scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

La batalla política y legal en Ecuador ante la creación de un sector estatal de medios informativos

Checa Godoy, Antonio

Abstract

Ecuador vive desde hace cuatro años una intensa batalla entre el poder político y el poder que representan los medios privados, por la creación desde el gobierno de un relevante sector público informativo, con periódicos, emisoras de radio, canales de televisión y agencia de noticias, y la paulatina implantación de una legislación juzgada intervencionista por esos medios privados. El uso de la relevante publicidad institucional, y la proyectada Ley de Comunicación, sobre la que no hay consenso, agravan el panorama. Para el gobierno que encabeza Rafael Correa, esa política es una estrategia irrenunciable a fin de alcanzar una democracia real y que las minorías tengan medios para expresar su identidad.

Full text

ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 39 Recibido2011‐04‐28Aceptado2012‐07‐26 LabatallapolíticaylegalenEcuadorantela creacióndeunsectorestataldemedios informativos  AntonioChecaGodoy*  Resumen:Ecuadorvivedesdehacecuatro añosunaintensabatallaentreelpoder políticoyelpoderquerepresentanlosmediosprivados,porlacreacióndesdeelgobiernodeunrelevantesectorpúblicoinformativo,conperiódicos,emisorasderadio, canalesdetelevisiónyagenciadenoticias, ylapaulatinaimplantacióndeunalegislaciónjuzgadaintervencionistaporesosmediosprivados.Elusodelarelevantepublicidadinstitucional,ylaproyectadaLeyde Comunicación,sobrelaquenohayconsenso,agravanelpanorama.Paraelgobierno queencabezaRafaelCorrea,esapolíticaes unaestrategiairrenunciableafindealcanzarunademocraciarealyquelasminorías tenganmediosparaexpresarsuidentidad. Abstract:Thepoliticalandlegalbattlein Ecuadorbeforethecreationofastatesectorofmedia Ecuadorlivesfromfouryearsagoanintensebattlebetweenpoliticalpowerand thepowerthatrepresenttheprivatemedia. Bythecreationfromthegovernmentofa relevantpublicsectorinformation,with newspapers,radiostations,television channelsandnewsagency,andthegradual introductionofalegislationconsidered interventionistbytheseprivatemedia.The useofrelevantinstitutionaladvertising,and theplannedCommunicationLaw,onwhich thereisnoconsensus,itaggravatesthe picture.Forthegovernmentleadedby RafaelCorrea,suchapolicyisastrategy whichcannotbewaivedinordertoachieve arealdemocracyandminoritieshavethe meanstoexpresstheiridentity.   Palabrasclave:Ecuador,Mediospúblicos,Mediosprivados,Gobierno,Legislación,Publicidad,Minorías. Keywords:Ecuador,Publicmedia,Privatemedia,Government,Law,Advertising,Minorities.  INTRODUCCIÓN  Losenfrentamientosentreelpoderejecutivoyesetradicionalcuartopoderque suponenlosmediosinformativos,sontanantiguoscomolaprensamismaoelinicio delosregímenesliberales.Ciertamente,nohayenfrentamientoabiertoallídonde nohaydemocraciayelsistemapolíticoimpidecríticasydisidencias.Talesenfrentamientos,aunquenuncaausentes,suelenserreducidosendemocraciasmuyconsolidadas,pero,porelcontrario,tiendenaserconsustancialesconperiodosdeasentamientodelademocraciaodeprofundoscambiospolíticos. Esosenfrentamientos,noausenteshoyenEuropa,sobretodoenelámbitodelos antiguospaísesdeleste,afloranenespecialenLatinoaméricaentregobiernosyaun *FacultaddeComunicación.UniversidaddeSevilla.Correoelectrónico:[email protected]. ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 40 regímenesmuydiferentesentresíysusrespectivossistemasdemedios,comose evidenciaenlaVenezueladeHugoChávezolaArgentinadeCristinaFernándezde Kirchner.Muchosdeestosgobiernosestánimpulsandounanuevalegislaciónqueen generaltiendeadarmáspoderesalEstadoydelimitarconciertaminuciosidadla actividaddelosmediosprivadosenarasdefrenaralosgrandesgruposmediáticosy garantizarmáspluralidadenlapropiedaddelosmedios,entreotrosaspectos.LaLey deServiciosdeComunicaciónAudiovisualdeArgentina,aprobadaen2009,oelposterioranteproyectodeLeydeRadioyTelevisiónenUruguay,puedenserejemplos. Probablemente,elpaísendondelosenfrentamientosentreelpoderejecutivoy losmediosprivadosalcanzanhoyunamayorvirulenciaycomplejidadseaEcuador. Esteaspectosehaacrecentadodesdelallegadaalpoderen2007deRafaelCorrea, unpresidentequeprácticamenteenapenasunbieniohaimpulsadounheterogéneo sectorpúblicodemediosinformativos,inexistentesenelpaíshastaentonces,configuradoconmedioscreadosexprofeso,comoEcuadorTV,asícomoconmediosprivadosincautadospordiversasrazones,entantoseponeenmarcha,apartirdela Constituciónde2008,unalegislaciónnuevaqueintroduceelcontrolsobrelosmediosprivadosydebeculminarconunaLeyOrgánicadeComunicación.Desdela perspectivaeuropea,dondesehaproducidounadesestatalizaciónenlosmedios informativosenlasúltimasdécadas,elprocesoecuatoriano,endireccióncontraria, resultaespecialmentellamativo. Unequilibradoinformede“Reporterossinfronteras”(Hervieu,Samson2010)resumelasituacióndelpaísentérminoselocuentes: Elambientemediáticoecuatorianoesvolcánico,desdequeRafaelCorrease instalóenelPalaciodeCarondeletenenerode2007.Conunaprensaprivada –quecasiteníaelmonopolioantesdesullegadaalpoder–pocoindulgente conél,eljovenpresidenteprogresistadecarácteraguerridohaconvertidola comunicaciónenundesafíopersonalypolítico.  ANTECEDENTES  Ecuadores,juntoconParaguay,elpaíssuramericanoconmásdébilpresenciadel Estadoenlosmediosinformativoshastaelfindelpasadosiglo;hacarecidohasta entoncesdetelevisiónpública,yRadioNacionaldeEcuador,creadaen1961por JoséMaríaVelascoIbarra,habíasidoabandonadamediadoslosañosnoventa,ni siquierahabíadadoelpasoalafrecuenciamoduladaysoloemitíaenondamedia. Loresume,añosdespués,enplenacontroversiasobrelosmediospúblicos,uncomentaristaecuatoriano(Tamayo2008,1‐2): EltemadelosmediospúblicosesalgonuevoenelEcuador.Elnuestroesun paísquehaestadorezagadoenestetemaysolohaconocidoyhaestadocondicionadoporunmodeloprivado‐empresarialquehasidopredominantedurantecasiunsiglo.Valeseñalar,sinembargo,quejuntoaestemodelotambiénhanexistidoexperienciasdecomunicaciónpopular,comunitariayalternativaytambiénmediosestatales(radios,televisión)circunscritosalámbito localcomomunicipios,universidadesoinstitucionespublicas.Durantealgunos añosfuncionólaRadioNacional,sinembargolosgobiernosanterioresladeja‐ LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5441 ronmorirporquenoleveíanningunautilidadoestabandemasiadocomprometidosconelintocablepodermediático. AlaausenciadelEstadoenlapropiedaddelosmediossecontraponeladestacadapresenciadelabancaenellos,presenciaconocida,peroqueseevidenciaenespecialapartirde1998conlaprofundacrisisfinanciera,ysobretodobancaria,que sacudealpaís. Elterremotofinancierodurade1998a2001,perosuhuellaserálarga,acabacon lamonedanacional,elsucre,sustituidoporeldólarnorteamericano,yliquidauna decenadebancos,entreellostresdelosmásdestacadosdelpaís,Filanbanco,elmás relevante,BancodelProgresoyLaPrevisora.Ecuadoratraviesaapartirdeentonces unaetapadeprofundainestabilidadpolíticaylosmedios,controladosporlosbancos,pasanateneruninnegableprotagonismopolítico.Además,lacrisisbancaria dejaenmanosdelEstado,quehaponertodossusrecursosparafrenarlacrisis,muchasempresas,entreellasnumerososmedios,yvarevelandoesaimportanciadela presenciadelabancaenlacomunicaciónecuatoriana.Pocoantesdelallegadade RafaelCorreaalapresidenciadelpaísseestimabaquelacrisishabíacostado8.000 millonesdedólares,equivalentealpresupuestoanualdelEstadoolamitaddela deudaexterior,segúndatosdelaAgenciadeGarantíadeDepósitos. Elterremotobancarioesdemoledorparalosmediosecuatorianos.Yaenel2000 cesaLaRazón,undiariodeGuayaquil,quehabíaaparecidoen1965ydurantemuchosañosseríadelosmásleídosdelpaís.En1985pasaamanosdelgrupofinanciero delosHermanosIsaías,quetendrápresenciatambiénenelmundodelaradioyen eldelatelevisión:Gamavisión,Cablevisión.LacrisisdeFilanbanco,ejefinancierodel grupo,arrastraaldiario. FernandoAspiazu,eldueñodelBancodelProgreso–creadoen1981‐,encabeza otrorelevantegrupodemedios,muyrelacionadoademásconelanterior.Aspiazu fueministrodeFinanzasen1979‐1980durantelapresidenciadeJaimeRoldósyes, cuandoestallalacrisis,unadelaspersonasmásricasdelpaíscondestacadapresenciaenlossectoreseléctrico–Emelec,Electroecuador‐,inmobiliario,agrario–tercera empresabananeradelpaís‐ yfinanciero,ademásdelacomunicación.Disponedel decanodelaprensadelpaís,eldiarioElTelégrafodeGuayaquil,ademásdedosemisorasdelamismaempresa‐RadioElTelégrafoyRadioLaPrensa‐,queadquiereen 1996por3,5millonesdedólares.ElpropioFernandoAspiazuSeminarioesdirector deElTelégrafode1996a2000.Eldiario,además,esutilizadointensamenteenlos mesesenqueafloraelescándalodelBancodelProgresoparaenfrentaraGuayaquil conQuito,sopretextodequelosproblemasdelbancoloestácausandoelgobierno paraerosionaralaciudadlitoral.Anteriormente,en1994,haadquiridoelcanalSiTV (“FernandoAspiazu:Augeycaída”,enVistazo,22dejuliode1999). ElescándaloenqueseveinmersoelBancodelProgreso,principalsostén económico,con3,5millonesdedólares,delacandidaturadeJamilMahuadalapresidenciadelpaísen1998,llevaalaAgenciadeGarantíadeDepósitosaincautarsede susmedios,quepasanaserestatalesalaesperadesureprivatización.Eldiario,con casi200trabajadores,caeenventasysetornadeficitario;aunquedisponedeun valiosoedificio,escatalogadocomopocoatractivoparaelsectorprivado.SiTVes vendidoalaConferenciaEpiscopalEcuatoriana–CanalVida‐;perolaIglesiacatólica nopuedeconlosgastosqueconllevayalpocoacabasiendoadquiridoporunem‐ ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 42 presariodelsector,ManuelRivasSáenz–expresidentedeGamaTV‐,por4,9millones dedólares,ysetransformaenCanalUno. Seconfirmaenestosañoslaimportantepresenciadelosbancosenelsistemainformativoecuatoriano,sobretodoelgrupoEgasGrijalva–principalaccionistadel BancodelPichincha‐,propietariodeTeleamazonas,delaeditoraderevistasDinediciones‐Gestión,MundoDiners‐,delacadenadesalasInmocines,delaagenciade publicidadDeltaydestacadoaccionistadeldiarioquiteñoHoy. ElgrupoqueencabezaManuelCevallos‐Balda,vinculadoaBancomer,espropietario,entreotrosmedios,deldiarioElMetropolitano,deManta,otrocotidianoque caeráconlacrisis,entantoelbancopasaráalgrupodelBBVAespañol.Cevallos‐ Balda,exembajadordeEcuadorenMéxico,seráacusadodeinspirarelasesinatode undiputadodeizquierda,JaimeHurtado,en1999,enplenacrisisfinanciera.Elautor material,guardaespaldasdelafamilia,escondenadoa16años. ElgrupoEljury,conorigenenCuenca,esporesosañoseltercerodelpaís;en 2009,alamuertedelafundadora,OlgaA.Eljuri,aglutinaba159empresas,entre ellaselBancodelAustroylacadenaETVTelerama. Inclusoelmáspotentegrupodecomunicacióndelpaís,muchomenossalpicado porlacrisis,elencabezadoporElComercio,muestraigualmenteimportantevinculaciónabancos,enestecasoelBancodelPichincha,hoyelprimerodelpaís.EstegrupoespropiedaddeunadelasmáscaracterísticasfamiliasperiodísticasdeLatinoamérica,losMantilla,ofreceesematutino,ElComercio,elvespertinoUltimasNoticias,revistascomoLíderesyFamiliaydisponedeunaampliareddeemisorasintegradasenlacadenaEcuadorRadio,encabezadaporRadioQuito.Alolargodela primeradécadadelsigloXXI,GuadalupeMantilladeAcquavivaesdirectoradeEl ComercioypresidentadelaempresaeditorayJaimeMantillaAnderson,directory presidentedesuprincipalrivallocal,eldiarioHoy.Aquellasucedeaésteen2010al frentedelaAsociaciónEcuatorianadeEditoresdePeriódicos. Existeenesosaños,desdeluego,unalegislaciónantitrustocontraposiciones dominantesenserviciospúblicos–radioytelevisiónincluidas‐,laleyde1995,pero resultaconfrecuenciademuydifícilaplicación,porlaabundanciadeempresasficticiasoanombredetercerosyloscontinuoscambiosdepropiedadysobretodola escasavoluntadpolíticadeaplicarlapropialey.Inevitablementetodoelsistema informativoecuatorianoperdiócredibilidaddurantelalargacrisis,sobretodola televisión.LoshermanosIsaías,RobertoyWilliam,quehuyerondelpaísaliniciodel proceso,utilizaronsucanaldetelevisiónparadefenderse,negarlasevidenciasy atacaralosrivales,especialmenteelgrupoEgas,quecontraatacóvíaTeleamazonas. OtrorasgodelacomunicaciónecuatorianaenlosañospreviosalallegadaalpoderdeCorreaesladebilidaddelosmedioscomunitarios,encontrasteconlarealidaddeotrospaíseslatinoamericanosyencontrasteconlascaracterísticasyposibilidadesdelpaís.Afinalesde2010,segúndatosdelaSuperintendenciadeTelecomunicaciones,soloexistíanentodoEcuadordosemisorasderadiocomunitarias–sobre uncensoenesemomentode1.205‐yningúncanaldetelevisión.LaLeydeRadioy Televisiónde1975,aunvigente,esabiertamenteopuestaaestetipodemedios. Datorelevantetambiéndeesepanorama,enlíneaconloanterior,eslamodestia delosmediosdelasminoríasindígenasdemográficamenterelevantes,enespecial ensuspropiaslenguas;soloseedita‐desde2007‐unarevistamensualenquechua, LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5443 WiñayKausay.Algomejoreselpanoramaradiofónico,condiversasemisorasque incluyenprogramasenquechuayenlaregiónamazónicaenalgúnotroidioma,comoelshuar.Estaslenguasestánigualmenteausentesdelatelevisión,aunquela nuevatelevisiónpública,EcuadorTV,ofreceunpequeñonoticiariodiarioyunprogramasemanal–Nuestrossueños‐enquechua(González2011,109‐111).  LACONFIGURACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOSINFORMATIVOS  TrasunadécadadecomplicadatrayectoriaparalosmediosenEcuador,lallegada alapresidenciadelpaísdeRafaelCorreaDelgadoen2007,implicauncambiototal dedecorado.Elnuevopresidente,economistadeformación–esministrodeEconomíadeabrilaagostode2005,perodimitepordisconformidadconlapolíticadel gobiernodeAlfredoPalacio,quenorespaldaalgunasdesusmedidas‐vienesiendo muycríticoconlospodereseconómicosysusvinculacionespolíticas,sutesisdoctoralanalizalaspolíticasneoliberalesdeprincipiosdelosañosochentadelpasado sigloenLatinoaméricaysubrayasunegativarepercusiónenelempleoylascondicionesdetrabajo.Conscientedequetieneenfrentelagranmayoríadelosmedios delpaís,setrazacomoobjetivoprioritarioelcrearunnúcleodemediosdecomunicaciónpúblicosenEcuador.Lascircunstancias,además,conelcontrolporelEstado dediversosmedioscomoderivacióndelacrisisbancaria,vanafacilitareseobjetivo, queacometedesdeluegocondecisiónyrapidez. Enenerode2007elEstadoecuatorianonocuentaoficialmenteconmediosinformativos.ElprimerpasoserálaestatalizacióndelmatutinodeGuayaquilElTelégrafo,queenmarzode2002hapasadoacontrolmayoritariodelaAgenciadeGarantíadeDepósitos(AGD),traslaquiebradelBancodelProgreso,suprincipalaccionista.Entreesafechayjuniode2007sobrevieneunaetapaoscuraparaeldiarioen laqueaccionistasprivadosminoritarios,acreedoresasimismodelbanco,encabezadosporelpropiodirector,CarlosNavarreteCastillo–nombradoen2004presidente tambiéndelaempresaeditoraenJuntadeAccionistas‐,buscanganarpresencia medianteampliacionesdecapitalquenosonreconocidasporelsectorpúblico;NavarretesaledeladireccióndelperiódicoenesejunioyElTelégrafopasadefinitivamenteaórganoestatal.Enfebrerode2008Navarreteapareceasesinadoensudomicilio,sinquenuncaseaclarenlascausas.ElperiódicopasaadirigirloRubénMontoya,latiradanoaumenta,perosílaspérdidas.Lapresenciadepublicidadesescasa, salvoladelsectorinstitucional.El25demarzode2010Montoyaesdestituidoyse generaunacrisisinterna,condimisióndelasubdirectora,CarolMurillo,yunnutrido grupodecolumnistas,quedenuncianprácticasdecensura;otroscesesyabandonos seproducenenlosmesessiguientes.ElnuevodirectoresEdwinUlloa.Enseptiembrede2010secreaunanuevaempresapública,EditoresNacionalesGráficos,que enabrilsiguientesedotadeunanuevarotativaencolor,dondeserealizaeldiario, quedinamizasudiseño,yunnuevocotidianopopulistaparaGuayaquil,tambiénde propiedadpública,deextrañonombre,PPElverdadero‐léase“Pepeelverdadero”‐, quecomienzaenseptiembrede2010.ElTelégrafosevendeaunpreciosensiblementeinferioraldelconjuntodelosdiariosecuatorianosyesrelevanteelporcentajedeejemplaresquerepartegratuitamente.Laempresaregistraen2010unas ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 44 pérdidasde6millonesdedólares.EnQuitoelgobiernoimpulsaotrodiariodebajo precio,ElPopular. ElsiguientepasoeselplenocontrolporelEstadodelosmediospertenecientesal grupodelosHermanosWilliamyRobertoIsaíasDassum–queunadécadadespués desuhuidasiguenprófugos‐;laincautaciónseproduceenjuliode2008.LaAgencia deGarantíadeDepósitospasaacontrolar195empresasdelgrupoparaqueelEstadopuedarecuperarlos661millonesdedólaresquehadebidoaportaralasumir partedeladeudatraslaquiebradeFilanbancoen1999,segúnexplicalaAgenciaen unanota,dondeafirmaqueconlamedida“renacelaesperanzadeloscientosde ciudadanosalosquenuncaselesdevolviósudineroluegodelaquiebradeFilanbanco”yqueelEstadogarantizalaestabilidaddelasempresasincautadas.Entre esasempresasincautadasfigurandoscanalesdeTelevisiónenabierto,GamaTVy TCTelevisión,ambosconsedestantoenGuayaquilcomoenQuito,masotraempresadecable,Cablevisión,condoscanales,CanalNoticias(CN3)yCanalDeportes (CD7),asícomocuatroemisorasqueemitendesdeGuayaquil:LaPrensayElTelégrafo‐pertenecientesanteriormentealaempresadeldiarioElTelégrafo‐,Carrousely SúperK‐800,éstaunaemisoradeportivaenondamedia,asícomolaempresaUnimasa,editoradenumerosasrevistas,comoSamborondón,Más,LaOndayLaOnda infantil,ElAgroyValles. Nuevopasodecisivoserálacreacióndemediosestatalesbásicos:radio,televisiónyagenciadenoticias,pasoquesedesarrollaen2008‐2009.Así,EcuadorTV,el canalestatal,comienzaenabrildel2008,lesigueRadioPúblicamesesdespués,emiteenFMdesdeGuayaquil,Quito,CuencayManta.Luego,en2009,secrealaEmpresaPúblicaRadioyTelevisióndelEcuador(EPR‐TVEcuador).Lapuestaenmarcha delaradiotelevisiónpúblicasuponeporencimadelos11millonesdedólares.Finalmenteel29dediciembredel2009comienzasutrabajolaAgenciaEstatalAndes, siglasde“AgenciadeNoticiasdelEcuadorySuramérica”. Elgobiernoecuatorianonodescuidaningúnámbitodelacomunicacióndemasas ycreatambiénen2008undiarioenred,ElCiudadano,“periódicodigitaldelgobiernodelarevoluciónciudadana”(http://www.elciudadano.gov.es).Elperiódico,bien diseñado,incluyeuncanaldevídeos.Estediariodigitaltieneasimismounaedición quincenalimpresa. RafaelCorreamantienedesde2007unprogramasemanal‐lossábados‐ dedos horasdeduraciónporlaradiopública,queen2008seextendiótambiénalatelevisiónestatal.LoqueenLatinoaméricasedenominan“cadenas”,esdecirlaemisiones obligadasdealocucionesdeljefedegobierno,estásiendorecursointensamente utilizadoporRafaelCorrea,queen2010fueellídercontinentalconmáspresencia programadaenlatelevisióndesupropiopaís. Ecuadores,porotrolado,unodelosestadosaccionistasdeTelesur,elcanallatinoamericanodetelevisiónimpulsadoporelgobiernodeVenezuela. Ecuadorpasaendefinitivaentre2007y2009deserunodelosestadosdeLatinoaméricaconmásdébilsectorpúblicoencomunicación,adisponerdeungrupo cuantitativamenterelevantedemediosestatales.Sinembargo,elimpactorealde estegrupodemediospareceporelmomentoreducidoysobretodolaciudadanía nolopercibediferente.Afinalesde2009,unestudiorealizadoporCiespal(Ayala Marín2009,41)reconoce:  LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5445 Lasrespuestasmayoritariasponenenevidenciaqueaúnnoseencuentrandiferenciassignificativaseneltratamientoinformativoentremediospúblicosy privados.Enestepunto,noessoloquetodavíanoseconoceampliamentela programaciónoelcontenidodelcanal,laradioyeldiariopúblicos,sinoque, demanerafundamental,alaciudadaníanoselehaceevidentelarazóndeser deéstos:queseanunserviciopúblico,expresióndelapluralidaddelpaís,voz deladiversidady,sobretodo,canalesdeparticipaciónciudadana,queeslo queexplicitancomoloquedeberíaserunmediopúblico.Enotraspalabras, nosepuedehablardediferenciasnotoriasentremediospúblicosyprivados encuantoatratamientoinformativo.Contratamientoinformativonosreferimos,sobretodo,acontenidosyformatosdenoticiasqueresultendistintosde lostradicionales,enlocualseincluiríatambiénelrecursoafuentesdeinformaciónprovenientesdeotrossectoressociales,generalmenteausentesdelos espaciosinformativosprivados.  Endiciembrede2009todavíamásdeunatercerapartedelosciudadanosde GuayaquilyQuito,sesuponelosmejorinformados,nosabíancitaroidentificar algúnmediopúblicoosencillamenteignorabanqueexistiesen.En2010elcanalcon másaudiencia‐bordeóel20%‐ fueunodeloscanalesincautados,TCTelevisión, graciassobretodoatelevisarloscampeonatosmundialesdefútbolyotroseventos deportivos,ademásdenumerosastelenovelas–o“culebrones”‐vespertinos. Aunqueelgobiernoecuatorianoexpresósuvoluntaddedevolverlosmediosincautadosalsectorprivado,tresañosdespuésdesuincautaciónesadevoluciónnose haproducidoysusituaciónesdesdeluegoambigua.  LANUEVALEGISLACIÓN  Laconfrontaciónentreelgobiernoylosmediosprivadosalcanzaespecialvirulenciaeneldebatesobrelalegislación,claramenteopuestaalahastaentoncesvigente, queimpulsaelgobiernodeAlianzaPaísdesdelallegadadeRafaelCorreaalapresidenciadelaRepública,seiniciaconlapropianuevaconstituciónde2008yculmina conlaproyectadaLeyorgánicadelaComunicaciónde2009,pendienteaúndedebateysueventualaprobación.Esedebateseretrasa,entreotrosfactores,porqueen elsenodelpartidomayoritario,AlianzaPaís,nohayunanimidadentornoalpropio proyecto,conunsectormásmoderado,encabezadoporelpropiopresidentedela AsambleaNacional,FernandoCordero,yotromásradical,conelSecretariodeEstadodeComunicación,FernandoAlvarado,decabezavisible.Elaludidoinformede “ReporterossinFronteras”,sintetizaasíensuintroducciónelproblema:  ElpanoramadelalibertaddeprensaenEcuador,desdelaópticadelanueva ley,esrepresentativoenmuchosaspectosdelcontextoregionallatinoamericano:altoniveldepolarizaciónentreunaprensapúblicareciente,considerada cercanaalgobierno,yunosmediosdecomunicaciónprivadosopositorespor nodecirdeoposición;relacióneléctricaentreestos,tradicionalmentedominantes,yunnuevogobiernoprogresista;ambientede“guerraclimática”sin voluntadaparentedetreguaniporunaparteniporotra.Siaprioritalcontex‐ ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 46 tonofavoreceelconsensosobrelafuturaley,ciertoesqueéstapodríaofrecerlaposibilidaddesuperarlo.  PerosilaLeydeComunicaciónsehaceesperar,otrosimperativoslegaleshan culminadosuciclo.LaConstituciónde2008,aprobadaenreferéndum,garantizaen suartículo66lalibreexpresión:“Elderechoaopinaryexpresarelpensamientolibrementeyentodassusformasymanifestaciones”,deformasignificativa,elmismo artículo,ensusiguienteepígrafe,defiendeelderechoalarectificación:“Elderecho detodapersonaagraviadaporinformacionessinpruebasoinexactas,emitidaspor mediosdecomunicaciónsocial,alacorrespondienterectificación,réplicaorespuesta,enformainmediata,obligatoriaygratuita,enelmismoespaciouhorario”. EnunaConstitucióndeminuciosocontenido‐444artículosy30disposiciones transitorias‐,elartículo384estableceunapresenciaactivadelEstadoenelámbito delaComunicación:  Elsistemadecomunicaciónsocialaseguraráelejerciciodelosderechosdela comunicación,lainformaciónylalibertaddeexpresión,yfortalecerálaparticipaciónciudadana.Elsistemaseconformaráporlasinstitucionesyactoresde carácterpúblico,laspolíticasylanormativa;ylosactoresprivados,ciudadanosycomunitariosqueseintegrenvoluntariamenteaél.ElEstadoformulará lapolíticapúblicadecomunicación,conrespetoirrestrictodelalibertadde expresiónydelosderechosdelacomunicaciónconsagradosenlaConstituciónylosinstrumentosinternacionalesdederechoshumanos.Laleydefinirá suorganización,funcionamientoylasformasdeparticipaciónciudadana.  Enlaprimeradisposicióntransitoriaseestablecequeenelplazode360díasse aprobaráunaLeydeComunicación–loqueevidentementenosehacumplido‐;la vigesimocuartadeterminaasuvezque“dentrodelplazomáximodetreintadíasa partirdelaaprobacióndeestaConstitución,elEjecutivoconformaráunacomisión pararealizarunaauditoríadelasconcesionesdelasfrecuenciasderadioytelevisión,cuyoinformeseentregaráenunplazomáximodecientoochentadías”,queen efectoserealizaeneltiempoprevisto,puessuredacciónseconcluyeel18demayo de2009ysedivulgadeinmediato.Elinformeesmuycríticosobrelasprácticasenla adjudicacióndelicenciasdesde1995ydenuncianumerosascorruptelasquefavorecenlaconcentracióndemediosenlosgruposyaexistentes. Finalmente,ladisposiciónvigesimonovena,estableceque:  Lasparticipacionesaccionariasqueposeanlaspersonasjurídicasdelsectorfinancieroenempresasajenasaestesector,seenajenaránenelplazodedos añosapartirdelaentradaenvigenciadeestaConstitución.Lasparticipacionesaccionariasdelaspersonasjurídicasdelsectorfinanciero,susrepresentanteslegalesymiembrosdedirectorioyaccionistasquetenganparticipación enelcapitalpagadodemediosdecomunicaciónsocial,deberánserenajenadasenelplazodedosañosapartirdelaentradaenvigenciadeestaConstitución.  Seráestadisposiciónlaquegeneremásresistenciadesdeelsectorprivado,con clarasmaniobrasdilatoriasprotagonizadassobretodoporlaJuntaBancaria,elorga‐ LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5447 nismoqueregulaelsistemafinancierodelpaís,que,interpretandoasumodoel textolegal,intentaquesepermitaalosbancosmantenerunapropiedadminoritaria enlosmedios,hastaun25porcientodelaccionariado,oseotorguenfacilidades paralatransmisióninterfamiliardelapropiedaddeesosmedios,peroacabaacatandoeltextoyelespíritudelaConstitución:estrictaseparacióndemediosfinancieros ymediosinformativos.FidelEgas,elpropietariodelBancodelPichinchaycabezadel primeremporiodemediosdelpaís,queincluyeelcanalnacionaldeTVTeleamazonas,vendeelgrupo,nosinantesexpresarsuprotesta:“ElGobiernonoquiereque losbanquerostengamosmedios,porquenonospuedenmanejarcomoaotrosmedios,simplementecondarlesoquitarlespublicidad”(Hoy,Quito,22deoctubrede 2010).Egasvendeel48%desusaccionesa140empleadosalosquefacilitacréditos, el30%pasaaPluralTV,grupoperuanopropietariodedosdiariosdeLima,LaRepúblicayElComercioyuncanaldetelevisión,AméricaTV,yel22%restanteapersonasdesuentorno.MarioCanessa,queencabezaelgrupoCaravana–CaravanaTV, RadioCaravanayRadioDiblu‐,especializadoeninformacióndeportiva,queesasu vezpresidentedelBancodeMachala,optaporelcaminocontrario:sedesvinculadel Bancoypermaneceráalfrentedelgrupodemedios. Paralapresidenciadelpaís,eliminaresapresenciadelabancaenlosmediosresultafundamental,comodeclaraCorreaaIgnacioRamonet(PrensaLatina,4deenerode2011):  Quitarlealsectorfinancierolosmediosdecomunicaciónesuncambiorealen lasrelacionesdepoder.Antes,enestepaís,¿quépodíahacerustedcontrala banca?Silabanca,delossietecanalesnacionalesdetelevisión,poseíacinco... Ylosotrosdosloscontrolabamediantelapublicidad.Oseaquesiustedqueríalegislarsobretasasdeinterés,teníaunacampañapermanentedeatentado alapropiedadprivada,alainiciativaprivada,alalibreempresa;ylosdoscanalesquenoerandelabancateníanquequedarsecalladitosporque,sino, perdíanpublicidad...Eraunpoderenorme.Entonceséstaesunamedidaque cambiarealmentelasrelacionesdepoderennuestropaís.  Concluidoelepisodiodeladesvinculacióndebancosymediosinformativos,la batallasiguienteserálaLeyOrgánicadelaComunicación.Seráunaconfrontación larga. Laproyectadaleyes,denuevo,unapropuestaderegulaciónminuciosaquecontemplatodaslasmodalidadesdelacomunicaciónactualyencuyaexposiciónde motivosseaduce:  Losderechosalacomunicación,libertaddeexpresiónyaccesoalainformaciónpúblicaconstituyensustentosdelademocraciaysonpartedelnúcleode ladignidadyautonomíadelaspersonasqueelEstadoConstitucionalestá obligadoaproteger.Nohaydemocraciasilosciudadanosyciudadanasnoson libresparadefinirdemaneraautónomasuspreferenciasyvoluntadpolíticay laopiniónpúblicanosurgedeprocesosdeliberativoslibresdecoacciónypresiones.Sinlavigenciadelosderechosdecomunicaciónesimposiblepensaren unasociedadplural,basadaenelrespetoalosdemásyelejerciciodelalibertadensuacepciónmásamplia.Sinlaprotecciónygarantíadeestosderechos, además,noseríafactibleelejerciciodelosdemásderechoshumanos,los ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 54 AsociaciónEcuatorianadeEditoresdePeriódicos,AEDEP,Quito:http://www.aedep.org.ec [Comunicadoseinformes2007‐2011]  CentroInternacionaldeEstudiosSuperioresdeComunicaciónparaAméricaLatina,Ciespal, Quito:http://www.ciespal.net