Vota et motiva curiae domini iustitiae Aragonum oblata in processu don Federici de Palafox super manifestatione bonorum in art. prorpietatis.

c.J. Pag.l VOTA,ET MOTIVA CVRDE DOMINI IVSTITI^ ARAGONVM, OBLATA IN PROCESSV DON Federici de Palafox , fuper manifeftatione bonorum,inartic.proprietatis* o* N Proceffu & caufa in Curia Domini Iuftitias Aragonum habito & aditato,intitulato, Pro* ceffus Don Federici de Palafox,fuper manife¬ sti ftatione bonorum,in articulo proprietatis:exi* cL? ftente dido proceffu & caufa in deliberatione, fuper diffinitiuafefttentia, QVATVOR Do* mini Locumtenentes admodum llluftris Domini Don Mar* tini Baptifta de Ia Nu^a,militis Maieftatis Domini noftri Re¬ gis Confiliarij,ac luftitiae Aragonum, fuerunt Voti & opinio *us,quod debejft pronuntiari & condemnare Magnum Ma* giftrum,Conuentum>& Religionem Sandi Ioannis Hierofo lymitan. & Fratrem Lupertium Xaureche & Arbi^u* vt Re*- eeptorem bonoru communis ALrarij did£ Religionis > prin* Martini de Lierta,& Ioannis Francifci Barrachina Procura¬ torum, ad reftituendum,& liberandum Don Federico de Pa¬ lafox,principali Dominici Adriail Procuratoris bona in pra* fenti proceffu fada de manifefto, eaq; eidem reltitui mandafbfcilicet quantitatem feptemcentarum librarum laccenfm * n partem folutionis fui crediti. ALIA vero bona manife¬ sta mandare venditae fubhaftati illa debite, & iuxta forum, & ex pretio illorum folui & fatisfieri eidem Don Federico de Palafox refiduam quantitatem,vfq; ad complementu qua¬ draginta vnius mille ficcentum folidorum laccenfium fibi de- A bitam o^Ieta j6cm ©tiua, bitam yna cum expepfis; fi quid autem deinde ex dido pre¬ tio veditionis bonorum fupererit reftitm illud didis Magno Magiitro,Conuentui,& Religioni.Sandi Ioannis Hieroioiymitan. & Fratri Lupertio Xaureche & Arbhgu, Receptori illius,pr^ilita prius cautione forali debite & luxta forum,filetium perpetuum partibus aduerfis imponendo,neutram par¬ tium in expenfis (demptis prasdidis taxandis)condemnando? ca?tera fuppljcata locum non habere, Atten.conten. TR£$ Domini Locumtenentes didii Domini lullitias Aragonunq ex didis quatuor, fuerunt cx motiuis fequentibus. F. X eo prasfertim obtinete debet Don Federicus.de Palafox in hoc iuditio proprietatis manifeftationis bonoru mobilium, quo¬ niam apparet de inftrumento padorum dotalium , ini tot uni caufa matrimonij contradiinter ipfum, & Domnam Engratiam de OHeta,in quibus reperitur promilfio l & donatio ,iadaper Fratrem Petium de Arbi^u , Ordinis Sandi Ioannis HierQfolymitan. prarfentem conceflioni didas fcripturas do¬ talis eidem Domnae Engrati^e de Olleta fuas nepti ex forore,contemplatione illius matrimoni].? fumma? & quantitatis quadraginta mille folidorum Iaccenlium, d.interim dum il¬ lam nonlolueret annui redditus illorum,fcilicet mille folidorum;Iaccenlium annuatinifoiuendorumjvbi reperiuntur etiam claululae ad obtinendum in hoc prqceflu manifete tionis bonorum,& articulo.proprietatis-pecdrarias, vt fic de cius bono iurehaefitandum minime fore eenfeamus.Conftat li quidem de legitima poffeflione didi Fratris Petri de Ar- Ei$u,& dominio per multum tempus horum bonorum manifellatorum,vlq; ad tempus,& tempore^eius mortis,&de con iugio inter didos Don Federicum >^ Domnam Engrariam fubfequuto,qu x p roroiflip,& donatio intelligenda eltde pro fenti,& inter viuos,non lolum refpedti annui redditus duo¬ rum mille folidorum, fed etiam , quoad proprietatem illius annui ledditus,quantitatem nimirum quadraginta mille foli? dorum Iaccenlium,quibus folutis celfarc habebat pra^llatio illa annui redditus; nam quod fuerit promiflio, & donatio de piaknci,<x inter viuos, itaauod prsedida quantitas.quadra* . £' n t a Curia: D.iuftid^ Aragonum. 3 firita mille folidorum Iaccen exigi, & recuperari Cum effer do'potuerit ab eodem dido Don Federico de Palafox,iri vita-didi Comendatoris Petri Xaureche , & Arbicu, & adhuc vmctite eo, nec teneretur expedare ad effedum dida? exa- <&ionis,& recuperationis obitum didi Fratris Petri de Arb(- §u,abfqj dubio eft, vt ex multis efficacibus argumentis,& co liderationibus deducitur plane, oftenditurq; manifefte;VEL ex co,in primis,quod ordo tranfpofitus, & verba tranfpolita non mutant fenfum, idem ergo in effedu fuit promittere, & ' donare annuam praelationem duorum mille (olidorum Iac¬ cenfium,interim,& donec non fieret folutio quadraginta mil le folidorum, quod promittere, & donare quantitatem qua- 1 draginta mille folidorum Iaccenfium, & interim dum non proflaretur, & (olueretur duos mille folidos fin gulis annis. Et confirmatur, nam illa proffatio annua duorum mille fo¬ lidorum laccenfiurmmedio tempore dum no (olueretur quatitas quadraginta mille folidorum Iaccenfium,fuit adieda, & 'appo(imprincipaliter>propter fauorem & beneficium didorum coniugum ne carerent redditu illius quantitatis , vfque quo illam cum effedu habuiffent,& recuperaffent:non i git ui* in eorundem odium & detrimentum cedere, & interpretari debet,ita Yt certfeatur illis fublata,& adempta adio & facuF- tas exigedi prodidos quadraginta millefolidos in vita eiufdem Petri de Arbi$u promifforis,ne rnduda in augmentum operentur contrarium,&ideo in tledioneDon Federici fuit exigere etiam quadraginta mille (olidos Iaccenfes. Accedat pro corroboratione non leuis cofideratio defumpta, ex quw bufdam verbis eiufdem indrumenti capitulorum matrimo¬ nialium, quxneceffario profupponunt,demonftrant,& indi¬ cant fadam fuifle donationem illam, & promiffionem de pro feflti inter viuos, quoad quadraginta mille folidos Iacccnies. ^Jam deinde in quodam alio capitulo fequenti dum fitpadu euentum diffolutionis matrimonij prodicti, & agitur de re ttitutione dotis,extant & leguntur fequentia verba: T e* cafo yuefe huuierenya cobradolos ditbos quarema md fueldos, que el diebo fray p e dro Xauncbey Arbicu U ha de dury pagar , ayanaft wifmo 4 Vota Semotius, de facar y c obrar,y ale anear aquellos^o la parte y pordon dellos , que erirealidad de verdad conHara el dichoDon Fadriquede Talafox mer cobrado.Qux verba maximo opere declarant illud aliud capi¬ tulum promiffionis antecedens: Nam illa, le ha de dary pagar, euidenter prsefupponunt per neceffarium quoddam antece¬ dens promiflionem, & donationem de pratenti fadam. Sunt enim verba praefuppofitiua, at in materia dotis probant in viam iuris communis,qua? etiam in Regno noftro conliderabilia maxime funt: vnde cum ipfimet contrahentes, fe declarauerint eorum expolitioni ftandum erit, nec eft queren¬ da alia glofa,qua? omnia vim etiaifi accipiunt ex didis aliqua rum teilium qui referunt fe audiuifle,eundem Fratrem Petru Xaureche & Arbicu Comendatorem affeuerantem fe promilifle didam quantitatem > & detideralfe, ac anxie ftuduifle foluere predidam quantitatem quadraginta mille folidorum laccenfium. Ex quibus omnibus fimul mndis,res hec plana redditur,ac proinde ex quo illapromilio,& donatio vera extitit,req; vera,& adualiterfada,neefida,autfimulatafit, & vi vera inexeeutionem deduda, viuente eodem Petro Xau¬ reche & Arbicu,quia Don Federicusde Palafox fingulis an¬ nis exegit,percepit> ac recuperauit annuum redditum duorfi mille folidorum laccenfium. Subfequitur inde,vt in vim ftabilimentorum, & conftitutionum praefata? facrae Religionis : Sandi Ioannis Hierofolymitani hoC debitum a dido Fratre Petro Xaureche & Arbicu contradum nunc pofteius mor¬ tem folui debeat ex boniseiufdem defundi in hoc proceflu fadis de manifefto>cum etiam per ftabilimenta eius Religio¬ nis, ex recentioribus ftatutum & prouifum fuit debita Era¬ tus defundorum exfoluenda fore ex bonis relidis a Fratie defundorac propterea tenetur defundtis declarare,quos de¬ bitores & creditores habet,& folutis prius quantitatibus de¬ bitis per Fratrem defundumALrario communi di d tx Religio ilis, folutifq; lalarijs famulorum folutio , ex praedidis bonis fieri debet creditoribus Fratris defundi >iuxta fuam ctiiufq* anterioritatem: Maxime, nam fi alia antecedentia ftabilimen ta, 6c conftitutiones eiufdem Religionis ( vt decet) perpen¬ dantur Curia? D, Tuflitix Aragonumi j dantur quatenus difponunt,quod bona pofleffa per Fratrem profeffum poft eius obitum iure fpolij ad Magnum Magittrum,& Conuentum didas Religionis,& iure proprij dominij pertineant,& fpedant,loquuntur'& intelligi debent, qua do Frater profeffus deceflit nullis relidis debitis , vel relidis quidem,fed fraudulentis* & in fraudem didas Religionis, & communis Airarij conceptis, & fadis. Quoniam talia debita reijciunt,& improbant,& vt nulla habent, & reputant didas Religionis Conftitutiones, non autem debita vera, & vere contrada,& iufta , cuius generis eft hoc debitum , de quo iri prarfenti agitur,cuius exadio quoad pr^ftationem annui red¬ ditus dido Fratre Petro de Arbi^u viuente adhuc in huma-^ nis per varios annorum curfus effediue executioiii fuit tra¬ dita,& in Realem executionem redada,vtfic dubitandum non fit, ftabilimenta didx Religionis non improbare huiufiriodi debitum,quod verum & vere cotradum fuit, nec illud habere pro fraudulento, nec in fraudem fado , fed pro vero, & fic exigibili, & recuperabili ex bonis prasdidi Fratris de¬ fundi, vnde merito obtinere debet Don Federicus de Palafox : nam licet vas quoddatii argenteum traditum fuerit ei¬ dem Don Federico de Palafox a Fratre Lupertio de Arbicu, Receptore didas Religionis in partem folutionis didas quan titatis quadraginta mille folidorum laccenfium: verfamur tanien extra ambiguitatem,refpedu,quod integra quatitas qua draginta mille folidorum laccenfium recuperanda fit a Dori Pcderico. Attentis his, quas ab eifdem Receptore, & Reli¬ gione articulantur, & deducuntur exprefse in atticulo finali Replica,pro parte eiufdem Fratris Lupertij Arbicu Recep¬ eris Magni Magiiiri Conuentus & Religionis in hocpro- Ce f fu oblat$,non poflunt vere obtinere Martinus Ludouicus; de Olleta*& Dori [ofephus de Rebolledo &Palafox cum fuis ln f trurnentis Commandarum refpediue quantitatis quatuor ^ille folidorum laccenfium, attentis allegatis, & articulatis. cis in fuis refpediue petitionibus,quas impediunt vt obti¬ ce non polfint,quippe allegant bona haec fada de manifecffe propria,& de dominio Don Federici de Palafox, de B ^uai 6 V6ta Sc motiua, ' ■ ■ . : . ' } ; .. . .. . p qua poflefliorie,& dominio Don Eederici non conflat in prd ce{fu;&iJc merito obtinere non poflunt ex pra?didis, & alias attentvconten* ALtVS vero Dominus Locumtenens ex di diVquatuor fuit ex motiuis fequentibus. EX EO maxime quonit conflat bona.manifeftata,fuifle quonda Fratris Petri de Arbicu militis Sadi loanis Hierofolymitani.Conflat prar terea de promiflione iib ipfo fada ? quantitatis quadraginta mille folidorumDomn? Grati? de Ojlqta.ex forore nepti in padis dotalibusycelebratis cum dido Don Federico contem piatione matrimonij,quod poftea inter eqs fuit cbntraduni: Quare in vim didiritulilegitimi, in quo claufula* neceffari# continentur*merito debet obtinere : quod autem conflet de promiflione & donatione fada de pr?fenti didorum quadra ginta mille folidorum,in didis tabulis nuptialibus colligitur* ex fequentibuSi Primo ex annui redditus didorum quadra^ ginta mille folidorum promiflione , ex qua(faltim fauore dotis)promifsionem>& obligatione fortis principalis iurapr^eiumunt/ Secundo ex verbis per didos Dominos Locumtenentes noue ponderatis*qu? nonfolum eniiiitiatiua, fed pr?" fumptiua apparent ad inducendam obligationem & prcmiffionem efficacem quantitatis prsedid? pro dote promiff^qu-a pr^fupponunt. Et tandem ex varijs xeftibus in hoc proceflfb produdis id ateftantibus,quorum didamaximopere condu¬ cunt ad elucidandum dubium * quod ex verbis didorum pe¬ dorum induci poterat: qu? omnia fimul iunda rem hanc fa¬ tis notam facere videntur.Qu?,douatip>& promifsio fic pro¬ bata* cum in eius fubftantia ad tempus mortis promittentis non referatur* quimmo 5 n e c pr?ciffe h?c relatio in illius executione ad id tempus fiat,fimplex potius*&de prefenti quam caufa mortis iudicandaeft* Maxime cum aliter (ex voto par¬ tis aduerf?) nullius foret roboris,& momenti, ex fupradidis confequitur promiflionem hanc non contineri in ftabilimentis 5 q u ? prohibent Fratribus did? Religionis teftari, vel in vl tima voluntate relinquere* Infuper etiam , neque continen¬ tur in alio ftatuto 5 q uo didis Fratribus fub varijs poenis pi o bibentur,ac interdicuntur contradus fidi &fimulati* cum non Curia: D.Iuftitiae Aragonum. % non fit fidus,fed verus,& abfq; aliqua fraude, & fimulatiohe* &ob caufani licitam^hdffeftam,& laudabilem procefierit. £c «Juamuis fateremur alia & vkima parte didi ftatuti, fidos & fi qui latos indicari quofcumq*, contradas & promi Iliones, & fi alias validae fuifent,fi tempore vitae promittentis , vel do¬ nantis, creditor non curauerit,promi(Tam quantitatem a de¬ bitore exigere, quali ex tali taciturnitate, & filentio, fraudis* & fimulatiohis efficax refiiltetpraffiurnptioih^c tamen,in noftro cafu ceffat, cum toto tempore vitae a promiffore reddi¬ tum annuum fortis promilfe exegerir,exquafucceffiua exadione,&praefatione,& omnis fraudis, &fimulationis fufpitio depellitur,& ipfum debitorem creditor,fatis viffus elhnterpellafle, vt meiiti, & rationi prsedidi ftatuti fatisfeciffe di¬ catur , Maxime, cum ex dedudis in proceflu alia refultant quae diredo ordinabantur , vt effediue dida quantitas qua¬ draginta mille foiidorum dido Don Fedcrico perfolueretur. Neque refragabitur,quod ex verbis didorum padorum do¬ talium'colligitur, quod fors principalis non poterat ab inuitq.debitore extorqueri,interim dum redditus ab ipfo foluerenturj ficque ab eius voluntate dum viueret hoc penderet. Natu nullum adeft ibi verbum,quo talis exadio prohibeatur, quodheceffarium videbatur,maxime cum illa annui redditus promiffio,& praefatio magis principaliter fauore creditoris appolita cenfetur pro tutiori eius cautela* vt per hunc modu, interim dum fors principalis non folueretur pro oneribus matrimbnij libi foret profpedum. Recipitur aute dida propofitio Magni Magiftri, &ab aliorum petitionibus abfoluiturexmotiuis defuper in hac parte per alios tres Dominos Locumtenentes praffiitisfupra proxime continuatis, & alias attent.conten. A h IV S vero didi Domini Iuftitiae Arago¬ num Locumtenens fuit voti,& opinionis,quod tenetur, & de bet pronuntiare*& abfoluere Magnum Magiftrum , & Contientum Religionis Sandi Ioannis Hierofolymitani, & Fra¬ trem Lupertiumde Arbi$u* Receptorem comunis thefauri, principale Martini de Lierta Procuratoris,a contentis in pe¬ ctione contra eos oblata,& eidem fiue eius Receptori>vt ve • ' • ro 8 Vota.&;:niotiua, ro domino mandare? reftitu 1 t>& liberari bona in profenti pro* ceflu manifeftata, proftita^cautione forali debite & iuxta fo¬ rum fil entium perpetuum partibus imponendo,neutram par ti.um in expenfis condemnando, cetera fupplicata locum non habere, anent, cont. EX EO, & alias mandantur reditui pr sed i da bona manifeftata dido Magno Magiftro , fiue eius Receptori communis thefauri., prine. M. de Lierta Procur. quoniam conftat bona manifeftata fui,fle quondam Petri de Arbixjumilitis ,iicFratrisprodidoReligionis, cuiusfpoliu ad didum Magnum Magiftrum,& commune thefaurum per¬ tinere dignofeitur,iuxta legitimas .i.uris..,,& eiufdem Religio¬ nis fantiones,ob idq; nullum ius habuilTe, aut habere pptuiffe in eifdem Don Federicum de Palafox ,, & Domnam Enr gratiam de Olleta, ex donatione cotemplatione matrimonij* fadaper didum Fratrem Don Petrum de Arbi^u, ad fauore eorudem. Apparet quippe claret Coniuentibus oculis conftat,folutionem quantitatis quadraginta mille folidorum di¬ latatam fuifle in tempus mortis eiufdem Fratris Don Petri de Arbi<^u,& fic in tempus a quo donatio ipfa,tanquam inftabile incipere non poterat. Quoniam ad ea exigepda,no-bpna eius dum viueret*fed qua* poft mortem eiu§ adinuenji ( e .iuu>' .exprefle,& explicite hypotecauit>& ficjn te^pus.prq^ibiffrj quando,videlicet,bona eius futura non er.su\t*fed,Reijjgi^nfs» & communis thefauri) quod fane infpeili^entis dido .Religionis, & difpofitionibus iuris/qqnim^nisfyaier^ non potuit, nec prodidis agentibiis ius; efficax ijppartjri in proiuditium fpolij,& Magni Magiftri. Nequi obftat, quod pro parte agentium protenditur in ea donatione duorum mille folidorum annuatim foluendorum, donec, quadraginta mille foluti non fuerint,vere & realiter contineri donatione quadraginta mille folidorum * eaque ptomifla cenferi, colli- -giqj ex padis ipfis dotalibus, ibi: En el entretanto que no ledUxe y. p agar e quarenta wil Jueldos de contado^y en capo que no te huulere pa gada aquellos durante todo el tiempo de fu <vida . Et paulo poft, ib-ft Quefenecidala 'viudedadforal dei diebo Don Eadrtque^aya de cejjar y y ccjfe U obligacion de pagar los dichos dos mil fueldos de annua tenta- Curias D.ftiteix A^gonum. 9 T en cafo que fe ayanya pagado los dkbos quatenta mtl foeldo^aque- Ros ayan de boluer , y bueluanal dicho donante , •vino fera, y fino d fe dicba Ifabel Geronymade Arbicu fu hermana * Quibus verbis* fupponunt vere & realiter fuiffe promiflam didam quantita¬ tem quadraginta mille folidorum>obligationemq;ad eam pe¬ tendam ftatim competiffe* Maxime y cum is qui vfuras pro¬ mittit,fortem quoq; principalem, neceflario promififie intelligaturjverum profedo facile refpodetur,in padis dotalibus non legi Fratrem Don Petrum de Arbicu donaffe quadraginta mille folidos IacCenfes,fed duos mille folidos dum qua draginta mille non foluerentur: quod autem, ex verbis pro¬ fatis profuppofitiu^ id colligi videatur in confideratione no eft. Primo,quia ex tacita voluntate proficifcitur, & ex tacita dirpofitione legis pratfuppofitiue operantis, quod in Regno locum non habet, maxime iri contradibus in quibus impu¬ tent fibi contrahcntes,qui legem apertius non dixerunt,& iu quibus femper contra producentem fcripturam contradas interpretantur. Secundo,quia ea verba funtfolum enuntiatiua,& demonftratiua,qu£ non fiant de perfe in modum caufe finalis,fed propter aliud,& futurum euentum enuntiando, fiib conditione alterius difpofitionis,que fane non difponunt* Tertia, qiiia fto, quod difpofitionem aliquam fupponerent* &pjromiflionem eam tamen in tempus mortis, &ficin tempus inhabile, fuiffe Collocatam demonftrant, cum hypotec* p^omiffioni fuppofita? poft mortem donantis collocentur; & eflfedunl incipere habere proponatur ad pr&didos quadra¬ ginta mille folidos recuperandos*. Id enim fcriptura donatio*- xri s > & padoruni dotalium oftendit folum huic cafui hypotecam fubijciensi Neque obfiat fi dicatur , quod licet didus donans non teneretur ex praedidafpeciali hypoteca; tenetur tamen ex generali padorum dotalium , hypoteca & obliga¬ tione Notario pro ijfdem ita ftipulante. Nam Notarius fo¬ lum ftipulatut, & folitas claufulas apponit ad obferuantiam omnium qu£ in fcriptura continentur:Non quod per eas No tarius facere po)Tit,quod quis teneatur ad id, quod non promiffm Vndecum didus Petrus<le Arbicu, folum bona fua 1 ■ C hypo- XftE'