo falta en el censo n° 503 {cf. Tabla n° 3). Cinco de estos antropónimos, de frecuencia media o baja, se cuentan sin embargo entre los patronímicos más repetidos (GARCIA, GONÇALEZ, MARTIN[EZ], RODRIGUEZ y SANCHEZ) ( cf 2. El patronímico). Tabla n° 3 Documento ALUAR[0] ANDRES BARTOLOME G ARCI [A] GONÇALO LUYS 42-48 1 7 8 4 7 2 76 1 3 8 4 10 2 142 1 3 6 4 8 4 209 3 4 5 4 12 4 252 1 3 3 6 7 2 423 5 2 8 3 6 2 503 4 - 10 2 5 3 543 7 1 9 1 4 3 incluso en el archipiélago de Madeira (Portugal) {cf. NUNES/KREMER 1999, p. 57, 75 y, en especial, el inventàrio estatistico, págs. 125, 155-156 y 176-177). 26Documentos n° 42-48: 24 casos (8,33 %); n° 76: 14 casos (5,95 %); n° 142: 6 casos (4,10 %); n° 209: 10 casos (4,03 %); y n° 252: 12 casos (5,47 %). 27De francisco contarnos en la primera mitad del XV 5 casos en los documentos n° 42 y 48, 2 en el n° 76, 1 en el n° 142, 3 en el n° 209 y 2 en el n° 252. En cuanto a CRISTOUAL, sólo encuentro cuatro ejemplos antes de 1450: cristonal martinez azemilero (142-5r°), cristoual ginoues (209-8r°), cristoual ferrandez pescador (252- 5v°) y cristoual martinez albani (252-6v°). 201 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 Documento MARTIN MIGUEL RODRIGO [RUY] SANCHO 42-48 5 3 5 2 76 8 2 3 2 142 1 1 4 2 209 4 3 5 2 252 4 4 3 1 423 2 2 5 1 503 2 1 7 2 543 1 2 7 1 Ciertos nombres, en cambio, sólo se registran en algunos de los documentos analizados: LOPE (10), NICULAS y BERNAL[DO] (9 casos cada uno), GIL (8), BENITO, DOMINGO, MANUEL y PASQUAL (7 casos cada uno), MARCOS (6), ESTEUAN y MAT[H]EOS (5 casos cada uno), VELASCO (4) y GOMEZ (3); casi todos estos pueden ser, además, patronímicos {cf. 2. El patronimico). Constato, como dato que creo de interés, que los ejemplos de DOMINGO28, MANUEL, MAT[H]EOS, PASQUAL y V[EL]ASCO sólo proceden de los censos de la primera mitad del siglo29: no parece descabellado pensar que el declive de MANUEL y MAT[H]E0S, de origen hebreo, se deba al antisemitismo creciente de la época. La documentación de otros nombres de pila masculinos en los censos de San Lorenzo es meramente testimonial, los poseen como mucho una o dos personas de 1408 a 1488. Dos ejemplos tienen A[l]BERTO, GIRONIMO, GRAVIEL, JULL1AN, LAZARO, LLORE YNTE, LORENÇO, MARIN, NUNO, REMON, SAUASTIAN, TOMAS y TORIBIO. Casos Únicos son los de ALEXOS, ANBROSIO, APARICIO, ARABEL, ASENSIO, BALTRASAR, BERNABE, ENRIQUE, GRACIANO, GRIGORIO, GUILLEN, GUTIERRE, JORGE, LIANDRE, PABLOS, PELAYO, RAMIR, ROMAN, SANTOS, SUER, XIMENO e YNIGO. Algunos de estos nombres de escasa frecuencia, como veremos más adelante, pueden ser ocasionales patronímicos (ANBROSIO, GUILLEN, GUTIERREZ, LLORE YNTE, LORENÇO, SUAREZ, XIMENEZ e YNIGUEZ). En cuanto a la frecuencia de aparición en nuestros padrones de nombres de pila femeninos, se constata una notable irregularidad que complica su sistematización, motivo por el que se ha realizado un recuento general30. Según los datos obtenidos, una vez cotejados todos los censos y eliminadas las posibles repeticiones, aparecen trescientas 28Nombre éste que "gozaba de absoluta preferencia en la España" del siglo XIII (KREMER 1988, p. 1591) ¡эего que escasea en Andalucía durante el siglo XV (ÁLVAREZ/ARIZA/MENDOZA/RAMOS 1992, p. 93). lope también es preferido en la primera mitad del XV. 30 Y es que, como dice MENDOZA (1996, p. 189), "el papel secundario que desde siempre ha jugado la mujer (excepto en culturas matriarcales) se refleja evidentemente también en el campo de la onomástica, como un hecho social más". Según la autora citada, "contamos con muy pocos nombres femeninos, pues la mujer ni ocupa cargos públicos, ni suele intervenir con asiduidad en contratos de compras, ventas, arrendamientos, etc., por lo que no es frecuente su presencia en documentos" (loe. cit.) véanse, además, BOULLÓN 1999, p. 8, 84; BASTARDAS/PIQUER 2000; RODRÍGUEZ TORO 2004, etc.). 202 La antroponimia del Reino de Sevilla relación de parentesco entre estos individuos, no nos es posible demostrarlo habida cuenta el carácter escueto de los censos que estudiamos46: ALANIS (al[f]onso esteuan de alanis: 42-8v° // al[f]onso de alanis fijo de ju° ferrandez: 252-7v°) ALCALA (diego ferrandez de aicala: 42-6v°, 48-3 v° // al[f]onso de alcala: 76-I0r°, diego de alcala especiero: 423-8v°) ALMENARA (juan ferrandez de almenara: 42-3v°) // francisco de almenara pobre escudero: 423-5v°) ç AMORA (al[f]onso garcia de çamora: 76-6v° // al[f]onso de çamora perayle: 423- 8r°) CARMONA (al[f|onso garcia de carmona: 76-8v° // al[f]onso de carmona: 423-2v°, 503-6v°) ÇARÇA, LA (diego martin[ez] de la çarça: 252-5v° // diego de la çarça cardador: 543- 12v°) CASTRO (ju° martin[ez] de castro: 76-7r° // gonçalo de castro escudero de luys de monsalue: 252-3v°, juan de castro escudero del coronista: 423-7v°, 503-2v°) CELADA (diego lopez de celada: 423-6r° // al[f]onso de celada: 423-6v°, 503-2v°) CONTRERAS (olalla sanchez de contreras: 209-2v°, 252-9v° // rodrigo de contreras: 209-14r°, ju° de contreras astillero: 423-13r°, 503-8r°) CORDOUA (pero ferrandez de cordoua: 423-1 v°, 503-1 lr°, 543-17r° // ju° de cordoua el viejo: 423-12v°, 503-7v°, 543-1 3v°) ESCOBAR (pero sanchez de escobar: 42-3v°, 48-2r° // al[f]onso descobar escudero criado del conde de niebla: 209-14r°, catalina descobar beata: 543-12v°) FERRERA (rodrigo aluarez de ferrera: 76-4v° // pelayo de ferrera: 252-2v°, diego de ferrera: 423-8v°, 543-12r°) JA[h]en (pero sanchez de jahen: 42-5r° // al[f]onso de jaén: 503-1 lr°) LEON (ju° gutierrez de león: 76-8r° // anton de león: 503-7r°, 543-1 5 v°) MEDINA (ferrand martin[ez] de medina: 42-3r° // ferrando de médina: 142-3r°, ana de medina perayla: 423 -7r°) Montoya (alfonso sanchez de montoya: 42-3v° // violante de montoya: 209-6r°, 252-4v° (rep. 9v°), leonor de montoya: 423-7r°) MORALES (diego garcia de morales: 42-12v° // al[f]onso de morales: 423-4 v°, 543- 12 v°) MORILLO (ju° rodríguez de morillo: 142-2r° // ju° de morillo: 252-6v°, aluaro de morillo: 423-6r°, 543-13v°) OSORIO (aluar rodríguez de osorio: 42-3v° // femando de osorio: 423-lv°, 503-1 lr°, 543-17r°) palma (anton garcia de palma: 423-1 lv° // al[f]onso de palma: 503-10v°) PLADO, EL (bartolome lopez del piado: 76-5v° // bartolome del piado abad: 423- 10r°) porras (juana ferrandez de porras: 42-4r // garcia de porras: 76-4v, 142-4r, rodrigo de porras escudero: 423-4v) QUIROS (anton bernai de quiros: 142-2r°, 209-3 r°, 252-7v° // anton de quiros escudero: 423-7r°) 46En esta relación adjunto dos ejemplos de nombre toponímico en la segunda posición de la secuencia si se ha documentado ya en la primera mitad del XV. 209 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 RIUERA [ribera] (ju° vasquez de riuera: 142-3v°, 209-6v° // andres de ribera: 543- llr°) ROELAS, LAS (pero ximenez de las roelas: 142-5r°, 209-10v°, 252-8r° // pedro de las roelas: 423-lv°, 503-1 lr°) SALTO, EL (ju° sanchez del salto: 142-3v°, 209-7r°, 252-5 v° // diego del salto: 423- 9v°, 503 -6r°, 543 -9r°) SANTA CLARA (juan garcia de santa clara: 42-13v°, 48-4v° // juan de santa clara: 48- 6v°) SEUILLA (diego ferrandez de seuilla: 76-9v° // diego de seuilla guarda: 423-7r°) TOLEDO (garcia gonçalez de toledo: 42-9r° // al[fjonso de toledo portero: 503-9r°, 543-12v°) TORRES (anton martinez de torres: 142-6v° //juan de torres: 503-7v°) TRIANA (pero martinez de triana: 423-2r // ju° de triana marinero: 423-1 1 v°) VAENA (ferrand perez de vaena: 142-2r° // pedro de vaena: 252-6r°, alfonso de vaena: 423-4v°, 503-9r°) VALDES (pero gonçalez de valdes: 42-10r° // beatriz de valdes: 423-12v°) VILLAFRANCA (juan ferrandez de villafranca: 42-3r° // diego de villafranca: 209-3v°, 252-3r°, villafranca abad: 503-4r°) VILLALOBOS (juan ruyz de Villalobos: 42-3v° // diego de Villalobos: 252-6r°) XEREZ (juan martinfez] de xerez: 209-4r° // juan de xerez: 209-1 lr°, juan de xerez: 423-3r°, 503-8r°). Resulta bastante significativa de esta tendencia la alternancia (con y sin patronímico) en unas mismas identidades documentadas en padrones consecutivos: ynigo lopez de AGREDA (142-4v°, 252-6v°) // ynigo de AGREDA (209-9r°) ju° sanchez de AREUALO (543-5r°) // ju° de areualo pescador (423-3r°) al[f]onso martin[ez] de RIOJA (423-9v°, 543-1 lv°) // al[f]onso de RIOJA (503-5r°) ju° ferrandez de SANT clemeynte (76-10v°) //juan de sant clemeynte (42-13r°). Únicamente testimoniados como nombres segundos, se adjuntan al nombre de pila los siguientes topónimos: açuaga (p° de açuaga: 503-9v°), alcaçar, el (francisco del alcaçar: 543-1 4v°), ALFARO (diego de alfaro: 423-12r°), almonte (ysabel de almonte duefía: 423-4v°), anasco (al[f]onso de anasco: 423-2r°), aranda (al[f]onso de aranda xastre pobre: 423-6r°), arguello (arabel de arguello: 209-10v°), ARMIJO (al[f]onso de armijo tendero: 423-8v°47), ARROYO (sancho de arroyo: 503-8r°), ARTIAGA (artiaga: 503- 8v), AUILA (marina de auila corredera: 423 -7 v), auiles (femando de auiles trabajador: 503-8v°), ayala (diego de ayala: 423-12v°, 503-7v°, 543-1 lr°), AYUSO (gonçalo de ayuso corredor: 423-5r°), baños, los (ju° de los vafios texedor: 423- 5r°), Barcelona (juan de barcelona: 503-2v°), berrio (al[f]onso de berrio: 209- 9v°), BURGOS (pedro de burgos despensero del licenciado de flores: 543-1 5r°), cabrera (francisco de cabrera: 423-9r°), caçeres (al[f]onso de caçeres trabajador: 503 -2r°), CALAMANCA (al[f]onso de calamanca: 543-10r°), çamudio (ju° de 47Сошо armijo tendero en 503-4r°. 210 La antroponimia del Reino de Sevilla çamudio escudero del coronista: 423-7v°, 503-3r°), CANPO, EL (al[f]onso del canpo: 76-6v°, 142-3r°), С arc AXON A (p° de carcaxona: 503-1 lr°48), casas, las (Juan de las casas: 42-3r°, 48-2r°, 76-5r°), CASO (marina de caso: 543-12r°), CHAUES (aluaro de chaues trabajador: 543-13r°), CUEUA, LA (mencia de la cueua: 423-8v°, ynes cueua biuda: 543-1 2v°), CUELLAR (gyl de cuellar beneficiado abad: 423-4v°), EREDO, EL (niculas del eredo: 503-9r°), ESQUIUEL (juan desquiuel: 423-8r°), estrada (leonor destrada: 543-14v°), FLORES (diego de flores açacan: 76-7v°, 252- 6r°, catalina de flores: 423-1 2r°), fogeda (vernaldo de fogeda astillero: 423-3r°), FRIAS (al[f]onso de trias: 423-4v°, 503-9r°, 543-16v°), GELUES (pedro de gelues azeytero: 423-13r°, 503-2v°, 543-4v°), GUADALUPE (ju° de guadalupe cortidor: 543- 7r°), GUZMAN (femando de guzman: 423-lv°, 503-1 lr°, 543-17r°), henares (aluaro de henares: 209-1 0v°), LORIA (manuel de loria: 142-3 v°, 209-6r°, 252-4v°), luna (ju° de luna escudero: 423-3v°, 503-10v°, 543-2v°), MARMOLEJO (francisco mannolejo: 209-10r°, andres marmolejo: 423-1 lr°), MAYORGA (juan de mayorga trabajador: 503-2v°49), MELGAREJO (juan melgarejo: 142-3r°, 209-6r°, 252-4 v°, fernando de melgarejo: 503-1 lr°50), MESA (ju° de mesa: 76-8r°, 142-5r°, 252-2r°, fernando de mesa perayle: 423-12v°), MONROE (monroe: 503-8v°), MONSALUE (luys de monsalue: 142-2v°, 209-4v°, 252-3r°), MONTE MAYOR (fernando de montemayor: 543-1 5r°), OLIAS (ferrando dolias: 42-6r°, 48-3v°), OLMEDO (ju° de olmedo: 503- 2 v°, 543-1 lv), ORANTES (diego de orantes: 503-4v, 543-1 5r), ORTEGA (juan dortega: 42-14r, 48-4v, anton de ortega trabajador: 503-10r), PADYLLA (cristoual de padylla: 423-6v°), PALENCIA (al[f]onso de palencia coronista: 423-7v°), PANTOJA (pedro de pantoja familiar del obispo don fadrique: 543-17r°51), PEDRAZA (ju° de pedraza partidor: 423-6r°), PINEDA (al[f]onso de pineda escudero: 209-5v°, ynes de pineda: 423-7r°), PUERTO CARRERO (iniguel puerto carrero: 423- lv°), QUEXO (ju° de quexo escudero: 209-14v°, 252-8v, ynes de quexo: 423-8r°), RIOS, LOS (diego de los rios escudero: 423-5v°), robledillo (diego de robledillo: 423-8r°52), ROSA, la (ju° de la rosa: 423-12v°), ROJAS (gonçalo de rojas: 209-14v°, 252-9v°), RUEDA (ferrando de rueda escudero de jorge de medina: 209-14v°), SANTAGOSTIN (juan de santagostin: 423-6v°), SARRIA (gomez de sarria del pedroso: 76-5v°), SEGURA (diego segura: 42- 9v°, femando de segura: 503-9v°), SEPULBEDA (anton de sepulbeda: 503-9v°, 543- 6v°), SORIA (pedro de soria trabajador: 503-9v°), SOSA (catalina de sosa: 423-5 v°, 503-2r°), SOTO (francisco de soto: 423-9r°, 503-4 v°, 543-14r°), TORMES (pedro de tormes hermano del ama: 252-6v°), TRUXILLO (ju° de trogillo: 252-9v°, marina de truxillo: 423-7r°, 503-2r°, 543-7r°), UZEDA (bartolome de uzeda: 423-2v°, 543- 11 v°), VALBEREDA (p° de valbereda: 503-10v°), VALDERRAMA (beatriz de valderrama: 543-14v°), valle, EL (suer del valle: 42-1 lr°), VARGAS (juan de vargas barquero: 423-9v°), VEGA (femando de vega trabajador: 423-4v°, 503-9r°), VELGARA (ju° de velgara escudero: 423-13r°53), VlLLAGOMEZ (juan de villagomez çapatero: 209-9r°), zurita (diego de zurita guarda del rey: 252-8r°). 48Como carcaxona en 543-17r°. 49 Repetido en 7r° como mayorga. 50Sólo melgarejo en 543-17r°. 51 Como pantoja escudero del señor osuispo don fadrique en 503-2r°. 52 Como robledillo mayordomo del señor roelas en 503-3r°. 53Como vergara escudero en 503-3r°. 211 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 El hecho es que los topónimos en la segunda posición de la secuencia onomástica, a continuación del nombre de pila, son muy escasos hasta el documento 142 (año 1433), inclusive, en el que sólo se registran diecisiete nombres de esta clase (ALCALA, EL CANPO, LAS CASAS, FLORES, LORIA, MEDINA, MELGAREJO, MESA, MONSALUE, OLIAS, ORTEGA, PORRAS, SARRIA, SANT CLEMEYNTE, SANTA CLARA, SEGURA y EL VALLE), pero sólo en los dos censos siguientes (n° 209 y n° 252) pasan a ser veinticuatro (AGREDA, ALANIS, ARGUELLO, BERRIO, CASTRO, CONTRERAS, ESCOBAR, FERRERA, HENARES, MARMOLEJO, MONTOYA, MORILLO, PINEDA, QUEXO, ROJAS, RUEDA, TORMES, TROGILLO, VAENA, VILLAFRANCA, VILLAGOMEZ, VILLALOBOS, XEREZ y ZURITA). La cantidad se incrementa de modo considerable en la década de 1480 con ciento cuatro nombres distintos, de los que solo veintiuno (AGREDA, ALCALA, CASTRO, CONTRERAS, ESCOBAR, FERRERA, FLORES, MARMOLEJO, MEDINA, MELGAREJO, MESA, MONTOYA, MORILLO, ORTEGA, PORRAS, QUEXO, SEGURA, TRUXILLO, VAENA, VILLAFRANCA y XEREZ) ya se habían documentado con anterioridad. La anteposición del topónimo en la secuencia onomástica (o, lo que es lo mismo, la elisión del patronímico) debe de estar relacionada de algún modo con que muchos de los apellidos de la oligarquía de la Sevilla de la época pertenecían a este tipo. En efecto, nombres como LAS CASAS, CASTRO, MARMOLEJO, MEDINA, MELGAREJO, MONSALVE, MORILLO, PINEDA o VILLAFRANCA correspondían a algunos de los linajes nobiliarios dominantes en la ciudad durante la Baja Edad Media (SÁNCHEZ SAUS 1991). Lo que comenzó siendo un rasgo de identidad y, por qué no, de distinción para los miembros de estos clanes, acabó convertido con el avance del siglo XV en una moda que individuos no pertenecientes a estas familias imitarían por el prestigio que poseer en Sevilla un apellido no patronímico supondría. Ahora bien, al tiempo que actuaría esa causa "externa", social, debe considerarse el alto grado de identificación que se conseguía mediante el cambio, como demuestra el hecho de que, frente a la abundancia de personas que compartían un patronímico {cf. 2. El patronímico ), raramente un topónimo se repita en alusión a más de un vecino en un mismo documento. Es cierto que en la década de 1480 ya hay algunos casos de repetición en un mismo censo (AYALA, CABRERA, Ç AMORA, ESCOBAR, FERRERA, LEON, MARMOLEJO, MELGAREJO / A54, MESA, ORTEGA, OSORIO, PALMA, PORRAS, QUIROS, RIBERA, SEPULBEDA, VALDES), pero solo excepcionalmente superan la cantidad de dos (tres alcanzan ALFARO, ANASCO, CORDOUA, GUZMAN y VARGAS; cuatro casos sólo presentan MORALES y SALTO EL). Tal vez el aspecto que más diferencia a esta clase de nombres respecto de los patronímicos sea su transmisión entre generaciones sucesivas y, una vez que se hubieran convertido en verdaderos "nombres de familia", su adopción por parte de esposas y de otros familiares políticos. Si, en un principio, el toponímico había de trasladarse de padres a hijos de manera conjunta con el patronímico - anton lopez de aljuben (209-9r°, 252- 54Las feminizaciones de los nombres toponímicos también eran posibles como demuestran esta melgarejo doña leonor (503- 11 r) o, mediante la variación del articulo definido, la padilla (503-7r°). 212 La antroponimia del Reino de Sevilla 7r°) es el hijo de diego lopez de aljuben (142-4v°, 209-r°)55 y catalina martinez de benafique (76-3 v°, 142-2v°, 209-4r°, 252-3r°) es hija de anton martinez de benafique (42- 7v°, 48-3r°) así corno, muy probablemente, hermana de otro vecino llamado anton martinez de benafique (142-2v°, 209-4r°, 252-3v°), etc. -, hay casos que revelan la mayor capacidad al respecto de esta clase de nombre. Así, por ejemplo, teresa gonçalez (76-3v, 142-2v°, 209-3 v°), la mujer de juan ferrandez de villafranca (42-3r°), se documenta también como teresa gonçalez de villafranca (252 juana garcia muger de domingo gil del fierro (42-6r°) como juana garcia del fierro (76-8v°) y maria gonçalez muger de alonso gonçalez de seuilla (42-4r°) como mari gonçalez de seiiilla (76-6r°). Los hijos del matrimonio integrado por juan ferrandez de villafranca y teresa gonçalez [de villafranca] son, por un lado, beatriz gonçalez (209-4r°) y, lo más relevante, diego de villafranca (209-3v°, 252-3r°). Otro caso tan significativo como el comentado es el de juan de mesa (76-8r°, 142-5r°), hijo de catalina gonçalez muger de ferrand gonçalez de mesa (252- 2r°). Más aún, al[f]onso sanchez (76-9v), el cuñado de gonçalez diaz de villarreal (76-9v, 142-6v°), aparece asimismo como al[f]onso sanchez de villarreal (142-6v°) (RODRÍGUEZ TORO 2002a). 4. EÏ sobrenombre En contraste con todos los elementos denominativos ya analizados (nombre de pila, patronímico y nombre toponímico), el sobrenombre se caracteriza por pertenecer al léxico general de la lengua: aunque representa uno de los orígenes fundamentales de los apellidos españoles, no es en época medieval un antropònimo salvo contadas excepciones56, lo que no quita para que reconozcamos en los padrones su notable capacidad de identificación. Porque, efectivamente, la función básica del sobrenombre consistía en la complementación de la secuencia compuesta por un nombre de pila y un patronímico, dado que esta estructura resultaba insuficiente para individualizar a todos los integrantes de la colación. La aparición del sobrenombre se hacía imprescindible en las frecuentes ocasiones en que convendría evitar la confusión entre dos o más vecinos llamados de la misma manera ( cf. , p. ej., los casos muy repetidos de JUAN SÁNCHEZ o AL[F]ONSO MARTINEZ). Pero, además, el sobrenombre puede aparecer en lugar de la identidad completa de un individuo, especialmente si se trata de una mujer (KREMER 1988, p. 1596, ÁLVAREZ/ARIZ A/MENDOZA 2000b, p. 63). Tres son los tipos de sobrenombre que se documentan en los censos de San Lorenzo: el nombre de oficio, el apodo y el gentilicio. 4.1. Con el nombre de oficio se designaba la función socioeconómica -oficios artesanales, cargos de la administración local y dignidades militares o eclesiásticasque 55No consigo conocer la relación que mantienen con anton garcia de aljuben (76-3r°, 142-2r°, 209-2v°, 252- 2r°). 56Como dice VIEJO (1998, p. 33 ó 121), los sobrenombres son "marcas preantroponímicas". 213 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 en cualquier comunidad medieval desempeñaran sus integrantes (DÍEZ MELCÓN 1957, p. 254; VIEJO 1998, p. 12 1)57. Salvo JURADO, siempre antepuesto a la secuencia onomástica (el jurado al[f]onso marquez : 423-lv°, 503-1 lr°), la posición del nombre de oficio en la secuencia onomástica es regularmente la tercera, a continuación de nombre de pila y patronímico. En los padrones de la década de 1480 se pospone, además, a nombre de pila y nombre toponímico58: ABAD (bartolome vernal abad: 423-6v°, 503-3r°), ABOGADO (al[f]onso sanchez abogado: 48-5v°), AÇACAN (pero ferrandez açacan: 42-5v°), açolero (pero ferrandez açolero: 252-2v°), AFANADOR (ju° alfonso afanador: 76-4v°), albani (manuel al[f]onso albañi: 42-7v°, 48-3r°), ALCALDE (luys gonçalez alcalde: 252- 2v°), ALCALDE DEL ALMIRANTE (luys gonçalez alcalde del almirante: 76-3r°), ALCALDE DE LOS PESCADORES (ju° rodríguez alcalde de los pescadores: 76-10v°), ALFAJEME (miguel ferrandez alfajeme: 42-9v°), alfamel (gutierre martin[ez] alfamel: 42-6r°, 48-3v°), ALFAYATE (juan gonçalez alfayate: 42-9v°), ALGUAZIL (alonso ferrandez alguazil: 48-6r°), ALGUAZIL DE CABALLO (anton gomez alguazil de caballo: 543-1 lv°), ALGUAZIL DE LA CAMARA (juan gonçalez alguazil de la camara: 48-3r°), ALGUAZIL DE LOS PESCADORES (ju° lorenço alguazil de los pescadores: 252- 5r°), ALGUAZIL DE LOS VEYNTE (anton bernai alguazil de los veynte: 503-2v°), ALHONBRERA (leonor garcia alhonbrera: 142-2v°), ARMADOR (ju° de la merced armador: 543-4r°), ARMERO (juan dortega armero: 42-14r°), ARRENDADOR (benito martin[ez] arrendador: 42-6r°), ASTILLERO (anton garcia astillero: 76-4v°), ATAHONERA (eluira gutierrez atahonera: 252-6r°), AZEMILERO (pero ferrandez azemilero: 76-7v°), AZEMILERO de azeite (ju° rodríguez azemilero de azeite: 543- 14v°), AZEYTERO (anton garcia azeytero: 209-6r°), HACINADOR (ju° marquez hacinador: 503-6r°, 543-1 6v°), ballestero de MAÇA (Juan sanchez ballestero de maça: 42-14r°, 48-4v°), BARQUERO (gil gonçalez barquero: 42-13r°, 48-4v°), barrero (diego garcia barrero: 42-6v°), BARUERO (andres lopez baruero: 142-3r°), beata (catalina descobar beata: 543-12v°), beneficiado (al[f]onso gonçalez beneficiado: 252-10r°), BORÇERO (anton garcia Borrero: 42-12v°, 48-6 v°), BUYTRERO (ximeno gonçalez buytrero: 42-14r°, 48-4v°), CABRERIZO (juan ferrandez cabrerizo: 209-7r°), CABRERO (ju° ferrandez cabrero: 252-5v°), calafate (ferrant sanchez calafate: 42-14r°, 48-4v°), CALDERERO (juan marquez calderero: 42-14v°, 48-4v°), CALDERERO FUNDIDOR (al[f]onso garcia calderero fundidor: 209-1 6v°), campanero (pero fernandez campanero: 503-10r°), CANDELERO (pero ferrandez candelera: 209-6r°), CANONIGO (diego ferrandez canonigo: 252-10ro), ÇAPATERO (domingo ferrandez çapatero: 42-7r°), carbonero (toribfo ferrandez carbonero: 42- 5 v°, 48-2 v°), CARDADOR (gomez ferrandez cardador: 209-1 lr°), CARNICERO (pero ximenez carnicero: 209-5 v°), carpentero (rodrigo esteuan carpintero: 42-14r°, 48- 4v°), CAUADOR (alexos martin cauador: 42-9v°), CEDACERA (catalina gonçalez cedacera: 423-4v°), ÇENADERO (al[fjonso martin çenadero: 42-1 lr°), CHAPINERO (anton martin[ez] chapinero: 42-7r°, 48-3r°), COMITRE (juan garcia comiere: 423- 57 Su trascendencia para la antroponomástica ha quedado más que demostrada por KREMER ( cf. KREMER 1976-77; KREMER 1980; KREMER 1981-82). 58 Sigo los mismos criterios para la presentación de este listado. Véase nota n° 12. 214 La antroponimia del Reino de Sevilla 4v°, 503-9r), CONPANERO DE BARCO (anton garcía conpanero de barco: 543- 12v), cordonero (Juan sanchez cordonero: 209-1 lv°), coronista (al[f]onso de palencia coronista: 423-7v°, 503-1 lr°), CORREDOR (alonso ferrandez corredor: 48-2v°), CORREDOR DE bestias (nicolas ferrandez corredor de bestias: 209-14v°), corredor de calderas (ju° sanchez corredor de calderas: 423-1 lv°), corredor de lonja (pero diaz corredor de lonja: 543-12r°), CORREDOR DE LONJA DE PESCADO (ju° rodríguez corredor de lonja de pescado: 543-6r°), CORREERO (francisco ferrandez correero: 423-7r°, 503-2v°), CORTIDOR (ramir garcia cortidor: 76-4v°), CURANDERO (ju° garcia curandero: 543-14v°), ÇURGIANO (miguel ruyz çurgiano: 142-5r°), çurrador (al[f]onso martin de toro çurrador: 543-3v°), despensero (pedro de burgos despensero del licenciado de flores: 543-15r°), DONZEL (ferrant perez doncel: 42-3v°), DOTOR (ferrant perez dotor: 42-1 lv°), ESCRIUANO (pero ferrandez escriuano: 42-12r°, 48-5r°), ESCRIUANO DE LOS ALARIFES (al[f]onso ferrandez escriuano de los alarifes: 76-6v°), escriuano del consistorio (manuel lopez escriuano del consistorio: 142-7r°), escriuano publico (sancho garcia escriuano publico: 42-1 lv°, 48-5 v°), ESCRIUANO DE LA QUADRA (garcia lopez escriuano de la cuadra: 42-3r°), ESCRIUANO DE LA TABLA (pero diaz escriuano de la tabla: 42-1 lv°, 48-5v°), escudero (juan descobar escudero: 209-3r°), espadador (ju° ruyz espadador: 209-4 v°), ESPEÇIERO (ruy martin[ez] espeçiero: 42-12r°, 48-5r°), fataquero (al[f]onso ferrandez fataquero: 76-3r°), ferrador (andres lopez ferrador: 209-1 lv°), FIDALGO (al[f]onso garcia fidalgo: 42-1 Ir0), FORNERO (juan gomez fornero: 42-6v°, 48-3r°), FREVLE (ju° mexia el viejo freyle de san ju°: 543- 10v°), FRUTERO (diego al[f]onso frutero: 42-8r°, 48-4r°), GRATILERO (ruy martin[ez] gratilero: 42-13v°, 48-4 v°), GUANTERO (francisco de aponte guantero: 543-1 lv°), GUARDA (aluaro de morillo guarda: 543-13v°), guarda DEL azeyte (miguel de mesa guarda del azeyte: 423-4v°), GUARDA DE LA PUERTA (garcia gonçalez guarda de la puerta: 209-14v°), GUARDA DEL REY (diego de zurita guarda del rey: 252-8r°), GUERRERO (al[f]onso martin[ez] guerrero: 543-8v°), HEBRERO (al[f]onso sanchez hebrero: 503-5 v°), INUMINADOR (ju° de vargas inuminador: 543-13v°), JORNALERO (al[f]onso de vaena jornalero: 423-4v°), JUBETERO (ferrand martinez jubetero: 252- 8r°), labrador (ju° martin[ez] labrador: 76-4r°), labrandera (ysabel rodríguez labrandera: 543-13v°), ladrillero (al[f]onso ferrandez ladrillero: 76-4r°), laminador (bartolome ramirez laminador: 423-4v°, 503-9r°), lauandera (maria al[f]onso lauandera vieja: 209-7v°), lechera (juana gonçalez lechera: 142-5r°), leñador (domingo garcia leñador: 76-8r°), linero (pero al[f]onso linero: 543- 1 lr°), maestre sala (anton rodríguez maestre sala de don al[f]onso: 252-7v°), maestro de la balança (sancho garcia maestro de la balança: 209-16v°), maestro mayor (garcia ferrandez maestro mayor: 42-14r°, 48-4 v°), mantero (xristoual ponce mantero: 543-15v°), marinero (luys lopez marinero: 42-10r°), MAYORAL (bartolome sanchez mayoral: 543-9v°), mayordomo (al[f]onso martin[ez] mayordomo: 42-6r, 48-3r°), merchante (ferrand martinez merchante: 252-2v°), mesonero (luys al[f]onso mesonero: 423-8r°), moço de calderero (anton sanchez moço de calderero: 42-1 Or), MOLEDOR (andres gonçalez moledor: 42-1 0r°), MOLINERO (alfonso ferrandez molinero: 42-7v°, 48-3v°), NAYPERO (diego garcia naypero: 423-3r°), OLLERO (cristoual rodríguez ollero: 423-1 lv°), orebze (pero lobete orebze: 42-5v°, 48-3r°), ORTELANO (diego lopez hortelano: 48-6r°), PANADERA (catalina rodríguez panadera: 76-4r°), PARTERA (juana rodríguez la partera: 209-12r°), partidor (lope diaz partidor: 42-1 lv°, 48-5 v°), pastor 215 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 (al[f]onso garcía pastor: 48-2v°), PEON DE ALBANI (ju° de olmedo peon de albani: 543-11 v°), PERAYLE (ju° garcia perayle: 76-4v°), PESCADOR (al[fjonso martin pescador: 48-5v°), PINTOR (diego lopez pintor: 48-5r°), PODADOR (diego sanchez podador: 252-3r°), PORTERO (juan martin[ez] portero: 42-4v°, 48-3r°), PORTERO DE LOS jurados (pero sanchez portero de los jurados: 209-14r°), portero DE seuilla (al[f]onso de toledo portero de seuilla: 543-12v°), procurador (ju° ferrandez procurador: 76-6r°), RABADAN (juan ramos rabadan del señor don al[f]onso: 503- 3v°), recuero (juan lopez recuero: 42-5v°, 48-2v°), redera (ana garcia de siete años redera: 543-12v°), RELOGERO (francisco sanchez relogera: 423-6r°), remolar (ju° garcia remolar: 76-9v°), robalero (anton ferrandez robalero: 42-13r°, 48-5v°), salinero (francisco ferrandez salinero: 42-7r°, 48-3r°), sastre [xastre] (aluaro gallego xastre: 423-6r°, 503-10r°, 543-12r°), solador (lope martinez solador: 42- 8r°, 48-4r°), SOTA JURADO (andres sanchez sota jurado: 423-5v°), tauernero (al[f]onso diaz tauernero: 42-7r°, 48-6v°), TEJERO (diego sanchez tejero: 42-13r°, 48-4v°), TENDERO (juan ferrandez tendero: 48-2v°), TEXEDOR (pero lopez texedor: 42-9r°), TEXEDOR DE PAÑOS (al[f]onso sanchez texedor de paños: 209-2r°), TEXEDOR DE velas (al[f]onso martin[ez] texedor de velas: 76-9v°), toquera (juana gonçalez toquera: 142-3v°), trabajador (ju° garcia trabajador: 142-2r°), tripero (ju° martinez tripero: 142-2v°), vaquerizo (juan lopez vaquerizo: 42-7v°, 48-3r°), VAQUERO (anton garcia vaquero: 543-7r°), VEYNTE e quatro (don al[f]onso perez veynte e quatro de seuilla: 423- lv°, 503-1 lr°), VICARIO (anton martin[ez] vicario de sant lucar: 76-10ro), VINERO (ferran lopez vinero: 543-6 v°). Alguna vez el nombre de oficio puede darse tras el nombre de pila: francisco camarero (252-7r°), bartolome correero tauernero (423-4v°), al[f]onso gerrero el moço (76-10v°), juan maestro (48-6r°), jullian mercador (252-4r°), antonio pesador de cueros (209-14r°), bartolome remero conpanero de barco (503- 6r°), francisco sayalero manco (503-9v°). Con excepción de GERRERO, no parece que pueda hablarse de nombre denotativo (no común o apelativo) en ninguno de los casos recogidos. Si bien no es fácil testimoniar la transformación, un nombre de oficio puede acabar convertido en un apodo59. En efecto, las mujeres registradas como la relojera (503-10r°) o la mayorala (423-8v°, 503-4r°) seguramente no desempeñaban este trabajo, sino que habían adoptado la designación profesional del marido o del padre {cf., pongamos por caso, francisco sanchez relogero : 423-6r° o bartolome sanchez mayoral'. 543-9v°). 4.2. Los apodos constituyen sin ninguna duda el grupo de sobrenombres más interesante de la antroponimia medieval, pues pueden reflejar modalidades lingüísticas del castellano medieval inaccesibles de otro modo para el historiador de la lengua (KREMERr 1988, p. 1596), pero son al mismo tiempo los de más difícil interpretación (DÍEZ MELCÓN 1957, p. 264; KREMER, loe. cit.-, VIEJO 1998, p. 171 y 179; 59Y es que, como dice BOULLÓN (1999, p. 74), "en ocasións é moi difícil diferenciar se estamos ante unha profesión realmente ejercida ou un alcume auténtico". 216 La antroponimia del Reino de Sevilla BOULLÓN 1999, p. 72; NUNES/KREMER 1999, p. 45, etc.). Al igual que los demás sobrenombres, suelen figurar en la tercera posición de la secuencia onomástica, a continuación del patronímico60: benefiçio (juan ferrandez benefiçio: 42-3v°, 48-2v°), bocanegra (anton rodríguez bocanegra: 209-10v°), BOTEJON (ju° martin[ez] botejon: 423-1 lr°), CABEÇA (pero ruyz cabeça: 503-10r°, 543-16v°), CAMARINAS (pero al[f]onso camarinas: 423-3v°), cano (anton perez cano de mançanilla: 76-4v°), carrasco (anton garcia carrasco: 209-8v°), ÇEÇEOSO (al[f]onso martinfez] çeçeoso: 42-12v°, 48-6v°), CEJUDO (anton martinez cejudo: 209-16v°), CHAMIZO (al[f]onso sanchez chamizo: 209-4r°), Ç1EGO (gil gonçalez çiego: 76-1 0v°), COLMILLO (pero ferrandez colmillo: 42-1 3v°), LIGERA (marina diaz ligera: 423-3r°), LOBILLO (juan ruyz lobillo: 48-2r°), MALCASADO (al[f]onso sanchez malcasado: 209-10r°, 252-4r°), MALPALO (al[f]onso martin[ez] malpalo: 423-9r°, 543-8r°), MENACHO (ju° martin[ez] menacho: 543-10v°), MOXON (al[f]onso ferrandez moxon: 209-1 lr°), negrete (diego rodríguez negrete: 503-5r°, 503-5r°), OJOS (al[f]onso ferrandez ojos: 423-10vo, 503-6r°, 543-5r°), ORO POTABLE (pero garcia oro potable: 252-7v°), PARDO (juan al[fjonso pardo: 42-13r°, 48-4v°, 76-7r°), patas (ferran rodríguez patas: 503-5v°, 543-4r°), PATILLA (juan martin[ez] patilla el viejo: 42-8r°), PONPAS (al[f]onso martinez ponpas: 209-11°, 252-8v°), RAMOTOCADO (al[f]onso gonçalez ramotocado: 423-1 lr°, 503-8r°), testa (gonçalo martin[ez] testa: 42-12r°, 48-5r°), TOÇINILLO (juan ferrandez toçinillo: 209-9v°), SARNA (pero aI[f]onso sarna: 76-7v°), senagalla (pero lopez senagalla: 209-10v°, 252-8r0)61. Los apodos más claros son los que aparecen precedidos de artículo definido (ÁLVAREZ/ ARIZ A/MENDOZA 2000a: 160). Casi todos los recogidos de los censos de San Lorenzo aludirían a rasgos físicos de los individuos que los portan: CHAMORRA, LA (ceruera la chamorra: 503-1 Or), coxo, EL (juan benitez el coxo: 42- 12r°, 48-5r°, 76-7r°), DONOSA, LA (mari martinez la donosa: 142-5r°), LINDA, LA (beatriz gonçalez la linda: 209-10r°), luengo, el (lope garcia el luengo: 42-13r°), manco, el (diego gonçalez el manco: 48-5r°), negro, el (al[f]onso de medina el negro: 503-2v°62), zorro, el (juan garcia el zorro: 209-3v°). Lo notable es que un apodo con artículo constituya ocasionalmente una identidad personal: por ejemplo, la quemada freyla de san francisco (423 -8r°) o el crespo barquero (503-10v°). Más representativo aún es el caso de ana cara (423-3 v°) documentada también como la cara (503-10v°). Asimismo, la viuda de un individuo que se habría apodado el lobo, de edad avanzada según se deduce de que está inscrita junto a sus nietos (la muger del lobo e sus nietos : 423-9r°), aparece en el censo siguiente como la loba vieja 60Los criterios para realizar la lista que sigue ya han sido expuestos con anterioridad. Véase nota n° 12. 61De manera "indirecta" documento asimismo cara de ANGEL (ana martin[ez] muger de ju° aljjjonso cara de ángel : 76-7v°). 62Como alfonso de medina negro en 543-1 lv°. 217 Nouvelle Revue d'Onomastique n° 49-50 - 2008 (503-4v°). Pudiera identificarse con antona mateos la loba (543-9v°), madre de otra vecina de la colación ( leonor gonçalez fija de la loba: 543-9v°)63. Si contrastarnos los censos de la primera mitad del siglo con los de la segunda, se constata la tendencia, análoga a la de los nombres toponímicos {cf. 3. El nombre toponímico), a adelantar en la secuencia onomástica la posición del apodo. Alternan la tercera y la segunda posición algunos de estos sobrenombres: BERMEJO (pero rodríguez bermejo: 42-12v, 48-6 v° // ju° bermejo cortidor pobre: 423-2v°) CABELLO (diego martinez cabello: 209-14v° // anton cabello guantero: 543-13v°) CAMACHO (ju° ximenez camacho: 142-4v°, 209-2r°64 // el jurado pedro camacho: 423-1 v°)65 CHAPIN ETE (anton sanchez chapinete: 209-7v° // marcos chapinete: 503-6r°, 543- 13r°) PRIETO (anton prieto: 42-1 3v° // anton sanchez prieto: 209-16r°). En una misma persona, pero en dos censos seguidos, puede testimoniarse esta alternancia (con y sin patronímico): pero sanchez alegre (543-8v°) // pero alegre (503-6v°) pero al[f]onso BUENO (142-6v°) // pero bueno (209-16r°) juan rodríguez fauela (543-9v°) //juan fabela (423-4r, 503-1 lr°). Algunos apodos sólo se dan en la segunda posición de la secuencia onomástica desde los primeros censos, si bien es cierto que su frecuencia experimenta un aumento considerable en la década de 1480. A ellos se yuxtapone en bastantes ocasiones un nombre de oficio: barroso (rodrigo barroso çapatero: 423-5r°66), ВАХО (cristoual baxo pescador: 423- 10r°, 503-5 v°), BARUA (juan barua: 42-1 lv°, 48-5r°), BEZERRA (aluaro bezerra: 423- 7r°, 503-1 lr°, 543-17r°), CALDERA (francisco caldera calderero: 423-6r°), CARO (nuno caro pescador: 252-3r°), carrillo (juan carrillo: 503-1 lr°), cerezo (anton cerezo astillero: 423-13ro6?), crespo (juan crespo: 503-8v°), cuadrado (juan cuadrado labrador: 543-1 0v°), delgado (martin delgado: 42-7v°, 48-3v°), LOSETE (pero lobete orebze: 42-5 v°, 48-3r°), lobo (juan lobo: 42-13r°, 48-4 v°), loçano (al[f]onso loçano pescador: 42-1 3r°, 48-5v°), moreno (diego moreno calderero: 543-12r°), RAMOS (pero ramos afanador: 252-3r°), ROMERO (juan romero fijo de leonor martinez de castilleja: 76-6 v°), ROMO (al[f]onso romo: 503-10r°), valiente (juan valiente escudero: 423-6v°). 63Se ha destacado en repetidas ocasiones cómo el apodo en las mujeres puede haber sido adoptado. Así, como defienden NUNES/KREMER (1999, p. 47), "as formas femininas das alcunhas, geralmente, sâo nomes feminizados que resultam da adaptaçâo das alcunhas dos maridos que sâo atribuidas às mulheres". 64Repetido en 9v°. 65Como el jurado camacho en 503-1 lr°. 66Como barroso çapatero en 503-4r°. 67También en 503-8r pero sin astillero. ¿Identificable con anton çereço azeytero (543- 16r0)? 218