El poeta Panfo a la luz de Pausanias y de Filóstrato
Abstract
Este trabajo pretende recopilar y comentar todas las referencias antiguas al poco conocido poeta Panfo para tratar de arrojar algo de luz sobre su vida y su obra. Consiste en un análisis detallado de las principales fuentes transmisoras (Pausanias y Filóstrato) de este autor, probablemente un himnógrafo vinculado a los misterios de Eleusis; en el trabajo se amplía, a partir de las ediciones más modernas, la monografía de Eberhard, citada en la bibliografía.
Full text
HABIS
51
SEVILLA 2020
DIRECTORES
Rocío Ca ande He e o y Pila Pa ón To ejón
CONSEJO DE REDACCIÓN
Luis Balles e os Pas o (Uni e sidad de Se illa, España), José Luis Escacena Ca asco (Uni e sidad de
Se illa, España), José Bel án Fo es (Uni e sidad de Se illa, España), An onio B a o Ga cía (Uni e sidad
Complu ense, España), An onio Caballos Ru ino (Uni e sidad de Se illa, España), José Ma ía Candau
Mo ón (Uni e sidad de Se illa, España), F ancisca Cha es T is án (Uni e sidad de Se illa, España), Juan
Fe nández Val e de (Uni e sidad Pablo de Ola ide, España), En ique Ga cía Va gas (Uni e sidad de
Se illa, España), José Ma ía Maes e Maes e (Uni e sidad de Cádiz, España), Ca los Má quez Mo eno
(Uni e sidad de Có doba), José Luis Mo alejo Ál a ez (Uni e sidad de Alcalá, España), Sal ado O dóñez
Agulla (Uni e sidad de Se illa, España), An onio Ramí ez de Ve ge (Uni e sidad de Huel a, España),
José Miguel Se ano Delgado (Uni e sidad de Se illa, España), José Solís de los San os (Uni e sidad de
Se illa, España), F ancisco Villa Liébana (Uni e sidad de Salamanca, España)
SECRETARIOS
F ancisco José Ga cía Fe nández y José Miguel Jiménez Delgado
CONSEJO ASESOR
Ru ge J. Allan (Uni e sidad de Ams e dam, Holanda), Manuel Bendala Galán (Uni e sidad Au ónoma
de Mad id, España), Albe o Be nabé Paja es (Uni e sidad Complu ense de Mad id, España), Gena o
Chic Ga cía (Uni e sidad de Se illa, España), José An onio Co ea Rod íguez (Uni e sidad de Se illa,
España), F ancisco Ja ie Fe nández Nie o (Uni e sidad de Valencia, España), Manuel Ga cía Teijei o
(Uni e sidad de Valladolid, España), Juan Gil Fe nández (Uni e sidad de Se illa, España), Luis Gil
Fe nández (Uni e sidad Complu ense, España), C is óbal González Román (Uni e sidad de G anada,
España), Ja ie de Hoz B a o (†) (Uni e sidad Complu ense, España), Simon J. Keay (Uni e sidad de
Sou hamp on, Reino Unido), Pe e K uschwi z (Uni e sidad de Viena, Aus ia), Pila León Alonso
(Uni e sidad de Se illa, España), F ancisco J. Lomas Salmon e (Uni e sidad de Cádiz, España), Jesús
Luque Mo eno (Uni e sidad de G anada, España), José Ma ía Luzón Nogué (Uni e sidad Complu ense,
España), M.ª C uz Ma ín Ceballos (Uni e sidad de Se illa, España), Pa izio Pensabene (Uni e sidad
de Roma “La Sapienza”, I alia), Miguel Rod íguez-Pan oja Má quez (Uni e sidad de Có doba,
España), Diego Ruiz Ma a (Uni e sidad de Cádiz, España), Eus aquio Sánchez Salo (Uni e sidad de
Ex emadu a, España), Ba olomé Segu a Ramos (Uni e sidad de Se illa, España), Emilio Suá ez de la
To e (Uni e sidad Pompeu Fab a, España), Nicolas T an (Uni e sidad de Poi ie s, F ancia)
Rese ados odos los de echos. Ni la o alidad ni pa e de es e lib o pue-
den ep oduci se o ansmi i se po ningún p ocedimien o elec ónico o
mecánico, incluyendo o ocopia, g abación magné ica o cualquie alma-
cenamien o de in o mación y sis ema de ecupe ación, sin pe miso es-
c i o de la Edi o ial Uni e sidad de Se illa.
Es e olumen ha sido pa cialmen e inanciado po las Facul ades
de Filología y Geog a ía e His o ia de la Uni e sidad de Se illa.
© Edi o ial Uni e sidad de Se illa 2020
c/ Po eni , 27. 41013 Se illa
Telé onos: 954 48 74 46 - 74 51. Fax: 954 48 74 43
Co eo elec ónico: [email protected]
h p://www.edi o ial.us.es
Imp eso en España-P in ed in Spain
ISSN 0210-7694
DOI: h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis
Depósi o Legal: SE-669-1994
Maque ación: Re e encias C uzadas - e e encias.maque [email protected]
Imp esión: Pinelo Talle es G á icos, s.l.-Sal e as. Se illa
7
ÍNDICE
CARLOS GRACIA ZAMACONA. ¿Qué que ía? Tiempos segundos y
legi imación en los ex os de los a aúdes del Egip o an iguo (c. 2000-
1500 a. J. C.) ............................................................................................... 9
GONZALO BELTRÁN JIMÉNEZ SANCHO. El de echo de los hé oes.
Ap oximación ju ídica a la se ie E- de las ablillas micénicas .................. 23
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ. El poe a Pan o a la luz de Pausanias y de
Filós a o ...................................................................................................... 37
SILVIO BÄR. „Zu Beu e den Hunden und den Vögeln zum Mahl“: Zu den
iliadischen Implika ionen in Aesch. Supp. 800-801 .................................... 53
ENRIQUE GARCÍA DOMINGO. La leyenda undacional de Roma: un
en oque lingüís ico ...................................................................................... 63
MARÍA DE LOS REYES LÓPEZ JURADO / ANTONIO MANUEL
SÁEZ ROMERO. A p opósi o de un sello inédi o sob e un án o a
D essel 1 i álica encon ada en el Ce o de los Má i es (San Fe nando,
Cádiz)........................................................................................................... 87
ANTONIO F. CABALLOS RUFINO. Fes us, Vibio um libe us .................... 107
JULIÁN GONZÁLEZ FERNÁNDEZ. C. Iulius Quad a us Bassus y la
sucesión de T ajano ..................................................................................... 117
M.ª PILAR GONZÁLEZ-CONDE PUENTE. La isi a de Ad iano a
Hispania y la epa ación de la Vía de la Pla a ............................................ 139
FRANCISCA CHAVES TRISTÁN. El eso o de aú eos hallado en I álica ..... 161
VÍCTOR SABATÉ VIDAL / BORJA MARTÍN CHACÓN / IGNASI
GARCÉS ESTALLO. Una nue a insc ipción p oceden e del Age
Aesonensis (Isona i Conca Dellá, Lé ida) .................................................. 193
DAVID SERRANO ORDOZGOITI. Ἀκμαιότερον νῦν ἐπανθεῖ: la
ep esen ación del empe ado Galieno (253-268) y el cul o sola en las
ἐπιστολαὶ ἑορταστικαί de Dionisio de Alejand ía... .................................... 203
JOSEP VILELLA. Los obispos eme i enses del Impe io omano c is iano ...... 223
RAÚL SERRANO MADROÑAL. F ede ico: un miemb o de la dinas ía
isigoda de los bal ingos ............................................................................. 245
FERNANDO BLANCO ROBLES. Sagun o y Numancia en las uen es
an iguas y medie ales ¿Con inuismo o up u a? ........................................ 263
RESEÑAS............................................................................................................ 281
M.ª Á. Alonso Alonso, Los médicos en las insc ipciones la inas de I alia (si-
glos II a. C. - III d. C.): aspec os sociales y p o esionales, San ande , Uni e -
sidad de Can ab ia, 2018 (Víc o A. To es-González) 281 ● A. Ál a ez
Mele o, Ma onae Eques es: La pa en é éminine des che alie s omains o igi-
nai es des p o inces occiden ales sous le Hau -Empi e Romain (Ie -IIIe siècles),
B epols Publishe s, B uxelles, 2018 (An onio Faja do Alonso) 284 ● G. Be -
na d, Nec plus ul a: L’Ex ême Occiden médi e anéen dans l’espace poli i-
que omain (218 a . J. – C. – 305 ap . J.- C.), Mad id, Biblio hèque de la Casa de
Velázquez, 2018 (Daniel León A doy) 286 ● A. F. Caballos Ru ino (ed.), De
T ajano a Ad iano. Roma ma u a, Roma mu ans, Se illa, Edi o ial Uni e sidad
de Se illa, 2019 (Daniel León A doy) 289 ● G. C uz And eo i (ed.), Roman
Tu de ania. Romaniza ion, Iden i y and Socio-Cul u al In e ac ion in he Sou h
o he Ibe ian Peninsula be ween he 4 h and 1s cen u ies BCE, B ill, Lei-
den/Bos on, 2019 (Viole a Mo eno Megías) 292 ● J. L. Escacena Ca asco
y L. G. Pé ez Aguila (coo ds.), Todos en el Beagle. Da winismo y Ciencias
His ó icas. Se illa, Edi o ial Uni e sidad de Se illa, (Colección de Di ulga-
ción Cien í ica 19), 2018 (Luis Miguel Ca anza Peco) 295 ● M. P. Gonzá-
lez-Conde Puen e, Las p o incias de Hispania en los años de Ad iano, Lib os
Pó ico, 2019 (Ma a Mo eno) 297 ● Juan An onio López Fé ez (ed.), La len-
gua cien í ica g iega: o ígenes, desa ollo e in luencia en las lenguas mo-
de nas eu opeas. IV, Mad id, Ediciones Clásicas, 2019 (Es udios de Filología
G iega; 17) (Sand a Plaza Salgue o) 300 ● L. Llewellyn-Jones, Designs on
he Pas . How Hollywood c ea ed he Ancien Wo ld, Edinbu gh, Edinbu gh
Uni e si y P ess, 2018 (Alejand o Val e de Ga cía) 303 ● P. Mo e , Des
noms à la ca e. Figu es an iques de l’Ibé ie e de la Gaule (Monog a ías de
GAHIA 2), Se icio de Publicaciones de la Uni e sidad de Alcalá - Edi o ial
de la Uni e sidad de Se illa, 2017 (Pablo González Mo a) 305 ● R. Osbo ne.
The ans o ma ion o A hens. Pain ed Po e y and he C ea ion o Classical
G eece, P ince on y Ox o d, P ince on Uni e si y P ess, 2018 (Unai Asa a
I ia e) 308 ● D. W. Rolle , Cleopa a’s Daugh e and O he Royal Women
o he Augus an E a, Ox o d Uni e si y P ess, New Yo k, 2018 (An onio Fa-
ja do Alonso) 310 ● M. Rome o Recio (coo d.), El legado de los empe a-
do es hispanos, Se illa, Edi o ial Uni e sidad de Se illa, 2018 (Alejand o
Se ano Luque) 313 ● J. A. Rosenbli , Rome a e Sulla, London-New Yo k,
Bloomsbu y Academic, 2019 (Ca los He edia Chimeno) 315 ● Luis Unce a
Gómez – Ca los Sánchez Pé ez (eds.), En los má genes de Roma. La An igüe-
dad omana en la cul u a de masas con empo ánea, Mad id, Ca a a a – UAM,
2019 (Alejand o Val e de Ga cía) 318 ● A. Valmaña Ochaí a, Los discu sos
de Ca ón y Lucio Vale io en el 195 a. C. “Las iun an es” (la comedia de las
muje es), una d ama ización en o no a la lex Oppia de A. Valmaña Ochaí a y
A ís ides Mínguez Baños, Diálogos del Mundo An iguo 1, Fundación Tea o
Romano de Ca agena, Ca agena, 2019 (F ancisco Cidoncha Redondo) 320.
HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694 37
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
37
EL POETA PANFO A LA LUZ DE
PAUSANIAS Y DE FILÓSTRATO
Manuel González Suá ez
Uni e sidad de O iedo
gonzalezsmanuel@unio i.es
ORCID: 0000-0001-6492-3531
THE POET PAMPHUS IN PAUSANIAS AND PHILOSTRATUS
RESUMEN: es e abajo p e ende ecopila y co-
men a odas las e e encias an iguas al poco co-
nocido poe a Pan o pa a a a de a oja algo de
luz sob e su ida y su ob a. Consis e en un análisis
de allado de las p incipales uen es ansmiso as
(Pausanias y Filós a o) de es e au o , p obable-
men e un himnóg a o inculado a los mis e ios
de Eleusis; en el abajo se amplía, a pa i de las
ediciones más mode nas, la monog a ía de Ebe -
ha d, ci ada en la bibliog a ía.
PALABRAS CLAVE: Pan o; himnos; Eleusis;
Pausanias; Filós a o.
ABSTRACT: he pu pose o his pape is o com-
pile and discuss all he ancien e e ences o he
li le known poe Pamphus, p obably a hym-
nog aphe linked o he Eleusinian mys e ies, in
o de o shed some ligh on his li e and wo k. I
mainly consis s o a de ailed analysis o he main
sou ces (Pausanias and Philos a us), and he e-
sea ch o Ebe ha d, ci ed in he bibliog aphy, is
upda ed on he basis o he la es edi ions.
KEYWORDS: Pamphus; hymns; Eleusis; Pausa-
nias; Philos a us.
RECIBIDO: 13/01/2020. ACEPTADO: 23/01/2020.
1. In oducción1
El nomb e de Pan o o ma pa e de esa pléyade de poe as mencionados po los
an iguos, cuyos nomb es no solo e ocaban a can o es mí icos, sino que ambién
se asociaban a nume osos poemas (en pa icula , eogonías) pa a da les au o idad
1 Es e abajo se enma ca en el G upo de In es igación GRECLAS de la Uni e sidad de O iedo,
GR-2016-0013 P oyec o DISIECTA MEMBRA, inanciado po el MICINN: FFI2017-83315-C2-1-P.
38 HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ
den o de cie os g upos de iniciados: O eo, Lino, Museo, Epiménides, e c.2. En
nues o caso, el as o del poe a Pan o solo se puede segui a pa i de dos au o-
es: Pausanias (s. II d. C.), en su desc ipción de G ecia y de mane a angencial a
la ho a de comen a algunos monumen os, nos o ece algunos da os sob e Pan o,
al y como e emos a con inuación; y una pequeña ob a a ibuida a Filós a o (ss.
II-III d. C.), uno de los cua o ci ados po el léxico Suda3, p obablemen e ambién
el au o de la Vida de Apolonio de Tiana y que i ió en e los siglos II-III d. C.,
que lle a po í ulo He oico. En ella, un me cade enicio llega a un iñedo en el
Que soneso acio, donde se encuen a con un iñado que no u iliza el dine o,
ya que cuen a con la ayuda del hé oe P o esilao, en cuyo úmulo, que se alza en
medio de la iña, anscu e el diálogo en e el enicio y el iñado , que cons-
i uye el ema del He oico. Apa ece un paisaje conc e o, con la desc ipción de
uen es, á boles, campos, e c. po donde se pasea el hé oe que con e sa en oca-
siones con el iñado y le o ece consejos pa a su subsis encia.
El obje i o de es e abajo consis e en euni las únicas e e encias dispe sas
que hay del poe a Pan o en es au o es an iguos (los dos ci ados an es más una
b e e e e encia que apa ece en un agmen o de Plu a co) y p esen a las al lec-
o pa a, a pa i de ellas, a a de llega a alguna conclusión a p opósi o de la
ida, la época y el ipo de li e a u a que cul i a es e poe a. Las p esen amos en
agmen os nume ados, p ecedidos con la le a T pa a los es imonios y la le a
F pa a los dos únicos agmen os que se conse an, y el c i e io pa a su dis ibu-
ción ha sido el de o ece en p ime luga el es imonio aislado y anecdó ico de
Plu a co sob e su in en o del candil, pa a pasa luego a o ece los demás es i-
monios sob e su ida, su ob a y su quehace poé ico, de meno a mayo , en el sen-
ido de o ece p e iamen e los que con ienen menos in o mación, y conclui con
los es os de los dos agmen os que le han a ibuido los au o es. Pa a la ipolo-
gía de los agmen os y las ci as, nos emi imos a Cu a i-D’Ippoli o4, de donde
hemos omado la e minología.
2. Tes imonios sob e su ida y su ob a
F . T1 (Plu. Mo alia, . 62, Sandbach; sch. in Hes. Op. 421bis y 423-427, Pe usi)
καὶ τοὺς ἀρχαίους δὲ πολὺν καὶ τούτων ποιεῖσθαι λόγον καὶ τῶν
εὑρετῶν Πάμφων μὲν τιμᾶν, διότι τὸν λύχνον πρῶτος εὗρε καὶ τὸ ἐκ
τούτου φῶς εἰσήγαγεν εἴς τε τὰ ἱερὰ καὶ τὴν ἰδίαν χρῆσιν.
2 C . Ma ínez Nie o 2001: 115-116.
3 Suid. φ. 421, 422, 423 Adle .
4 C . Cu a i-D’Ippoli o 1983: 8-13.
HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
39
EL POETA PANFO A LA LUZ DE PAUSANIAS Y DE FILÓSTRATO
“Y los an iguos ambién u ie on eso en g an es ima y de en e los
in en o es hon aban a Pan o po que ue el descub ido de la lámpa a e
in odujo su luz en los emplos y su uso p i ado.”
En es e caso, Plu a co nos o ece simplemen e el nomb e del poe a sin e e-
encia alguna a su ida, época o ac i idad poé ica. Wes 5 c ee que an o el nom-
b e de Pan o como el in en o de la lámpa a que se le a ibuye en es e agmen o
son un in en o de incula lo con los mis e ios de Eleusis. Sin emba go, Maas6 no
se a e e a iden i ica es e agmen o con el poe a hímnico. Es a conside ación de
Pan o como descub ido (πρῶτος εὑρετής), una ca ego ía especial de sabio que
gozaba de g an impo ancia y que con e ía p es igio a su nomb e y a su ciudad de
o igen, pa ece que se basa en una e imología popula de su nomb e (φῶς ‘luz’). A
muchas o as igu as de la An igüedad se les ha a ibuido es e papel: así, Esopo,
ha pasado po se el in en o de la ábula (Theo P og. 73), Hiponac e, el del e so
coliámbico (He od. 8), Te pand o, el de la ci a odia y an os o os pe sonajes mí-
icos, como Dédalo, Teseo, P ome eo, según ansmi en las uen es an iguas. Es a
denominación es un ópico li e a io que se documen a po p ime a ez en Fo ón
(ss. VII-VI a. C.)7, e e ido a los Dác ilos Ideos, y que se gene alizó a pa i del s.
V a. C. pa a designa a los in en o es de obje os o écnicas conc e as.
F . T2 (Paus. 1.29.2)
κατιοῦσι δ’ ἐς αὐτὴν (sc. Ἀκαδημίαν) περίβολός ἐστιν Ἀρτέμιδος καὶ
ξόανα Ἀρίστης καὶ Καλλίστης· ὡς μὲν ἐγὼ δοκῶ καὶ ὁμολογεῖ τὰ ἔπη τὰ
Πάμφω, τῆς Ἀρτέμιδός εἰσιν ἐπικλήσεις αὗται, λεγόμενον δὲ καὶ ἄλλον
ἐς αὐτὰς λόγον εἰδὼς ὑπερβήσομαι.
“Según se baja a ella (sc. la Academia), hay un ecin o de Á emis y
es a uas de made a de A is a y Calis a. Según me pa ece, y coinciden los
e sos de Pan o, esas son ad ocaciones de Á emis y, aunque conozco
o a na ación que se cuen a sob e ellas, la omi i é.”
Se a a de un pasaje en que Pausanias es á desc ibiendo el Á ica, menciona
a ios san ua ios de dioses y umbas que hay ue a de la ciudad de A enas y,
ce ca de la Academia, un ecin o de la diosa Á emis con es a uas de made a
(ξόανα) de A is a y Calis a que, a juicio de Pausanias, son sob enomb es de Á e-
mis; a con inuación, aduce el nomb e del poe a y su ob a pa a con i ma su opi-
nión (καὶ ὁμολογεῖ τὰ ἔπη τὰ Πάμφω). Hay que señala que Rocha-Pe ei a8 indica
en su apa a o c í ico que la lec u a Πάμφω es una p opues a de Hecke , mien as
5 C . Wes 1983: 53, ci ado po Gangu ia 2011: 241, n. 2.
6 Maas 1949: 352.
7 C . . 2 Be nabé 1996-2007.
8 Rocha-Pe ei a 1990: 67, ol. I.
40 HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ
que los códices o ecen la lec u a Σαπφοῦς. En es e caso, Pausanias no ci a e so
alguno, sino únicamen e el nomb e del poe a y el ipo de ob a que compone con
el é mino ἔπη. Po lo poco que se puede deduci del ex o de Pausanias, el con-
enido de la ob a de Pan o p obablemen e ecoge ía es as dos denominaciones
(Ἀρίστη y Καλλίστη) como in ocaciones, denominaciones o sob enomb es de
Á emis. C . el . siguien e.
F . T3 (Paus. 8.35.8)
ἐπὶ δὲ ἄκρῳ τῷ χώματι ἱερόν ἐστιν Ἀρτέμιδος ἐπίκλησιν Καλλίστης·
δοκεῖν δέ μοι καὶ Πάμφως μαθών τι παρὰ Ἀρκάδων πρῶτος Ἄρτεμιν ἐν
τοῖς ἔπεσιν ὠνόμασε Καλλίστην.
“En la cima del úmulo hay un emplo de Á emis, con el sob enom-
b e de Calis a: me pa ece que incluso Pan o ue el p ime o que denominó
Calis a a Á emis en sus e sos po habe ap endido algo de los a cadios.”
Pausanias, den o de la desc ipción de la A cadia y de una u a que a de Me-
galópolis al in e io de es a egión, menciona un camino que hay ce ca de T ico-
lonos en di ección a una uen e llamada C unos, donde hay una umba de Calis o
y, en la cima, un san ua io de Á emis con el sob enomb e de Calis a. A con i-
nuación, añade que, a su juicio (δοκεῖν δέ μοι) Pan o ue el p ime o que llamó
Calis a a Á emis en sus poemas, po que ecibió alguna in o mación de los a -
cadios: se a a del mismo ema que apa ece en el . T2. Aquí se nos p esen a
a Pan o como una especie de poe a iaje o (Pausanias lo si úa en la A cadia) y
como poe a sabio o cu ioso al es ilo del poe a- iaje o Solón, que se a ana en su
cu iosidad en e is ándose y p egun ando a las gen es con quienes se encuen a
(μαθών τι παρὰ Ἀρκάδων). En es e caso, nos encon amos con una mención del
nomb e del poe a, a quien ci a explíci amen e, y se a a ía de una ci a esencial y
compendia ia, ya que esume únicamen e una pa e del ema que le in e esa pa a
su p opósi o (aquí, la denominación de Calis a aplicada a Á emis). En es e pa-
saje se uel e a p esen a a Pan o como πρῶτος εὑρετής de uno de los nomb es
con que se designaba a Á emis. Al ma gen de es os es imonios de Pausanias, el
é mino Καλλίστη se documen a como nomb e p opio an iguo de la isla de Te a
(c ., po ejemplo, A. R. 4. 1758, Hd . 4.147, S . 17.3.21, Call. F . 716, e c.). Como
sob enomb e de Á emis (o de Héca e), apa ece ecogido en la glosa de Hsch. (κ
489 Schmid ) en los siguien es é minos: Καλλίστη· ἡ Θήρα τὸ πρότερον. καὶ ἡ
ἐν τῷ Κεραμεικῷ ἱδρυμένη Ἑκάτη, ἣν ἔνιοι Ἄρτεμιν λέγουσιν.
F . T4 (Paus. 8.37.9)
ταύτην μάλιστα θεῶν σέβουσιν οἱ Ἀρκάδες τὴν Δέσποιναν,
θυγατέρα δὲ αὐτὴν Ποσειδῶνός φασιν εἶναι καὶ Δήμητρος. ἐπίκλησις
ἐς τοὺς πολλούς ἐστιν αὐτῇ Δέσποινα, καθάπερ καὶ τὴν ἐκ Διὸς Κόρην
HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
47
EL POETA PANFO A LA LUZ DE PAUSANIAS Y DE FILÓSTRATO
p oblemas en la ansmisión del ex o de Pan o ἵππων τε δωτῆρα: la lec u a de la
ulga a es δοτῆρα, que debe co egi se po azones mé icas en δωτῆρα a pa i
de Hes. Th. 633 (θεοὶ δωτῆρες ἐάων) e incluye algunas p opues as como ἵππων
τ’ἐλατῆρα (‘conduc o de caballos’) (Po son). También plan ea sus dudas sob e
el é mino ἰθυκρήδεμνοι13. Beekes14 in e p e a el é mino κρήδημνον como ‘ o-
cado emenino’, ‘ elo’ y, me a ó icamen e, como ‘cubie a’, ‘ apa’. Po su pa e,
Schuba 15 ambién ecoge algunas dudas sob e la lec u a ἵππων τε δωτῆρα se-
ñalando que puede a a se de una lec u a e ónea y ecoge algunas p opues as
de enmienda, como ἵππων τε δμητῆρα (“domado de caballos”) (Hecke ) o ἵππων
τ’ἰθυντῆρα (“que di ige los caballos”) (Lobeck-Kayse ) y se plan ea la posibili-
dad de lee ἵππων μὲν δωτῆρα16.
F . F12. (Philos . He . 25.2 (28.3 De Lannoy))
Ὀρφέα δὲ ἐν πολλοῖς τῶν κατὰ θεολογίαν ὑπερῆρε (sc. Ἡσίοδος),
Μουσαῖον δ’ ἐν ᾠδαῖς χρησμῶν, καὶ μὴν καὶ Παμφὼ σοφῶς μὲν
ἐνθυμηθέντος, ὅτι Ζεὺς εἴη τὸ ζῳογονοῦν καὶ δι’ οὗ ἀνίσταται τὰ ἐκ τῆς
γῆς πάντα, εὐηθέστερον δὲ χρησαμένου τῷ λόγῳ καὶ καταβεβλημένα
ἔπη ἐς τὸν Δία ᾄσαντος – ἔστι γὰρ τὰ τοῦ Παμφὼ ἔπη·
Ζεῦ κύδιστε, μέγιστε θεῶν, εἰλυμένε κόπρῳ
μηλείῃ τε καὶ ἱππείῃ καὶ ἡμιονείῃ
τὸν Ὅμηρον ὁ Πρωτεσίλεώς φησιν ἐπάξιον τοῦ Διὸς ᾆσαι ὕμνον·
“A O eo lo sob epasaba (sc. Hesíodo) en muchas cues iones ela i as
a eología y a Museo, en sus can os de adi inación, y cie amen e, como
13 In Pamphi agmen o Vulga a habe Ἵππων τε δοτῆρα. me icam legem pos ula e δωτῆρα Sylbu -
gius iam animadue i ; quam o mam, e iam in Hesiodi Theog. 633 epe am, in locum al e ius subs i ui.
Po sonus au em adno aui , Ruhnkenium co exisse τ’ ἐλατῆρα. Cla ie quoque suspicaba u i a co i-
gendum esse. Pe me um an licea , me pe i io es uide in . Vocabuli au em ἰθυκρήδεμνοι in e p e a io
ince a es : Goldhagenus nescio quo iu e eddidi ‘bemas e e’; equidem, si p obabilia lice segui, malim
‘e ec is uexillis o na as ue e e. κρήδημνον ui non an um τὸ τῆς κεφαλῆς κάλυμμα, κεφαλοδέσμιον,
sed e iam καταπέτασμά τι πλατύ. V. Schol. ad Iliad. XVI, 100. XXII, 470. ad. Odyss. I, 334. V, 364. Quod
au em uocabulo κόρυμβον, quod de capi is o namen o dici u , accidi , u ad nauis pupim ans e e u ,
idem uide u usu uenisse uoci κρήδημνον, u de uexillo pupis usu pa e u , quod e ec um uen o um cu -
sus ec a sequi u eosque nau is indica .
14 Beekes 2010: 776, s. .
15 Schuba 1862: VIII.
16 ἵππων τε δωτῆρα: lec io ui iosa, ince a medela. Equidem ex h. Hom. 21, 5 co igam δμητῆρα,
quod an um ad ἵππων pe ine . Subs an iuum enim quod in al e o ue so seque e u , quod e e endum
esse νεῶν omisisse uide u Pausanias, de p io e an um sollici us. A. Hecke in Schneidewini Philo-
logo III, 488. Idem iam inueni P elle us (Pauly Real-Encyclopaedie s. n. Nep unus, p. 553 no a); a
eiusmodi omissio sensum mancum e iciens apud Pausaniam es sine exemplo. Lobeckii coniec u am
ἵππων τ’ἰθυντῆρα (Pa alipom. p. 429.) p oba Kayse us; non place ue sus male sonans. Quidni ἵππων
μὲν δωτῆρα?
48 HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ
ambién Pan o había e lexionado sabiamen e que Zeus e a el gene ado
de ida y po el que c ece odo lo de la ie a, pe o u ilizó el lenguaje de
mane a más simple y can ó e sos calumniosos con a Zeus —pues es os
son los e sos de Pan o:
Zeus glo iosísimo, el máximo de los dioses, cubie o de es ié col
de co de o, de caballo y de mula.”
P o esilao a i ma que Home o can ó el himno a Zeus de o ma digna.
En el cap. 25 del He oico el iñado expone an e el enicio la opinión que
iene P o esilao de Hesíodo como poe a e indica que en muchos aspec os ha so-
b epasado a O eo. A con inuación, indica que Hesíodo, jun o con el poe a Pan o,
ha comp endido que Zeus es el o igen de oda la ida, pe o que Home o lo ha
exp esado de o ma mucho más elegan e que Pan o y ecoge la ci a de ambos
au o es, en p ime luga , la de Pan o que hemos ansc i o an e io men e y, a con-
inuación, la de Home o (Il. 2.412):
Ζεῦ κύδιστε, μέγιστε, κελαινεφές, αἰθέρι ναίων.
“Zeus glo iosísimo, máximo, el de neg as nubes, habi an e del é e ”.
Se a a de dos ci as inmedia as y explíci as, dado que en ambos casos nos
o ece el nomb e del au o , esenciales, dado que su p esencia es á en conexión
di ec a con el ema en cues ión (en es e caso, se a a de la alo ación de la poe-
sía homé ica), son li e ales y su unción es la de ejempli ica el asun o que se es á
a ando. También o ece un pequeño da o sob e el es ilo composi i o de Pan o,
en el sen ido de que, al menos en es e ex o, u iliza la lengua de mane a más sim-
ple (εὐηθέστερον). El ex o de Pan o, que es el que aquí nos in e esa, apa ece en
G ego io de Nacianzo (s. IV d. C.) (4.35.653), en un pasaje en que comen a la be-
lleza pa a los oídos que suponen los e sos de los an iguos poe as, como Hesíodo,
con sus luchas en e gigan es y i anes, u O eo, de quien dice que supe a a odos
con su cí a a y, como ejemplo de su o ma de exp esa que Zeus es el o igen de
la ida, ecoge es a ci a, aunque la a ibuye a es e poe a (O eo) y no a Pan o.
Además, solo ecoge li e almen e el p ime e so, mien as que pa a asea el se-
gundo. Pa ece, po o o lado, que G ego io de Nacianzo ha omado el ex o de Fi-
lós a o, ya que u iliza una exp esión simila pa a indica que se p esen a a Zeus
como el o igen de la ida: Ζεὺς εἴη τὸ ζῳογονοῦν en Filós a o y τὸ ζωογόνον τοῦ
θεοῦ en G ego io de Nacianzo.
En cualquie caso, el ex o de Filós a o es uno de los pocos agmen os di ec-
os con que con amos en la An igüedad sob e la igu a de es e poe a. El ex o ha
HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
49
EL POETA PANFO A LA LUZ DE PAUSANIAS Y DE FILÓSTRATO
sido edi ado po Be nabé17, que ecoge algunas a ian es del nomb e de nues o
poe a, además de Παμφὼ (Παμφῶ, Πανεφὼ, Σαπφὼ, Παπφὼ), que ambién apa-
ecen en el apa a o c í ico de la edición de De Lannoy18. La ó mula Ζεῦ κύδιστε
μέγιστε apa ece con di e sas a ian es en a ios pasajes épicos: Il. 2.412; 3.276,
298, 320, Hes. Th. 548, Theoc. 16.82. Be nabé en su comen a io (p. 373) señala
la posibilidad apun ada po a ios au o es de que se a e de un e so en el que se
pa odia el pan eísmo de los Es oicos19 o puede que haya cie a p o undidad eo-
lógica pe o es a se escapa a los no iniciados20. A con inuación, añade que qui-
zás el e so de “O eo” pod ía habe sido Ζεῦ κύδιστε, μέγιστε θεῶν, εἰλυμένε
κόσμωι y que “Pan o” hab ía hecho una pa odia sus i uyendo la úl ima palab a
po κόπρῳ y añadido el segundo e so al como apa ece en el ex o de Filós a o.
4. Conclusiones
Como hemos is o, las únicas uen es del poe a Pan o son el agmen o de Plu-
a co en que alude a nues o poe a como in en o del candil, Filós a o y Pausa-
nias quien, en gene al, ansmi e no icias que él ha is o pe sonalmen e o que ha
oído di ec amen e a los sace do es de los dis in os emplos.
En lo que se e ie e a la da ación de Pan o, las no icias que se pueden deduci
de las e e encias de Pausanias se ían que i ió en época pos e io a Olén quien,
según las e e encias an iguas (Hd . 4.35 y Paus. 5.7.8), ino de Licia y com-
puso los himnos an iguos pa a los can o es de Delos; pudo se con empo áneo o
un poco an e io a O eo y Home o ( s. T4, T6, T7 y F11) y ue el himnóg a o
más an iguo que u ie on los a enienses ( s. T7 y F11). También nos indica Pau-
sanias que ue más an iguo que Na ciso de Tespias ( . T9)21. Con a la an igüe-
dad de Pan o, dice Maas22 que τε an e oclusi a como la ga solo se documen a en
época helenís ica y emi e a Paus. 4.17.11, donde ci a un e so de Riano (χείματά
τε ποίας τε δύω καὶ εἴκοσι πάσας) donde se ap ecia es e enómeno, de modo que,
según es o, nues os dos s. F11 y F12 solo pod ían se ob a de un poe a hele-
nís ico. Sin emba go, dados los p oblemas de ansmisión que plan ean los ag-
men os y dada su escasez, el a gumen o de la mé ica pod ía no ene an o peso.
En lo que espec a a su pa ia, hay a ias opiniones. A pa i del es imonio
de nues o . T6 y dado que Pan o compuso poemas que los Licómidas can a-
ban jun o con los himnos de Olén y de O eo en los mis e ios de Eleusis y, como
además los Licómidas e an una amilia de A enas y descendían de Lico, hijo de
17 Be nabé 1996-2007: 373-374, . 848F.
18 C . De Lannoy 1977: 29.
19 Maas 1949: 353.
20 Wes 1983: 53.
21 C . a es e p opósi o Ebe ha d 1864: 7, que, aunque econoce que se a a de una cues ión p oble-
má ica, supone que la echa en que i ió Pan o se ía en e los siglos XII y XI a. C.
22 C . Maas 1949: 352.
50 HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ
Pandión, Ebe ha d conside a que Pan o se ía a eniense. En cambio, He mann,
conside a que Pan o, igual que O eo y Museo, p ocede ía de T acia, aunque
Ebe ha d niega es a posibilidad aduciendo azones his ó icas y genealógicas. Si
enemos en cuen a los es imonios ci ados de Hd . 4.35 y Paus. 5.7.8, ambién se
pod ía conside a que e a de o igen licio23. En cualquie caso, se a a de hipó e-
sis y, hoy po hoy, nada se puede a i ma con exac i ud en lo que a añe a la época
y la pa ia de Pan o.
Respec o a su quehace poé ico, en nues os ex os Pausanias y Filós a o em-
plean es os é minos pa a e e i se a la ac i idad poé ica de Pan o: τὰ ἔπη ( . T2),
ἐν τοῖς ἔπεσιν ( . T3), ἐποίησαν ( . T4 y T6), πεποιημένα ἐστὶν ( . T6), ᾄδωσιν
( . T6), τῶν ὕμνων ἐποίησε τοὺς ἀρχαιοτάτους ( . T7 y . F11), τῶν ἐπῶν ( .
T7), ἐποίησε ( . T8), ἔπεσι ( . T9), ᾖσεν ( . T10), ἐστιν… πεποιημένον ( . T10),
ἐποίησεν ( . F11), ᾄσαντος, ἔπη ( . F12). Como se puede e , p edomina el e bo
ποιέω, ‘hace , c ea , compone (poesía)’, así como el sus an i o ἔπος ‘palab a’, en
plu al, con el sen ido de ‘poema, poema épico, can o’24. En dos ocasiones se men-
ciona explíci amen e el é mino himno (ὕμνος), que iene el sen ido de ‘can o,
himno, elegía’25 pa a e e i se a su ac i idad poé ica como himnóg a o. Po úl-
imo, apa ece en dos ocasiones el e bo ᾄδω, ‘can a ’. Po an o, lo único que cabe
deduci es que Pan o se conside aba un poe a an iquísimo, cuya p incipal ac i i-
dad ue la composición de himnos pa a los dioses, quizás al es ilo de los Himnos
Homé icos, y que iajaba de ciudad en ciudad pa a o ece sus se icios como
aedo. En Hsch. (π 287 Schmid ) se ecoge la glosa Παμφίδες· γυναῖκες Ἀθήνησιν
ἀπὸ Πάμφου τὸ γένος ἔχουσαι, es deci , un g upo de muje es a enienses cuyo li-
naje emon aba al de nues o poe a.
Respec o a su nomb e, la o ma pa ece que es Πάμφως y no Πάμφος, ya que,
con a la o ma que apa ece una ez en la glosa de Hsch. ci ada, odas las o mas
documen adas en Plu a co, Pausanias y Filós a o son nomina i o Πάμφως, geni-
i o Πάμφω, acusa i o Πάμφων. Algunos e imólogos hacen de i a es e nomb e
del heb eo con el sen ido de ‘lleno de sabidu ía’, mien as que o os lo hacen e-
mon a a πᾶν y φῶς; ambién hay quienes niegan que sea un nomb e p opio eal
y sos ienen que puede e e i se o bien a un conjun o de poe as (al es ilo de los ho-
mé idas) o bien a un poe a mí ico (al es ilo de O eo o Museo)26.
En cuan o a la ob a que se le pod ía a ibui , esumimos la p opues a de Ebe -
ha d27 a pa i de los da os de nues os ex os. Según él, In e diuinos illos ua es,
qui himnos in laude deo um composuisse dicun u , Pamphus nos e nume andus
es . (p. 10) y Pan o hab ía compues o los siguien es himnos:
23 Sob e el o igen de Pan o, c . Ebe ha d 1864: 7-9.
24 C . Beekes 2010: 447, s. .
25 C . Beekes 2010: 1531, s. .
26 Pa a es as hipó esis sob e el posible signi icado del nomb e de Pan o, c . Ebe ha d 1864: 4-6.
27 C . Ebe ha d 1864: 9-20.
HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
51
EL POETA PANFO A LA LUZ DE PAUSANIAS Y DE FILÓSTRATO
— Εἰς Δήμητρα ( s. T4 y T8 y T9): Ebe ha d incluso sos iene, as compa a lo
poco que se sabe de él con h. Ce ., que Pan o pod ía se uen e de es e.
— Εἰς Ἄρτεμιν ( . T3): menciona algunos indicios sob e el cul o en e los a ca-
dios de Á emis bajo la ad ocación de Καλλίστη y a a de explica la cone-
xión del cul o a es a di inidad con el de Demé e y Pe sé one.
— Εἰς Ποσειδῶνα ( . F11): Pausanias ci a un e so que co esponde ía a es e
himno y Ebe ha d sub aya la conexión exis en e en e Posidón y Demé e
pa a conclui que no se ía absu do que Pan o hubiese compues o un himno
en hono a es e dios.
— Εἰς Δία ( . F12), cuyos dos e sos ci a Filós a o. Ebe ha d ambién a a de
incula a Zeus con el cul o a Demé e .
— Εἰς Ἔρωτα ( . T6).
— Οἰτόλινος ( . T7).
— Εἰς Χάριτας ( . T10).
Finalmen e, Ebe ha d28 llega a plan ea la posibilidad de que Pan o hubie a
pe enecido al o den de los p ime os sace do es eleusinos que no solo eje cían su
unción eligiosa, sino que ambién componían himnos en hono a los dioses. Es-
a ía, po an o, muy inculado a los mis e ios de Eleusis, aunque no se hab ía li-
mi ado a compone himnos a Demé e , sino a o as di inidades es echamen e
inculadas a ella.
Como quie a que sea, hemos ecogido los ex os que nos o ecen los an iguos
sob e Pan o y, con los da os de que disponemos, nada se puede a i ma con o-
undidad: puede que se a e de un himnóg a o an iquísimo, al como nos dan a
en ende Filós a o y, especialmen e, Pausanias, o un imi ado pa ódico de época
pos helenís ica. Solo nos queda espe a el milag oso hallazgo de algún manus-
c i o ol idado en el es an e de una biblio eca o de un papi o en las a enas del de-
sie o que pueda a oja algo más de luz sob e nues o poe a.
Bibliog a ía
Adle 1928-1935: A. Adle , Suidae Lexicon (Leipzig 1928-1935).
Beekes 2010: R. Beekes, E ymological Dic iona y o G eek (Leiden-Bos on
2010).
Be nabé 1996-2007: A. Be nabé, Poe ae Epici G aeci. Tes imonia e F agmen a
(Be lin - New Yo k 1996-2007).
28 Ebe ha d 1864: 20.
52 HABIS 51 (2020) 37-52 - © Uni e sidad de Se illa - ISSN 0210-7694
h p://dx.doi.o g/10.12795/Habis.2020.i51.03
MANUEL GONZÁLEZ SUÁREZ
Cu a i - D’Ippoli o 1983: G. Cu a i, G. D’Ippoli o, I i e imen i poe ici di Ime-
io (Pale mo 1983).
Da embe g - Saglio 1904: C. Da embe g, E. Saglio, Dic ionnai e des an iqui és
g ecques e omaines: d’ap ès les ex es e les monumen s (Pa is 1904).
Ebe ha d 1864: J. B. Ebe ha d, De Pampho e Musaeo (Müns e 1864).
Gangu ia 2011: E. Gangu ia, “OF 531 I, Sapph. . 58 Voig y la ‘nue a Sa o’”, 241-
247, en M. He e o de Jáu egui, A. I. Jiménez San C is óbal, M. A. San ama-
ía e al. (eds), T acing O pheus. S udies o O phic F agmen s (Be lin 2011).
De Lannoy 1977: L. de Lannoy, Fla ius Philos a us. He oicus (Leipzig 1977).
Maas 1949: P. Maas, “Pamphos” RE XVIII 2, cols. 352 ss. (1949).
Ma ínez Nie o 2001: R. B. Ma ínez Nie o, “La Θεογονία de Museo: agmen os
inédi os e in en o de econs ucción”, Eme i a 49.1 (2001) 115-152.
Pe usi 1955: A. Pe usi, Scholia e e a in Hesiodi Ope a e Dies (Milano 1955).
Pi enne-Del o ge 1996: V. Pi enne-Del o ge, “Les Cha i es à A hènes e dans
l’île de Cos”, Ke nos 9 (1996) 195-214.
Rocha Pe ei a 1990: M. H. Rocha-Pe ei a, Pausanias G aeciae Desc ip io (Leip-
zig 1990).
Sandbach 1967: F. H. Sandbach, Plu a chi Mo alia (Vol. VII, F agmen a) (Leip-
zig 1967).
Schmid 1965: M. Schmid , Hesychii Alexand ini Lexicon (Ams e dam 1965).
Schuba 1862: C. Schuba , Pausanias Desc ip io G aeciae, ol. II (Leipzig 1862).
Siebelis 1825: C. G. Siebelis, Pausaniae G aeciae desc ip io, ol. III (Leipzig 1825).
Valdés Guía 2008: M. Valdés Guía, El nacimien o de la au oc onía a eniense:
cul os, mi os cí icos y sociedad de la A enas del s. VI a. C. (Mad id 2008).
Voig 1971: E. M. Voig , Sappho e Alcaeus. F agmen a (Ams e dam 1971).
Wes 1983: M. L. Wes , The O phic Poems (Ox o d 1983).