Gai Institutiones ad Codicis veronensis apographum studemundianu

COLLECTIO LIBROItVn1 IVRIS ANTLIVSTINIANI IN VSVTS SCIIOLARVN E DIDERVNT PAVLVS KRVEGER THEGDORVS MOMMSEN GVILELMVS STV DEMVN U ToMVS 1. BER.OLINI APVD WEIDMANNOS MGMXXIII. GAI INSTIT VTIONES A D CODICIS VERONENSIS APOORAPHVM STVDEMVNDIANV1°YT NOVIS CVRIS AVCTVM IN VSVí1I.SCHOLARVDrI EDIDERVNT PAYLYS KRVEGER ET GVILELMVS STVDEMVND EDITIO SEPTIlMA IfiSVNT, SVPPLE1iENTA AD CODICIS VERONENSIS APOGRAPHVM STVDEMVNDO COIIPOSITA 1CCEDVN T FRAG M ENT A 1NTERPRETATIONIS GAI INSTITVTIONVAI AVGVSTODVNENSIA AD RECENSIONEM AEbIILII CHATELAIN EDITA A PALO KRVEGER 0. BEROLINI A.PVD WEIDMANNOS MCMXXI II . PRAEFATIO GVILELMI •STVDEMVND, Crisis in Gai Institutionibus exercéndá pendet praecipue et a codice Veronensi (nobis C) saeculo p. Chr. n. quinto uel sexto scril3to et ab excerptis, quae in Iusti niani Digestis et Institutionibus leguntur; accedunt minora fragmenta Gaiana partim in aliis iuris collectionibixs partim apud grammaticos seruata, quae enumerauit Adolfus Fridericus Rudorff in commentationibus regiae academiae scientiarum Berolinensis a. MD000LXV pag. 323 seqq. Codicis Veronensis rescripti (in bibliotheca capitulara olim numero XV nunc 1 3 signati) reliquias, quotquot legere ei contigit, primus descripsit Iohannes Fridericus Ludouicus Goeschen opitulantibus Immanuele Bekker et Mauricio Augusto de BethmannHollweg. Hoc apographo, quod postea passim emendauit Fridericus Bluhme, omnes quae ante annum 4 874 publici iuris factae sunt editiones Gai nituntur. Cum propter imperfectam codicis C lectionem permulta emendatione egerent et multi uiri docti huic operam darent, nemo Goescheno aut concludere subtilius aut probare acrius coniecturas potuit; proxime ad huno accedit uir de Gaio post Goeschenum optime meritus Philippus Eduardus Huschke. Nouum codicis C apographum ipse annis 4866. 1867. 4 868 Veronae confeci et iussu academiae regiae scientiarum Berolinensis ita ornatum edidi anno 1874, ut ueritati proximam imaginem. redderet i ). In prooemio huic apographo, quod c a nota significabimus, praemisso de fatis et condicione codicis C tam copiose egi, ut hic paucis ea absoluere liceat, quae ad librum Veronensem pertinent. lpse pleraque ex eis, quae ante me Goeschen et Bluhme 4) »Gafa Institutionum commentarii quattuor. Codicis Veronensis .denuó collati apographum confecit et iussu academiae regiae scientiarum Berolinensis edidit Guilelmus Studemund. Prostat Lipsiae apuid Salomon®m Hirzel a. 1874.« V I - legerant, confirmare, multa corrigere, non pauca primus legere  '11 potui. Attamen propter miseram multarum membranarum condicionem multis locis etiam nunc adeo hiat oratio Galana, ut  1 nisi qui iuris sit consultissimus, edendi Gai officium solus suscipere non debeat. Itaque cum ego soleam artem criticam consaeptis philologiae finibus terminare et iurisconsultorum disciplinan] non ut meam possideam sed ut alienam libauerim, Paulum  `. Krueger, qui, si ab incomparabili Theodori Mommsen sollertia recesseris, in fontibus iuris Romani edendis hodie facile principem locum tenet, precibus adii, ut eam praecipue editoris prouinciam, quam ad administramlam accuratiore iuris cognitione opus esset, susciperet. Inde igitur ab anno 4 869 subsiciuis feriarum horis Krueger et ego Gaium una tractauimus et editionem primam absoluimus sub finem anni 4873. Quam quominus statim publici iuris faceremus, non Kruegeri culpa fuit, sed officiorum, quae ego hic sustineo, mole effectum est; quae ut inde demum ab aestate anni 4 876 typis describeretur et anno 4 877 absolueretur editio prima permisit. Nec Theodori Mommsen fidelissimi et sumirle reuerendi amici mihi defuit opera: is enim annis 1876 et 4 877 benigne et omnia ea quae nouanda esse in contextu Galano censeret, nobiscum communicare uoluit et si qua grauiora inscitiae meae elapsa essent indicauit et multifariam consiliis adiuuit. Mommseni adnotationum plerasque cum nostris contexui adscripto ubique Mommseni nomine2). Post absolutam anno 4 877 Gai editionem primam cum mihi uere anni 4 878 et aestate anni 4 883 liceret Veronae commorari, Carolus comes Giuliari, bibliothecae capitularis praefectus mihi amicissimus, liberalissime, ut solet uir egregius, permisit, ut locos nonnullos difficiliores denuo cum codice rescripto conferrem. Per paucos ex paucis, quos anno 4 878 Veronae degere mihi contigit, diebus laboris socium sese obtulit Paulus Krueger, per reliquos eosque plures solus officium conferendi sustinui. Ex remediis chemicis, quibus ipse olim annis 4 867 et 4 868 usus eram, paucis locis codicem leuiter fatigauerat kalium sulphocyanatum mixtura paucis guttis acidi muriatici; nec Lamen commissae iniuriae urit 2) sGai Institutiones. Ad codicis Veronensis apographum Studemundianum in usum scholarum ediderunt Paulus Krueger et Guilelmus Studemund. Inest epistula critica Theodori Mommsen. Beroiini apud Weidmannos. 4877.« In hac epistula critica Mommsen eas obseruntiones composuerat, quae in ipso apparatu critico editionis a nobis a. 4877 curatae commemoratae non erant. In editione altera, quam annis 4 883 et 4 884 parauimus, fere omnes adnotationes Mommsenianas, nisi quae iterata codicis C lectione irritae factae erant, in ipsum apparatum criticum recepimus. me angitue conscientia: sane nusquam grauiores labes contraxit codex in eis locis, quos hoc remedio olim temptaueram ; huius enim ope tamquam uelo detracto nudatur antigua scriptura, eademque intra exiguum tempus denuo operitur et in ueteres tenebras demergitur. Contra non pauci ex eis locis, ad quos legendos olim lentiore ui kalii sulphurati usus eram 3 ), auno 4 878 et anno 4 883 facilius ac plenius legi potuerunt quam anno 1868. Itaque acriter intenta oculorum acie nonnullorum locorum desperatorum lectionem nuperrime perficere potui, in aliis id certe discernere potui, utrum id quod aut a nobis aut ab aliis uiris doctis 4 ) diuinando coniectum esset, in codice extare potuerit necne. Atque utinam saepius coniecturae tot laboribus excogitatae codice confirmatae essent! At quamquam ego et Krueger aliquanto cautius plerisque eorum, qui ante nos ad Gaium emendandum accesserant, in locis lacunosis crisin factitauimus, paucis locis ipsum Gaianorum uerborum contextum coniciendo recuperauimus. Artem igitur nesciendi multo etiam fortius, quam a nobis adeo factum est, in futurum exercendam esse mihi constat. Cui admonitioni nefas sit si quis parere nolit. Discant igitur homines docti ex eis correctionibus additamentisque, quae inde a pagina xvli huius editionis a me composita sunt, quam fallax sit ingeniosissimi cuiusque opinatio diuinatrix. Ceterum haec quoque iterata codicis Veronensis lectio mihi statio est, non portus; quam emendare uelim, si mihi fatum largiatur, ut in Italiam reuertar; nam libros rescriptos perscrutantibus difficile est ab incepto labore se abducere, siquidem spes spem excitat, quotienscodex in manus resumitur. 3) Conf. C a prooem. pag. 4) Interim Gai Institutionum libros cum alii ediderunt tum Huschke (Lipsiae a. 1878), cuius uenerabilem senectutem felix illa, quae iuuenem ornauerat, ingenii ubertas comitatur, et Polenaar (›Syntagma Institutionum nouum. Gai Institutiones iuris ciuilis Rom. secundum Guilelmi Studernund cod. Ver. collationem edid. emend. notisque illustrauit, appositis lustiniani lnstitutionibus, iis quidem ex recensione Pauli Krueger fere repetitis, etc. B. I. Polenaar, litt. hum. et iur. utr. dr. Lugduni Batauorunn apud E. I. Brill. 1876-1879«). Cuius uiri doctissimi ut acumen ingenii agnoscinnus, ita audaciarn et celeritatem in emendando opere Galano non aemulamur. Nam quo diutius in Gaio restituendo operaria collocaueris, ea certius intelleges, quam difficulter in locis desperatis pestifera medicamenta a salutaribus secernantur, et quo longiore usu exercitationeque adquisita et robo_ rata fuerit in hoc officro facultas, eo cautius a lectione tradita recedas. Ego his undeuiginti annis, quibus Gaiurrz tractaui, si nihil aliud sane hoe didici, multo saepe difficilius esse ab incertis coniecturis abstinere quam praectpitem in coniectandi periculum ferri. Nec dubito quin et ipse Polenaar mox artem nesciendi in crisi Galana saepius commendaturus sit, poslquam primus anirni coniectantis ardor consederit. Ceterum uidendunh quo sua quemque natura maxime ferro uideatur. In, constituendo contextu praeter apographum meum adhibuimus subsidia, guate in huius praefationis initio indicauimus; in his principem locum ad libri C lectionem imperfectam supplendam uel deprauatam corrigendam tenent eae particulae Institutionum Gaianarum, quae in lustiniani Digestis Institutionibus'ue leguntur. Quodsi quae discrepantiae lectionis in C et in uno alteroue ex illis subsidiis obuiam fiebant,, quae utraeque ad orationis Gaianae indolem quadrarent, codicis C lectionem in contextum recepimus. Ceterum in huno codicem permulta menda influxisse et apographum meum quisquis obiter perlegerit intel leget 5 ) et confirtnant subsidia illa in eis locis , ad quae haec extant. Atque ut omittam neglegentium librariorum calarais non pauca uerborum monstra excidisse, ut omittam uerba eadem ab oscitantihus artificibus uel potius opificibus saepe ad taedium usque repetita, tria potissimum sunt genera mendorum in C, de quibus hic breuiter dicendum est: aut enim compendia scripturae, quae in codice illo archetypo extabant, ex quo Veronensis descriptus est, foede uitiata sunt, aut scholia siue glossemata quae olim in margine uel intra uersus adscripta erant, in uerborum contextum irrepserunt, aut plura uerba propter homoeoteleuton interciderunt. Haec potissi ► num necesse est nosse et animo semper agitare, ubi in emendando loco aliquo difficili atque scopuloso uerseris. Ac certa fere emendatione longe plurimae earum corruptelarum libri C sanari possunt, quae ex scripturae compendiis saepissime adhihitis ortae sunt; certam enim rationem certaque praecepta librariolos in adhibendis notis olim secutos esse constat. Atque cum is codex, ex quo Veronensis descriptus est, illius modi compendiis siue notis abundaretg, factura est ut is qui Veronensem exarauit, cum in eo quod profitebatur non aeque atque antiquiores notarii excelleret, alias notas male intellectas falso explicaret, alias cum similihus notis commutaret. Huius generis corruptelarum plurimarum origines ut monstrarem 5) Conf. Ca prooem. pag. xxix seq. 6) Abundasse codicem archet.ypum, ex quo Veronensis descriptus est, scrip urae compendiis cum per se palam est tum ipse dixi in prooemii apogl.,pho meo praemissi » pag. xx his irerbis: ›constat ... archet n pum ea aetate exaratum fuisse, qua artis notandi studia laetissime uigerent.« Dixi aulem fuisse, non esse ideo, quia codex archetypus hodie non superest. Verba mea aliter intellexit I. B. Polenaar in Mnemosyne (nou. ser. uol. w .pag. 413 seqq.), quasi dixissem archetypum eam aetatem antecessisse, qua studia notandi laelissime uigerent. Recle me de notarum in codice archetypo frequentia iudicasse docet 1NDEX NOTARVM apographo meo (pag. 253--312) subiectus. Ix operam dedi in .INDICE NOTARVM sub finem apographi mei (pag. 253-312) typis descripto. Ad huno igitur indicem eos qui nostra editione usuri sunt seseenties in apparatu critico delegauimus additis his uerbis: conf c a pag. . . .; ueluti 1 § 43 (in apparatu critico huius editionis pag. 11 ad uersum 26) uerba praescribit Goeschen postscribit C n , conf. C a pag. 286 signiócant, quam facile fieri potuerit ut pro praescribit per seripturae . compendium exarareturpostscribit, intellectum iri; Si in INDICE il10 NOTARVM (pag. 286 uers. 5. 6) simillimae praepositionum post et prae notae conferantur. Sed haec leuiora; illa uero grauia, quae ad glossemata spectant; de quibus admodum lubrica quaestio est: nam cum scholarum in usum Institutiones scripserit Gaius, neque copiosior ex-- plicatio offendit neque eiusdem sententiae iterata repetitio; alibi, ubi paucis uerbis praeter expectationem insertis s ē ntentia turbatur, cum in libro C multa commata atque adeo longiora enuntiata librariorum ad finem properantium oculis omissa. esse constet, plerique ex eis uiris doctis, qui Gaium ediderunt, maluerunt de supplementis ad orationem Gaiánam redintegrandam adsciscendis cogitare, atque paucis glossis codicem C inquinatum esse cénsuerunt. Sane non nimis pauca ac plurá quam ex eis expectes, quae in prooemii apographo meo praémissi pagina xx breuissime dixi, in librum C irrepsisse glossemata is ^ qui diligentius animum aduertet, cum sententiarum conexu docebitur tuca Institutionum Iustinianarum comparatione, quae in nonnuliis loeis ex Gaio haustis recte glossematis illis carent. Haec adulterina additamenta pleraque singulis uel paucis uerbis comprehensa sunt, quibus glossatores praecipue aut uerborum structuram adiuuare aut sententiae uel uocabuli alicuius uim explicare studuerant; exemplis a me in C a 1. 1. collectis facili negotio alia exempla ex hac editione ipsa addas ; glossemata enim omnia, nisi quae in apparatum criticum relegauimus 7 ), in ipso uerborum Gaianorum contextu his uncinis [ ] saepsimus, conf. e. g. II § 91 etc. etc. 8 ). Potest sane fieri ut plura quam in hac edi7) Pancas illas atque ex parte ineptas rubricas, quas in libri 1 initio (§§ 4. 8. 9. 43. 44. 48. 20. 28) secunda manas (C 2 ) et alibi passim prima manus (uel rubricator) add id it (I § 166 a ; II § 80. 409. 174. 492. 224. 229. 235; III § 139 — aliae rubricae nune legi nequeunt, conf. C a pag. xxvni seq.), quamquam non ab ipso Gaio scriptas esse constat, infra hos uncinos [ ] suis locis in ipso uerborum Gaianorum contextu, ut lectorum commodo consuleremus, retinuimus. 8) Facillime ea glossemata deprehenduntur, quae codicis C corrector (nobis C2 ) temere ex sao ingenio adiecit: ea non modo superuacanea sunt (sic indices et argumenta paragraphorum), sed ex parte per sententiae rationem ne ferri quidern possunt. a tiene seclusimus glossemata in libro C insint, nec uero nefas ducendum est in tanta huius quaestionis difficultate a suscepta semel persuasione discedere; nec tamen multo plura guaro, cum cautissime in . hac quaestione ageremus, non ipsi deleuimus, ex glossematis orta esse certo demonstratum iri confidimus; certe modum excessit Polenaar, cum hac emendandi ratione ita uteretur, ut glossemata sescenties latere suspicaretur. Propter homoeoteleuton multa orationis commata in codice C intercidisse et Collatio atque Iustiniani Digesta Institutionesque docent et dudum intellectt ► m est 9 ). Sicuhi hi fontes in locis propter homoeoteleuton in C mutilatis nos deficiunt, partim uetera aliorum uirorum doctorum partim noua additamenta exempli gratia proposita in « contextum quidem uerborum recepimus, sed nostrum illud solle ► nne seruauimus, ut ne quam grauiorem libri C labem sine adnotatione dimitteremus: omnia quae in C ita desunt, ut ne lacunae quidem signum ullum in C extet, et his uncinis <> saepsimus (conf. e. g. I § 127 aliaque id genus fere innumerabilia) et inclinatis litteris exprimenda curauimus. Ex his quae diximus apparet, quam saepe in emendando Gaio ad coniecturas refugiendum sit. Cum uero ex eis coniecturis, quae post Goeschenum a uiris doctis ad codicis Veronensis apographum Goeschenianum a Bluhmio passim emendatum prolatae sunt, paucae noua quam ipse institui codicis lectione confirmatae, multo plures irritae factae sint, in hac editione ornanda eam fere uiam sequendam esse duxi, quam cum alii praeiuerunt tum Carolus Lachmann caute tenuit. Itaque cum blim syntaxi Gaianae suam constantiam perpoliendo uindicare instituissem, postea in contextu uerborum omnia ea intacta relinquere malui, quae aliquo modo ferri posse uiderentur; oratio enim quamquam a Gajo diligenter formata est, non tamen eam aequabilitatem adsecuta est, quam seuerioribus Ciceronianae aetatis scriptoribus restituere fas est. Accedit quod ad.huc nemo accuratius de eis orationis legibus quaesiuit, quas in reliquis praeter Institutiones libris Gaius secutus est"). Raque (praeter orthographica) in minutiis sibi constantem esse Gaium nolui; 9) Quod Polenaar in hinetnosyne (nou. ser. uol. IV pag. 11 5 seqq.) inuenisse sibi uisus est singulos codicis archetypi uersus fere uudedicenas liberas complexos esse, id frustra ita dcinons:rare conatus est, ut prorsus incredibilibus notarum monstris ea ► aratLnn fuissa codieem archetypum identidem statueret. 40) Initium huius quaestionis nuperrime publici iuris fecit Guilelmus Kalb in Woelfflini Archiv für tateinische Lerilrographie und Grammatik uol. 1 (4883)pag. 82-92 [conf.Kalb, Roms Juristen (4890)pag. 73--88 ;GrupeZeltschrift der Savigny-5tiftuna XVII (1896) pag. 311 --323. XVII (1897) pag. 243 - -$28]. SYPPLEMENTA AD CODICIS ti7?ROXENSIS APOGRÅPIIU STl'DRISVNUIIN1'lt" C( )MPOS V I'i' GVILE_LMVS S'1'VDEMVND 4) Haec Svr p LEMENTA in apparatu critico editionis Gaianae nota C az significauimus. GArvB. XVIII Praeter eos, quos infra commemorabo, locos annis 4 878 et 4 883 denuo contuli has partes codicis Veronensis pag: 22, 12-24; 65, 4. 2. 40; 66, 4-3; 69, 48; 70, 4 -24; 73, 20; 84, 9; 86, 1-8; 87, 20 -24; 95, 4-24; 96, 4-24; 409, 1-24; 140, 1-24; 444, 1-6. 16-24; 457, 4 -24; 458, 4 -24; 171, 1-24; 472, 1-24; 477, 4 -24; 192, 1-24; 499, 4-24; 22'+, 5-7. 40-42. 18. 19; 249, 1-24; 230, 21-24. Versuum fines in apographo ideo parum accurate codici Veronensi respondent, quia paulo diuersa spatia singulis litteris in codice occupantur. Parum accurate typographus aliquot litterarum formas reddidit, ueluti uarias 7 uel y formas (= con-), pag. 410, 24 litteram ultiman), litteram ^1 etc. Altiores quam in apographo sunt lilterulae f et 1. sub uerNuum finem. Paululo inferius collocandae erant e. g. hae litterae: pag. 409, 8 litterae 4 4 a ; pag. 474, 11 Iittera prima; etc. Paulo gracilinres ac minus crassae esse debebant e. g. hae litterae: pag. 23, 44 liltera prima; pag. 440, 1 littera 16 a ; pag. 444, 48 littera prima; pag. 157, 22 tittera 44 a ; pag. 158, 4 littera prima; pag. 249, 6 littcra prima; pag. 249, 8 littera prima. Paulo minus altae esse debebant e. g. hae litterae: pag. 23, 44 littera prima; pag. 65, 40 littera 9 a ; pag. 86, 7 littera prima; pag. 96, 4 littera prima; pag. 96, 16 liltera prima; pag. 4 4 0, 14 litterae tres ultimae; pag. 441, 23 litterae duae ultimae; pag. 157, 5 littera tertia; pag. 177, 3 litterae tres ultimae ; pag. 477, 7 littera 4 6 a ; pag. 177, 14 littera prima; pag. 249, 4 litterae 4 a et 2 a ; item numeri in marginibus paginarum 65. 95. 441 etc. Paulo altiores esse debebant e. g. hae litterae: pag. 110, 1 littera prima ; pag. 440, 24 littera prima; pag. 458, 12 littera prima; pag. 474, 12 littera paenultima; pag. 249, 8 littera 34a. Paululo maiore spatio a littera proxime sequente separandae erant e. g. hae litterae: pag. 23, 15 littera 10 a ; pag. 23, 18 littera quinta; pag. 65, 4 littera 24 a ; pag. 66, 4 littera 30 a ; pag. 70, 23 littera 25a; pag. 86, 3 littera 44 a ; pag. 86, 8 littera 4 6 a ; pag. 95, 2 littera quinta; pag. 95, 12 littera 33 a ; pag. 95, 43 littera 44 a ; pag. 96, 10 littera 26a; pag. 109, 8 littera quinta; pag. 409, 14 littera nona; pag. 109, 46 littera prima; pag. 109, 19 latera 23 a ; pag. 110, 12 littNra nona; pag. 440, 43 littera 22 a ; pag. 144, 21 littera 22 a ; pag. 474, 45 littera 18a; pag. 474, 46 littera 8 a ; pag. 477, 3 littera 34a. Paululo minore spatio a littera proxime sequente separandae erant e. g. hae litterae: pag. 96, 3 littera altera ; pag. 4 58 5 7 littera septima. Punctum paulo altius collocandum eral e. g. pag. 23, 49. ADDENDA ET COR RIGENDA 1) IN CODICIS VERONENSIS APOGRAPHO STVDEllZVNDIANO. pag. VI in ultimae adnotationis uersu (ab ultimo) quinto pro y 2 239, 240 93 249, 250 lege 92 249, 250 93 239, 240 pag. XVIII uers. 22 -25 uerba inde ab ac ne memorabili usque ad quaesiuisse uidetur una cum adnotatione a ) delenda sunt pag. XXI in tabulae laterculo quarto pro 92  93  lega  93  92 239.240 249.250  239.240 249.250 pag. XXVI uers. 42 ante 100, 3 adde 95, 43; pag. XXVI uers. 20 ante 39, 18 adde 17, 3 ? ; 20, 21 ; pag. XXXII in uersu paenultimo dele .e= pag. 4 supra uersum 4 corrector non NAT per scripturae comí 11:! pendium sed uocabulum NATA =_perscriptum dedit pag. 4, 9 et 43 lectio certa est pag. 2, 4 non hoRT . Si. sed hopistX apparuit; fuerit ho t.sl^ pag. 2, 4 pro p le B t Cc 1Tx lege pag. 2, 5 pro ' FU ir lege F . 0 lT plFBlsc1Tx 4) Conf. etiam CORRIGENDA ET ADDENDA in C a pag. aaai seq. xx  - pag. 2, 4 2 pro p U C l S lege , p U C I S pag. 2, 13 et 3, 12 et 3, 48 et 4, 18 lectio certa est ad pag. 5] Postquam ipse anno 4874 nouum apngraphum codicis Veronensis edidi, Bluhme per colloquii familiaris occasionem Kruegero narrauit ea quae in schedis Blulimianis de paginae quintae lectione exlarent, olim a se obiter inspecto codice descripta esse neque adllibenda esse ad orationem Gaianam redintegrandam, eamque schedulam infelici casu in schedas Verona in Germaniam transmissas irrepsisse pag. 6, 7 lecho certa est pag. 6 , 15 in fine interuallum inter er et IN cerco docet non et sed et(iatn) exprimere uoluisse librarium ^ 7 pag. 6-17 haec appa ruerunt : FTS l f) F A F F CeR litterulas i et r supra octauam et snptimarn ab exitu li.tteras quominus ab ipsa prima manu (non a correctore) additas esse sumas, nihil impedit. octauarn ab exitu iitteram, cuius inferior pars fortasse sacra scriptura obducta est, q quarn litterarn a!iquam correctione elTectam fuisse probabilius est pag. 7, 14 et 15 mea lectio certa est; 7, 15 plura quarn olirn ne nunc quidem legere potui pag. 8, 4-5 leáe 1 ) : 1 Cuispom.121:  ,f l  T ? 2 _°--p_3'IS==u=__.  P  1 1 1  1 1 3: _  ____ _-_  ,_ Á =xxx: ; U = - - --- -  -á.+ 3  1 1  1  2  1  1 1  1 4 1 psFFlitUSC= ` ° s f zs_1__ = t e_-o)“_r-  uz =  : 5 óFBFTCS^.mpB^,RF^ = s^ ^ 1 e ^  - ----= - T 1 1 ^ -Y E ^ ^ T-' - i.i  - ^^_  ;^ ^ sF — 4 post octauam litteram non FTEXTINUSFIEIUSFIUS extitisse constat. 1 post IÁTI N Á certum est Sir non extitisse. 4 spatium inter qu et S U (p litteras incertissimas sufficit e. g. 1) Pro cis litteris, quarum lectio nimis incerta est, punctis distinctas litteras adhibui; quarum lectio si fere merae coniecturae debetur, supra eiusmodi litteram punctis distinctam signum interrogationis addidi. 1 -  _  _1 1 1 1 1 1 1  11  1 1 t l 1  1 1  1 -- - ==- –= _ "s °_ ?^ =_` XXX^^_==xXX t 1 %XI ad LUX uel similes litteras capessendas. 2 pro duabus primis litteris possis etiam de unico N cogitare. 2 hic uersus nullo modo a KUpTils incepit. 2 post pmissum Be q ue FSTTUTORl bUS neque FTUTORI B extilit. 3 spatium post alteram 'literam sufficit e. g. ad ioq litteras capessendas. 3 hic uersus nullo modo aut ab p lS C ITU R aut ab ? k g incepit. 3 hic uersus non uidetur in SI uel rl exiisse. 5 duanaquam eorum, quae post UT scripta erant, lectio incertissima est, constare tamen uidetur in fine ante 81 non SU pRx extitisse. £ pag. 8, 6 post 11-217P _ ^ ^ _ = ¡ _ : _^ . nihil amplius scriptum fuisse -^ _ ueri simile est; sane^nullo modo ETbFI F iIIZAXN N 1 CU lx ibi extitit pag. 8, 7 hic uersus ita uidetur a littera maiuscula eminente inDI _ cepisse, ut nouum caput significeretur, uelut ab _  Reliqua murria in uersibus 7 et 8 legi nequeunt. pag. 8, 24 post F R1,1 CY)F N Tl non uidetur p p l =_ ^ ^ ^FT scripturn fuisse pag. 9, 3-46 lege: 3  sFq u l  4 _= i-_=_.;^T =_X:=NOR'mms=e -1X = 1___ __ =---=  5  .LI _q,.__==r =.11mcONS_  _ 6 = _  = 1. -, = NO R I ,]z =. .-- - =T-ry. _ 1  7 _ _  g 8 -___=_ =:^_'-_-^=_'s== ? == t-2NSUXT = =-  IUISROCi• 9  '_ =_^- -=-  - - '=' -,- ^ -- e =  e ^  _  _  p IiBFRTz _ ___---i - ^ --=t -_=w= -__ __ -sis,R=^usl -  ^= : I  T  1 ,o _ O 1-4 sT=_-:scxluRFgRI == _:mmcusc=4 _-_^_T :N us-_ 1T1_ Ti 11 Á TFSO   Rt IOiFRipOTFS==TC^=^^_= =.m^ .- - _ _ ^ _ ^ a .^`-- z =='O_^._^_ ? ^.'ssl1E3FRTUSF1TS= _ ^- _= ° _ =cY3o 42 =_ s = F•- - _  - - - -  ars 43 lusqulRlTlumcoNsecuTusme =Sl_ _ • T =:ll F1TI3oNo • 44 R'xT4NA_1smoR.eNT__ -Rhqu_ _= --__3_p'sFss-o 45 Átiu R q ^ ' = uC: c l7lusqulRiTlumFueRlTCoNsFcU 1111  1131 46 ---= = L ==_ ul z z -=-- BONIS etc. slo es 8 septima ab exitu littera fortasse  fuit superscriptis es litterulis. 9 littera ab exílu 23 a non a fuit. 42 littera sexta non uidetur 1, fuisse. 46 litterae quinta et sexta aut N X aut 14'a fuerunt. 46 hic uersus nullo modo ab TUSCUlUSaTeTIN aut ab TUS C U l x.TFT1 N incepit, quamquam initii huius uersus lecho iucertissima est. 46 ante 1 N SON lS quominus f` T scriptum fuisse suinamus, denuo inspecto codice nihil uidetur obstare; ante 1 N 6ON 1 S non N O N ChOaO perscriptum peruo compendium scriptum extitit pag. 40, 4 et 13 lectio corta est pag. 44, 4 littera ab exitu nona u (u i x p) fuisse uidetur, non o uidetur T aut TT fuisse pag. 14, 20 potest e. g. ab le p Ro u l s u m incepisse, quamquam quinque primae litterae foramine haustae sunt; uidetur tamen adeo inferior pars p litterae in sede tertia superesse. nullo modo spatium sufGcit ad R xy N F,p U lS U Ci1 litteras capessendas pag. 41, 23 earum litterarum , quae Bluhme supra uersum conspicere sibi uisus est, nec uola nec uestigium superest pag. 41, 24 eas litteras, quas solus Goeschen legit, ne nune quidem dispicere potui pag. 1 3, 6 pro a S lege a$ pag. 1 3, 6 septimam ab exitu litteram T fuisse ueri est simillimum is pag. 43, 6 in fine lege aUTCRC possit aliquis suspicari tenuibus illis ductibus supra uersutn ft litterulas significari paá. 1 3, 24 littera decima non T sed T / fuit pag. 4 ls, 4 _ lectio ceda est pag. 15, 3 pro CÁUI T N lege CkutrN possit aliquis suspicari litterula fila supra lineam non C litteram sed aut signum illud indicara, quo nos solemus loquentis uerba introducere, aut illud potius, de quo dixi in praefatione ad C a pag. XXX uers. 5 et adnotat. f); quamquam respondens huic signo alterijm neque 45 3 neque 15, 4 apparet 4 1 3 XXIII ------ pag. 46, 11 leetio certa est pag. 1 7, 3 FU 1T• la eO milla supr a prius uerbum addita lineola scriptum fuisse paene constat pag. 17, 12 lectio certa est pag. 47, 22. 23 lego: 22 Fx tkTtNXrkctuFmRomaN ucnFxcR o mxN xwaN 23 h^,8F6dTeumlNpOTFST^.T:^ (  - 1 ^ xxx Oc)A(x x U) ^ o  c 23 pro priore ( ) Blulame:  Á t • •  pro posteriore ( ) Bluhmo =  f . 23 ante Á , quam littFram non procul ab uersus fine cerio legere potui, potest e. g. p B >,:r fuisse ; post illam litteram uix CR extitit, potest e. g. lu r extitisse, atque inprimis U litterae uestigia tenuia nonnucriquam apparere uísa sunt; sed omnia incerta sunt pag. 47, 24 ne nunc quidem quicquam legere potui; in fine pOTFSYÁTF lectio cum obscuris litterarum umbris congruero uidetur pag. 49, 2. 3. 4 2 neque plura neque certiora quam olim legere petui • pag. 19, 6 in fine FF e T oó lectio certa est pag. 1 9, 8 lectio certa est pag. 19, 21 ultimam litteram C non q fuisse paene constat pag. 20, 1 -3 lege : Sipepeqpiwuscpuxopecrò =- - _ : __--^ •= 8_ u b  _ t t 1 1 _ ft __ i = ^ _^= d o e ri  a  c b c r t 1  g  1 2 proxima post q u FStTU ene latera uix uidetur S fuisse. 3 litterae 47 a et 18 1 incertissimae sunt pag. 20, 44 P 'ex• c lea lectio certa est pag. 20, 20 C ON Tj2.á ► ht eTTUNe lectio certa est pag. io, 24 in fine lege pXTRtser2.1T•1T-g.stClulqRai littera ab exitu undecima incerta est; , attamen multo probabilius est ITXq. quam lT•q, in codice fuisse pag. 21, 4 duae ultimae ex eis litteris, quas olim descripsi , incertissimae sunt; constat post ^ i; = nullo modo s i con u b iu m n (o n) s i t g( u i) extitisse  = pag. 21, 5. 6 lege: 1 1 1 1  1  1 1 i 1 1 1 1 1  1 5 NasclTURpFRFGRiNu__fl^- _ __ -__ _ _ ____ _j_ _-_ ---  6 Fü=s _ _s-a^== •  a FNTIS _ p R  etc. ^ 5 litterae quattuordecim ultimae incertissimae sunt; in fine post uix Tuco, aliquanto , tolerabilior FTUR lectio uidetur. 5 post ^ ^ _ = _ _ _ _ _ nullo modo u F N i T extitit. 6 lilter•arum secundae et tertiae lectio fere cenia est. 6 litterae undecimae lectio incertissima est. 6 ante p aRF N T i S non uidetur i u b e n t(u r) deterioris extitisse pag. 21, 7. 8 lege: 1 1 ^ 1 1 1 1 1 7 Fl,a•le=r- = _ =-__Yr^^T.7:,=r-_- = = =z-  sIpFRFqtINs 8 gFlcoNUBlumNSlTUxoREmY= ^ ^.  pcRcga1 . 7 litterae septimae lechoincertissirna est. 8 shatium inter bUX et p F R sufficit e. g. ad FRITCR litteras capessendas . pag. 21, 9 N XS C ÁT'S'h OC lectio certa est pag. 24, 40. 44 lege: e  1  z1 1 1 1 1 1 1 4 o SÁRtÁ =; _. =N€ =1ÁNA^ m_° s=^-=o= ^.=?^i.C_ _  1 1t}^  -.- 44 i ':Nz.;C_0__^- ^.S_q - -,__  _--`_ 4 0 in fine ueluti a i u FRsÁm uel a i u FRS X fuisse potest ^ pag. 24, 16 post UT non Si exütit sed aut Fxx aut simile aliquid pag. 23, 23 littera ab exitu septima é est pag. 23, 24 littera ab exitu 4 4 a R / est pag. 35, 2---4 lege : zxv 2 ollrngg•quoTFmpoRepiuNIXTINkSRFcloNesco 3 loNlXSÓeÓuceBxTq _._-'= upÁjZ.eNT1s1Ne_ 1 1 • y aT I 4 N1(1nN = =í1^eNÓeÓ_ __ _=_T '°^=`:^___ =_"'=s='-^==Txx ^ '" ^^  _ - :' 2 lectio certa est. 3 litterarum 1 7 a0 et 4 8ae lectio fere certa est, nec uidetur IN pro U 1 legi posse. 4 spatium post a es 1 N eB ÁNTI N sufficit ad p OT •pa litteras ita capessendas, ut •A litterae imminutae fuerint pag. 35, 12 in fine scribendum est 3C 11•T•T>INTum pag. 35, 13 inter TR1 B et mÁ N c 1 p XT1 o N 1 $ paululum uacui spatii relinqucndum erat pag. 35, 14. 15 lege: s i t 14 UeRBlsslpZ^T 45 li B eResTO x x x x = Res[1Tx)Vq 1)TU R etc. 14 non recte rettuli in C a de codicis lectione. 15 'spatium inter eSTO et el/es optime expleatur titteris exq u pag. - 35, 4 9--23 lege : = 19 c1pXR  •= ttsq Ump'Te1^s1m1 1 ^ u1N _^ lc ==_WIm: á_rea 20 ^ ^_ _ _ O:_ =^SUSiN pOTesT1^TFmp1^TRiSFueRIReueR -  .  . ; 21 T_ _ uRTeRT1o.pxTeReummxNclpxTuelelóemuel 22 xllseThoclNusue uTetaemx.Nctp  ma[N] 23 e1pXT= -_1---C(xxcStNlO)Np(cicxx):=T=pkTI2=S=S(Sx1)'-xl'-' dele ea quae olim ad uersum 23 adnotauirnus. pag. 36, 1-12 lege : 1 T 1 1 _:-_'_ :4 1 .1 1 _ xi^--^o.=r.3 ī z - r st _:n  4  5  .7   rs___=._  '8  2 40 ^4 ^.: 1. =-1~ ! - ^ ^ ^ _ - _^" : _ ^''' = ^- C _ ^ ^ - 1 i. = s ^ "s_  _ -^ ^ i"--7 L  1  i  = 42  S= _ =:SSÁF FUFRiN T`=  4 hic uersus [lullo modo ab Ó u RFT incipiebat, nec magis a p u d e u m c u i m a n c i p a tus e s t uerba in hoc uersu uidentur extare potuisse. 4 tertia Iittera uix T fuit. 2 pro CO litterís incertissimis de unico (Y) non uidetur cogitari posse In postoriore paginae 36 par te eorum , quae in Dig. 4 , 7 , 28 et in Inst. 4, 42, 7 tradita sunt, nullum uestigium in codice apparuit pag. 38, 8 ne nunc quidem quicquam dispicere potui pag. 46, - 42 in fine 1 , 11 :PI.) = potius quam t l =_ = _ i= in codice uidetur fuisse, quamquam duae ultimae Iitterulae a - T I lítterarum forma haud longe recedunt pag. 46, 13 initium nunc legi nequit pag. 47, 44 et 48, 3 lectio certa est pag. 48, 13 in fine 1 W P u ej FSS IT• 1 1 B •TAe extitisse ueri est similiinrum pag. 48, 23 in fine lege Ám 1TT _ T pag. 49, 11 septima littera nullo modo e fuit, ac ne 1 quidem ubletur fuisso pag. 51, 4 certo constat in fine post el numquam f scriptum fuisse pag. 51, 23 extremarum litterarurn lecho certa est pag. 52, 46 post ÇPscu['-_ -_ extitisse x UTFCn C ueri est simillimurn; sane constat pro ÁUTFCn non UFRoC scriptum fuisse :^ pag. 52, 17 ante = ^ _ = =_ u = potest u BFRFinauTFm in codice fuisse, non potest Ugej2.FcnUFRO pag. 55, 24 exitum ne nunc quidem legere potui pag. 56, 8 littera dubia, duam olim L=; fuisse conieci, potest etiam  fui.ssre XXXIII * pag. 480, 49 in fine lege  "e-`['N etc.  sextarn harum litterarum T guara S fuisse pauto probabilius uidetur ppg. 191, 7 nunc nihil noui dignoscere potui pag. 191, 10 initio lege F Á iS l[^.]e g _ . (X x 111)I. C_ etc. ad hunc uersum haec adnotanda sunt : 1 0 init. F x Ls 1 tecito certissima L C i est ; pro [ ] Goeschen 1 ; pro ( ) Blulime modo XI: I t 1, modo Mi modo a), u=_; constat hunc uersum neque ab f a l s i s a c r amen ti causa neque ah falsidicis incepisse 1 , pag. 195, 3 initio lege 1. 1 1 ? pag. 212, 5. 6 lege: P 5 m Á N áxT1ÚepoSlTl  1? Flau^kepsocloTuTelke:_ ul,_ == 6 'ÓÁTIaCpoSITIFIÓUcIXFpsoCIoTUTE[XF -r°U pag. 2 1 2, 8 lege: $ N1sRxT1oN emhXBeReN-t9Xp T =_eFoRmuixeueBlf dele adnotationes in C a a me ohm hui.c uersui subscriptas Iila folia, quae in C a his páginarum numeris insignita sunt: 239. 240 et 249. 250 , nunc manu Caroli Giuliarii bibliothecae capitularis Veronensis praefecti bis numeris in s cripta sunt: pagina Gaiana 239 = fol. 93 r (non = fol. 92r) »  240 — fol. 93 u (non = fol. 92u) !1  »  249 = fol. 92 r (non = fol. 93r) »  ^^  250 — fol. 92 u (non = fol. 93°).. Propter hanc numerorum confusionem de condicione paginarum 239 et 250 in C a non recte rettuli. Itaque prima adnotalio paginae 239 haec potius esse debet. Pagina exterior propter remedia Bluhmiana dirficillime legitur. Contra prima adnotatio paginae 250 haec potius esse debet : Pagina exterior propter litterarum Pallorem dil'Gculter legitur. . 239, 14 initio lege . t  c 44  -  ^ ^  ''' B E  a Ni. pxxx^ex .. xx = :--_ _uc^^ut etc. Gaivs.  91*  blCeite etc. P xx$I V ^---^^- 3 li dele adnotationes a me in C a huic uersui subscriptas. inter quartam litteram et be potest e. g. psi scriptum fuisse. spatium 8 S t a inter =- et sufficit ad duas litteras ueluti = __; uix ad 1TÁ litteras capessendas ; nonnumquam supra proximam ante ___ -. w litteram linea, qua compendium signi6cari solet, extare uidehatur, cuius tamen líneae species fortasse fallax est. spatium inter be et cumqutx non uidetur litteris jLxtTCj2o expletum fuisse pag. 240, 23 med. lege pCR1 C UiO Ñ gUC etc. pag. 244, 10 in fine post RCC rz, nihil amplius extitisse multo  tÍ^ probabilius est quarn po litterulas secutas esse pag. 244, 44. 12 lege:  lU 11 v iUS__* ____ __bCS`_ORL U:xiIT:qICTm2BITR'gulrq. 42 pCTlTggulXCON = _Te:T1 pag. 246, 3 lege : _  i 1  _ t _  __  g i  _ 8 ___  _. _ _   --=___ _-^ _ =' =_ TF _` i etc. Iittera septima non U fuit. inter B et xs potest e. g. scriptum fuisse tSCTpOTCST pag. 246, 6-8 leve: :___C_-:±_-_ =tJStoNtsuC tubICt_= =--_ _ _ t p i=_^s_:^ = -  - 7 ^_ _^_ =- _ = ^ -_ = _ ^ -__-_= __- =possFS-t__ -== •-  - ^:_= 1  1 1 1 t  1 = -=:U =: _ ^ = p ^ 8  SIaCN '--: k__ = - etc. 7 duae primae litterae SI magis quam CT uidentur fuitise. finem umbrae inter et n' non nimis bene ad 1 U C N quadrant, quamquam omnia incerta sunt pag. 248, 20 spatium inter pXRTIS e t ÁÓUSUS uidetur fere paulo aptius ad prq quatn ad prgq litteras capessendas sufficere, quamquam omnia nunc incerta sunt pag. 249 (= fol. 92 r ), 6 litterae 20 a et 24 a ap esse debebant pag. 249, 43 liltera sexta i°J est pag. 249, 46 litterae 29 a et 30 a UÓ esse debebant 7 sub litteras XXXV----- pag. 249 dele adnotationetn in Ca a me uersul 15 subiectam ; nana qu litterularum species certe fallax uidetur fuisse; kt i x lectio certa est pag. 250  fol. 92 u ), 4-20 lego: 4 ObbkmÑx-r'xcro  liporuep_trq 2 oNtspoet)px-rurielhiegextueohnixetubucnopp.ohn-r'NeiT 8 ariuslup_xNbigettqlohn1uNgt-r'Ñ - 7-rp_xit U miuduír)ex 4 hIsexusislocucoNomhxBertepxixa--)U 5 qUiBUSbXeniUblenSZYKCONXTilq‘NOrniNlOSIFiUNTjj 6  Futuriu•B•wiNtup_txp_'Ireco,psoctorlbucl:2-„Ir,--1JT-12_1-57 7  s  _u 11'í-:,bhcorqb, 'U 8 TI4OTXNfigNOMING.8-erilkanXCTIITE.1-jeOiCTOppr 9 scrup-rumU . entecreptuRicoueorpfé u TIVe xb e " 10 xlIquiskNexcot q uixerubeut-roilln-iimullx p1,11-re 44 ebic-ri tpsuc y momiNkTimexpium-1-1l uTxlIc ulstq I  1 1  1  111  111 42  COINIOSLIt=e17:=1 ). Z .1 ; x x q,PhlBeT.eT  u xxxx 11 43 rop_bmte,peuRemuehxBeitet-r . rir,-1-c y lic-_ , K . eq-, , x x 14 12,10NOM•ILICIICIOIUeNlytelC- .¡Ne)MINIOSUee  INSUMMXSCieNbUCO - é - eUenele . MiC1751- - eRelleilTOpPoR 45  31 46 47 48 bidopR.Riscomeorri-eRequxsbxcoTavsoNxsstue 48 pmissuPToRistNiusuocxRei-iticeruiipxy/eNTesPx TRoNxspkritoNosiTliBeRos1-2-cpki/eNTespx-rp,oNip2-rIkü 20 NkeueertNexci-Axbui susexegeiu-rpoeNxeoh4Mrinr" Pagina exterior propter litterarum pallorem diffieulter legitur. 1 in fine nihil amplios scriptum erat.  14 ante 1  nullo mudo pl,CTUS scriptum erat. 12 inter S et cwhley spatium apto sufficit ad el• uel 'eluel  uel 'eo uel similes quasdam XXXVI litteras capessendas. 42 kilo quam ?^^.II$ extitisse multo pro - . balrilius est. 12 spatium ante _--= sufficere uidetur e. g. ad FTCO litteras capessendas. 42 ín fine post ^ it-j utrum i extiterit necne, dici nequit. 43 litterarum 32ae et 33 a0 lectio incertissima est; 33a non uidetur U fuisse. 1 4 post ce uix amplius quicquam scriptum erat. 1 7 littera paenultima non N fuit. 1 9 pro litteris 4 5 3 et 4 6 a nullo modo unicum q extitit.  20 in fine prorsus cjissimile ueri est CON iiTITUTAe extitisse pag. 250, 22 in fine lege FACIFNbU(17 _ I -13•u T pag. 250, 23 initio lege ,p(T)ITTXT etc. pag. 250, 24 in fine lege $XTI l i t / 120 - 10 N  neque enim quicquarn amplius post ultimum N, ac ne e quidem ibi uidetur extitisse pag. 254 , 6 (non 251 , 40, ut typographus in C a pag. XXXII dedit) tertia ab exitu latera .4 n 1 fuisse uidetur in adnotatione ad pag. 251,13 priore lege littera 25 a pro latera 27a Praeterea in indice n o t a r u m in eis laterculis, qui notas ad Gaium pertinentes continent, haec corrigenda sunt: pag. 256 dele uersum 23 pag. 257 dele uersus 8 et 9 ibídem uersum 13 lege hoc modo: »uel xs (13, 6; 21, 23) uet ?,,s• (446, 22) uel X s (9, 22;« ibidem uers. 25 pro 459, 4 lege 459, 9. pag. 258 dele uersum 4 ibidem uers. 40 in fine pro U'd12' lege U • g • R• pag. 259 uers 3 lege bonoruni postiesorum 148, 42 ibídem uers. 45. 46 dele haec: C A ü T ea) pro causa 426, 4 2 ; ibidem post uer • surn 21 adde: »a pro C (i. e. causam) 20, 4« pag. 261 uers. 4 dele signa inlerrogationis ibidem uers. 20 (post 19, 2 ;) adde:  ciuis Romamis 8, 4 ;« ibídem uers. 21 lege »C 1 U I S jL0 (Yi • ( 8, 1 ; similiter 9, 9:(‹ ibidem uers. 34 pro  lege 1)," pag. 262 uers. 47 lege: » -cuius (coní. etiam 244, 3) fere in solo libro parto; semel in libro primo = _: _ = cuius, t , 9 , 16 ; coní. « pag. 263 post uersum 9 adde: » inde bIllli/Á(^^IÁN I pro diuus Hadrianus 44, 24--45, 1<< ibídem . post uer • sum 40 adde »inde fortasse a lX I pro diximus 25, 12; 474, 46« ibidem post uersum 4 4 adde ; p inde e l U S b u m pro eiusdem 453, 44« pag. 264 uers. 4 4 ante »212, 4 4 « adde »208, 4 ; « pag. 265 uers. 30 ante bFUFNT' adde: »rnojLIFNTUR 9, 14 pro . morietur, « ibídem uers. 35 adde » , P i Slb(o)á.NT 246, 8 pro possideat« pag. 267 uers. 6 ante 250, 9 adde »249, 4 3 ; ibídem dele uersum 7 wig. 268 uers. 34 adde: "»; Fi l i o falso pro filii 204, 20u pag. 269 uersus 2 et 3 lege : F U F• C a N•= Fufia Caninia (praecedit legis pro lego) 39, 44 pag. 270 post uersum 44 adde : »indo hÍAbjzIAN 1 pro Hadrianus 44, 24-15, 4« pag. 271 uers. 47 dele uerba » I l U N (' 3 1T ^ 250, 3 pro iniungitur,« ibídem uers. 21 pro 73, 15 lege »73, 5« ibidem uers. 28 pro intendenlege »inten-« ibidem uers. 34-35 lege: »16; 250, 9; 226, 24 [pro interesse]) interest; etc.« pag. 272 uers. 4 pro 97, 4 lege »97;14« ibidem uers. 3 post interempto adde »(`P ?)« ibídem uers. 8 pro 56, 22 lego »59, 22« ibidem uersum. 20 lege hoc modo: » IF• (251, 2) uel l e. (250, 22) uel l e (222, 20; 250, 24)« ibídem ante uers. 29 adde :» 1 U jz L S I U Rx N b U C p pro iusiurandum 248, 9;« pag. 273 uers. 36-39 lego: »47) uel l b (249, 44. 22; 250, 2) uel lUb (249, 16) uel IUb (161, 9) uel lUb , (241, 23; 248, 49) uel tud (230, 3) uel IUd• (249,- 8) [uel tub 228, 3; 245, 4. 46; 248, 22. 24) uel 'L id (245, 18) = iudicii. e.« pag. 274 uers. 34 ante » falso« adde: » uel erb 1 « pag. 275 uers. 32 post lege adde »44, 20??;« pag. 276 uers. 2 ante le cUm adde: » teC IS 39, 4 4 pro lege,« ibidem uers. 46 adde : »et 1113» _ liber in subscriptione 1 87« ibidem uers. 23 pro 95, 2 lege »95, 40« ibídem dele uersum 31 pag. 277 uers. 27-28 dele uerba indo ab _(j) pag. 279 uers. 4 post 9, 4 adde »; 9, 8« ibídem post uersum 15 adde : »a - (i), = falso pro missionem scriptum esse uisum est 9, 9« ibidem uers. 36. 37 pro »semel in libro quarto : in libro quarto : 190, 5 el 251, 6 (hoc loco pro non)« pag. 280 uers. 47 (post 248, 45;) adde »250, 2;« (l;(Y) = manu490, 5« lege: »bis Xg%VIII N ibidem uers. 19 lege »inde N g U F .« ibidem uers. 12 lpost 240, 12;) adde »250, g;« ibidem uers. 2425 dele omnia inde ab 1TFCY) c ibidem ue • s. 36 adde: »; conf. eliam nj = nunca pag. 281 uers. 23 pro 212, 15 lege »212, 8. 45« pag. 282 uers. 8 lego : »j J U p^, R e = nuncupare 82, 21« ibidem dele ucrsus 11 et 16 c ibídem post uersum 10 adde »N pro nec 15, 3 (i. e. nec ex nunc correctum 2) « et adde deinceps »N Á = ?? 9, 14« ibidem uers. 33-34 dele uerba inde ab »fortasse« pag. 284 post uersum 12 adde: »inde apTC(Y) pro aperte 186, 8a ibidem dele uersum 46 pag. 285 dele uersus 1 et 2 et 22 ibidem uers. 19 ante 200, 48 adde: »20, 3; « pag. 2S6 uers. 25. 26 pro »uno tantum loco (136, 15) « lego: » nusquam« ibidem uers. 29 ante 141, 5 adde » 136, 15;« ibidem uers. 40 lego , p C U Rem pag. 287 uers. 23 lege »PVBLIVS MEVIVS« deletis uncinis ibidem uers. 37 ante 37, 2 adde » 35, 4?;« pag. 288 uers. 33 lege »inde pp .p jS (250, 17) uel pR•  (250, 8) uel pRRLS (228, 24) uel mur ( (236, 9)  praetoris; « pag. 289 uers. 19 lego: I U C 1 S (2, 12) [uel pu C l S (2, 17)] prouinciis « pag. 290 uers. 18 dele numeros 230, 7 o ibídem post uersum 24 adde: »q pro -que 185, 5« pag. 291 uers. 30. 31 dele q • usque ad »18, 6; itero« pag. 293 uers. 8 adde • »; conf. etíam 28, 9« ibidem dele uersus 23. 24. 37 ibidem uers. 25 post 18, 14 adde: »; 168, 24« ibidem uers. 33 post quo adde »34, 13; 68, 10« ibídem post uersum ultimum adde: »__ pro quoquo 22, 9« pag. 294 uers. 10 pro 92, 6 lego »92, 6. 16« pag. 21,5 uers. 4 (post 6, 12;) adde »9, 16; « ibídem uers. 24 dele »; q pro quod 218, 9« pag. 296 post uersum 4 adde: »q falso pro quia 218, 9« ibídem uers. 30 (ante 58, 14) adde »9, 10 ; « ibídem post uersum 38 adde: » q O = -guando 92, 8« pag. 297 uers. 17 pro 52, 22 lege »55, 22« ibidem uers. 21 post 178, 9 adde »(??)« ibídem uers. 33 dele »34, 4 et« It XX XIX pag. 298 uers. 8 post 230, 22 adde »; 250, 13« • ibidem uers. 9 pro 109, 25 lege »109, 5« ibidem uers. 24 adde: »; 1 2STlTUF l L e 244, 5« pag. 299 in fine adde: »p_ u ÁO = rei uxoriae 212, 5. 6 conf. R•u• re uxoria p« pag. 300 uers. 40 ante 11, 15 adde »9 12; « pag. 304 uers. 3 dele »el 173, 42« ibidem uers. 4 post 103, 7 adde » et 79, 23« ibidem post uersum 6 adde: »s falso pro est 153, 23 « ibidem uers. 29 ante F x(Y) l t l Ás adde: » P'S t falso pro possunt 162, 9« pag. 302 uers. 2 post SC• adde »uel S•C (20, 1)« pag. 303 uers. 34 adde »; 250, pag. 304 uersum 2 ita lege: Er (i. e. stipulatus est) ibidem uers. 49 lege: » T• _ -ten2, 4 ( h O ftT• S l x) ; fuerit hojZT•slX« pag. 306 uers. 8 dele »28, 44; « ibidem uers. 41 (ante 179, 2) adde »177, 5;« ibidem uers. 20 pro »47. 18« lege »17-48 « ibidem uers. 31. 32 dele omnia post cornmittitur ibidem uers. 39 dele omnia post itur; ; pag. 307 dele uersum 1 et uersurn 6 pag. 309 uers. 1 adde: »et TOT pro testamento 9, 8» pag. 310 uers. 6 lege ,p U C l s ibidem uers. 36 initio lege u•B•¡Z• (250, 6) pag. 314 uers. 4 lege : » U • p_• falso pro u • B • r t • 250, 7» ibidem uers. 27 post 59, 12 adde »(??)« ibidem dele uersum 30 pag, 312 uers. 8 pro 224, 14 lege )228, 48« pag. 314 uers. 35 (ante certae) adde: »apertae 212, 8 ;« pag. 315 uers. 21 post 246, 3 dele signurn interrogationis pag. 317 uers. 25 post quererla etc. adde »20, 2; « pag. 349 uers. 30 post possit adde »126, 15;« ibídem uers. 32 ante »et 404, 47« adde: »et 250, 16 (uenierit [pro uenerit]) « pag. 320 uers. 36. 37 dele omnia post »460, 8-9« pag. 323 uers. 42 pro 59, 9 lege »57, 9« pag. 324 uers. 32 ante 86, 43-44 adde »46, 12 ;« ibidem uers. 33 (post 204, 2;) adde »242, 6» ibidem uers. 35 ante 404, 43 adde »56, 24;« 4-2 (jZefTipioNls)« XL APPENDIX FRAGMENTA INTEIiPRETATIONIS GAI INSTITVTIONVM AVGVSTODVNENSIA AD RECENSIONEM AE:1'IILII CHATELAIN EDIDIT PAVLVS KRVEGER. R. Codicis Augustodunensis 21, qui continet Cassiani Institutiones a librario saeculi VII scriptas, nonnulla folia rescripta esse primus obseruauit Guil. Libri 1 ) nec tamen uidetur eruisse, quid antigua scriptura contineatur. primum ea de re nuntium attulit Leopoldus Delisle 2 ); nuntiauit enim uir clarissimus ab Aemilio Cljatelain in folio 1 00 codicis Augustodunensis agnita esse uerba Gai 4, 45 aliae . . . factu ra . unde spes orta est Gai librum nobis in foliis rescriptis huius codicis seruatum esse 3 ). foliis autem accuratius e g aminatis apparuit falsa spe nos elusos esse: non Gai Institutiones, sed earundem Institutionum Interpretationem antiguiore codicis scriptura contineri Chatelain agnouit. Quarnquam igitur thesauri ab ipso inuenti aestimatio ualde deminuta est, Chatelain ab opere instituto non destitit, sed qua est acie oculorum et arte vetustam scripturam explicandi, difficilem taediosumque laborem ad finem perduxit. ac ne in hoc quidem substitit: rem ipsam in Interpretatione expositam adeo adsecutus est, ut hiatus contextus plerosque felicibus coniecturis expleret. De indole Interpretationis alibi egi 4 ); hoc loco de condicione foliorum, quibus ea seruata est, et de lectione eoruro pauca praemonenda sunt. Codicis Augustodunensis folia 97-410 ad Gai Interpretationem pertinent, praeterea quattuor folia antea furtim ablata, iam redempta et in Parisiensem bibliothecam publicam translata 5 ;;. ex his XIX foliis (folium 98 bis numeratur) folia 103-1 10 pro parte legi possunt; in foliis 98 et 101 non apparuerunt nisi 4) Catalogue general des manuscrits des bibliothéques publiques des départements I (1849) p. 17. 2) Léopold Delisle, Les vols de Libri au séminaire d'Autun. Paris 4 898 (Extrait de la Bibliothéque de l'École des charles LIX pag. 379 sqq.). 3) conf. Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte uol. XV pag. 365. 4) In -ephemeride not. 3 laudata vol. XXIV pag. 405 sqq. 5) Bibliothéque Nationale N. a. 1. 1629 fol. 17,-20. XLI panca uerba (§ 79. 80), in reliquis foliis antiquae scripturae uestigia iracertissima sunt. foliorum 404 et 409 paginae rectae, folii 108 pagina uersa recentiore scriptura vacant; cadena in folii 105 pagina uersa media desinit. librarius litteris quas uocant semi-uncialibus usus est; locos tamen ex Gai Institutionibus exscriptos, ad quos spectat Interpretatio, litteris maiusculis distinxit 6 ). idem passim scripturae compendiis usus est isdem fere, quae in libro Veronensi comparent. Sex paginarum contextum Aemilius Chatelain in annalibus, quibus titulus est Revue de philologie, uol. XXIII (1899) pag. 177-181 publici ittris fecit; reliquae paginae ut in quarta huius voluminis editione a. 1899 ex schedis viri clarissimi primum ederentur, idern singulari liberalitate concessit, nonas quoque paginarum iam editarum (fol. 104, 105, 108°, 1091 lectiones mecum communicauit. praeterea earundem sex paginarum imagines arte photographi eEfectas mihi transmisit, quarum ope script.uram libri antiqui cum lectione edita couferre mihi licuit. duobus annis post Gai Interpretatio ex parte gtiasi nouam speciem induit curis . duorum Italorum Contardi Ferrinii, cuius praematuram mortem lu;emus, et Victorii Scialojae. qui uiri postquam beneficio Aemilii Chatelain omnium foliorum imagines photograpbicas consecuti sunt, diligentissimo harum imaginum examine instituto eo peruenerunt, ut hiatus prioris editionis plurimas explerent lectionesque iam editas multis locis emendarent. 7 ) his Italorum studiis adiutus nouam Interpretationis editionem a. 1903 paraui 8 ), quae infra paucis immutatis repetitur. Folia autem antiqui libri non integra in Cassiani Institutiones translata sunt, sed ut formae reliquorum foliorum adaequarentur,. cum margine exteriore pars scripturae resecta est. lacunas contextus inde exortas intra uncinos quadratos hos [ saepsi • alias lacunas imperfecta euanidae scripturae lectio reliquit. 6) conf. § 66. 79. 80. 96. 97; in § 97 errore librarii initium Interpretationis eodem modo distinctum est. 7) Bullettino dell' Istituto di diritto Romano XIII p. 4 sq. 8) Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte vol. XXIV p. 378 sqq. A = codex Augustodunensis A  eiusdem codicis lectio secundum u. d. Chatelain A Í = lectio Italorum Ferrinii et Scialojae A k = lectio nostra foliorum 104, 105, 108 v , 409r [ ¡ hí uncini saepiunt lacunas, quae margine foliorum resecto ortae sunt stellulis H . -) litterae singulae quae perierunt indicantur. ^.. ¡I:. i [LIBER PRIllI VS.] fol. 107T  § 4   Liben', qui cum patre inpetrauerunt Romanam ciuitatem Gat. 1,93 propter patris [petitionem], 1 ciues Romani sunt non propter patris condicionem, sed propter beneficium [principis;, I nam nisi modo imperator indulsisset, peregrini essent.  5  2  Quid si solus pater inpe[trauit ciuz] Itatem Romanam? non liberi sunt ciues Romani. nisi specialiter dicat: pe[to  I I — cri  mihi et liberis meis ciuitatem deferre dignemin [i. eui si im] lperator indulserit, ^ient etiam liberi ciues Romani.  4 o  3  E rgo uides, quod se[  ] I ciuit  t eor   eg  ciui  tionis  propter patris condicionem mani sunt ****r [  ] ^ in   debet  re iste pater [  ] I  15  ciuitatem Romanam specialiter debet p[etere] 1 eum  potesit  *** [  ] fiet (?)  e  20  ü0' - -adbe[  ]I—m(?)  a^ai -  le be i ciues Rondum qui ,  ] ^ r. tamen e[  ] I cadunt I tur (?) ab imperatore  beneficium trib[   dare, sed 25 [spe]ciale ius le [  ]Cper .,.,.,.,...,.,.....,... ^ 5 nisi] nisi eo Mommsen II 6/7 non liberi] liberi non ser. I) uersum 6 suppleuit Chatelain II 7 peto suppleuit Chatelain: estne pa[ter]? 8 cri A l , rescripto? Itali mihi A i : et suppl. Itali 9 uersum suppleuit Chatelain 11 18 tionis A c , erit? A i II 4 4 sunt ****r] A i , sunt — A ^^ in A c , inperiall aut inperator  ndum A i , diem Ac II 45 iste pate[r] A i , ille pater 20 ***I fortasse eor aut ca. A' II 22 le be] [specia]le be[neficium]? Itali II tur] t' (= tur aut tus) A' II 24 r.] = rescripto? Itali: sequuntur dubia uestigia li aut in qut Ai II 26 [spe]ciale Itali, —cale A c j] le Af, li ? A i II 27 per A', p A c : paulloost per sequuntur litterae en dubiae üsque suprascriptum est poterit A. si maior essem , prius deliberassem, prius quaesissem n[ec Gai. $, 4 63 heredita] item adiissem; modo per inconsultam aetatem temere ad[ii. peto] in integrum restitui. hoc, quod dicit extraneus, potest minor su[us dicere], ( si temere se miscuerit bonis paternis.  5 28 Quod si maior [ fuerit] 1 extraneus qui adierit uel suus qui miscuerit se bonis, [in integrum] restitui non potest, omnimodo tenetur oneribus hereditariis, quia deest ill[i auxili] um, nec potest maiori, nisi exhibeantur interdum iustae causae, [in in]itegrum restitui; nec eni i n nzaioribus I  gene-4o rale beneficium d[  ] tor quidem hoc contigit. 29   Quidam , cum maior esset aetate, contra opin[ionem] 1 adiit hereditatem, quam putabat non esse damnosam. ideo [puta]'bat eam non esse damnosam, quod aes alienum in occul[to eral]. I emerserunt plures creditores, coeperunt pro-15 ferre t[abulas] * cum debitum fecit apparere hereditatem damnosam. [heres, qui]  maior adierat, tenebatur. dedit loor ergo preces impera[tori, ] II [  j non sit quod fuerat, meruit speciale rescriptum, ut recedel[ret] ab hereditate. 30Ita dixit: ignorans, cum lateret aes alienum, [adii] here-2o ditatem, postea emersit grande debitum, apparuit damnosa [ea hereditas.] ergo a te peto, ut liceat mihi discedere. concessit ei imperator. 31  Hoc ergo I [exem]plo hodieque, si tali re procedis, possumus dare consilium, ut  [suppl]icetur. nam facile im-  25 petrantur ab imperatore ea quae iam ab [aliis] impetrata XLIX isl 1111; res¡im. us. OaW — 110 i mioor ' no), nt'• nulo ^ }1 ;.  uersus 4-3. 6-8 expleuit Chatelain ^^ 2/3 et 4 timere A ^ 4 suus u dicere Itali, suus uti Chatelain j1 8 hereditatis A ° ii quia A i , quod A 0 9 exhibeantur (?) A i , exhibuerit A 0 11 10/11 [in in]tegrum restituí  lSís i ^°  nec enim maioribus (sic A l dubitanter) generale (sic A', —ale Ae) n ^ f 0';  beneficium d[  ] tor (tor? A i , tor uel eos A 0 ) quidem (sic A e , quid In ,  haec si recte ab Italis lecta sunt, uersu 10 requiritur maior: hfl;;^`' Gaius tamen magis ad imperiale (uel speciale, non ad generale) beneficium ducit 11 contigit (non contingit) A c jj 12 opinionem Chatelain; fortasse opinionem damnosam scribendum est uersus 44 - 17 suppleuit {^  Chatelain ji 4 6 * cum A i , cum Ae jj 4 8 non sit quod fuerat A e ,  uerat 3 /!^'  Ai, sic uel  dierat A k : unde possis restituere [quia] 1 [debiti ignarus P^' r ^^'^ -  a]dierat II 49 recederet ab suppleuit Chatelain il 2 0 ita] interea Chatelain Ira' tl .  adii suppleuit Chatelain 1 . 22 ergo A", om. A c II 24 exemplo Mommsen,  j1  ^ lra^^'.  [--  110 ]plo Al,  ipto ^ (unde rescripto hatelain),  iplo uel ];  ipto A" II si tali re procedis A e , si tal (?)  cedit A i , si tali r*pcedi* 1 1!  A": si talis res procedit Ferrini ji 25 supplicetur ófommsen, [—]icetur ¡^ir o  A0 A k , [—]icet A i jj 25/26 impetrantur Ferrini, imperantur A 11 26 imperatore ea Chatelain, imperatorea A j! aliis suppleuit Chatelain 11 im- ^ Q p,li  petrata sunt Ferrini, iniperata sunt A k , imperatur quod Ae. 10'  Gaws.  * ** • 2,186 , iPteS .es! -:^^^, 111 .  ,:~^bere^(a ,^ 1uP 10 lereS, sem /11 111, :4111, rel 111J ...J1^ ^o1Gl er ; ;,  ehoi '411 i ^ ite i Gi bl g^'r¡ ^ Fhi i^0;se^d^ • n n 11 ^ k ^ 1 eliá ^ adl 11q 1 ^. ' 1: 0 1; sunt: aliud est nouum beneficium petere, aliud est id pel[tere, Gai. 32 cuaius extant exempla. Nam per gratzanz factura est, ut si maior [sit qui] licet per ignorantiam omnimodo heres fit, ei discedere ah hereditate 1  cum habet. propter quod exemplo eius alii possunt in integrum restitui a praetore. s 33 Ergo ubi [is mi]nor est qui adiit uel qui se miscuit, per praetorem uel per praesidem prouinciae potest 1 [in integrum] restitui; sed qui maior est, sine beneficio principali non poterit in 1 [integrum restitui neque] auxilium exorari ei heredi secundum ea quae tractauimus.  40 34  [Extra]nei, qui habent potestatem, quamdiu uolunt,Gai. tamdiu protrahunt 1 [adition]em hereditatis. et quid interea facient creditores? quid illo tempore 1 [ f ebat] interea de 35 sacris, quorum magna erat obseruatio? Ideo qui testaGai. menta faI[ciunt, s]i scribunt extraneos heredes, dant eis cer4 tum tempus 1 [ad cer]nendam hereditatem, quod est tale: 4 6 TITIVS HERES ESTO CERNITOQVE I:V DIEI[BT'S CENT]VM. SI NON CREVERIT, EXIIERES ESTO. 36   Ista dicitur cretio propter id 1 [tempus quod] datur ad deliberandum, hoc est ad decernendum. ideo 1 [cretio dic]itur, 20 quia ad hoc accipitur tempus, ut apud se deliberet et decernat, 1 [an adeun]da sit hereditas. 37   Ergo ubi datur cretio, aut adit intra tempus et uerba Gai. dicit I [eretionis], aut si non dixerit uerba cretionis intra 38 tempus, ezcluditur. Quae autem sunt I [uerba ere]tionis? 25 S1C dicit: QVOD ILLE GAIVS ME SCRIPSIT HEREDEM APEO CERTNO39 QVE HEREDI]TATEM. Nisi haec uerba dixerit intra tempus quod praefiniuit tes[tator, ex]cluditur, etiamsi pro herede gesserit, etiamsi teneat res hereditarias. 1 [quare nisi uer]ba dixerit intra dies praestitutos, heres esse non poterit.  80 2 per gratiam scripsi, per gradus ? A c * g*** A k, sicut? Aí U 8 maior ... 4 habetj maior [adeundo] licet ... 4 hereditate [liceat], cum rescriptum habet proponzt Mommsen 11 5 exemplo eius A k ?, exempla eius etiam A c , exempluna etiam Ai? 11 in integrum restitui a praetore] iir pre A k , pup pre A e , impetrare A i 1! 6 is minor suppl. Chatelain 1 8 sedA c , sed uel si A k , si A i 11 est scripsi, interest A e , i * A k , Al 44 [extra]nei scripsi, [  ] nam A° 11 4 2 aditionem suppl. Chatelain 4 3 illo tempore uidentur transpónenda esse post 14 quorum, cf. Gai. 2, 55 fiebat suppl. Mommsen 11 16 ad cernendam scripsi, * * * * * * * ad Ac 4 7/4 8 creuerit A c A i : possis etia m de creueris cogitare,. cf. Gai. 2, 165 1 19 id A k ?, quod A c I I 21 quia A k A i , quod Ae 11 diliberet A 11 22 an. adeunda suppl. Chatelain 11 24. dixerit * uerba A k H uersus 25. 26. 28 suppl. Chatelain 11 26 sic scripsi, sis A, unde is Itali scrib2cnt` 11 28 ges - serit A^, gessit A i 1129 [quare nisi uer]ba scripsi, [nisi haec uer;ba Itali LI Q1;111,, Et l 1I^  40  Et seire ( [debes quod quan]tum uult testator tempus dat Gai. 21170 le^ s E,  ad cretionem ; et I [quamquam pleri]que testatores centum le°  dies dant, potest quidem et breuius] 1 [tempus dare], potest AIl< a dicere: CERNITO IN DIEBVS X l CEBNITO IN DIEB n S XX. potest et ' m i:^ ^  [longius] constituere: CERNITO ET IN BIENNIO, CERNITO IN ANNO. 1 5 est,"  44 ^ Sed uulgo] datum tempus et consuetum est: c DIEBYS. i o '  42  - Dicit ergo 1 [heres ha]ec uerba: ADEO CERNOQYE HEREGai. 2. 16(s iliu ", fol. 108 r DITATEM. nihil quaeritur nisi de dictione  uerborum. ergo fi, ^  q  ^ ^  g intra tempus ubi dicat non interest, ut tatuen probetur. interim si ea te[ete sepa]ratim dicat, unde potest probare, 10 1 a0i0 ^  quod uerba cretionis dixerit? d[ebet] ergo adhibere amicos, iidi°Im  43 quibus praesentibus haec uerba dicat.  Quod si sin [e ereGai.2.167 Dlet°aa,  tio]ne scriptus fuit, haec uerba cretionis dicere non cogetur, 9ui lesw "  sed p[otest etianz pro] herede gerendo adquirere hereditatem. 14 oteisl  44  Quid est pro herede gerere? ani[naum] habere capiGai.2,166. I es: tii  endae hereditatis. ergo si aut rem teneat aut praesentibus  467. I NON 111 ,   [a7raicis] dicat uelle se heredera esse, satisfacit aditioni 45 hereditatis. Nam duobus [mo]dis ab extraneis heredibus r ,1 datul;j  aditur hereditas , aut cretione aut pro herede gere[ndo] ; tioki t  cretione, ut uerba dicantur; pro herede gerendo, ut osten2o el ^  dat se animum [ha]bere capiendae hereditatis. sed heres crol is, qui cum cretione scriptus est heres, n[isi uerba] cretionis dixerit, heres esse non poterit. qui autem sine cretione i' eloed''  scrip[tus est], uel cernendo uel pro herede gerendo potest `tioms il'  adquirere hereditatem.  23 el; 10111 ''  46  Ex hoc [ista] nascitur differentia : qui sine cretione Gai.2,169 DEa c 11 : 1; ;  scriptus est heres, potest medio t[enzpore] repudiare hereemp usC í l ' :  ditatem et, si semel repudiauerit, paenitentia [actus] redire ,de ¢°10  ad hereditatem non poterit. ^,'ba 1^0;', ^  47  Quid est repudiare? nolle ca [pere] hereditatem, con3o traria destinatio, repudiare. quomodo destinatio cap[ien]dae hereditatis adquirit, sic destinatio contraria, hoc est uoluntas , " - ` 1.  non cap[ien] di, tollit hereditatem. k le^ sl co ^'.:; . ;  48  Qui sine cretione scriptus est, si uelit heres esse, est lila ^^  heres, et [si no]lit heres esse, perdit hereditatem; nam quod 3s ' sd ` '^^^s °  49 nudo animo adquiritur, nudo an[Zmo] amitti potest. Vbi Gai.2,1 ss ltli  f `ul4! I a, ^ 1 . 1 ; l,^^ a 1pPl f G p '^ l i ^ 0, 0 'i/, `ip, ^ QGF ,l14 C^ V,.^;íj^'á ^^ ¡b' ^ IpCC 4 debes suppl. Ferrini i1 uersus 2. 3. 5-7. 15. 17-1 9. 21. 23-34 suppl. Chatelain Il 5 et del. II 8 de om. A. li 9 tamen; t m A, testamentum Chatelain, cf. Gai. Apograp um pag. 308 II 10 tecte suppleuit Mommsen unde] dum ser.? II 11 adhibere Á k A i , adhibet A. c II 1 2/1 3 sine cretione Chatelain 44 etiam om. Chatelain II 20 gerendo om. A II 21 sed heres A c : expectes contra si 22 nisi uerba mecum suppleuit Scialoja ii 23 non] nec A c 11 34 uellit A. am ---^- LIi autem cum cretione scriptus est heres, non aliter excludi-Ga11,46$ tur, [quam si] tempus transiuerit cretionis, quod a testatore praefinitum est. sicut enim [ad]quirere hereditatem non potest, qui cum cretione scriptus est, nisi si uerba dixe[rit] 6 cretionis intra tempus, ita non aliter excluditur, nisi exierit Gat.2,16g, 50 dies cretio[n2s]. Ergo si medio tempore dixerit se nolle 469. esse hereden], nihil ei praeiudicar[e potest, nam] repudiare hereditatem non potest, quae cum cretione deferatur; si adhuc [su]perest tempus cretionis, potest uerba dicere et adquirere hereditatem; ubi autem [sine] cretione scriptus est, 40 si semel repudiauerit, postea per paenitenti[am] redire non poterit. 51  loe etiam circa eos seruatur, qui ab intestato [úo]canGai. $,169 tur ad hereditatem. qui ab intestato uocatur, sicut aut cer' i nenl do aut pro herede gerendo fit heres, ita et con-15 traria destinatione potest am[itte]re hereditatem. 52   Vbi cretionem accepit heres scriptus, non diu potest Gai.2, 466 t[ra]here aditionem; nam aut cogitur intra tempus adire aut excluditur, s[i non] adierit. qui sine cretione scriptus est, Gai. 2,467 fol. 1 os r tamdiu potest deliberare, quamd[iu] II [--]r uoluerit, tempore 20 53 non urguetur. Sed hoc ipsum nocet credi [tori]bus. transierunt centum dies et adhuc iste dicit se deliberare; [transí]it annus et adhuc dicit se deliberare; tempore enim non ex54 clu[ditur]. Ergo si uoluerit post quinquaginta annos adire hereditatem, expec[tabu]nt creditores exitum, nam nihil pos-25 sunt hodie facere: dura ille se [dicit] deliberare, conuenire eum qui nondum adiit non possunt, bona proscrib[ere non] possunt, quia adhuc incertum est, quin habeat defunctus succes[sor]em. quorum enim bona proscribuntur? eorum qui sine successore mori[unt]ur.  so 55   Ne ergo hoc incommodum creditoribus obstet', solet praetor adiri [ab i]psis creditoribus, ut ipse constituat diem heredi scripto uel qui [ab in]testato uocatur ad adeundam hereditatem. et dicit praetor: lu[beo] illum heredem intra centum dies deliberare, an debeat adi[re hered]itatem; sciat 35 autem me creditoribus permissurum bona [ill] a proscribere, ..,_  ^ ......... . ...^.^ - lacunas huius paginae expleuit Chatelain (( 4 nisi si A k , nisi A^ Ai (^ 7 praeludicare Mommsen, praeludicari Chatelain  repudiauerit repudiauit A i ( redire A, adire mauult 1lfommsen (( 44 uocatur Chatelain, uocantur A 11 15 fit heres ita et A (Chatelain secundis curis hace legit omnino recte) (( 20 [—]r  [  ]s A i ? i( 27 proscriber(e non] A i 28 quin A^, quin uel en A' (Í 36 [ill]a Chatelain, hereditaria Itali. LIII si intra tempus non adierit. * * Hect el diutius deliberaGai. 2, 4 67 m 9 ll  [—Jet.  lU B4'f.  56  Itaque intra tempus quod a praetore praefinitum est  0 1  omnimodo adire [de]bebit aut si non adierit, bona proseri-  a tiop 4 ` ,  bentur; et quod dixit Gaius, prout mo[de]ratus fuerit ipse 5  pu( 1 ,  praetor, ita tempus constituitur.  stur  57  Ecce habes re[me]dium, ubi sine cretione scriptus est Gai. 2, 4 70  /14  uel ubi ab intestato uo[ca]tur ad hereditatem. quodsi cum  • t US cretione scriptus est heres et longum [tepus] accipit, inter-  J1fe ^i  m dum  ere nisi *** in biennio, in bi[en]nio ex4o  1,1  pectabunt creditores, utrum adeat ille hereditatem, [an]  [une°°,,  excludatur. non aliter enim e gcluditur, nisi tempus quod ieu! al.  a testatore praefi[ni]tum est impleatur. 58  Quod ergo facere non possit, qui cretionem non habet,  et o°aii  [ad]eo potest facere, qui longam cretionem habet? at potest 15 interpellari [a c]reditoribus, ut ipse praetor moderetur tem-  ° Pmel;  pus adeundae hereditatis et di[ca]t: nisi intra tempus adierit,  adira°c  permittam creditoribus bona proscri[ber]e.  iplusK:  59  Omnis cretio certum numerum dierum habet. nam  fem ^a, testator [cum] dat cretionem, non simpliciter dicit: CER1\ITO, 20 1  .'aOsiQiUGi  sed dicit: cER[1Y]ITO IN DIEBVS TOT. necesse est ut exprimat  i 1711  numerum dierum. alio[qui]n non est cretio, si non dicat TOT  floUfi  DIEBVS. ergo omnis cretio certum [n]umerum dierum habet. l  a ^;  60  Duplex nomen est cretionis. nam quaedam cretio [d] ici-Gai. 2, 474 ipUS  bil ^^`  tur uerborum certorum dierum, alia dicitur uulgaris cretio. 25 pi  ,,  interdum [c]retio sic datur: CERNITO IN DIEBVS CENTVM ; SI NON coaueo^^^ fol. 4 0 6, 61  uniuersitas, ubi hereditas directis uerbis  Gai.2,247 relinquitur sing[  ] legata singulas res relinquit. 11 sed  Gai.2,250 uniuersitatem in omnibus res[  ] dimidiam uidetur resti-  30 1-3 ** licet ei d. delibera[—] et ita quod A c : estne ita: scilicet si d. delibera[uer]it itaque?i 4 [de]bebit ,A. i ?, [—]atur A c II 5 mo[de]ratus fuerit d i , mo[der]atus fuit A C JJ 8 [uo]catur .A. i , [uoc]atur A c JJ 9 pro accipit malim accepit II 40 lacunam Mommsen ita supplet: [in biennio iussus cerniere, nisi [cernit] in biennio, Itali sic: biennium accipit, nisi cernit in bienno 4 2 non aliter enim A c , nam aliter non gi , ji 4 4 possit posset  45 [ad]eo Itali, [id]eo Chatelain II ¡acunas uersuum 46 - 26 suppleuit Chatelain II 22 alioquin scripsi, alio[Ak]n uel alio[*] enim A:, alio [modo] enim Chatelavn II si non ^ i , et nisi 25 uerborum del.; Mommsen emendat uerbo II 29 talia fere desiderantur: sing[ulae res, ubi per] JJ 30 res[tituit et qui] dimidiam supplet Mommeen: unde Itali emendsznt i p omnibus rebus uidetur restituere et qui dimidiam restituFt, ^l CREVERIS, EXHERES ESTO. iB LIV f tuere. ergo etsi dicat: BOGO, V[T heres VICB SIMAát PARTEM MERE— Gai. 23250 DITATIS RrSTITVAT, uniuersitatis di[citur f eicommissum;. I  ^^ ^, 6 2  Vniuersitatis dicimus, id est iuris, eo ipso, quod pars  ,(^ aliqua [her e ditatis res]Itituitur q  rerum pars  ,^  et e contrario si sin[gulas res] 1 relinquat, id est si sin5  1 gillatam relinquat, etialn si totum [patrimo]lnium, non dicitur  i o uniuersitatis fideicommissum, sed sin$ularum [rerum fidei-  t3 commissuma]. I  G ' 31 63  P  postea , quid intersit ínter uniuersitatis fidei-  1' ^h a1 commissum et singularum [rerum fadezcommissum] . 1 qui tres i o agros habet in patrimonio suo et dicit: TITIV[S HERES ESTO, deinde a],dicit: ROGO TE, VT CVM ADIERIS HEREDITATEM, ILLVM ET ILLVM [et illum AGRVlIt] IiESTITVAS: licet paene totum patrimonium reliquerit, [non dicitur] 1 uniuersitatis fideicommissum, sed singularum rerum fideicommissuma. sed si pars] 1 -15 aliqua hereditatis relinquitur per fideicommissum, dicitur 6/ uniuersitatis [fideicommissum. Yoca]lbitur alias heres directis uerbis institutus, alius fideicommissarius * * [  ] I hereditatem, non partem hereditatis.  . 65  Fideicommissarius non potest suo iure adi[re hereditaGa1.2,25I tem], 1 sed debet ab herede petere. et hoc est quod dicitur 24 uulgo, fideic[ommissum non in usur]patione esse, sed in petitione, nec bona debet usurpare, sed [petere] 1 debet ab herede, ut hereditatem  ade[at et] 1 restituat ei fideicommissum. nam heres instituitur directis 25 uerbis [  ] j petit hereditatem, sed suo iure potest adire et adquirere si[  ] 1 h * * ** aut fideicommitti h  bona fide qui  1 nam heredes non facit nisi directa institutio, sed interdum is quidem erit 1[ oco heredis] 1 fideicommissarius, interdum erit loco legatarii. 30 66  Apud ueteres autem neque loLco heredis erat] neque loco Gai.2,252 legatarii, sed loco emptoris. plene ergo ex[plicabimus], quemlacunas uersuum 4. 2. 4 - 6. 1 2 suppleuit Chatelain II 4 post restituitur expectes quamuis minima rerum pars relicta sit II 9 ante postea lblommsen supplet quaeris 13 e[t illum agrum restítuas Itali II 15 rerum] A % rerum id est agrorum a A' II 4 8 institutus a. fideicommissarius ad supplementum a me propositum legerunt  **] sed n A i ? II 4 9 non .A c , n Ai II 20 lacunam suppleuit Chatelain II 2  A', fidei[  ] A c II 23 [petere] debet ab h. ut (ut incertum) hereditatem  ade(uel adi)[at et] Itali, debet reliquis omissis  26 post uerbis expectes fere ideoque non uel neque ab alio (sic Italin 27 adire et A i , aut directe II 27/28 h*** * aut — qui] sic A c , h et . . . . sib A'? II 29 ante sed nescao an talia interciderint: ergo fideicommissarius restituta herey dilate no n fit heres, cf. Gai. 9, 454 II is 4 e , o nz. 4i. qu iJi LV ',IN 1/14111  admodum apud ueteres loco emptoris fuit, et guando hodie Gai.2,25t ^ el ^  fid[eicommissarius loco heredis est] 1 quando loco legatarii. \  TVNC ENIM IN VSV ERAT El CVI [RESTITVE]BATVR dI llsi„  HEREDITAS NVMMO VNO EAM HEREDITATEM [DICIS ^ pl I ^,  CA VSA VENIRE] .  5 ^, ^ l I^i  67  Sicut superius diximus, fideicommissarius apud ueteres hl'  nec heredis lo[co out nec] i legatarii, sed emptoris. nam , úr  qui rogabatur hereditatem res [t2^tuere], 1 apud ueteres ad- /" 94  hibebat quinque testes libripende[mque et ima]lginaria uendi188 & ,  tione uidebatur uendere hereditatem illi f[ideicommissa7 • io; lo biil, 1 fol. 4 o6 r unde] 1 loco uenditoris heres ipse, fideicommissarius loco empolum 1  toris era[t et stipulationes] l[interpone]bantur inter heredem et ideicom .  fideicommissarium, quae solent interponi ínter uenditorem hip  et 1 [empto]rem, ubi institutus heres uendit hereditatem. im II  68 Nam quando heres hereditatem deferre 1 [* * gen]eraliter 4 5 rees d  quia onera hereditaria apud eum manebant et, actiones i Úe^  ut quid- -11 hetk.  quid uenditor hereditario I [nomine] soluerit bona fide  I[ —]rit emptoris nomine  20 ]t esset **** debet   debeat sed distr— 1 ^.,,....,...,., ue4c¢;,I, 4 ^, 4 et] etiam A ii 3 tuno ... 5 uénire sunt uerba Gai ii 3 [restitue;ban- (^b  . tur (n littera expuneta) A ;i 7 nec A c , neque Ai il heredes A iI lacunas ' uersuum 7-9. 42.15 suppleuit Ciatelain !l nam . A e , namque A i I l 8 res[t.ii1 ^ tuere] A c , rest[ituere] A' II 15 diferre A II 46 quia A i , quod A c 11 manep^ ^'^ bant  A i ,  A c et actiones  action— [I 47 post actiones Itali sup- '^^` `'^ plent: ° ei et in Kiffi Kiffi dabantur, ab emptore ita stipulabatur 11 49. di Ai, c  ' A  20  torio A ii  21  t esset » *» * debet A l , —  II  emptoris  em ^dt^ p / esset  A c  22 debeat  distr A i ,  Ac ^, s ^ Ai li  sed  123 se ^^- II 24  et  A i ,  le  test stipulabatur  emptorió 44 c ,.  ^, il  [  ] i^ pon A c : ante spondes Itali ita A i  25  A l , [  ] emptor  II  spondes  sei iu^s, supplent uerbis II 26 condemnatus [fueris ueI bona] fide solueris Ai, ( o  f 1tií0 i ú ^ ^f{ 1 condemnaberis [»bona] fide solui A° 11 28/29 soluero illis A i , solui A c 1 29 atur. Ai, ec Ac. di [  ]se et stipulabatur quidquid uendi l [  ]test  emptor ita: stipulor a te, interrogo te sollemnibus ¡ [  ] spondes   25  quidquid hereditario nomine condemnatus 1 [fueris uel bona] fide solueris   '[conclemna]tus fuero in iudicio, bona fide sol - uero illis privatim iis semper de 1 [  ] atur   , manifestum esse debitum ^ [  ] litigare Gai^,$52  ( [  d* soluero.  ! 69  Ideo hoc dicit ne per iudioem supponas hoc ( [  ] / modo * creditor ** dicat ***** soluis hereditatis no;[mine —]d condemnatus fuero uel 1  reddi 1 [  ]5 stipulabatur et emptor hoc modo: si quis creditor hereditarius 1 [  ] proponere actionem  defensionem suscipere  sponl[des?  ] * postea  creditori ego soluam * 1 [  ] et postea agam contra te: suscipe defensionem in rem 1 [  ] fueris aut r  4 o  si uictus fueris  1 [  s]ustineas ** non sequetur, ut onera hereditaria    I  70   [* ** e] contrario fideicommissarius interrogabat heredem: quidquid hereditario nomine 1 [exege]ris, mihi dari spondes? 15  1 [heredi]tarios proponere actiones facturum esse spondes? * t* e 1 [  ] rem in rem  siue non ille exigat, sed mihi teneatur, 1 [  a]ctionem cedere  sed hae 1 [  ] t interponi inter heredem et fideicommis2o sarium. ideo apud ueteres loco empto;[ris erat].  71  loe ipsum postea uisum est emendatione indigere  1 [  ] heres autem pure heres  batem erga 1 [  ]ibus hereditariis ei donabant   [  ]ieci fideicommis25 sarium et dicebat: ueni, suscipe causas   fol. 4 03v  [unum uel duo folia uiclentur periisse] 71 a quarta ex beneficio senatusconsulti Pegasiani tamen dicit Gai.2,257 illam d[  ] 1 etiam hereditatem, ut non sit ei necessaria ipsa quartam dare [  ] ( aius prospectum, cum antea 3o 1 [  ] litigare A c , [  litigare A i ( 2. 3. d * soluero ideo A i , de A soluo induo A c (( 3 per A', p— c (( hoc i , h— A o (( 3-5 hoc [  ] modo * creditor ** dicat ***** soluis hereditatis no[mine —]d Ai, h—[—]— nudum te hereditate  soluis hereditate —[—] A o (( 5 uel 1 A c , úel * A' (( 6 et emptor hoc modo A i , ex hoc et dolo malo A c (( 7. 8 quae post action lecta sunt, debentur Italis 9 et A i , nec A c () 40 fueris aut r A^, t**cer* A i (I 12 ** non A i , ei non A o II hereditaria A i , hereditatis A o (( 17 actiones A i , actionis A o , *hke A' (( 18 rem incas siue A c (( 49 cedere A i ,  Ac (( 20 sed hae A i (I 21 suppleuit Chatelain (( 23 heres a. p. heres A e , * at pu— A i (( 24 batem A c , *atem A i ; el  , ** A i ((25 ieci A c * * * Ai1( 28ex uelet Ao((tamen Ai? tam  (( 29 d  etiam (et * A i )] possis templare damnosam esse 30 quartam dare A i , quarta ** dere Ac Í( aius A l , alus A c : estne [me^- bus? (J cuco] c A: estne q (= quam) ? )Q^^ ¡1. I ^'+ LVII prospectúm est senatusconsulto Trebell[fano--] I inter  Gai.2,257 72  n. ueli ** * * ** tim adit [  ] 1 postea introductum est Pegasianum, ne post * * * * * ** rentes [  ] 1 tenem liberi **** um senatusconsulti Pegasiani ** de quarta [  ] 1 72 sibi inutile retine  1 tur hereditatem] esse sibi suspectam adeat fideicomm [  ] ^  tus heres autem non dicat hereditatis [  ] 1 partem nolit adire heredi[tatem] 1  (72)   5  adi [  ] + Gai. 2, 258 -- fideicommissum fuit, ut si heres 4o heres d[icat ius esse aditionem, us prae[tor * uel] 1 praesidi  heres 45 institutus [  ] 1 puta potest dicere: ille scriptus heres rogatus est mihi res[tituere; heredi](tatem; suspectam sibi esse dicit. ego paratus sum [onera] hereditatis in me suscipere. meo periculo adeat et restit[uat hereditatem. si] 1 coactus heres adierit hereditatem  restituerit heredi20 tat[em --] 1 erre [  ] 1 restitutae res hereditatis  loco hereditatem rogatus est restituere, non quod suspectam -- [  ] 1 et nolit adire  25 coactus sit adi[re coac]Itus adire maneat obligatus, huno reddere heredita[tem cons]ititutum est, ut ita transeant actiones, ac si ex Trebel [liano resti] l tuta esset bereditas  Pegasian[  ] 1 et respondemus , ex senatusconsulto Trebelliano action es 30 $ n. ueli A e , n ui A i II 3 interadductum  post iud' iuirrentes (antea iud'um rantes) A e , postea liceret r*entes A' 6 adi Ai, /l e II 7 dicat sibi inutile fideicommissum hereditatis A i ,  fideicommissum  8 partem retine A i , parte remi  ji 40 tur A' 14 heres d[icat h ; ] Itali 42 tus etiam adltion Ae, ius esse aditionis A l : et periculosam eius esse aditionem, adeat fideicomm[issarius praetorem uel praesidem] supplere possis 14 prae[torl uel] suppleuit Chatelain 11 17 lacunam suppleuit Chatelain U 18 paratus] rogatus A p 20 coactus A 1 ,  Ae II hereditatem  restituerit h. A l , i  tatem A e 22 erre A l ,  Ae 23 hereditatis A i , h  Ae H loco — A e :11 24 suspectam A i , suspecta A c 25/26 nolit active coactus sit adi A i ,  Ac  28 [resti]tuta esset hereditas A ► , .Q. c II 29/30 pegasian (--) et respondemus A i , et rmus Ae. transfere[ndas si con] i pulsus heres a fideicommissario adit Gai. 2,25s hereditatem et restituet is[tam  ] 1   onera [  ] 1 quartam, sed omne ius hereditatis transfert, et senatusconsulto P[egasiano] 1 ideo locas fit, quia non habet quadrantem beneficio testa[toris]; 1 totam 5 enim hereditatem rogatus est restituere fideicommissario; [suspectam] I dixit et noluit adire  ipsius [  ] 1 fol. 103T quantum ad fideicommissarii contention.em et permisit institutus [  JIU [  ] erit scriptus heres, ipse quidem omnino emolumentum non rel[tinet], sed omne ius hereditatis transfertur 1 o ad fideicommissarium, ita ut actiol[nibus tene]atur uel habeat 73 obnoxios debitores hereditarios. Nam ipso 1 [senatusconsulto Pega] siano  a praetore coactus hereditatem heres adierit et restitui[erit hereditatem, t]ranseant actiones, ac si ex senatusconsulto Trebelliano restitua;[tur.  ] non est 4 5 locus Trebelliano, sed ex Pegasiano ista fideicommissa ` [  a]c si ex Trebelliano restituta esset. 74   Vides ergo, quod si unluersitatis] fideicommissum rogatus sit restituere , id est hereditatis partisue 1 [eius] non retenta quarta, tum cogitur adire hereditatem, etiamsi I [c2crn zo singulae] res relinquantur, non cogitur, sicut si legatum sit singularum 1 [  ]itur heres adire, ut det legatario, et si singularum rerum sit 1 [fideicommissum. alit]er ergo in uni75 uersitatis fideicommisso placuit propter uoluntatem. Quod I Gai. 2, 259 [  ] est de eo herede, qui ex asse scriptus est, etiam 25 de eo qui pro parte 1 [scriptu]s heres rogatus est restituere hereditatem s  ex un1 [cia roga] tus sit restituere, ex ^...,.,.,...,. 4 suppl. Itali heres A i , adire * A° 4 transfert A c , transfertur A i  5 habet q. b. testa[toris] totam enim Itali, habetur ex-  [  ] tot  Ac II 8 permisit institutus A i , primis  Ac h 9 quidem A c , quod A i 10 transfertur A^, transfert A L ,l 12 senatusconsulto Pegasiano restituit Chatelain 4 3 post [pega]siano A c legit postquam (?), uix recte: expectes cautum est, ut si II a praetore coactus ad umbras litterarum restituerunt Itali 11 45 post restituatur supplere possis: in hoc enim ^^ 16 ista fideicornmissa A', ista fictio A c . . ista hereditas trans[fertur, a]c expectes  49 post partisue (sic A i , om. Ac) desiderantur fere talaa: [eius uel retenta uel] non non A i , * A^ ^ 21 res relinquantur A i , te reliquant  cum singulae supplent Itali (` 22 ante heres expectes rerum non cogitur (cogitar suppleuit Chatelain) II et] expectes item II 23 [alit'er Itali, [—J re A c II 25 est Ai, e A e : quod [autem dictan]] est Itali malim quod [autem cautum] est  27 s  ] dimus ut si . Itali 11 ex un[cia xoga;tus suppleuit Jllommsen, '11r. O», LXv unus] detur iudex, sed et plures, non erit legitimum, sed Gai. 4, 4 09 404 imperiale. Et e contrario [ui bonorum] raptorum abtio praetoria est; sed si apud unum iudicem ciuem Rolnanum [et in u]rbe uel intra primum urbis Romae miliarium Romanus ciuis [aget contra ciues Roman] os litigatores, erit 5 legitimum iudicium. 105 Vides, quod non qualitas actio[nis effi]cit aut legitimum aut imperiale iudicium, sed numerus et locus et condicio [personarum, ut dixi]mus. ea causa interest ínter legitima iudicia et imperiala.  40 406   Hace si tenetis, iam [uidetis, quod] in legitimo iudicio Gai.4,106. ipso iure actio consumitur, in imperiali iudicio numquam '1°7 407 [ipso jure consu] mi potest. In legitimo ludido non omnis actio consumitur, sed ea sola, quae habet [intentionem per]- sonalem in ius conceptam : nam est et in factura concepta. 4 5 4 08 Dicis: SI PAR[RET TE DáRE] OPORTERE TOT MILIA uel ILLAM REM et QVIDQYID TE DARE FACERE PRAESTARE OPORTET; ista est per109 sonalis [actio in ius] concepta. Nam ubi in rem actio proponitur, non potest consumi legitimo [iudicio  ] quomodo: SI PARRET ILLVM FYNDVM MEVM ESSE EX IYRE QVIRITIVM * * * et 20 egeris in legiti[mo *** II ** , non consumís actionem. tamdiu enim potest tibi competere actio, quamdiu domi[nus es, nam] recte dominus quandoque dicit: íSI PARRIiT ILLAM REM MEAM 410 ESSE EX IVRE QYIRITIYM. [******]*111 litigans audiatur in i udiciis diuersis post primam actionem * er * [******]** opponi-25 tur exceptio reí in iudicium, hoc est si adhue pendet iudicium, [* * * * * *] um deductae, si iudicata in legitimo iudicio, rei iudicatae de [******] * iudicatae ******le. 4 et del. I I 2 et e contrario A c (secundis curis) 11 4 [u]rbe A k , urbem A c (j 9 personarum ut dixi suppleuit Chatelain, * * * * * * A 11 ea causa] ea * (e ?= causa) A k , ratio A c 11 4 4 haec A k , hoc A c H 4 3 ipso iure consumi]  mi A k ,  si A e  actio in ius suppleuit Chatelain 11 4 8 nam A, non sed , ut legerunt Itali ubi in rem actio proponiLur A k , uerbis in rem ali opponitur A e 1¡ 49 consumi legitimo] consumile legitimum A h A i , consimile legitimum A c 11 [iudicio actio] J. Willems 11 20/21 * * * et egeris] ait (?) et eger A k , 1. tit. et egeres A °, licet et egeris A i 11 21 ** non] p (uel qs), Id non A k , tam. (= tamen) non A i ?, um non A e 22 nus es suppl. Dareste, nam addidi propter lacunae spatiuna 11 23 rem om. A ii 24 3,m A l , em A i , mus A c : L ne iterjum supplet Mommsen, [ne autem id]em Itali 11 25 *er*] fere A c , *er i Ak **opponitur A h , e opp. A c , ei opp. A i i{ 26 exceptio ... 28 deductae] 11lommsen haec deletis uerbis rei in iudicium ita sanare studet: exceptio, hoc est si a. p. i., [rei in iudici]um deductae; possis haec quoque templare: exceptio rei in iudicium [deductae, uel rei iudicatae], hoc est si a. p. 1., [rei in iudici]um deductae 11 27 in legitimo iudicio rectius abessetji 28 *(ante iudicatae)] in A^, u A k ?, uel Ai. QÁIV B.  ** ** 444  Sunt et actiones quae dicuntur in facturo , de quibus Gai.4,4 od. iam [locuti s]umus. Et in factum actio non consumitur, quia 4" quod factum est infectum fieri non potest. puta [deposit] i acti0 eSt in factum: SI PARRET ME DEPOSVISSE APYD ILLVM GAIYM SEIYM ILLAM REM [NEC REDD] ITAM ESSE DOLO MALO ILLIVS GAI SEI, 5 CONDEMNA ILLVM. numquam ex eo quod [actum est in]fectum 41.2 esse, cum deposuisti, . potest. Venis et dicis: sI PARRET MB DEPOSVISSE. [deinde] dicis : quod semel factum est, infectum fieri non potest, si quid opponitur tibi ex [ceptio, quod í`]am res iudicata est uel in iudicium deducta est.  40 44 3 Ergo neque 'i n factum [actiones] consumuntur neque in rem, sed solae actiones personales, quae habent [in ius concept] am intentionem. 414   In imperiali autem iudicio numquam actio consumitur, sed semper 2 locuti sumus restituit Chatelain et A c A. k , etiam A. 1 [deposit]i A i , [  ] e A c II 6 actum] factum Chatelain 11 8 deinde suppleuit Mommsen 11 9 si quid nescio quo modo corruptum est II exceptio quod iam restituit Chatelain II 45 post semper talia desiderantur: exceptione re i iudicatae uel rei in iudicium deductae opus est. 45 EPIMETRVM TH. MOMMSENI. Ut patres nostri laetati sunt recuperato Gaio, ita nobis quoque similis sors evenit, sed ita similis ut gemma carboni. Gaius ille redivivus iuris Romani notitiam universam illustravit formamque eius apud nostros commutavit; ex hoc Gaio non Gaio ad vetustam doctrinam vix quicquam accedit, sed prudentiae labentis condicio aliquatenus declaratur. Codex Augustodunensis ipse optimae notae est Galo Veronensi nequaquam inferior, scriptus compendiis iisdem, orthographiae ita probae , ut a vitiis inde a quarto saeculo receptis immunis fere manserit. b et y nusquam permutantur, e et ae 1), i et e in vocabulorum terminationibus 2 ) raro. Aetatem eius generis librorum ut prudentiores vix audebunt definire, ita reputanti, quod ex gestis de Theodosiano recipiendo intellegitur, medio saeculo quinto notarum iuris usum licet imperitis odiosum nihilo minus adhuc viguisse non a y ero videbitur absimile circa ea tempora huius codicis librarium vixisse; post ea vix crediderim antiquam consuetudinem ita incorruptam duravisse. Sed a librarii arte et excellentia auctoris infantia et exilitas ita abhorret, ut Pseudo -Gaius Augustodunensis in mentem nobis revocet Baviorum nostrorum poemata chartae munditie et typorum nitore ipsa se irridentia. Gaium Veronensem et Augustodunensem qui comparat, intelleget huno hominem non sapiisse ultra unum auctorem suum, quaeque in eius commentariis invenit simpliciter et commode exposita, reddidisse inanibus repetitionibus ita refería, ut verba cumulara, res obscurarit; cuius tractationis insigne exemplum est dictio facta infecta fieri non posse in brevi enuntiato ter repetita (e. 111, 1 0. 13. 112, 15). 1) LVIII, 8 hereditarie  LVI1I, 23 . pene -- LXII, 2 sep'e. 2) i pro e: XLIV, 9 [dec]orionis — XLIV, 24: [adoptiojnis — XLVII, 3: hostis -- LVI11, 8: partis — LXIII, 6 ciuis --- E contrario e pro i: XLV, 18. XLVI, 2. 8: parentes -- LIV, 29: heredes -- LIX, 29 neces — LXI, 24 :.sponsiones — LXII, 28: praosides. L%VIII Rerum ignorantiae, cuius documentum certissimum est Latini iuris tractatio (c. 6. 7), quasi esset ius civitatis Romanae imperfectum, respondet verborum ordinatio. Sententia quae dici possit per totum tractatum nulla reperitur, nec tam male scripsit horno quam abhorret totus a stilo qualicumque. Nego per litteras ullas eiusmodi commentarios effici potuisse; scholas habemus et ipsas non bonas, magistrum dicta sua crebra iteratione pueris inculcantem, pueros ore sibi tradita fidelius guara felicius in pugillares referentes. Inde per totum tractatum auctor adloquitur modo unum auditorem (venis et dicis p. LXIV, 4 4; similiter p. XLII, 10. XLVII, 18. XLIX, 11. LII, 28. LXI, 49. LX1II, 14.. 23. 27), modo plures (tenetis LXIII, 18; similiter p. XLIII, 8). Item etiam saepius orationem interrumpit quaestionibus directis ad audientes (XLII, 6. XLIII, 21. XLV, 15. XLVI, 12. XLIX, 25. L, 9. 24 . . 30. LI, 14. LII, 4 5. LIII, 4). Similiter non raro eum de quo agitur introducit utentem oratione directa (XLII, 7. XLIII, 4 9. XLIX, 9. LII, 20. LIII, 4). Quae omnia redeunt ad usurn scholarum. Denique scholis ita exceptis recte conveniunt loci interpretati auctoris hic illie interspersi et forma litterarum diStincti. Recuperavimus igitur institutionum Gaianarum editionem alteram auctam et pessumdatam ; nam quamquam uno loco (c. 56) qui eam curavit Gaium nomine citat et particulae quoque illae ex commentariis ad verbum relatae declarant nequaquam hoc eum egisse, ut Gaianis suos commentarios substitueret, nihilominus quod legitur c. 94: quemadmodum tutor aut curator efficiantur ficiantur in primo commentario relatum est eo ducit, ut hi praeceptoris commentarii discipulis tamquam Gai ipsius apparere debuerint. Eius retractationis alias reliquias nullas superesse non mirum est; certe prudentes Alariciani quamquam Gai institutiones aliter atque reliquos iuris Romani tractatus male mutarunt, non Pseudo -Gaium hunc, sed genuinum conciderunt et elumbarunt. Nec magis monstri nostri particulas Iustiniani doctores receperunt. Nihilo minus apud eos ipsos fortasse buiusce operis aliqua memoria reperitur. Auctorum index digestis praemissus cum inter Gai opera recenseat ` aureon pcpAía évzá; excerpta inde sumpta inscripta plerumque ` rerum cottidianarum sive aureorum' (prior titulus solus praescribitur fragmentis insertis libris digestorum XVII— XXII; alter solus fragmentis insertis libro XLIV) multa in digestis inveniuntur, sed ex solis libris prioribus tribus; aureoruln quattuor posteriores in ipsa compilatione non comparent. ` Áureos' certe Gaius ipse rerum quotidianarum libros non appellavit, sed nomen id posteriores operi multum lectitato impo- LXíX suérunt. Eo magis mirum est, quod eorum aureorum libri quattuor posteriores plane evanuerunt. Iam cum in indice auctorum illo adsint `institutionum Rt(3Xia TGaaapa', non adsint rerum quotidianarum libri, crediderim labente aetate et tres harum libros et institutionum quattuor circumlatos esse sub titulo communi aureorum septem, substituta in his recensioni genuinae editione tamquam secunda scilicet Augustodunensi, Tribonianum autem eiusmodi exemplari usum pro sua prudentia tres libros priores adhibuisse, quattuor posteriores prae genuinis recte sprevisse. loe si probabiliter posuimus, censequens est Pseudo-Gaiani operis originem non revocandam esse ad Aeduorum sive Augustodunensium studia liberalia aetate imperatoria passim celebrata, quamquam nihil impedit, quominus codex Augustoduni repertus scriptus quoque ibidem sit in usum antecessoris cuiusdam vetustae eius academiae. Origo ignoratur; sed recte commentarii eiusmodi aurei conveniunt saeculis collabentis imperii Romani aureis et ipsis appellatis apud aequales, apud posteros iure infamatis. % , GAl INSTITVTIONVM COMMENTARII QVATTVOR INDEX PRAECIPPARVñi NOTARVM QVIBVS VSI SVMVS C = codex Veronensis resol iptus C 1 = eiusdem codicis manus prima C 2 = eiusdem codicis corrector primae manui fere coaeuus C n = idem codex in eis locis, ubi notis sollemnibus compluribus uel singulis usi sunt librarii C a = codicis Veronensis apographum Studemundianum (anno 1874 publici iuris factual) C a3 = supplementa ad codicis Veronensis apographum Studemundianum anno 4 878 et 4 883 a Studemundo Veronae collecta et huic editioni praemissa { ) his uncinis quae circumscripta sunt, a C absunt lacunae signo nullo relicto [ ] his uncinis quae circumscripta sunt, tradita quidem sunt in C, sed abesse debebant Avg. = Interpretatio Augustodunensis jpag. XLII sqq.) Coll. = Collatio legum Mosaicarum et Romanarum Epit.= Epitome Gai, quae extat in lege Romana Wisigothorum Dig. = Digesta Iustiniani Inst. = Institutiones Iustiniani. Alia uide in praefatione, • I § 4---3 (COMMENTARIVS PRIJi VS.) Cod. Ver §  {I. DE IVRE CIVILI ET NATYRALI.] Omnes populi, quj legjpaá. 1 bus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim commun.i omnium hominum jure utuntur; nam quod quislque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium est uocaturque ius ciuile, quasi ius proprium ciuitatis; quod 5 uero naturalis ratio ínter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur uocaturque ius gentium, quasi quo jure omnes gentes utuntur. populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utitur. quae singula qualia sint, suis 4 0 locis proponemus. 2 Constant autem iura populi Romani ex legibus, plebiscitis, senatusconsultis, constitutionibus principum, edictis eorum qui ius edicendi habent, responsis prudentium. 3 Lex est quod populus iubet atque constituit. Plebiscitum 4s est quod plebs iubet atque constituit. plebs autem a populo eo distat, quod populi appellatione uniuersi ciues significantur connumeratis etiam patriciis; plebis autem appellatione sine patriciis ceteri ciues significantur; unde olim patricii dicebant plebiscitis se non teneri, quia sine 20 auctoritate eorum facta essent; sed postea lex Hortensia pag. lata est, qua cautum est, ut plebiscita uniuersum populum § 4 usque ad 8 utuntur _ Dig. 4, 4, 9; § I= Inst. 4, 2, 4 § 3 índe ab 16 plebs autem — 4, 3 significantur conf. Inst. 4, 2, 4. 4 rubricam addidit C 2 , conf. C as II 4 - 3 Omnes--quod quis suppleuit Goeschen ex Dig. et Inst., quamuis tribus uersibus in C explendis haec uerba uix sufflciant; conf. C a II 4 proprium C, proprium ciuitatis Dig. Inst. (j 5 ciuitatis C, ipsius ciuitatis Dig. Inst. 7 populos C Inst., o771. Dig. II . 8 populus C, et populus Inst. N 40 utitur] conf. C a pag. 306 p sint C, sunt Inst. fi 18 etiam Inst., et? C, conf. Ca pag. 267 uers. 10 II 20 quia] conf. C a pag. 295 1121 auctoritatem C. I § 3-4 4 4 tenerent; itaque eo modo legibus exaequata sunt. Senatusconsultum est, quod senatus iubet atque constituit, id5 que legis uicem optinet, quamuis fuera quaesitum. Constitutio principis est, quod imperator decreto uel edicto uel epistula constituit. nec umquam dubitatum -est, quin 5 id legis uicem optineat, cum ipse imperator per legem 6 imperium accipiat. <   ). ius autem edicendi habent magistratus populi Romani; sed amplissimum ius est in edictis duorum praetorum, urbani et peregrini, quorum in prouinciis iuris4 o dictionem praesides earum habent; ítem in edictis aedilium curulium, quorum iurisdictionem in prouinciis populi Romani quaestores habent; nam in prouincias Caesaris omnino quaestores non mittuntur, et ob id hoc edictum 7 in his prouinciis non proponitur. Responsa prudentium 45 sunt sententiae et opiniones eorum,, quibus permissum est iura condere. quorum omnium si in unum sententiae concurrunt, id quod ita sentiunt legis uicem optinet; si uero dissentiunt, iudici licet guara uelit sententiam sequi; idque rescripto diui Hadriani significatur.  20 8  [II. DE IVRIS DIVISIONE.1 Omne autem ius quo utimur uel ad personas pertinet uel !I ad res uel ad actiones. et pag. 3 prius uideamus de personis. 9   [III. DE CONDICIONE 11OMINVM.1 Et quidem summa diuisio de iure personarum haec est, quod omnes homines 25 1 0 aut liben' sunt aut serui. Rursus liberorum hominum alii -41 ingenui sunt, ahí libertini. Ingenui sunt qui liberi nati sunt; libertini, qui ex justa seruitute manumissi sunt. ^..^.iv^.n.v^.vw^..n^.i..^i•.,^.^.  ^..^..^.^. .r...vv.r.^,^r..-^..-^,^,v..w^^" § 4 usque ad 2 constituit -= Inst. 1, 2, 5 11 § 7 usque ad 4 7 condere = Inst. 4, 2, 8 11 § 8 usque ad 22 actiones = Dig. 4, 5, 4 ; § 8 = ^ Inst. 4, 2, 42 1 1 § 9 = Dig. 4, 5, 3; Inst. 4, 3 pr. 11 § 44 inde ab libertini = Dig. 4, 5, 6; Inst. 4, 5 pr. 3 Contitutio C n (( 6 optineat ex optineatur correctum C, conf. Ca pag. 306 (1 legan C i , léges C 2 ?, conf. C a pag. 276 11 8 ante ius intercidisse edictorum definitionem coniecit Huschke, autem delet Morrsmsen 44 quaestores C 2 , quaestore C i 11 4 6 et opiniones C Inst., delet Eisele 17 concurrant C 11 48 optinet ex optinetur correctum C 11 4 9 uellit C sequii sedqui C n 11 20 resscripto C n , conf. Ca pag. .298 11 significantur C 24 rubricara addidit C2 11 autem C n Inst., omis. Dig. 11 22 et Mommsen, set uel sed C n , ac Inst. 1123 uideamus de personis C, de personis uideamus Inst. 11 24 rubricam addidit C211 et quidem summa C, summa itaque Dig. Inst. 11 diuisio de iure personarum C Inst., de iure personarum diuisio Dig. f 1 28 libertini qui C, libertini sunt qui Dig. Inst. 41 roaf, Thf CCC, dtdicü (^ ! 11-+9 Glos ' i ^'3jol 1 hi^ I N 8 d modo  d dCSlos ,:  um armi ^ GáCia ;, ddl iorpi i^1 ^i si ^ ^o^erb ri sil Ca CSCh :^  co°^^ctii E 1 9 áo 11  o r ,^^ g i, si4 3pcm ;^ 11 5q 0 ^r^ i^ oPtis 141 oordA ^1l0i nc sq 11  I - § nianumittat. sed et fila() causae, quas superius in seruo minore xxx annorum exposuimus , ad huno quoque casum de quo loquimur adferri possunt, item ex diuerso hae causae, quas in minore xx annorum domino rettulimus, 40 porrigi possunt et ad seruum minorem xxx annorum. Cum 5 ergo certus modus manumitteiidi minoribus xx annorum dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, euenit ut qui xiIII annos aetatis expleuerit, licet testamentum facere possit et . in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen si adhuc minor sit annorum xx, 10 41libertatem seruo dare non possit. Et quamuis Latinum facere uelit minor xx annoruriñ dominus, tamen nihilo minus debet apud consilium causam probare et ita postea inter amicos manumittere. 42  Praeterea lege Fufia Caninia certus modus constitutus 45 43 est in seruis testamento manumittendis. nam ei, qui plures quam duos neque plures quam decem seruos habebit, usque ad partem dimidiam eius numeri manumittere permittitur; el uero, qui plures II quam ^ neque plures quam pag. 44 xxx seruos habebit, usque ad tertiam partem eius numen 2o manwnittere permittitur. at ei, . qui plures quam xxx neque plures quam centum habebit, usque ad partem quartam potestas manumittendi datur. nouissime ei, qui plures quam c nec plures quam D habebit, non plures manumittere permittitur quam quintam partem; neque plures (  25 >tur: sed praescribit § 39 superius' § 19 u § 40 = Inst. 1, 6, 7 § 42 inde ab lego ^ Inst. 1, 7. 4 superius] superius id est C, sed id expunctum est 5 minorem Goeschen, minorum C n , conf. C a pag. 29811 6 uiginti Inst., xxx C annorum C, annis Inst. II 9 heredem Inst., herede C II 40 annorum C, annis Inst. 1114 possit Goeschen, potest C latinum ex uel latinum correctum C1142 nihilo minus supra tamen ita additum a C, ut uideatur librarius tamen nihilo minu§ potius quam nihilo minus tamen uoluisse 15 fufia Inst., fufia? ex fufidia correctum C; conf. Acta Philolog. Wirceburg. ( 1 868) pag. 127 II 4.9 ei Goeschen, si C quam x neque plures om. C1, add. Cz 9 20 nimeri C p 23 datur] udatur? (non ttdatur) C n , conf. Casi! 24 nec plures quam D om. C ! , add. C 2 ita, ut utrum post an ante habebit haec uerba collocanda sint, non liqueat manumittere] ei manumittere C 25 (luan)] quam ut? C neque plures J atur C, neque continuatur Mommsen: uidentur tamen nonnulla intercidisse, quae ita fere supplere possis: neque plures (quam D seruos habentis mentio in ea lege habe)tur; fortasse in archetypo habelatur pro habetur scriptum erat. II 26 praéscribit Goeschen, postscribit C n , conf. Ca pag. 286. • ( h ivr.  1 I" $ 43-46 I^ax, ne cui piares manumittere liceat quam a. quodsi quis unum seruum omnino aut duos habet, ad hanc legem non pertinet et ideo liberam habet potestatem ma4.4 numittendi. Ac ne ad eos quidem omnino haec lea pertinet, qui sine testamento manumittunt. itaque licet lis, 5 qui uindicta aut censu aut inter amicos manumittunt, totam familiam liberare, scilicet si alía causa non inpediat liber45 tatem. Sed quod de numero seruorum testamento manumittendorum diximus, ita intellegemus, ne umquarin ex eo numero , ex quo dimidia aut tertia aut quarta aut quinta t o pars liberar' potest, pauciores manumittere liceat, quam ex antecedenti numero licuit: et hoc ipsa lege prouisum est; erat enim sane absurdum, ut x seruorum domino quinque liberare liceret, quia usque ad dimidiam partem eius numeri manumittere el conceditur, xii (autem) seruos ha45 benti non plures liceret manumittere quam mí ; ítem eis qui plures quam x neque  pag. 12 (24 uersus in C legi nequeunt) 46   nam et si testamento scriptis in pag. 43 orbem seruis libertas data sit, quia nullus ordo manumisQo sionis inuenitur, nulli liberi erunt, quia lex Fufia Caninia quae in fraudem eius facta sint rescindit. sunt etiam 4 c quodsi] c cqsi? C II 1-3 expectes: quodsi quis unum seruum aut duos habet, ad eum haec lex omnino non pertinet 4 haec C 2 , ea C 1 (I 5 manumittunt Goeschen, manumittuntur Cn U 7 familiam C 1 , familiam suam C 2 (suam glossema esse uidetur) 0 40 dimidia ex dimidiam correctum C quinta ex quintam correctum C 42 conf. Cas 11 4 3 abosurdum C (' 44 eius add. C 2 , om. C1 45 conceditur xir autem] concedit xii C 1 , cui terriiiae superscripsisse C2 uidebatur sol•i Bluhmio, conf. C a et Cas 46 item] at C teste Goescheno 47 post neque in noua pagina, quae nunc legi nequit, Gaius reliqua de eo casu addidisse uidetur, quo dominis plures quam x neque plures quam xxx seruos habentibus piures manumittere licere uideretur guara eis, qui plures quam xxx seruos habuerint. Fortasse alia exempta de maioribus numeris seruorum addita erant. Sequebantur ea; de quibus in Epit. 4, 2, 2 his uerbis agitur: Nam si aliquis testamento plures manumittere uoluerit, quam quot continet numerus supra scriptus, ordo seruandus'est, ut illis tantum libertas ualeat, qui prius manumissi sunt, usque ad illum numerum, quem explanatio continet superius comprehensa; qui uero postea supra constitutum numerum manumissi leguntur, in seruitute eos certum est permanere. Quodsi non nominatim serui uel ancillae in testamento manumittantur, sed confuso omnes seruos suos uel ancillas is qui te , ztamentum facit !iberos facere uoluerit, nulli penitus firma esse iubetur 11oo ordine data libertas, sed omnes in seruili condicione, qui hoc ordine manu- ^ ^^ q ^krq ^prlp l 11 i`I9 12 13 I § 46-54 specialia senatusconsulta, quibus rescissa sunt ea, quae in fraudem eius legis excogitata sunt. 47 In summa sciendum est, (cum) lege Aelia Sentía cautum sit, uf creditorum fraudandorum causa manumissi liberi non fiant, hoc etiam ad peregrinos pertinere (senatus 5 ita censuit ex auctoritate Hadriani), cetera uero iura eius legis ad peregrinos non pertinere. 48  Sequitur de iure personarum alia diuisio. nam quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri s ubico49 tae sunt. Rursus earum personarum, quae alieno iuri sub-40 iectae sunt, aliae in potestate, aliae in manu, aliae in 50 mancipio sunt. Videamus nunc de his quae alieno iuri subiectae sint; (nam) si cognouerimus, quae istae personae 5I sint, simul intellegemus, quae sui iuris sint. ac prius dispiciamus de lis qui in aliena potestate sunt.  15 § 48 = Dig. 4 , 6, 4 pr.; lrist. 4 , 8 pr. (( § 49 usque ad 4 4 potestate = Inst. 4 , 8 pr. (( § 50 = Dig. 4 , 6, 1 pr.; Inst. 1, 8 pr. (j § 54 = Dig. 1. 1,; fere = Inst. 1. 1. missi sunt, permanebunt. nam etsi ita in testamento seruorum manumissio adscripta fuerit, [id est in circulo], ut qui prior, qui posterior nominatus sit, non possit agnosci, nulli ex his libertatem ualere manifestum est, [si agnosci non potest qui prior, qui posterior fuerit manumissus]. Quae ibídem § 3. 4 post epitomen § 46 leguntur: (Nam si aliquís in aegritudine constitutus in fraudem huius legis facere noluerit testamentum, sed epistulis aut quibuscumque aliis rebus seruis suis pluribus quam per testamentum licet, conferre uoluerit libertates, et sub tempore mortis hoc fecerit, hi qui prius manumissi fuerint usque ad numerum superius constitutum liberi erunt, qui uero post statutum numerum manumissi fuerint, serui sine dubio permanebunt. Nam si incolumis quoscumque diuerso tempore manumisit, inter eos qui per testamentum manumissi sunt nullatenus computentur) ea aliunde hausta esse quam a Gaio inter § 45 et 46 tractata esse uerisimilius est, conf. Zeitschr. der Savigny-Stiftung 4 4,4 95 19 si testamento Goeschen, sit C, conf. C a pag. 504 inf. 3 cum add. Lachmann, orn. C (l 4 ut Huschke, aut C 1 , aut si?? C z , conf. Gas u manumissi C 1 , manumissi sint C 2 (j 5 hoc etiam Goeschen, etiam hoc C (( uerba senatus — Hadriani tamquam glossema expellit Mommsen in Zeitschrift für Rechtsgeschichte uol. 1X pag. 98 (^ 6 hadriani C, (diui) Hadriani Huschke Q 8 sequitur ante de iure cotlocant C Inst., post diuisio Dig. (( nam C n Inst. , quod Dig. p 9-40 subiectae sunt Dig. Inst., sunt subiectae sunt C n (( 4 0 personarum C n , orra. Inst. p 42 nunc? C n (conf. lamen C a pag. 282 uers. 9), itaque Dig. Inst. H 13 súbiectae Dig. Inst., subiecta? C (( sint C sunt Dig. Inst. (i nam Dig. Inst., orn. C (i istae Dig. lnst., iuslae C N 14 sint Inst., sunt C Dig. (( sint C, sunt Dig. Inst. (( ac prius dispiciamus C Inst .i dispieiamus itaque Dig. (( 45 qui in C Inst., quae in Dig. 1+ § 52 = Dig. 1, 6, 4 , 1 ; Inst. 4 , 8, 1 11 § 53 usque ad 12 coercetur = Dig. 1 , 6, 1, 2; usque ad 46 uendere = Inst. 1, 8, 2 11 § 53 uers. 8 constitutione] conf. Dig. 4 , 6, 2; Inst. 4, 8, 2. I `§ 52-54 52  In potestate itaque sunt serui dominorum. quae qui-: dem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animaduertere possumus dominis in seruos uitae necisque potestatem esse; et quodcumquQ per seruum ad- - 53 quiritur, id domino adquiritur, sed hoc tempore neque 5 ciuibus II Romanis nec ullis aliis hominibus, qui sub imperio pag. populi Romani sunt, licet supra modum et sine causa in seruos suos saeuire; nam ex constitutione imperatoris Antonini qui sine causa seruum suum occiderit, non minus teneri iubetur, quam qui alienum seruum occiderit, sed 40 et maior quoque asperitas dominorum per eiusdem principis constitutionem coercetur; nam consultus a quibusdam praesidibus prouinciarum de his seruis, qui ad fana deorum uel ad statuas principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis uideatur dominorum saeuitia, cogantur seruos 15 suos uendere. et utrumque recte fit; malo enim nostro iure uti non debemus; qua ratione et prodigis interdicitur 54 bonorum suorum administratio. Ceterum cum apud ciues Romanos duplex sit dominium (nam uel in bonis uel ex iure Quiritium uel ex utroque iure cuiusque seruus esse 2o intelleg,tur), ita demum seruum in potestate domini esse dicemus, si in bonis eius sit, etiamsi simul ex iure Qui- ^^^e^ Do .11 47 ^i4 Pu^^ 110 I ^^^ 1, ^Ie^e ^^^babo4 's1 1 ^ I ti °^I^Sa^ 11eDQC Q fi d Pleeo á' F/ •  ^ _ ;oil ^^Oplap .  1 ,  i i101,1 ,1 o (sol .:,lItis II . pñ,léipg ; oere^riuil . : ZIgUiel .:,, ^;^sll^ ,  1 Sol :kuaruudl Kus, 9u II( ti iu VAN 311 1,11 14 4 in potestate itaque C n Inst., igitur in potestate Dig.  li sunt serui dominorum C Dig., dQminorum sunt serui Inst.  : 111 3 animaaduertere C p 4 quodcumque Dig. Inst., quocumque C^` ^ ^il,,i 5 conf. Cala 11 5-6 neque ciuibus Romanis nec ullis aliis C, nullis Dig  5.a11 Inst. li 7 populi romani C, romano Dig., nostro Inst. II causa C, causa  111 legibus cognita Dig. Inst. (hae ordinem uerborum uicinorum inuertunt) 11  Ni; 8 constitutiones imperatoris C, constitutione diui Dig., constitutione  1 1111 diui Pii Inst.; conf. H. Dernburg » Die Institutionen des Gaius ein Col-  1111, legienheft< (Halis 1869) pag. 68 et C a pag. 300 uers. 1 11 40teneri C, punid Dig. Inst. II alienum seruum C Dig., seruum alienum Inst. 11 11 quoque C n , om. Dig. Inst. 11 per eiusdem principis constitutionem Cn, eiusdem principis constitutione Dig. Inst. 11 43 praesidibus] conf. C$ pag. 286 uers. 1 II deorum. ex eorum correctum C1115-46 seruos suos  °' 11 C, seruos Inst. 11 16 male Savigny, regula mate C (ex glossemate,  1 conf. C a pag. XX) 11 47 interdicitur C 2 ,dicitur C 1 11 24 intellegitur  ' 1 Goeschen, intellegatur CA 11 seruum ex seruus correctum C.  N li I § 5 4 - 59 ritium eiusdem non sit; nam qui nudum ius Quiritium in seruo habet, is potestatem habere non intellegitur. 55 Item in potestate nostra sunt liberi nostri, quos iustis nuptiis procreauimus. quod ius proprium ciuium Romanorum est; fere enim nulli alii sunt homines, qui talem in 5 filos suos habent potestatem, qualem nos habemus. idque diuus Haildrianus edicto , quod proposuit de bis, qui sibi pag. 45 liberisque suis ab eo ciuitatem Romanam petebant, significauit. nec me praeterit Galatarum gentem credere in potestate parentum líberos esse.  40 56  1  ,1 si ciues Romanas uxores duxerint, uel etiam Latinas peregrinasue cum quibus conubium habeant; cum enim conubium id efficiat, ut liberi patris condicionem sequantur, euenit ut non (solum) cines Romani fiant, sed etiam in potestate 15 57 patris sint. Unde et ueteranis quibusdam concedi solet principalibus constitutionibus conubium cum his Latinis peregrinisue, quas primas post missionem uxores duxerint; et qui ex eo matrimonio nascuntur, et ciues Romani et in potestate parentum fiunt.  20 58  i Non turnen omnes nobis uxores ducere licet; nam a 59 quarundam nuptiis abstinere debemus; inter eas enim personas, quae parentum liberorumue locum inter se optinent, nupti ā e contrahi non possunt, nec inter eas conubium est, ueluti inter patrem et filiam, uel inter matrem et filium, 25 § 55 usque ad 5 est=Dig. 1, 6, 3; usque ad 6 habenzus fere = Inst. 4, 9 pr. §  § 58 fere = Inst. 4 , 10, 4 § 59 fere = Inst. 4, 10, 1. 3 iustis C, ex iustis Dig. Inst. 11 4procreauimus C, procreauerimus Dig. Inst. ll cíuium Romanorum est C n Dig., est ciuium Romanorum Inst. 11 5 qui Inst., que? C n , conf. C a pag. 293 11 6 filios suos C, liberos Inst. II habent C, habeant Inst. 11 7 diuus Hadrianus Goeschen, díui. hadriani C, conf. C a pag. 263 uers. 8 seq. et pag. 270 sub finen' ; conf. eliam C ae II 9 nec] ñ' C n (i. e. neo ex nunc correclum ?) praeterit ex praeterita correctum C Il 10 potestatem C 11 11 ante si, ubi in C post uersum rubricae destinatum unus uersus rubricátori uacuus relictus esse uidelur, talia fere perierunt Itaque liberos suos in potestate h< ► bent ciues Romani, quibus similia iam Goeschen suppleuit 11 43 habeant Goeschen, babeantur C. 15 solum addidit Goeschen 11 4 6 unde et] conf. Ca;{ 4 8 post Goeschen, p Cn, conf. C a pag. 285 11 4 9 matrimanio C. 11 20 potestatem C 24 Non —iicet om. C post spatium uacuum (rubricatori?) relictum; suppletum est ad Instilutiones, in quibus Ergo non pro Non tamen legitur 11. a C, om. Inst.  23 liberorumue locum Inst,, liberorum uel hpe C p 25 (priore loco) interl inter ter .Cn, 15 I § 59— . 64 16 uel inter auum et neptem; et si tales personae inter se coierint, nefarias (j et incestas nuptias contraxisse dicuntur. pag. 16 et haec adeo ita sunt, ut quamuis per adoptionem parentum liberorumue loco sibi esse coeperint, non possint inter se matrimonió coniungi, in tantum, ut etiam dissoluta 5 adoptione idem iuris maneat; itaque eam, quae nnihi per adoptionem filiae aut neptis loco esse coeperit, non potero 60 uxorem ducere, quamuis eam emancipauerim. Inter eas quoque personas, quae ex transuerso gradu cognatione iunguntur, est quaedam similis obseruatio, sed non tanta. lo o 61 sane inter fratrem et sororem prohibitae sunt nuptiae, sine eodem patre eademque matre nati fuerint , siue alt ē rutro eorum: sed si qua per adoptionem soror mihi esse coeperit, quamdiu quidem constat adoptio, sane inter me et eam nuptiae non possunt consistere; cum uero per eman4 5 cipationem adoptio dissoluta sit, potero eam uxorem ducere; sed et si ego emancipatus fuero, nihil inpedimento 6M erit nuptiis. Fratris filiam uxorem ducere licet, idque primum in usum uenit, cum diuus Claudius Agrippinam fratris sui filiam uxorem duxisset; sororis uero filiam uxorem 2o ducere non licet. et haec ita principalibus constitutionibus 63 significantur. Item amitam et materteram uxorem ducere pag. 47 non licet. ítem eam quae mihi quondam socrus aut nurus aut priuigna aut nouerca fuit. ideo autem dix.imus pquóndam «, quia si adhuc constant eae nuptiae, per quas talis adfinitas 25 quaesita est, alia racione rnihi nupta esse non potest, quia neque eadem duobus nupta esse potest, neque idem duas 61^ uxores habere. Ergo si quis nefarias atque incestas nup- § 60 = Inst. 4, 40, 2 11 § 61 = Inst. 4, 40, 2. 2 et C, atque Inst.  4 liberorumue Inst., liberorum uel Ca, conf. C a pag. 309 ¡¡ possint nonnulli Institutionum codices, possunt C cum aliis Inst. codicibus 11 5 coni u n gi C n , iungi Inst.  7 filiae aut neptis loco Goeschen, filias neptis (priore s. littera expuncta) loco C, filia aut neptis Inst. 1 1 8 uxorern Inst., eam uxore C emancipauerimus C, conf. C a pag. 278 uers. 8 U 9 cognatione C, cognaiionis Inst.0 41 sane C, sane enim lnst. 11 et sororem C, sororemque Institutionum codices meliores (j prohibitae sunt nuptiae C, nuptiae prohibitae sunt Inst. f 1 siue C, siue ab Inst. ¡1 12 siue C, siue ex Inst. 11 14 constat Inst., constant C 11 15 non possunt consistere C, consistere non possunt Inst. 11 47 in(pe)dimento erit C, est impedimento Inst: ¡1 24 fuit. C, conf. G as ; an fuerit legendum? (conf. C a pag. 269 uers. G), F 17  I § 64--68 tías contraxerit, neque uxorem habere uidetur neque liberos; itaque hi qui ex eo coitu nasountur matrem quidem habere uidentur, patrem uero non utique: nec ob id in potestate eius (sunt, sed tales > sunt quales sunt hi, quos mater uulgo concepit; nam et hi patrem habere non intelle5 guntur, cum is etiam incertus sit; unde solent spurii fui appellari, uel a Graeca uoce quasi arropá8y concepti, uel quasi sine patre filii. 65   (flliquando autem euenit, ut liberi, qui statim ut nalti sunt parentum in potestate non fiant, ii postea tamen redigan4 o 66 tur in potestatem. Veluti si Latinus ex lege Aelia Sentia uxore ducta filiara procreauerit aut Latinum ex Latina aut ciuem Romanum ex ciue Romana, non habebit eum in potestate ; sed si postea causa probata ius (Quiritium) conse14 cutus fuerit, simul eum in potestate sua habere incipit. pa?. 18 67 Item si ciuis Romanus Latinam aut peregrinam uxorem duxerit per ignorantiam, cum eam ciuem Romanam esse crederet, et filium procreauerit, hic non est in potestate eius, quia ne quidem ciuis Romanus est, sed aut Latinus aut peregrinus, id est eius condicionis cuius et mater fuerit, 2o quia non aliter quisque ad patris condicionem accedit, quam si inter patrem et matrem eius conubium sit; sed ex senatusconsulto permittitur causam erroris probare, et ita uxor quoque et filius ad ciuitatem Romanam perueniunt, et ex eo tempore incipit filius in potestate patris esse. idem iuris 25 est, si eam per ignorantiam uxorem duxerit, quae dediticiorum 68 numero est, nisi quod uxor non fit ciuis Romana. Item si ciuis Romana per errorem nupta sit peregrino tamquam ciui Romano, permittitur el causam erroris probare, et ita filias quoque eius et maritus ad ciuitatem Romanam perueniunt, et 30 aeque simul incipit filius in potestate patris esse. idem iuris est, si peregrino tamquam Latino ex lege Aelia Sentía nupta § 64 inde ab 2 itaque fere =1nst. 4, 4 0, 42 § 65 fere = Inst. 4, 4 0, 4 3. 4 additum duce contextu Institutionum II 6 is Goeschen, his C etiam Inst., aut et C aut etiam Cn sit C, est Inst. spurii filii C, filii spurii Inst. A 7 quasi] conf. C a pag. 289 uers. 26 II anopaSrl y Inst., sporade C ll 9 Aliquando — ut na suppleuit Lachmann ex Inst. 40 paren tum in potestate C, in potestate parentum Inst.  C, om. Inst. (concinnius) 44 ueluti si] conf. 4 4 -4 5 ad incertos Goescheni et Bluhmii ductus (conf. C a ) dubitanter suppletum; in C fuisse poterit uelut s'sip'eac ,pbataius ( consecutus fuerit simul, conf. C as u 15 eum] ergo eum C teste Goeschenr, conf. Gas  eius] conf. C a pag. 264 uers. 3 4 ne quidem Goeschen, ne Pue dem? C n , conf. pag.293. 11 24 ad] at ex et correctwm C N 26 dedicioru ► .n C. sit; nam et de hoc specialiter senatusconsulto cauetur. idem iuris est aliquatenus, si ei qui dediticiorum numero est tamquam ciui Romano aut Latino e lege Aelia Sentia nupta sit; nisi quod scilicet qui dediticiorum numero est, in sua condicione permanet, et ideo filius, quamuis fiat ciuis Romanus, 5 69 in potestatem patris non redigitur. Item si Latina peregrino, cum eum Latinum esse creiJderet, (e lege Aelia Sentia) nuppag. 4 9 serit, potest ex senatusconsulto filio nato causam erroris probare, et ita omnes fiunt ciues Romani et filius in po70 testate patris esse incipit. Idem constitutum est, si Latinus•4o per errorem peregrinam quasi Latinam aut ciuem Romanam 74 e lege Aelia Sentia uxorem duxerit. Praeterea si ciuis Romanus, qui se credidisset Latinum esse, ob - id Latinam (uxorerre duxerit) , permittitur ei filio nato erroris causam probare, tamquam (si) e lege Aelia Sentia uxorem duxis45 set. Item his, qui cum ciues Romani essent, peregrinos se esse credidissent et peregrinas uxores duxissent, permittitur ex senatusconsulto filio nato causam erroris probare; quo facto fietuxor ciuis Romana et filius  non solum ad ciuitaltem Romanam peruenit, sed etiam in po-2o 72 testatem patris redi^itur. Quaecumque de filio [esse] diximus, 73 eadem ris causam probandam attinet, nihil interest, cuius aetatis filius sit  111"1 o 111/ I  ^uscoi^s  et de filia dicta intellegemus. Et quantum ad erro-  :I^imouü 11 ^ippl^é iu^ supri ^ '^ ^ ^ 0511 pll 10 ^ p^ ^ ^  i'o  r ,1^4;^hlm uae per di; pPrc^^( mr N9^11U ;  uero r ci ouem ^ubíum cnm qu •  25  "}; quoquc  , si minor anniculo sit filius filiaue, causa probari 1  ^z his non potest. nec me praeterit in aliuo rescripto diui Ha-  ;;^MS crif 4 cauetur. idém Goeschen, caueturridem uel cauetupridem C 2 dediticiorum Goeschen, dediciorunt? C n , conf. C a pag.,299 3 e legeAeliaSentia Goeschen, a• selege ā • s • (i. e. Aelia Sentid e lege Aelia Sentia?) C, conf. Ca pag.257 ^^ 7 e lege AeliaSentia addidit Huschke 9 et ita Goeschen probabiliter, etsi tribus tantum lilteris capessendis spatium in C suffcit fi 4 0 si] ut si? C fi 13 esse] esse et C, conf. Cas uerba ob id fortasse delenda sunt  14 .( ) ad sensum supplendum additum est 11 ei Goeschen, eis C I I 45 tamquam si Hollweg, tamq modo C n duxisset Goeschen, duxissent C 4 6 his Goeschen; hi C I I 47 crededissent C fi • f"el,pr, 49 inter filius el non in C 8-9 fere litterae (conf. Ca) extant, quae quid sibi uelint non tiquet, cum ad sentenliam nihil desideretur fi 20 potestate C 21 esse delet Polenaar II 24 ante sit uidetur filiaue intercidisse, nisi post hoc uerbum (conf. C a ) eadem notio aliquo modo addita erat. in lacuna quae sequitur dictum fuisse, ex lege Aelia Sentia causam probari non posse,, si minor anniculo sit filius filiaue, intellexit Goeschen; sententiárum conexus e. g. hoc modo restitui potest: nisi forte eorum aliquis, qui e lege Aelia Sentia matrimonium se "contrahere putarint, erroris causam probare uelit; ab hoc enim, si etc. 19' ----- 1 § 73-77 driani ita esse constitutum, tamquam quod ad erroris quoque I causam probandam -- f 71 imperator  dedit. (Sed) si pere-pag. 20 grinus ciuém Romanam uxorem duxerit, an ex senatuss consulto causam prolbare possit, quaesitum est.   probare eausam non potest, quamuis ipse  hoc ei specialiter concessum est. sed cum peregrinus ciuem Romanam uxorem duxisset et filio nato alias ciuitatem Romanam 4 0 consecutus esset, deinde cum quaereretur, an causam probare posset, rescripsit imperator Antoninus proinde posse eum causam probare, atque si peregrinus mansisset. ex quo 75 colligimus etiam peregrinum causam probare posse. Ex his quae diximus apparet, sine ciuis Romanus peregrinam siue 4 5 peregrinus ciuem Romanam uxorem duxerit, eum qui nascitur peregrinum esse. sed siquidem per errorem tale matrimonium contractum fuerit, emendari uitiu ?n eius ex senatusconsulto licet (secundum) ea quae superius diximus. si uero nullus error interuenerit, (sed) scientes suam condi20 cionem ita coiernt, nullo casu emendatur uitium eius ma76 trimonii. Loquimur autem de his scilicet, (inter) quos conubium non sit; nam alioquin si ciuis Romanus peregrinam cuna qua ei conubium est uxorem duxerit, sicut supra quoque diximus, iustum matrimonium contrahitacr; et tunc 25 ex his qui nascitur ciuis Romanus est et in potestate pa77 tris erit. Item si ciuis Romana peregrino, cum quo ei co- § 76 supra § 55. 4 quoque Goeschen, qc C, conf. Cas II 2 post probandam tale quid supplere possis duce fere Goescheno: attinet, anniculus filius esse debeat. Deinde Gaius addiderit nihil ex hoc rescripto Hadriani contra ius supra expositum concludi posse, quia is qui, ut erroris causam probaret, preces imperatori obtulisset, filium anniculum se hahere adseuerauerit et propter hoc ipsum, non iuris nouandi gratia imperator in rescripto anniculi filii mentionem fecerit  4 sed ont. C 5 dixerit C 5-8 conf. Cae  6 causan)] b C supplementunt quod olim proposuimus, ad codicis C duclus non quadrat II 41 queureretur C II 47 esse sed] in C fuera ée sed uel - é - e - set II per Huschlce, pro C  talem matrimonium C, conf. ' C a pag. 279 uers. 25  48— 49 ex senatuseonsult o licet secundum] ex•c1 C 20 sed om. C fi 24 coierint] conf. C a pag. 299 uers. 4 II casu] conf. C a pag. 260 inf. emedatur C eius] es C, conf. C a pag. 264 inf. II 22 inter om. C fi 23 aliquin C 25 contrahi C, conf. C as 27 item] itaque C, conf. C as 11 quo] qua C  ^  20 I § 77-80 $11 0 i ^ 10 T4da 6^dti ^doe 1 ,±)el ^ '  13a ue II el m pa^ QG0 flalu dfla^ 111 4 nupserit I erit peregrinum C; possis etiam nupserit, peregrinus  tij â eai sane procreatur templare !{ 4 Hadriano Goeschen, hadriano)s? conf. Ca pag. 300 II 7 peregrinumque Goeschen, peregrinoque aut  Cll peregrinuque C II 7-4 0 locus lectu di ffiéillimus (con f. C as ) uario ^l modo suppleri potest; nec (amen ullum supplementum satis apte ad reliquiarum timbras quadrare uidebatur. Sententia fere haec fuit: Quod autem diximus (§ 75) inter ciuem Romanam peregrinwmque contracto matrimonio eum [pro his tribus uocabulis ,Ilomuisen mauult nisi conubium sit] qui nascitur, peregrinum esse, lege Minicia cauetur, (qua lege effectum) est, ut si matrimonium inter ciues Romanos peregrinosque non interueniente conubio contrahatur, is qui nascitur peregrini parentis condicionem sequatur. Seckel et  r ip huebler propter uerba u. 4 2 sed hoc m. casu talia temptant: quod a. diximus inter ciuem Romanum peregrinamque, nísi conubium sit, qui nascitur peregrinum esse, 1. M. cauetur, ut is quidem deterioris parentis condicionem sequatur. u 4 2 hoc maxime C; expectes altero tantum (^ 4 5 condicioni Hollweg, condicione C il 4 9 -24 lacuna, quae ita est ut uerba excipit (conf. Cas), sic fere ad sensum suppleri posse Mommseno uidetur: Adeo autem hoc ita est, ut ex ciue Romano et Latina qui nascitur Latinus nascatur, quamqnam ad eos, qui hodie Latini appellantur, lex  1 11linicia non pertinet; nam conprehenduntur quidem peregrinorulu appellatione in ea lepe non solum etc. !' 23 cluítates Goeschen, ciuitate C.  V ^<< nubium est, nupserit, peregrinum sane procreat et is iustus patris filius est, tamquam si ex peregrina eum procreasset. II hoc tomen tempore (ex) senatusconsulto, quod pag. auctore diuo Hadriano factum est, etiamsi non fuerit conubium ínter ciuem Romanam et peregrinum, qui nascitur á 78 iustus patris filius est. II Qu:od autem diximus inter ciuem Romanam peregrin urnque  qui nascitur peregrinum esse, lege Minicia cauetur ,, (  ) lest, ut s  parentis condicionem sequatur. I eadem lege enitn ex diuerso cauetur, ut si peregri40 narn, cum qua el conubium non sit, uxorem duxerit ciuis Romanos, peregrinas ex ea coitu nascatur. sed hoc maxime casu necessaria lex Minicia; nam remota ea lege diuersarn condicionen sequi debebat, quia ex eis, inter quos non est conubium, qui nascitur jure gentium matris condicioni 4 5 accedit. qua parte autem iubet lex ex ciue Romano et peregrina peregrinum nasci, superuacua uidetur; nam et remota ea lege hoc utique jure gentium I futurum erat. 79 Adeo autem hoc ita est, ut  20  non solum exterae nationes et gentes, sed etiam qui Latini nominantur; sed ad alios Latinos pertinet, qui proprios populos propriasque ciuitates 80 habebant et erant peregrinorum numero. Eadem ratione ex contrario ex Latino et ciue Romana, siue ex lege A ella 25 pa; C, 4 45a---419 cipataeque et manumissae fuissent: sed hanc necessitatem coemptionis faciendae ex auctoritate diui Haldriani senatus 115 1 remisa.  femina   filduciae causa cum uiro suo fecerit coemptionem, nihilo minus filiae loco incipit esse; nam si omnino qualibet ex causa uxor in manu uiri sit, ptacuit eam filiae iura nancisci. 416  Superest ut exponamus, quae personae in mancipio 417 sint. Omnes igitur liberorum personae siue masculini siue feminini sexus, . quae in potestate parentis sunt, mancipari 4 0 ab hoc eodem modo possunt, quo etiam serui mancipari pos118 sunt. Idem iuris est in earum personis quae in manu sunt; 1  coemptionatoribus eodem modo possunt 1 —  apud coemptionatorem filliae loco sit 1 4  nupta sit,  nihilo minus etiam 11 quae ei nupta pag. 3 4 non sit nec ob id filiae loco sit, ab eo mancipari possit. P. 18 a Plerumque (uero t,um) solum et a parentibus et a coemptionatoribus mancipantur, cum uelint parentes coemptionatioresque (ex) suo iure eas personas dimittere, sicut inferius 1 19 euidentius apparebit. Est autem mancipatio, ut supra quo-2o que diximus, imaginaria quaedam uenditio; quod et ipsum ius proprium ciuium Romanorum est, eaque res ita agitur: adhibitis non minus quam quinque testibus ciuibus Romanis puberibus et praeterea alio eiusdem condicionas, qui libram aeneam teneat, qui appellatur libripens, is qui 25 § 4 1 8 a inferius] conf. §§ 132, 434, 137 § 419 = Boeth. in Top. 5, -  28 (ed. Baiter pag. 322); inde ab 24 qui libram — 25 libripens • Priscian. VI 96 (I pag. 282 ed. Hertz) g supra] § 443. 3 post remisit Gaita haec fere uidetur dixisse: eam feminam, quae flduciaecausa cum extraneo coemptionem fecerit, filiae loco apud eum non esse; sed quae $duciae causa etc. p 7 placuít Niebuhr, placuti? C II iura ex iurae correctum C 9 40 femini C 44 hoc eodem Goesch ē n, eodem hoc C 43-15 !acunad ducibus ex parte incertis codicis C umbris cura Lachmanno aliisque ita e. g. expleri possunt: nam fuel quare) feminae a coemptionatoribus eodem modo possunt (mancipari, quo liberi a parente mancipantur; adeo) quidem, ut quamuis ea sola apud coemptionatorem filiae loco sit, quae ei nupta sit, lamen nihilo minus etc. li 16 non sit Lachmann, non est C nec ex et correctum C 11 47 ( ) addidit Goeschen 9 19 ex additum duce Cramero 9 20 appearebit C 9 24 dixímus C, indica- ~as Boeth. quod et Goeschen, quia et C n , quod Boeth. 9 22 ciuium roalanorum est CD, rumanorum est ciuium Boeth. 9 23 quam Boeth., quod C. GAMO.  2 11/1: i3le l ii; ^us rebus '^ Ob eOrülO I § 449-423 mancipio accipit, aes tenens ita dicit ante EGO HOMINEM EX IV RE QVIRITIUM MEVM ESSE AIO 1SQVE MIHI EMPTVS ESTO HOC AERE AENEAQVE LIBRA; deinde aere percutit librara idque aes dat 120 ei a quo mancipio accipit quasi pretii loco. Eo modo et seruiles et liberae personae mancipantur; animalia quoque s  14 quae mancipi sunt, quo in numero habentur boues, equi,  ;0 muli, asini; ítem praedia tara urbana quam rustica quae  ;:I et ipsa mancipi sunt, qualia sunt Italica, eodem modo  ,t,¡(t 121 solent mancipari. In eo solo praediorum mancipatio a ceterorum mancipatione differt, quod personae seruiles et libe4 o  ^t rae, itera animalia quae mancipi sunt, nisi in praesentia  1'¡ sint, mancipari non possunt; adeo quidem, Il ut eum (qui) pag. 32  `0f, t mancipio accipit, adprehendere id ipsum quod ei mancipio  A, ;. datur necesse sit; unde etiam mancipatio dicitur, quia  `;¡IfI^^ manu res_ capitur; praedia uero absentia solent mancipari. 45  ¡ulelle 122 Ideo autem aes et libra adhibetur, quia olim aereis tanturn nummis utebantur, et erant asses, dupundii, semisses, qua-  ^;espo drantes, nec ullus aureus uel argenteus nummus in usu erat,  ¢o su' sicut ex lege mi tabularum intellegere possumus; eorum-  fl^ o p' que nummorum uis et potestas non 1 in numero erat sed 2o  m o riu in pondere  as^ses librales erant, et du-  ^o; ^ pundii  1; unde etiam dupundius dictas  casurí c est quasi duo pondo, quod nomen adhuc in usu retinetrcr.  :rQ(cltr^ semisses quoque et quadrantes pro rata scilicet portione ad  ^^,^lri ^ pon ¡dus examinati erant.  qui dabat olim ^ pe— 2^  mili a cuniam, non numerabat eam, sed appendebat; ande serui,  ¡,,o^¡ 9 1 quibus permittitur administratio peicuniae, dispensatores 423 appellati sunt et  ^ ^ § 121 ad 12 eum — 45 capitur conf. Isidor. orig. 5, 25, 34 !1 § 122 ad 25 qui — 28 sunt conf. Isidor. orig. 1 0, 67. 1 mar ► cipioC, mancipium Boeth. aes Boeth., rem C, conf.uers.12 sg. ! iiure Boeth., iust• C, conf. C a pag. 273 II isque mihi Boeth., iis quem hi C 1 , iisque mihi C 2 esto C, est Boeth. aere Boeth., aer O II 4 mancipio C, mancipium Boeth. H 7 mulii C quam Goeschen, que C n II 8 qualia Goeschen, quali C 11 9 praediorum Goeschen, praeditorum C 1 0serui les ex seruires correctum C 1 II 42 qui Isidorus om. C  43 accipit Isidorus, accepit C u comprehendere Isidorus  ei Isidorus, et in uel ei in C  44 datur Isidorus? Goeschen, dat C II 46 tantum Goeschen, tantumtum C, conf. C a pag. 308 21-22 Gaius talia fere expressisse uidetur: sed in pondere posita; nam et asises librales erant et dupundii bilibres I) 22-23 con f. C a (I 23 adhuc Goeschen, adhunc C 25 ante qui -dabat supplendum uidetur: quam ob retn uel simile aliquid If 28 enuntiatum, quod ad appellati sunt pertinere supra significatum est, utrum paulo latius etiam (et adhuc . . . .) patuerit necne, non tiquet. Deinde apparet explicatum osse a Gaio, 28 ;tm i6. r 1 § 123--127 ^  coemptiol  a quidem quae coemlptionem fac  ----- seruilem condicilonem a   1 mancipan mancipataeue seruorum loco conistituuntur, adeo quidem, ut ab eo cuius in mancipio JJ 5 sunt, neque hereditatem neque legata aliter capero possint, pag. 33 quam (si > simul eodem testamento liben', esse iubeantur, sicut íuris est in persona seruorum. sed differentiae ratio manifesta est, cum a parentibus et a coemptionatoribus isdem uerbis mancipio accipiantur, quibus serui; quod non 4 0 . similiter fil in coemptione. 424  Videamus nunc, quomodo hi qui alieno iuri subiecti sunt, eo iure liberentur. 125  Ac prius de his dispiciamus qui in potestate sunt. 426 Et quidem serui quemadmodum potestate liberentur, ex his 15 intellegere possumus, quae de seruis manumitteridis superius 127 exposuimus. Hi uero qui in potestate parentis sunt, mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit; nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeue sui iuris efficiuntur; mortuo uero auo non omni modo nepotes neptesue sui iuris 2o fiunt, sed ita, si post mortem aui in patris sui potestatem recasuri non sunt. itaque si moriente auo pater eorum et uiuat el in potestate patris (sui) fuerit, tunc post obit2.cm aui in patris sui potestate fiunt; si uero is, quo tempore auus moritur, aut iam mortuus est aut exiit de potestate <patris, 25 tunc hi, quia in potestatem) eius cadere non possunt, sui iuris § 424 = lnst. 1, 4 2 pr. JJ § 126 = lnst. 4 , 42 pr. superius] inter § 21 et 22? (conf. ad pag. 6 uers. 28) ti § 127 = Inst. 4, 12 pr. quibus rebus difj"erat condicio feminae quae coemptione [acta in manu sit, ab eorum condicione qui in mancipio sint. 2-4 ita fere supplendo sensum Gaianum restituas; ea quidem quae coemiptionem facit, non deducitur in seruilem condicilonem; a parcntibus autem et a coemptionatorijbus mancipati mancipataeue etc. 0 4 mancipati Bluhme, mancipari C 6 hereditatem Goeschen, hereditates C JJ possint Goeschen, possunt C JJ 7 si addidit Goeschen JJ 8 sicut iiuris C, conf. C a pag. 320 fl 9 manifesta est Goeschen, manifeste C p 40 accipiantur Goeschen, accipiunt C JJ 42 quomodo C, quibus modis Inst. J) 13 liuerentur C, liberantur Inst. JJ 15 seqq. supplernenta paragraphorum 126 et 127 ex Institutionibus deprompsit Goeschen 45 liberent(ur) C n , liberantur Inst. )) 47 expossuimus C JJ 20 (nepite)sue C, neptesque Inst. J) 24 •patris sui potestatem C, potestatem patris sui Inst. p 22 uivat Goeschen, uiuit Inst. p 23 sui Inst., otra. C p fuerit Goeschen, fuerint C, est Inst. p 25 mortus uidetur fere in C fuiste Í¡ 25----28 ( ) addidit Goeschen ex Inst. 29 2* ,,I?;II ^1tf ;,1,i ylp0l I§ 427-131  30 128 fiunt. Gum autem is, cui ob aliquod maleficium ex lege pag. 84 Cornelia agua et igni interdicitur, ciuitatem Romanam amittat, sequitur ut, qui.c eo modo ex numero ciuium Romanorum tollitur, proinde ac mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse ; nec enim ratio patitur, ut peregrinae 5 condicionis horno ciuem Romanum in potestate habeat. pari ratione et si ei, qui in potestate parentis sit, anua et igni interdictum fuerit, desinit in potestate parentis esse, quia aeque ratio non patitur, ut peregrinae condicionis horno in 129 potestate sit ciuis Romani parentis. Quodsi ab hostibus 4 0 captus fuerit parens, quamuis seruus hostium fiat, tamen pendet ius liberorum propter ius postliminii, quo hi qui ab hostibus capti sunt, si reuersi fuerint, omnia pristina iura recipiunt; Raque reuersus habebit liberos in potestate. si uero illic mortuus sit, erunt quidem liberi sui iuris ; sed 45 utrum ex hoc tempore quo mortuus est apud hostes parens, an ex illo quo ah hostibus captus est, dubitari potest. ipse quoque filius neposue si ab hostibus captus fuerit, similiter dicemus propter ius postliminii potestatem quoque pa1 30 rentis in suspenso esse.  Praeterea exeunt liberi uirilis  20 sexus de parentis potestate, si fiamines Diales inauguren1 31 tur, et feminini sexus, si uirgines Vestales capiantur. Olim pag. 35 quoque, quo tempore populus Romanas in Latinas regiones colonias deducebat, qui iussu parentis in coloniam Latinam nomen dedissent, desinebant in potestate parentis esse, 25 quia efficerentur alterius ciuitatis ciues. § 128 usque ad 5 esse et inde ab 6 pari -- 8 esse fere _ Inst. 1, 42, 1 § 429 usque ad 44 potestate et inde ab 47 ipse lnst. 4,42,5. 4 y erba ex lege Cornelia ex glossemate uidentur irrepsisse Q 2 romanam amittat C n , amittit Inst. 11 3 quia Institutionum aliquot libri, qui C et alii libri Inst. J I 4 tollitur Inst., tollit C 11 proinde ac C, perinde acsi Inst. 11 5 potestate Inst., poteste C 11 5-6 peregrinae homo condicionis addito asterisco C, conf. C a pag. 312 11 4 0 quodsi C n , si Inst. 44 seruus Inst., seruo C, conf. C a pag. 5O2 inf: 11 42 quo Polenaar, quod C n , quia Inst. 11 44 laque C, id^^irco Inst. 11 reuersus Inst., reuersis C11 habebit liberos C, et liberos habebit Inst. o 47 quo Goeschen, quod C 11 19 dicemus C, dicimus lnst.  potestatem quoque C, ius quoque potestatis Inst. fi 22 uirgines Goeschen, uirgine C  23 uerba in Latinas regiones ex glossemate irrepsisse censet Momrnsen 11 24-25 conf. Cas u 24 qui iussu Goeschen, quiusu C. Nx P I §132-4 328 4 32 Fi•aeterea emancipatione desinunt liberi in potestate parentum esse. sed filius quidem tribus mancipátionibus, ceteri uero liberi siue masculini sexus siue feminini una mancipatione exeunt de parentum potestate; lex enim xn tabularum tantum in persona filii de tribus mancipationibus 5 loquitur his uerbis SI PATER FILIVM (TER) YENVM DYIT A PATRE FILIVS LIBER ESTO. _ e n te res ita agitur: mancipat pater fi! ium alicui; is eum uindicta manumittit; eo facto reuertitur in potestatem patris; is eum iterum mancipat uel eidem uel alii (sed in usu est eidem mancipari) isque eum postea silo militer uindicta manumittit; eo facto rursus in potestatem patris reuertitur; tertio pater eum mancipat uel eidem uel alii (sed hoc in usu est, ut eidem mancipe/u?) , , ea que mancipatione desinit in potestate patris esse, etialnsi nondum 4 4 manumissus sit sed adhuc in causa mancipii. 11 si  paz. 36 r.< 31 missi (3" 'mi-sus in C legi 432 a nequeunt)  patrono in bonis libertil- (3 versus in C legi nequeunt) 20  feminae una 1 manci- § 432 usque ad 2 esse = Inst. 4, 42, 6; ad uerba 7 mancipat -- 14 esse con[. Theophilus 4, 12, 6. 4 praeterea suppleuit Lachmann ex Inst. emancipatione C, ornancipatione quoque Inst. 11 potestate Inst., potestatem C 2 parentum Inst., parentern C 4 exeun C 11 parentium C 6-7 conf. C as 11 6 ter Vlpianus 10, 1, om. C uenum du(it) a patre filius C?, uenundauit filius a patre codex Vaticanus Vlpiani 1. 1. )) 4 4 -4 4 con f. C as 12 reuertitur] fueri reuertitur C ex glossemate 13 eidem Goeschen, eide C II 43. 4 4 suppleuit Hollweg ad codicis C ductus u 4 5 --pag. 3,2 uers. ,2 con f. Cas 1145 segq. post ea, quae in fine codicis C paginae 35 leguntur, Gaius primum dixerit oportet : f lium ab eo manumissum, apud quem in tertia mancipatione est, sui iuris fieri, quomodo etiam apud Theophilum 1, 1,2, 6 legitur. Deinde de iis egisse Gaium iam Goeschen coniecit, quae in Epit. 1, 6 § 3 med. hoc modo leguntur: Tamen cum tertio mancipatus fuerit filias a patre naturali fiduciario patri, hoc agere debet naturalis pater, ut ei a fiduciario patre , remancipe!ur et a naturali patre manumittatur, ut si filius ille mortuus fuerit, ei in hereditate naturalis pater, non fiduciarius succedat. cui rei conuenit quod in pag. 31, 19 dictum uidetur fuisse, ei qui liberum caput e causa mancipii manumittit, eadem iura in eius bonis competere, quae patrono in bonis liberti competunt ¡l 24 fin. suppleri poterat ex Epit. 1. 1., ub: comprehensis cum feminarum mentione nepotibus masculis [de quibus sine dubio etiam Gaius egerat] haec leguntur • Feminae uel nepotes I § 432 a --43f  32 patione exeunt de patris potestate  manumissae fuerint s  433   Admonendi autem sumus liberum 5 esse arbitrium ei qui filium et ex eo nepotem in potestate habebit, flium quidem de potestate dimittere, nepotem uero in pa testate retinere; uel ex diuerso filium quidem in potestate retinere, nepotem uero manumittere, uel omnes sui iuris effzcer.e. eadem et de pronepote dicta esse intellegemus.  4 0 43 í - et duae intercedentes manumissiones proinde fiunt, ac fieri pag. 37 solent, cuna ita eum pater de potestate dimittit, ut sui iuris efficiutur. deinde aut patri remancipatur, et ab eo is qui 45 adoptat uindicat apud praetorem filium suum esse, et filo contra non uindicante (a> praetore uindicanti filius addicitur; aut non remancipatur patri, sed ab eo uindicat is qui adoptat, apud quem in tertia mancipatione est; sed sane § 133 == Dig. 4, 7, 28; Inst. 4, 42, 7. masculi ex filio una emancipatione de patris uel aui exeunt potestate et sui iuris efficiuntur. Et hi ipsi quamlibet una mancipatione de patris uel aui potestate exeant, nisi a patre fiduciario remancipati fuerint et a naturali patre manumissi, succedere eis naturalis pater non potest, nisi fiduciarius, a quo manumissi suntl hereditatem repudiauerit aut decesserit uel similia perierunt). Nam si remaneipatum eum sibi naturalis pater uel auus manumiserit, ipse ei in hereditate succed it. 4 -2 (post potestate) forma Gaiana e. g. haec fuisse potest: et si ex ea mancipatione manumissae fuerint, sui iuris efficiuntur. 5— '10 (Admonendi — intellegemus), quorum uerborum nec uola nec uestigium in codicis C pagina 36 dispici potest (conf. C as ), ex Dig. (ubi »Gaius lib. I lnst.‹ laudatur) et Inst. in posterior° huius paginae parte inserenda esse intellexit Goeschen 5-6 Admonendi autem sumus liberum esse arbitrium Inst., Liberum arbitrium est Dig. 6 nepotem Dig., nepotem uel neptem Inst. 7 de potestate Inst., potestate Dig. uero Dig., uero uel neptem Inst. ii 8 uel Dig., et Inst. 9 uero Dig., uero uel neptem Inst. II 9 uel -- 10 intellegemus Dig., eadem et de pronepote uel pronepte dicta esse intellegantur, uel omnes sui iuris efficere Inst. 0 13 ante et duae praecessierit tale quid: Praeterea parentes eos liberos in potestate habere desinunt, quos aliis in adoptionem dederunt. et in filio quidem, si in adoptionem datur, tres mancipationes 14 ut Goeschen, aut C II 15 efficiatur Goeschen, efficiantur C, conf. C a 0 4 6 apud Goeschen, aaput C ^^ 17 uindicante a Goeschen, uincante C. 33  I § 4 34-4 36 commodius est patri remancipari. In ceteris uero liberorum personis seu masculini seu feminini sexus una scilicet mancipado sufficit, et aut remancipantur parenti aut non remancipantur. Eadem et in prouinciis apud praesidem 135 prouinciae solent fieri. Qui ex filio semel iterumue manci-5 pato conceptus est, licet post tertiam mancipationem patris sui nascatur, tamen in aui potestate est, et ideo ab eo et emancipari et in adoptionem dari potest. At is, qui ex eo filio conceptus est qui in tertia mancipatione est, non nascitur in aui potestate. sed eum Labeo quidem existimat in o eiusdem mancipio esse, cuius et pater sit; utimur autem hoc iure, ut quamdiu pater eius in mancipio sit, pendeat ius eius ; et siquidem pater eius ex mancipatione manumissus erit, cad a t in eius potestatem; si uero is dum in 4 4 135 a mancipio sit, delicesserit, sui iuris fiat.  Eadem scilicet  pag. 38  nam ut supra diximus, quod in filio faciunt tres mancijpationes, hoc facit una mancipatio 136 in nepote.  1  20  Maximi et Tuberonis cautum est, ut haec quod ad sacra tantum uideatur in manu esse, quod uero ad ceteras causas proinde habeatur, atque si in manum non conuenisset.i  j  25  potestate parentis liberantur; nec in terest, an in uiri sui manu sint an extranei, quamuis hae solae loco filiarum § 4 35 a supra] §§ 132. 4 34. 3 remancipantur Goeschen, remancipatur C (uix recte)  4 remancipantur Scheurl, remancipatur C (uix recte) II 8 emancipad Huschke, mancipar! C fi 4 O in Goeschen, ion C 4 4 cadat Boecking, cadit C II eius Goeschen, eus C n 4 5-4 7 taifa fere sententiarum nexus flagitare uidetur, quibus similia iam Iluschke proposuit: Eadem scilicet dicemus de eo qui ex nepote semel mancipato necdum manumisso conceptus fuerit. nam ut supra etc.; conf. Ca II 49 - 24 haec (ere ad sensum, non ad ductus suppleri possunt: Praeterea mulieres quae in manum conueniunt, in patris potestate esse desinunt. sed in confarreatis nuptiis de flaminica Diali (de hac cogitauit iam Goeschen) senatusconsulto ex relatione Maximi etc. II 25 (post conuenisset) haec sententia expressa aliquo modo fuit: Coemptione autem facta mulieres omni modo potestate etc. (spatium in C paulo plura extitisse docet) 26 uiri Goeschen, uiriri C 11 27 sint Goeschen, sit C. I § 488-444  34 437 habeantur, quae in uiri majnu sunt. quae  •  cogere coemptilonatorem potest, ut se remancipet, cui ipsa ueljit  nihilo magis potest cogere, ll' quam et filia patrem. sed pag, 30 filia quidem nullo modo patrem potest cogere, etiamsi 4 0 adoptiva sit; hace autem (uirum) repudio misso proinde conpellere potest, atque si ei numquam nupta fuisset. 138   Ii qui in causa mancipii sunt, quia seruorum loco habentur, uindicta censu testamento manumissi sui iuris 139 fiunt. Nec Lamen in hoc casu lex Aelia Sentia locura habet. 45 itaque nihil requirimus, cuius aetatis sit is qui manumittit et qui manumittitur; ac ne illud quidem, an patronum creditoremue manumissor habeat. ac ne numerus quidem lege 140 Fufia Caninia finitus in his personis locum habet. Quin etiam inuito quoque eo cuius in mancipio sunt censu liber20 tatem consequi possunt, excepto eo, quem pater ea lege mancipio dedit, ut sibi remancipetur; nam quodammodo tuno pater potestatem propriam reseruare sibi uidetur eo ipso, quod mancipio recipit. ac ne is quidem dicitur inuito eo cuius in mancipio est censu libertatem con-25 sequi, quem pater ex noxali causa [mancipio dedit], ueluti quod furti eius nomine damnatus est, [et euin] mancipio 141 actori dedit; nam huno actor pro pecunia habet. In summa admonendi sumus aduersus eos quos in mancipio habemus  I  mancipatione desinunt in manu esse, et si ex ea mancipatione manumissae fuerint, sui iuris 5 137 a eflficiuntur. 1 habeantur Goeschen, babeatur C II 4-4 eorum, quae post sunt extabant, duce ex parte Huschkio haec fere sententia restitui potest: In manu autem esse mulieres desinunt isdem modis, quibus filiae familias potestate patris liberantur; sicut igitur filiae familias  I; una mancipatione de potestate patris exeunt, ita cae quae in marra  ^^^ sant una mancipatione desinunt in manu esse etc. II 5 manu-  t I^p¡i missae Huschke, manumissa C n , conf. C a pag. 279 uers. 10 II 6-9 hanc  11 fere sententiam expressisse uidetur Gaius; Inter eam uero quae cum  311 lj extraneo, et eam quae cum uiro suo coemptionem fecerit, hoc inter-  CII1 est, quod illa quidem cogere coemptionatorem potest, uf se remancipet, cui ipsa uelit, haec autem uirum suum nihilo magia etc. 9 nihilo Goeschen, nihil C 40 cogere Goeschen, gogere C t4 uirum  bet s. ^  II  ^  ,gg  II  ^ ^, 10 ante proinde addidit Goeschen II 44 conf. C a II manumisi C II 48 lege  lIf Fufia Caninia Morramsen, legis fuf. can. C II 23 tunc] tu*(aP, nc C i II  1 1 !4 quod Goeschen, quo C lj 26 et 27 uerba uncis inclusa expulit Mornrnsen. 35 1 § 444--4 4 6 nihil nobis contumeliose facere licero; alioquin iniuriarum M g. 40 tenebimur. ac ne diu quidem in eo iure detinentur homines, sed plerumque hoc fit dicis gratia uno momento, ia ;1  nisi scilicet ex noxali causa mancipentur. 142   Transeamus nunc ad aliam diuisionem. nam ex his per-5 sonis, quae neque in potestate neque in manu neque in mancipio sunt, quaedam uel in tutela sunt uel in curatione, y'  quaedam neutro jure tenentur. uideamus igitur, quae in 111. tutela, quae in curatione sint; ita enim intellegemus ceteL  143 ras personas quae neutro jure tenentur. Ac prius dispito ciamus de his quae in tutela sunt. Permissum est itaque parentibus, liberis quos in potestate sua habent testamento tutores dare: masculini quidem sexus inpuberibus, (feminini autem sexus cuiuscumque aeta- ;   tis sint, et tum quo)que, cum nuptae sint. ueteres enim uo4 5 luerunt feminas, etiamsi perfectae aetatis sint, propter animi !i.  115 leuitatem in tutela esse. Raque si quis filio filiaeque testamento tutorem dederit et ambo ad pubertatem peruenerint, filius quidem desinit habere tutorem, filia uero nihilo minus in tutela permanet; tantum enim ex lege Iulia et 2o Papia Poppaea iure liberorum tutela liberantur feminae. loquimur autem (( exceptis uirginibus Vestalibus, quas etiam P ag • 41 ueteres in honorem sacerdotii liberas esse uoluerunt, ita- ^:. 4 46 que etiam lege xii tabularum cautum est. Nepotibus autem neptibusque ita demum possumus testamento tutores dare, si 25 ° post mortem nostram in patris sui potestatem [iure] recasuri non sint. itaque si filius meus mortis meae tempore in potestate mea sit, nepotes ex eo non poterunt ex testamento § 142 = Inst. 4, 13 pr. 11 § 143 = Inst. 4, 43 pr. 11 § 444 usque ad 43 dare fere = Inst. 1, 13, 311 § 445 uers. 15 ueteres — 47 esse conf. Isidor. orig. 9, 7, 30  § 4 4 6 = Inst. 4, 4 3, 3. 1 alioquin Goeschen, aliquoquin C11 iniuriarum] iniuriarumc (i. e. causa?) C 3 gratia uno momento Goeschen, gratiamuncnornento C 11 4 scllicet C 11 mancipentur Goeschen, manciparentur C il 8-9 quae in tutela quae in curatione sint C, de his quae in tutela uel in curatione sunt Inst. (j 9 intellegemus hast., intellegimus C11 ceteras Inst., de ceteris C 11 13 sua C, om. Inst. 1 1 testamento tutores Inst., testamentores Cll 44-45 () ut sententia suppleretur, e. g. additum est 11 4 8 pubertate C1119 habere Goeschen, haberet C 11 21 Poppaea'Goeschen, popeia C11 22 etiam C, iam Mommsen 11 23 honorem Goeschen, honores C (( 24 lego Goeschen, legi autem C, tamen inst. 11 25 testamento Insl., testes C 11 26 iure C, om. Inst. 11 27 sint C, sunt Inst. 1( 28 ex eo Inst., quos ex eo C, quos ex eo (babeo) Goeschen 11 poterunt Inst., potesint C 11 ex testamento C, testamento Inst. j n ipm il It^ 36 I § 446-454 meo habere tutorem, quamuis in J potestate mea fuerint; scilicet quia mortuo me in patris sui potestate futuri 447 sunt. Cum tamen in conpluribus aliis causis postumi pro iam natis habeantur, et in hac causa placuit non minus postumis quam iam natis testamento tutores dari posse, si 5 modo in ea causa sint, ut si uiuis nobis nascantur, in potestate nostra fiant. hos (enim) etiam heredes instituere possumus, cum extraneos postumos heredes instituere 448 peru ► issum non sit. ( Vxori) quae in manu est proinde ac filiae, item nurui quae in fui manu est proinde ac 4 o 149 nepti tutor dari potest. Rectissime autem tutor sic dari potest L. TITIVM LIBERIS MEIS TVTOREM D O . sed et si ita scriptuo? Sit LIBERIS MEIS uel VXORI MEAE TITIVS TVTOR ESTO, recto 150 datus intellegitur. In persona tamen 11 uxoris quae in manu paj. 42 est recel;ta est etiam tutoris optio, id est ut liceat ei per15 mittere quem uelit ipsa tutorem sibi optare, hoc modo TI— TIAE VXORI MEAE TVTORIS OPTIONEM DO. quo casu licet uxOri (tutorem optare) uel in omnes res uel in unam forte aut 151 2 duas. Ceterum aut plena optio datur aut augusta. plena ita dari solet, ut proxime supra diximus. augusta ita dari2o solet TITIAE VXORI MEAE TVTORIS OPTIONEM D VMTAXAT SEMEL DO, 153 aut DVMTAXAT BIS DO. Quae optiones plurimum inter se differunt. nam quae plenam optionem habet, potest semel et bis et ter et saepius tutorem optare; quae uero angustam habet optionem, si dumtaxat semel data est optio, amplius 25 quam semel optare non potest; si dumtaxat bis, amplius 154 quam bis optandi facultatem non habet. Vocantur autem § 447 usque ad 7 fiant = Inst. 4, 13, 4. ^ habere tutorem C, tutorem habere In.st. II 2 potestate futuri C, potestatem recasuri Inst. 3 sunt Inst., sint C tamen C, autem Inst. (paulo tolerabilius, conf. ad pag. 35, 24) ¢¢ 4 habeantur C, habentur lnst.  6 nascantur Goeschen, nascuntur C, nascerentur, sui et Inst. fiant C, fierent Inst. enim addidit Huschke, orn. C II 9 sit Goeschen, sint C ¢¢ uxori addidit Savigny fi ac Goeschen, ac si C o 40 filii Goeschen, filia C ¢¢ 4 4 neepti C ¢ I 42 no Goeschen, dolic•tut do C (conf. C a pag. 275 uers. 28) ¢¢ 4 3 MEIS Goeschen, meois C fi me a e C 2 , mae C' I I 45 rece pta Goeschen rececta C 4 6 ipséa (sic) C titiae ex tutiae correctum C 4 8 ( ) addidit Lachmann ¢¢ 20 proxime Hóllweg, proximumae C 'I 24 TVTORIS OPTIOTEát DVbLTAXAT Huschke, dumtaxat tutoris optionem C 22 differunt Goeschen, differant C ¢¢ 24 bis ex uis correctum C i fi angustam Goeschen, angus C 26 potest Goeschen, poteñ C dumtaxat] tatum C, tantum Goeschen II 27 habet Goeschen, habetis C. ¢ 1^1 ^.0 G. •  43  T § 489-493 diximus, soli ciues Romani uideantur 'iberos suos in pote1 90 state habere. feminas uero perfectae aetatis in tutela esse fere nulla pretiosa ratio suasisse uidetur; nam quae uulgo creditur, quia leuitate animi plerumque decipiuntur et aequum erat eas tutorum auctoritate regi, magis speciosa uitf detur quam uera; mulleres enim, quae perfectae aetatis sunt, ipsae sibi negotia tractant et in quibusdam causis pag. 51 dicis gratia tutor interponit auctoritatem suam, saepe etiam 191 inuitus auctor fieri a praetore cogitar. unde cum tutore nullum ex tutela iudicium mulieri datar; at ubi pupillorum 4 0 pupillarumue negotia tutores tractant, el post pubertatem 4 92 tutelae iudicio rationem reddunt. Sane patronorum et .parentum legitimae tutelae uim aliquam habere intelleguntur eo, quod hi neque ad testamentum faciendum neque ad res mancipi alienandas neque ad obligationes suscipiendas 15 auctores fieri coguntur, praeterquam si magna causa alienandarum rerum mancipi obligationisque suscipiendae interueniat; eaque omnia ipsorum causa constituta sunt, ut, quia ad eos intestatarum mortuarum hereditates pertinent, neque per testamentum excludantur ab hereditate neque 20 alienatis pretiosioribus rebus susceptoque aere alieno minus 4 93 locuples ad eos hereditas perueniat. Apud peregrinos non similiter ut apud nos in tutela sunt feminae; sed tamen plerumque quasi in tutela sunt; ut ecce lex Bithynorum, si quid mulier contrahat, maritum auctorem esse iubet aut 25 filium eius puberem. § 194 inde ab 4 0 pupillorum  Inst. 4, 20, 7. 4 uideantur] uideanturtant C11 4 decipiuntur Goeschen, decipiunt C 11 5 speciosa Goeschen, hispeciosa C 11 7 ipsae Goeschen, ipsi C 11 8 dicis Goeschen, dici C (J tutor Goeschen, tutele C p auctoritatem Goeschen, aut C 1140 40 tutela Goeschen, tule C 11 datur Goeschen, datum C p 10-41 pupillorum pupillarumue negotia tutores C A , pupillorum pupillarumque tutores negotia Inst. n 4 4 tractant Goeschen, tractans C, gerunt Inst. ei (non eis) C, orn. Inst., eis Crarner (probabiliter) 11 42 iudicio Inst., iudici C 11 17 mancipi Goeschen, mancipio C q interueniat Goeschen, interueniant C 11 19 intestatarum Goeschen, intestarum C jj pertinent Goeschen, pertinet C B 24 pretiosioribus Goeschen, protiosioribus C n 11 susceptoque acre Goeschen, susceptoquaere C p 23 sunt Goeschen, s ex c uel ex e correctu g n C 11 24 ut ecce Hollweg, ui haecce C jj bytinorum C 11$5 contrahat Lachmann, hat C11 auctorem Goeschen, aut C U 26 filium Goeschen, Hui; C. Gstve. 3 w1N 44 I § 4 94---4 98 494 Tutela autem liberantur ingenuae quidem trium (libe-- roru y n jure, libertinae uero quattuor, si in patroni) liberorumue eius legitima tutela sint; nam ceterae quae alterius generis tutores habent, [uelut Atilianos aut fiduciarios,] trium 4 495 liberorum 11 iure tutela liberantur. Potest autem pluribus pag • 52 modis libertina alterius generis (tutorem) habere, ueluti si a femina manumissa sit; tuno enim e lege Atilia petere debet tutorem, uel in prouinc(iis e lege Iul)ia et Titia; narn 495 a in patronae tutela esse non potest. I t e m si <a> masculo manumissa (fuerit) et auctore eo coemptionem fecerit, deindc 40 remancipata et manumissa sit, patronum quidem habere tutorem desinit, incipit autem habere eum tutorem a quo 4 95 b manumissa est, qui fiduciarius dicitur. Item si patronus eiusue filius in adoptionem se dedit, debet liberta e lege 4 95° Atilia uel Julia et Titia tutorem petere. Similiter ex isdem 15 legibus petere debet tutorem liberta, si patronus decesserit neo ullum uirilis sexus liberorum in familia reliquerit. 496   Masculi autem cum puberes esse coeperint, tutela liberantur. puberem autem Sabinus quidem et Cassius ceterique nostri praeceptores eum esse putant, qui habitu corporis 20 pubertatem ostendit, id est eum qui generare potest; sed in his qui pubescere non possunt, quales sunt spadones, eam aetatem esse spectandam, cuius aetatis puberes fiunt; sed diuersae scholae auctores annis putant pubertatem aestiman24 dam, id est eum puberem esse existimant qui II aun annos Pag• 53 expleuit.  § 106 inde ab 48 cum -- 49 lib , erantur  Inst. 4, 22 pr. 4 tut la autem Goeschen, tutelautecn C 11 4 - 2 () addidit Hollweg 3 tutela Goeschen, tutuca C Q ceterae Huschke, etcetere C 11 4 habent Goeschen, habeant C (j uerba uncis inclusa ut glossema expulit Polenaar u 5 potest] conf. C a pag. 285 uers. 21 ll 6 tutorem addidit Goeschen, om. C u 7 lego Goeschen, le C Q 8 prouincils e lege Iulia] prouincia C, prouincia (e lege Iulia) He¡fter, ceterum conf. C a pag. 817 seq. 11 9 a addidit Goeschen 11 40 fuerit addidit Goeschen 43-44 patronus eiusue filius Goeschen; patronus eiusque filius in C extitisse ueri non est dissimile, conf. C a adoptione C i fi 44-45 e lege Atina uel lulia et Titia] e leg titia et titia? G n , con f. : C a u 4 5 tutorem Goeschen, aut tute aut tuts C liberta Goeschen, busta C 11 17 reliquerit] recipit? C it 48-49 conf. Cae II 18 coeperint Inst., coeperit C u 49 Cassius Lachmann, casius C § 20 putant Goeschen, putant(ta)nt? C Q 23 ante puberes expectes plerique uel simile aliquid 11 25 qui — 26 expleuit ruppleuit Goeschen  26 In pagina codicia C 53 quae nunc legi nequit, Gaius primum de pubertate Neratii Prisei sententiain (Pp. 11, 28) ^8 1 ! ---- 45  I§ 4 97-1I§ 4 497  (25 uersus in C legi nequeunt) aetatem peruener,l, in qua res suas tueri possit; sicuti pag. 54 apud peregrinas gentes custodiri superius indicauimus. 4 98 Ex isdem causis et in prouinciis a praesidibus earum curatores dari solent.  5 499 Ne tamen et pupillorum et eorum qui in curatione sunt negotia a tutoribus curatoribusque consumantur aut deminuantur, curat praetor, ut et tutores (el> curatores eo no200 mine satisdent. sed hoc non est perpetuum; nam et tutores testamento dati satisdare non coguntur, quia lides 4 0 eorum et diligentia ab ipso testatore probata est; et curatores, ad quos non e lege curatio pertinet, sed (qui) uel a consule . uel a praetore uel a praeside prouinciae dantur, plerumque non coguntur satisdare, scilicet quia satis honesti electi sunt.  45 (COM1ilENTARI VS SECVNDVS.) liSuperiore commentario de iure personarum I exposuipag. 55 mus; modo uideamus de rebus; quae uel in nostro patrimonio sunt uel extra nostrum patrimonium habentur. § 497 sirperitcs] § 489 [( § 199 fere _ Inst. 4, 24 pr. § 200 usque ad 44 est = Inst. 4, 24 pr. II II § 1 = Inst. 2, 4 pr. addidisse uidclur Huschkio. Deinde transiit Gaius ad eas personas quae in curatione sunt (conf. 1, 442. 443). Eodem autem ordine, quo Vlpianus 12, de curatoribus egisse (conf. etiam Epit. 1, 8: Peraetis pupillaribus annis, quibus tutores absoluuntur, ad curatores ratio minorum incipit pertinere. Sub curatore sunt minores aetate, maiores euersores insani. Hi qui minores sunt usque ad uiginti et quinque annos impletos sub curatore sunt. Qui uero euersores aut iusani sunt, omni tempore uitae suae sub curatore esse iubentur, quia substantiam suam rationabiliter gubernare non possunt.) et adiecisse uidetur: in curatore minoribus dato, si guando pater in testamento curatorem filio nominauerit, praetorem eius uoluntatem obseruare, quia aequum sit patrem filio prouidere, donec ad eam aetatem peruenerit etc. 4 peruenerit Goeschen, perueneret? C (J 5 solent Lachmann, uolunt C J( 7 negotia C lnst., expectes patrimonia p curatoribusque C, curatoribusue Inst. J( 8 et curatores Inst., cur C uel potius C n 0 nomine Inst., naomine C (( 9 nam et C, nam Insl. (( 9-40 tutores testamento Inst., tutorest? C (J 42 non e Goeschen, nonne C J( curatio Bluhme, curato C II qui addidit Goeschen, om. C iJ 15 conf. Ca 17 suppleuit Goeschen ex Inst., in quibus libro pro commentario extat (( 19 sunt C, om. Inst. JJ aut hauentur C n aut hauent C. lú -J1 111 ,J ^; ) ^:b.^ 411(1 L I dr 111 io jr all (111'' u 1 1 ,11% 1,' IIQm 56 ^^llf 1^,i911 Ii § 2-41 46 — 2  Summa itaque rerum diuisio in duos artículos diduci3 tur:. nam aliae sunt diuini iuris, aliae humani. Diuini 4 iuris sunt ueluti res sacrae et religiosae. Sacrae sunt quae diis superis consecratae sunt; religiosae quae diis Manibus 5 relictae sunt. Sed sacrum quidem hoc solum existimatur 5 quod ex auctoritate populi Romani consecratum est, ueluti 6 lege de ea re lata aut senatusconsulto facto. religiosum uero nostra uoluntate facimus mortuum inferentes in locura 7 nostrum, sí modo eius mortui funus ad nos pertineat. sed in prouinciali solo placet plerisque solum religiosum non 4o fieri, quia in eo solo dominium populi Romani est uel Caesaris, nos autem possessionem tantum • uel usumfructum habere uidemur ; utique tamen etiamsi non sit religiosum, 7' pro religioso habetur. item quod in prouinciis non ex auctoritate populi Romani consecratum est, proprie sacrum non 4 5 8 est, tamen pro sacro habetur. Sanctae quoque res, uelut 9 muri et portae, quodammodo diuini iuris sunt. Quod autem diuini iuris est, id nullius in bonis est; id uero, quod hum-ani I) iuris est, plerumque alicuius in bonis est: potest pañ• autem et nullius in bonis esse; nam res hereditariae, an- $o 9 b tequam aliquis heres existat, nullius in bonis sunt.  (8 fere uersus in C legi nequeunt)  I*e domino. 4 0 Hae autem quae humani iuris sunt, aut publicae sunt aut 11 privatae. Quae publicae sunt, nullius uidentur in bonis esse; ipsius enim uniuersitatis esse creduntur. privatae 25 sunt quae singulorum hominum sunt. § 2 = Dig. 4, 8, 1 pr. O § 3 — Dig. 4, 8, 4 pr.  § 8 = Di g '. 4, 8, 1 pr.; Inst. 2, 1, 10 )) § 9 usque ad 21 sunt = Di;. 4, 8, 4 pr. §40=Dig.4,8,4'pr.)) §44= Dig.4,8,4 pr. 1 itaque C, ona. Dig. )) diducitur C, deducitur Dig. )) 43 religiosum] religiosus C1114 uerba in prouinciis ut glossema expellit Mommsen 45 sacrum ex sacarum correctum C () 16 quoque Dig. Inst., quoqueque C )) uelut C, ueluti Dig. Inst. )) 4 7 iuris Dig. Inst., iuri? C ii 48 iuris est Dig., iurie est? C 4 9 iuris — 24 sunt suppleuit Goeschen ex Dig., con/: Epit. 2, 1,1 8 21 post sunt quid scriptum fuerit, certo dici nequit; egisse Gaium de rebus nondum occupatis et de rebus derelíctis et de seruis qui sine domino sunt ueri non est dissimile )) 23 autem C, autem res Dig. j) 23 et 25 suppleuit Goeschen ex Dig. )) 23 publicae Dig., (pu)blici C II 24 null ***** dentar in bonis esse C, nullius in bonis esse creduntur Dig. )) 25 privatae C, privatae autem Dig. i) 2 6 siugulorum homin * * * * * * C (conf. C as ), singulorum sunt Dig. TI § 42--44 12  Quaedam praeterea res corporales sunt, quaedam in(cor4 3 porales). Corporales hae (sunt) quae tangi possunt, uelut fundus homo uestis aurum argentum et denique aliae res 4 innumerabiles. Incorporales sunt quae tangi non possunt, qualia sunt ea quae iure consistunt, sicut hereditas usus5 fructus obligationes quoquo modo contractae. nec ad rem per(tinet, quod in hereditate res corporales con)tinentur et fructus qui ex fundo percipiuntur corporales sunt, et quod ex aliqua obligatione nobis debetur,  plerumque corpopag. 57 rale est, ueluti fundus homo pecunia; nam ipsum ius succes4 0 sionis et ipsum ius utendi fruendi et ipsum ius obligationis incorporale est. eodem numero sunt iura praediorum urbaInorum et rusticorum.  altius tollendi   luminibus uicini aed  non extollenidi, ne 45 luminibus uicini officiatur. I item fluminum et stilicidiorum  ius, ut  in aream § 4 2 =-- Dig. 4, 8, 4, 4 ; Inst. 2, 2 pr. 11 § 4 3 ^ Dig. 4, 8, 1, 4 ; Inst. 2, 2, 4 11 § 4 4 usque ad 1 3 rusticorum _ Dig. 1, 8, 4, 4; Inst. 2, 2, 2 et 3. 4 incorporales Dig. Inst., in C 11 2 sunt Dig. Inst., om. C 11 tangi C Dig., sui natura tangi Inst. 11 uelut C n , ueluti Dig. Inst. il 4 in(u)- merauiles C; seqq. ex Dig. et lnst. suppleuit Goeschen 11 sunt C n 2 Dig., autem sunt Inst. 11 5 iure C, in iure Dig. Inst. cum Epitoma Gaiana 0 7 O additum ex Dig. et Inst. 11 et C, nam et Dig. Inst. 11 8 corporales Dig. lnst.; fortasse (con f. tamen C as) res corporales in C eral, quod ferri potest 11 sunt Dig. Inst., sunt an set incertum C (conf. Cas ) 11 et quod C, et id quod Dig. Inst. 11 9 debe ***** plerumque C, debetur plerumque Dig. Inst. 11 10 ex Dig. et Inst. suppleuit Goeschen 11 successionis C Dig., hereditatis Inst. 11 12 sunt C Inst., sunt et Dig. 11 4 3 post rusticorum Dig. et Inst. haec addunt: quae etiam seruitutes uocantur, de quibus uide infra. Lacunam post rusticorum ita fere explere possis (conf. Epit. 2, I, 3): Praediorum urbanorum iura sunt uelut ius altius tollendi aedes et officiendi luminibus uicini aedium aut non extollendi, ne luminibus uicini officiatur. Fortasse lamen nonnulla in C perperam iterata erant et locus ita corrigendus • uelut ius altius tollendi aedes aut non tollendi (conf. 2, 31), ne luminibus uicini officiatur; falso igitur scripserit librarius: uelut ius altius tollendi aedes aut non tollenldi ne (?, conf. C a ) luminibus uicini aedes aut non extollendi ne luminibus uicini officiatur 1) 16 —48, 9 lacunae sic fere ad sententiam expleri possunt (conf. Epit. .2, 1, 3) 7 item fluminum et stilicidiorum ius, id est (in C idem ius pro ius id est scr • iptum fuisse uidetur) ut uicinus flumen uel stilicidium in aream uel in aedes suas recipiat; item cloacae immittendae et luminum imrr;ittendorum. Praediorum rusticorum iura sunt uelut 47 I t 5 II § 44-4 7 --- 48 i 10 ¿O /» 0didE aUjS ' pIUS ,, ^lipaac P idaa 1111 50 ID "t u^ ^;^ , , 15111 ^aDS t e Ai 010 i 1011 ltad -;ma^stra xic iUl'e C : . 31 p1atr pral ai quo llE iem addi ^ lliam im et ^ ipsi per ;1 1619 iu To^ s ^l rels 1611g coeg ^aVa SauG g y^ a°tem I 101 rdet9ri ^r^d i^Pul .  111 „ 1 11 1 . eitilel l ;^ ^i Ar'á 1 sei 1¡d aU ?^ ^1^se; ^ ^¡h eiedii i q8^. dae 4 4 a   aut mancipi sunt aut nec mancipi. 1 Mancipi sunt   1 item aedes in Italico solo   seruitutes praediorum urbanorum neo mancipi sunt. 1 I 15 Item stipendiaria praedia et tributaria nec mancipi 1 sunt. ! o sed quod diximus  Iinancipi esse  f 1statim ut nata sunt manpag. 58 cipi esse putant; Nerua uero et Proculus et ceteri diuersae scholae auctores non aliter ea mancipi esse putant, quam 15 si domita sunt; et si propter nimiam feritatem domari non possunt, tuno uideri mancipi esse incipere, cum ad eam 4 6 aetatem peruenerint, qua domari solent. Item ferae bestiae nec mancipi sunt uelut ursi leones, item ea animalia quae fere bestiarum numero sunt, ueluti elephanti et cameli; et 2o ideo ad rem non pertinet, quod haec animalia etiam collo dorsoue domari solent; nam ne nomen quidem eorum animalium illo tempore (notum) fuit, quo constituebatur quas4 7 dam res mancipi esse, quasdam nec mancipi. Item fere omnia quae incorporalia sunt nec mancipi sunt, exceptis 25 seruitutibus praediorum rusticorum ; nam eas mancipi esse constat, quamuis sint ex numero rerum incorporalium. § 15 ad 43 statim -- 4 5 putant et ad 4 7 tunc u. m. esse conf. Isidori orig. 9, 45. uia, iter, actus, item pecoris ad aquam adpulsus, item ius aguas ducendae. haec iura (conf. Dig. 1, 8, 1, 1 et Inst. 2, 2, 3') tam rusticorum quam urbanorum praediorum seruitutes uocantur. (§ 14 a ) Est etiam alia rerum diuisio: nam aut mancipi sunt aut neo mancipi. Mancipi sunt uelut fundus in Italico solo, item aedes in Italico solo, ítem serui et ea animalia quae collo dorsoue domad solent, uelut boues equi muli asini; item seruitutes praediorum rusticorum. nam seruitutes praediorum urbanorum neo mancipi sunt. 4 4 —13 ¿acunas ad sententiam ita fere suppl eas : sed quod diximus ea animalia quae domari solent mancipi esse, quomodo (conf. lamen C a ) intcllegendum sit, quaeritur, quia non statim ut nata sunt do- ' p autar. et. nostrae quidem scholao auctores statim ut nata sunt etc. 11 14 putant Goeschen, putantur C cum Isidoro fi 4 6 nimiam Goeschen, minimiam C 1118 qua] quia C, in qua Kueóler collato 4, 97 itera] conf. Cas II 20 fere C, ferarum Goeschen 22 ne nomen] conf. G as II 23 notum ex coniectura additum II 24 nec mancipi] non mancipis C. ius aquae ducen- N.. II § 4 8 -25 4 S  Magna autem differentia est inter mancipi res et nec 19 mancipi. Nam res nec mancipi ipsa traditione pleno iure alterius fiunt, si modo corporales sunt et ob id recipiunt 20 traditionem. Itaque si tibi uestem uel aurum uel argentum tradidero siue ex uenditionis causa sine ex donationis 5 siue quauis alía ex causa, statim tua fit ea res, si modo 21 ego eius dominus sim. In eadem causa sunt prouincia-pag. 59 lia praedia , quorum alía stipendiaria alía tributaria uocamus. stipendiaria sunt ea, quae in his prouinciis sunt, quae propriae populi Romani esse intelleguntur; tributaria sunt 10 ea, quae in his prouinciis sunt, quae propriae Caesaris esse creduntur. 22 Mancipi uero res sunt, quae per mancipationem ad alium transferuntur; unde etiam mancipi res sunt dictae. quod autem ualet (mancipatio, idem ualet et in iure cessio. 45 23 Et) mancipatio quidem quemadmodum fiat, superiore com24 mentario tradidimus. In iure cessio autem hoc modo fit: apud magistratum populi Romani, ueluti praetorern, is cui res in iure ceditur rem tenens ita dicit HYNC EGO HOMIYEM E% IVR$ QVIRITIVM bIEVM ESSE AIO; deinde postquam hic uin- ^o dicauerit, praetor interrogat eum qui cedit, an contra uindicet; quo negante aut tacente tunc ei qui uindicauerit, eam rem addicit; idque legis actio uocatur. hoc fieri po25 test etiam in prouinciis apud praesides earum. Plerumque lamen et fere semper mancipationibus utimur. quod $5 enim ipsi per nos praesentibus amicis agere possumus, hoc § 23 superiore commentario] 4§ 119 II § 24 usque ad 23 uocatur 11= 5 Boeth. in Top. 5, 28 (pag. 322). 4 res] rexs C (inducta x littera) p 4 aurum Goeschen, aurium C 11 5 siue Goeschen, tiue? C 11 7 in Goeschen, ruin? C, conf. Cae prouincialia Savigny, prouinciali C II 43 sunt quae C; fortasse haec uocabula delenda sunt, uei transponenda quae sunt I I 4 5 - 16 () addidit Goeschen (qui sed dedil pro et, quam particulam suppleuit Savigny) 47 cessio autem hoc modo fit C, autem cessio fit hoc modo Boelh. 48 ueluti praetorem] ñ "TI ; ü a pr• praesidem prouinciae C n (ex glossemate), uel apud praetorem uel apud praesidem prouinciae Boeth. (in cuius codice Gaiano glossema illud iam extabat). Codicis Veronensis ductus probabiliter ita explicat Mommsen, ut supra uerba Gaiana ü ú pr• (i. e. ueluti praetorem) in archetypo hoc glossema additum fuisse suspicetur: pr• ā praesidem prouinciae (i. e. praetorem aut praesidem prouinciae), id autem glossema hoc modo in Gaianorum uerborum contextum irrepsisse: ü pc• ú [ ā ] pr• [praesidem prouinciae] is cui etc. 4 9 dicit C, uindícat Boeth. U21 suppleuit Goeschen ex Boethio 1122 negante Boeth., negantte C. lt ^• 49 non est necesse cum maiore difficultate apud praetorem aut 26 apud praesidem prouinciae agere. Quodsi neque mancip ata neque in jure cessa sit res mancipi  (6 uersus pag. 60 in C legi nequeunt) *plena possessio e x formula qua concessa hi qu fructus na i Item adhuc (á uersus in C legi nequeunt) fuissent non (7 uersus in C legi nequeunt) 5 27 10 1..111 50 II § 23--30 pag.6!  ;idroi 15 "  .  I^'11W11 20 11 111 2 5 ^^{61 est quo nomine ere uel  praedium  dem ulla libera ciuitas  nendi sumus  esse, prouincialis soli nexum non e significationem solum Italicum mancipi est, proluinciale nec mancipi est. aliter enim ueteri lingua al   mancipa— J 28  (Res) incorporales traditionem non recipere manifestum 29 est. Sed iura praediorum urbanorum in iure cedi <tantum) possunt; rusticorum uero etiam mancipari possunt. adm o30   Vsusfructus in jure cessionem tantum recipit. nam dominus proprietatis alii usumfructum in jure cedere po- &o test, ut ille usumfructum habeat et ipse nudam proprieta- ! est Savigny, je C n (sed ita ut j littera, cura lineola inducta sit, uideatur fere inter praepositionis notar» sollemnem efficere 3 (post mancipi) secuta esse sed tantum tradita probabiliter coniecit Huschke. Deinde Gaius egisse uidetur de jure eius, cui res mancipi tradita tantum sit; tum de jure commercii (conf. Vlpianus 49, 4. 5) et de jure Italico (con f. Mommsen Staatsrecht 5, 1 pag. 809 not. 2) § 6 conf. G as II In sequentibus ars nesciendi exercenda est. Ceterum con f. C a usque ad uers. 25 II 26 (Res) incorporales Boecking, Incorporales (res) Goeschen fl 27 tantum ante cedi addidit Goeschen, om. C Q 80 potest] conf. C a pag. 285 uers 21. I n 51  II § 80-85 tem retineat. ipse usufructuarius in jure cedendo domino proprietatis usumfructum efficit, ut a se discedat et conuertatur in proprietatem; alii uero in jure cedendo nihilo minus ius suum retinet; creditur enim ea cessione nihil 31 agi. Sed haec scilicet in Italicis praediis ita sunt, quia 5 et ipsa praedia mancipationem II et in jure cessionem repag. s$ cipiunt.  alioquin in prouiucialibus praediis siue quis usumfructum siue ius eundi agendi aquamue ducendi uel altius tollendi aedes aut non tollendi, ne luminibus uicini officiatur, ceteraque similia jura constituere uelit, pactio10 nibus et stipulationibus id efficere potest, quia ne ipsa quidem praedia mancipationem aut (in) jure cessionem re32 cipiunt. Sed cum ususfructus et hominum et ceterorum animalium constituí possit, intellegere debemus horum usumfructum etiam in prouinciis per in jure cessionem 18 33 constituí posse. Quod autem diximus usumfructum in jure cessionem tantum recipere, non est temere dictum, quamuis etiam per mancipationem constituí possit eo, quod in mancipanda proprietate detrahi potest; non enim ipse ususfructus mancipatur, sed cum in mancipanda proprietate 20 deducatur, eo fit ut apud alium ususfructus, apud alium proprietas sit. 34  Hereditas quoque in jure cessionem tantum recipit. 35nam si is, ad quem ab intestato legitimo jure pertinet hereditas, in jure eam alii ante aditionem cedat, id est 25 antequam heres extiterit, proinde fit heres is cui in jure cesserit, ac si ipse per legem ad hereditatem uocatus esset; post obligationem uero si cesserit, nihilo minus ipse heres pag. 63 permanet et ob id creditoribus tenebitur, debita uero pereunt coque modo debitores hereditarii lucrum faciunt; cor-3o pora uero eius hereditatis proinde tránseunt ad eum cui cessa est hereditas, ac si ei singula in jure cessa fuissent. 1 retineat] conf. C a 11 4 suum retinet Goeschen, sum retinetur C 7 quis Goeschen, qus C p 10 sicni•¡lia C H 11 sipulationibus C (j quia ... 12 recipiunt glossemati adscribit Babel  12 in addidit Goeschen recipiunt Goeschen, recipiuntur C 11 13 sed Goeschen, et C Q hominum ex hominem correctum C 1 0 14 horum Goeschen, honorum C H 16 quod] quam C r ? conf. C a pag. 294 H 17 quamuis Goeschen, quod íis Cn II 21 ut apud Goeschen, ut aputut C 11 25 id est a. h. extiterit delet Ad. Schmidt 27 hereditatem Goeschen, heretem C 11 28 oblip,ationem C, aditionem Goeschen, conf. infra ad pag. 52, 5 11 cesserit Goeschen, cesseerit C 11 29 id Goeschen, id a C  32 in iure cessa Goeschen, in jure cessa in C?, conf. Ca. II § 86 -42  52 36 Testamento autem scriptus heres ante aditam quidem hereditatem in iure cedendo eam alii nihil agit; postea uero quam adierit si cedat, ea accidunt, quae proxime diximus de eo ad quem ab intestato legitimo iure pertinet heredi37 tas, si post obligationem (in) iure cedat. Idem et de nets cessariis heredibus diuersae scholae auctores existimant, quod nihil uidetur interesse, utrum (aliquis) adeundo hereditatem fiat heres, an inuitus existat; quod quale sit, suo loco apparebit. sed nostri praeceptores putant nihil agere necessarium heredem, cum in jure cedat hereditatem.  40 38 Obligationes quoquo modo contractae nihil eorum redpiunt. nam quod mihi ab aliquo debetur, id si uelim tibi deberi, nullo eorum modo, quibus res corporales ad alium transferuntur, id efficere possum, sed opus est, ut iubente me tu ab eo stipuleris; quae res efficit, ut a me liberetur 45 3 9 et incipiat tibi teneri; quae dicitur nouatio obligationis. sine hac uero nouatione non poteris tuo nomine agere, sed debes ex persona mea quasi cognitor aut procurator meus experiri. pag. 64 Sequitur ut admoneamus apud peregrinos quidem unum esse dominium; nam aut dominus quisque est, aut 20 dominus non intellegitur. quo iure etiam populus Romanus olim utebatur: aut enim ex iure Quiritium unusquisque dominus erat, aut non intellegebatur dominus. sed postea diuisionem accepit dominiúm , ut alius possit esse  ^ 9 41 ex iure Quiritium dominus, alius in bonis habere. nam si 15 tibi rem mancipi neque mancipauero neque in iure cessero, sed tantum tradidero, in bonis quidem tuis ea res efficitur, ex iure Quiritium uero mea permanebit, done°  ^it tu eam possidendo usucapias; semel enim inpleta usucapione proinde pleno iure incipit, id est et in bonis et ex 30 iure Quiritium tua res esse, ac si ea mancipata uel in 42 iure cessa (esset. Vsucapio autem) mobilium quidem rerum anno conpletur, fundi uero et aedium biennio; et ita lege xit tabularum cautum est.  4Y'g^ y ``ff',, 1 ' I^W +t ^ ;q 4 ^i I 117111 C y^^^, § 36 proxinte] § 35 § 37 suo toco] §§ 4 5 2 seg. 2 agit Goeschen, agi C fi 5 obligationem C, aditionem Goeschen, conf. supra ad pag. 51, 28 (I in addidit Goeschen fi 7 aliquis ex 3, 87 addidit Lachmann fi hereditatem Huschke, hereditatemstatem C 8 existat Goeschen, existant C 9 apparebit Goeschen, appareuitur C 14 possum Goeschen, possumus C ll 17 poteris Goeschen, poterit C ^ 18 procurator Goeschen, procuratior C  22 iure Quiritium] conf. Ca pag. 273 If 25 nam Goeschen, non C n ii 29 usucapias Goeschen, usucapia C l) 32 O addidit Lachmann. II §79.62-64 meis nauem aut armarium aut subsellium fabricaueris; itera si ex lana mea uestimentum feceris, uel si ex uino et melle meo, mulsum feceris, siue ex medicamentis meis emplastrum uel collyrium feceris, (quaeritur, utrum tuum sil id quod ex meo e/feceris,> an meum. quidam materiam 5 et substantiam spectandam esse putant, id est ut cuius materia sit, illius et res quae facta sit uideatur esse, idque maxime placuit Sabino et Cassio. alii uero eius rem esse putant qui fecerit, idque maxime diuersae scholae 9 auctoribus uisum est; sed eum quoque, cuius materia et pag. 73 substantia fuerit, furti aduersus eum qui subripuerit habere actionem; nec minus aduersus eundem condictionem ei conpetere, quia extinctae res , licet uindicari non possint, condici tamen furibus et quibusdam aliis possessoribus possunt.  15 62  Accidit aliquando, ut qui dominus sit, alienandae rei pag. 68 potestatem non habeat, et qui dominus non sit, alienare pag. 69 63 possit. nam dotale praedium maritus inuita muliere per legem Iuliam prohibetur alienare, quamuis ipsius sit uel mancipatum ei dotis causa uel in iure cessum uel 11S11— 20 captum. quod quidem ius utrum ad Italica tantum praedia 64 an etiam ad prouincialia pertineat, dubitatur. Ex diuerso agnatus furiosi curator rem furiolsi alienare potest ex lege xi1 tabularum; item procurator  est, itera creditor pignus ex I pactione, quamuis eius ea res 25 non sit. sed hoc forsitan ideo uideatur fieri, quod uoluntate debitoris intellegitur pignus alienari, qui olim pactus § 79 ad 5 quidam — 10 est conf. Theophilus 2, 1, 25 (ed. Ferrini pag. 107, 1-4); inde ab 13 extinctae = Inst. 2, 1, 26 (I § 62 fere = Inst. 2, 8 pr. (j § 63 usque ad 19 sit = Inst. 2, 8 pr. II § 64 inde ab 25 creditor = Inst. 2, g, 1. 4-5 ( ) addidit Lachniann 6 spectandam ex spectandum correotuna C 1 jj 11 fuerit Goeschen, fuít C 11 13 quia Goeschen, qui C Q extinctae Inst., extincta C ii 14 possint Inst., possit C fi furibus et C, a furihus et a Inst. jj 16 conf. quae supra ad § 61 in fine (pag. 56, 40 huius editionis) de paragraphorum ordine in C adnotata sunt II 17 et C, et contra Inst. 19 alienare ex alienares correctum C 24 ad sententiam (conf. Inst. 2, 1, 43 et Dig. 41, 1, 9, 4), non ad duclus talia fere quadrant: itera procurator rem absentis, cuius negotiorum libera administratio ei permissa est; Mommsen (coll. Dig. 3, 3, 65) hoc modo lacunam explet: itera procurator, si quid ne corrumpatur diatrahendum est ji 26 uideatur C, uidetur Inst. II 27 alienari. C, alienare Inst. (libri menores) ji olim C, ab initio contractus Inst. (}srva.  '  4 JJ• 17,1L ry • 59 60 II §64.80-83 est, ut liceret creditori pignus uendere, si pecunia non soluatur. R. V. DE PVPILLIS AN ALIQVID A SE ALIENARE POSSVNT.1 - pag. 73 80   1Vunc admonendi sumas neque feminam neque pupillum sine tutoris auctoritate rem mancipi alienare posse; 5 nec mancipi uero feminam quidem posse, pupillum non 81 posse. Ideoque si guando mulier mutuam pecuniam alicui sine tutoris auctoritate dederit, quia facit eam accipientis, cum scilicet pecunia res nec mancipi sit, contrahit 82 obligationem. At si pupillus idem fecerit, 1 quia non 4 o facit accipientis s  , nullam ( contrahit obligationem; unde pupillus uindicare quidem nummos suos potest, sicubi extent, id 1 est eos petere suos ex iure Quiritium esse actione eos persequi 83 possit, quoniam  !  potest. At ex contrario I omnes res tam mancipi quam neo mancipi 19 inulieribus 11 et pupillis sine tutoris auctoritate solui pospag. 74 § 80 init. fere = Inst. 2, 8, 2 II § 84 init, et § 82 init. fere = Inst. 2, 8, 2 II § 83 init. conf. Inst. 2, 8, 2. 3 hanc rubricam quin t am quo jure fecerit librarius (C 1 ), dici nequit, quia reliquae perierunt 9 pecunia Huschke, ea pecunia? C 41 supplementa (ex Inst. derivata) incerta sunt, conf. C a et C as ; sententia suadet, ut sumamus haec aliquo modo expressisse Gaium: quia pecuniam (conf. Inst.) non facit accipientis (sine tutoris auctoritate) 12 pupillus quidem uindicare uidetur scribendum, conf. quae paulo infr a ad 43-18 adnotata sunt 4 3 e(os p)etere? C, pro quo intendere uerbum sententiam sirnplicius exprimeret (I 43-18 hoc fere modo ad sententiam suppleri possunt: id est eos petere suos ex jure Quiritium esse; mulier uero minime hoc modo repetere potest, sed ita: dari sibi oporjtere. unde de pupillo quidem quaeritur, an, si nummi (in C fuera nummijsi pro si nummi), quos mutuos dedit, ab eo qui accepit, consumpti sunt, aliqua aetione eos persequi possit, quoniam obligationem etiam sine tutoris auctoritate adquirere sibi potest; Mommseno hoc potius modo: id est eos petere suos ex iure Quiritium esse, neque tamen stricto jure petere potest sibi eos dari apodere. unde de pupillo quidem quaeritur, an nummis quos mutuos dedit ab eo qui accepit consumptis ciuili actione eos persequi possit, quoniam dari eos sibi oportere intendere non potest; (conf. Lamen C a et Caa) 47 accepit Goeschen, accipit C II 18 at Inst., et C 49 omnes res tam mancipi quam ad Goeschen coniecturam et ad Inst. 2, 8, 2, non ad C suppletum est II 20 pupillis Goeschen, pupilli C (^ sine tutoris _ _ auctoritate Inst., s p t a C.  repetere potest s  Itere. unde de pupillo qui45 dem quaeritur, an num I—quos mutuos dedit, ab eo qui accepit, 1 ,,bd 4 ^^ -•----- 61 II § 83--87 sunt, quoniam meliorem condicionem suam facere eis etiam 84 sine tutoris auctoritate concessum est. Itaque si debitor pecuniam pupillo soluat, facit quidem pecuniam pupilli, sed ipse non liberatur, quia nullam obligationem pupillus sine tutoris auctoritate dissoluere potest, quia nullius rei 5 alienatio ei sine tutoris auctoritate concessa est; sed tamen si ex ea pecunia locupletior factus sit et adhuc petat, per 85 exceptionem doli mali summoueri potest. Mulieri uero etiam sine tutoris auctoritate recte solui potest; nam qui soluit, liberatur obligatione, quia res nec mancipi, ut 4 0 proxime diximus, a se dimittere mulleres etiam sine tutoris auctoritate possunt. quamquam hoc ita est, si accipiat pecuniam ; at si non accipiat, sed habere se dicat et per acceptilationem uelit debitorem sine tutoris auctoritate liberare, non potest.  15 8 6 Adquiritur autem nobis non solum per nosmet ipsos, sed etiam per eos quos in potestate manu mancipioue habemus; item per eos seruos, in quibus usum fructu7n habemus ; item per homines liberos et sernos alienos quos bona fide possidemus. de quibus singulis diligenter dispiciamus. 2o 87 Igitur <quod> liberi nostri quos in potestate habemus, item quod serui nostri mancipio accipiunt uel ex traditione nanciscuntur, siue quid stipulentur, uel ex aliqualibet causa adquirunt, id nobis adquiritur; ipse enim, qui in potepag. 75 state nostra est, nihil suum habere potest. et ideo si 25 heres institutus sit, nisi nostro iussu hereditatem adire non potest; et si iubentibus nobis adierit, hereditas nobis adquiritur proinde atque si nos ipsi heredes instituti esse- § 84 conf. Theophilus 2, 8, 2 § 85 proxime] § 80 11 § 86 fere = Dig. 41, 1, 10 pr.; Inst. 2, 9 pr. § 87 igitur et inde ab 22 quod fere = Dig. 41, 4, 10, 1; § 87 usque ad 21 habemus conf. Inst. 2, 9, 4, sequentia fere = Inst. 2, 9, 3. 40 obligattione C 13 sed Goeschen, et C 16 adquiritur autem C, adquiritur Inst., adquiruntur Dig. 11 48 per Dig. Inst., pro? C n usumfructum Dig. Inst., usu*C 11 eos C Inst., om. Dig. 11 20 diligenter C, diligentius Dig. Inst. II 24 quod addidit Goeschen, om. C 22 nostri Dig., i C 11 23 aliqualibet C, qualibet alia Dig. Inst. 11 24 adquirunt C Dig. Inst., adquirant Goeschen li ipse Dig. Inst., ipsen? C11 25 nostra C, alterius Dig. Inst. et ideo C, ideoque Dig., sed Inst. 26 heres Dig. Inst., hoc C n , conf. C a pag. 2701) 27 iubent.ibus Dig. Inst., ibonitibus C II hereditas Dig. Inst., hereditate C n II 28 proinde C, perinde Dig. Inst. ii adque C, atque Dig., ac Inst. 62 II § 87-93 mus; et conuenienter scilicet legatum per eos nobis ad88 quiritur. dura tamen sciamus, si alterius in bonis sit seruus, alterius ex iure Quiritium, ex omnibus causis ei soli 89 per eum adquirí, cuius in bonis est. Non solum autem proprietas per eos quos in potestate habemus adquirituT 5 nobis, sed etiam possessio; cuius enim reí possessionem adepti fuerint, id nos possidere uidemur; unde etiam per 90 eos usucapio procedit. Per eas uero personas, quas in manu mancipioue habemus, proprietas quidem adquiritur nobis ex omnibus causis, sicut per eos qui in potestate 4 o nostra sunt; an autem possessio adquiratur, quaeri solet, 97 quia ipsas non possidemus. De his autem seruis, in quibus tantum usumfructum habemus, ita placuit, ut quidquid ex re nostra uel ex operis suis adquirant, id nobis adquiratur; quod uero extra eas causas, id ad dominum 4 proprietatis pertineat. itaque si iste seruus heres institutus sit legaturnue quod ei datum fuerit, non mihi sed domino g^ proprietatis adquiritur. Idem placet de eo qui a nobis bona fide possidetur, (, siue liber sit siue alienus seruus. pag. 76 quod enim placuit de usufructuario, idem probatur etiam 2o de bonae fideipossessore. itaque quod extra duas istas causas adquiritur, id uel ad ipsum pertinet, si liber est, 93 uel ad dominum, si seruus est. Sed bonae fidei possessor § per = Dig. 44,  4, capio = Inst. 2, 9,  3 11 § 94 = Dig. 44, 1,  4 0,  3; Inst. 2, 9,  4 11 § 92 = Dig. 41, 4, 4 0, 4; fere = Inst. 2,  9, 4 11 § 93 = Dig. 44, 4, 4 0, 5; Inst. 2,  9, 4. 1 conuenienter C Inst., bis conuenienter Dig. 11 per eos nobis C (Inst.), nobis per eundem Dig. 11 2 sciamus Goeschen, sciam C 11 4 per Goeschen, pro C 11 adquiri Goeschen, adquiritur C 11 bonis Goeschen, boni C 11 6 cuius C, cuiuscumque Dig. Inst. 11 4 2 ipsas Goeschen, ipsa C 11 4 4 operis C Dig., operibus Inst. U adquirant Dig. Inst., adquirunt C11 45 adquiratur C Dig., adiciatur Inst. 11 quod C Inst., si quid Dig. 11 causas C, causas persecuti sint Dig. (sint suppleuit mmnus secunda in Dig.), causas persecuti sunt Inst. 11 4 6 pertineat C Inst., pertinet Dig. iste C, is Dig. Inst. 11 47 legatumue quod ei datum C, legatumue quid aut ei donatum Dig., legaturnue quid ei aut donatum Inst., quod et ipse Gaius fortasse scripserat li 48 de C Dig., et de Inst. 11 qui a C Inst., qui Dig. Il 49 liber C Dig., is liber Inst. q 20 probatur etiam C Dig., placet et lnst. 11 24 bonae fidei Dig., bona fide Inst., aut hoc aut illud C" 11 itaque quod Dig. Inst., ita quoque? C a , conf. C a pag. 294 inf. 11 istas C Inst., om. Dig. (1 23 dominum C a Inst., dominum eius Dig. 11 est Dig. Inst., sit C  sed Dig. Inst.. sed si C. 89 ad 7 usque 4 89 ad 8 usu0, 2; § usque il II § 98-97 cum usuceperit seruum, quia eo modo dominus fit, ex omni causa per eum sibi adquirere potest. usufructuarius uero usucapere non potest: primum quia non possidet, sed habet ius utendi [et] fruendi; deinde quia scit alienum 94 seruum esse. De illo quaeritur, an per eum seruum, in 5 quo usumfructum habemus, possidere aliquam rem et usucapere possimus, quia ipsum non possidemus. per eum uero, quem bona fide possidemus, sine dubio et possidere et usucapere possumus. loquimur autem in utriusque persona secundum definitionem guara proxime exposuimus, 4 o id est si quid ex re nostra uel ex operis suis adquirant 95 [id nobis adquiritur]. Ex his apparet per liberos homines, quos neque iuri nostro subiectos habemus neque bona. fide possidemus , item per alienos seruos, in quibus neque usumfructum habemus neque iustam possessionem, nulla 15 ex causa nobis adquiri posse. et hoc est quod uulgo dicitur per extraneam personam nobis adquirí non posse. tantum de possessione quaeritur, an (per extraneam) perso96 nam nobis adquiratur. In summa sciendum est his, qui in 19 potestate manu mancipioue sunt, nihil in iure cedi posse; pag. 77 cum enim istarum personarum nihil suum esse possit, conueniens est scilicet, ut nihil suum esse in iure uindicare possint. 97   Hactenus tantisper admonuisse sufficit quemadmodum singulae res nobis adquirantur. nam legatorum ius, quo 25 § 94 inde ab 9 loquimur fere = Inst. 2, 9, 4 p § 95 usque ad 17 posse = Inst. 2, 9, 5 JJ § 97 fere = lnst. 2, 9, 6. 4-2 omni causa C, omnibus causis Dig. Inst. JJ 2 usufructuarius C Dig., fructuarius Inst. 11 3 usucapere C Inst., usucapere seruum Dig. II 4 et C, om. Dig. Inst. rectius 11 quia C Inst., quoniam Dig. 11 alienum seruum C, seruum alienum Dig. Inst. 11 6 aliquam Goeschen, aliqui? C 7 possimus Goeschen, possumus C11 10 persona Inst., personis uel personas C 11 41 operis C, operibus Inst. adquirant C, adepti fuerint Inst. (1 4 2 [ ] C ex glossemate, om. lnst. 11 his Goeschen, iis C, bis itaque Inst. 11 13 nostro Goeschen, nostros C 11 15 post habemus in C uerba item per alienos sernos in quibus neque usumfructum per errorem repetita sunt, conf. C a Ji 46 uulgo C, om. Inst. JJ 47 nobis adquiri non C, nihil adquiri Inst. JJ 48 per extraneam personara] ps  uel pe  ? C (conf. C S9 ), per procuratorem Goudsmit; conf. Inst. 2, 9, 6 JJ 21 starum C JJ 22 conueniens Goeschen, conuenies C esse Lachmann, esse posse C; uerba suum esse posse tamquam glossema expellit Mommsen 11 24 Hactenus ex Inst. suppleuit Goeschen sufficit C cum nonnullis codicibus Institutionum, sufficiat alii codices 25 nobis adquirantur C, adquiruntur Inst. 63 TI § 97-403 et ipso singulas res adquirimus, opportunius alio loco referemus. uídeamus itaque nunc, quibus modis per uni98 uersitatem res nobis adquirantur. Si cui heredes facti sumus, siue cuius bonorum possessionem petierimus, siue cuius bona emerimus, sine quem adoptauerimus, siue qu'lm 5 in manum ut uxorem receperimus, eius res ad nos transeunt.  99  Ac prius de hereditalibus dispiciamus, quarum duplex condicio est: nam uel ex testamento uel ab intestato ad 4 00 nos pertinent. Et prius est, ut de his dispiciamus quae nobis ex testamento obueniunt.  lo 401  Testamentorum autem genera initio duo fuerunt: nam aut calatis comitiis testamentum faciebant, quae comitia bis in anuo testamentis faciendis destinata erant, aut in procinctu, id est cum belli causa arma sumebant; procinctus est enim expeditus et armatus exercitus. alterum 4 5 itaque in pace et in otio faciebant, alterum in proelium 102 exituri. Accessit deinde tertium 1I genus testamenti, quod pag. 78 per aes et libram agitur. qui neque calatis comitiis neque in procinctu testamentum fecerat, is si subita morte urguebatur, amico familiam suam, id est patrimonium suum, 20 mancipio dabat, eumque rogabat quid cuique post mortem suam dari uellet. quod testamentum dicitur per aes et 4 03 libram, scilicet quia per mancipationem peragitur. Sed illa quidem duo genera testamentorum in desuetudinem abierunt; hoc uero solum, quod per aes et libram fit, in 25 usu retentum est. sane nunc aliter ordinatur, quam olim solebat. namque olim familiae emptor, id est qui a testatore familiam accipiebat mancipio, heredis locura optinebat, et ob id ei mandabat testator , quid cuique post modem § 97 alio loco] §§ 491 seqq. (( § 98 fere — Inst. 2, 9, 6 p § 99 = Inst. 2, 9, 6 (( § 100 = Inst. 2, 9, 6 (( § 104 ad 4 2 quae -- 43 erant et 14 procinctus — 1 5 exercitus conf. Theophilus 2, 4 0, 4 ; ad 43 in procinctu — 45 erunt conf. Isidori orig. 10, 248 (J § 102 ad 4 8 qui -- 4 9 urguebatur conf.Theophilus 2,40 1 4 ((§ 4 03 ad 29 et-65, 4 uellet conf.Theophilus 4 ipso C, ipso iure Institutionum codices J( alio C, inferiori Inst. p 3 adquirantur Goeschen, adquiratur C, adquiruntur Inst. J( cui C, cui ergo Inst. 4 sumus C, ad simus ducunt Inst. {{ bonorum possessioneml conf. C a (( 5 adoptauerimus C, ad adrogauerimus ducunt Inst. JJ quam Goeschen, quem C II 6 res C, res omnes Inst. ll 7 prius Inst., primus C hereditatibus Inst., hereditabibus C 8 nam Inst., non? C n , conf. C a pag. 280 II 9 pertinent Inst., pertinet C (( uerba 4 7 quod —48 agitur delet Polenaár {{ 48 aes et] set emend. in es et C O qui C, qui (enim) Huschke II 22 dari uellet Goeschen, dare uelletur C (( quod] quam C n ?, conf. C a pag. 294 (( 25 solum quod Goeschen, quam (uel quod?, conf. Ca pag.294 uers.31) solum quod C n , sed nota quam uocabuli expuneta JJ 26 aliter Goeschen, alter C O 27 namque Goeschen, nam quod Cn. 64 ;1: II § 403--406 suam dari uellet; nunc uero alius heres testamento instituitur, a quo etiam legata relinquuntur, alius dicis gratia propter ueteris iuris imitationem familiae emptor adhibetur. 404 Eaque res ita agitur: qui facit -(testa y raentum>, adhibitis, sicut in ceteris mancipationibus , v testibus ciuibus Roma5 nis puberibus et libripende, postquam tabulas testamenti scripserit, mancipat alicui dicis gratia familiam suam; in qua re his uerbis familiae emptor utitur FAMILIA PFCVNIdQVE TVA ENDO MANDATELAM CVSTODELAMQVE MEAM, QYO TV IVRE TESTA9 MENTVM II FACERE POSSIS SECVNDYM LEGEM PVBLICAM, HOC AERE, pag. 79 et ut quidam adiciunt AENEAQVE LIBRA, ESTO MIHI EMPTA; deinde aere percutit libram, idque aes dat testatori uelut pretii loco; deinde testator tabulas testamenti tenens ita diclt HAEC ITA VT IN HIS TABVLIS CERISQVE SCRIPTA SVNT, ITA DO ITA LEGO ITA TESTOR ITAQVE VOS QYIRITES TESTIMONIVM MIHI PER-45 HIBETOTE; et hoc dicitur nuncupatio: nuncupare est enim palam nominare, et sane quae testator specialiter in tabulis testamenti scripserit, ea uidetur generali sermone nomi4 05 nare atque confirmare. In testibus autem non debet is esse, qui in potestate est aut familiae emptoris aut ipsius 2e testatoris, quia propter ueteris iuris imitationem totum hoc ;r  negotium, quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur inter familiae emptorem agi et testatorem; quippe olim, ut proxime di g imus , is qui familiam testatoris mancipio accipiebat, heredis loco erat; itaque reprobatum est in ea 25 406 re domesticum testimonium. unde et si is qui in potestate patris est familiae emptor adhibitus sit, pater eius testis §104 ad 7 mancipat— 8 utitur et 42 deinde— 13 loco conf. Theophilus 2,40,1; ad 14 haec-4 9 confirmare conf. Isidori orig. 5, 14,12 II §105 usque ad 20 potestate et inde ab 25 reprobatum fere = Inst. 2,1 0, 9I) proxime] § 103. 2 legata relinquuntur Goeschen, legato relilquantur C II 4 testament,um addidit Huschke, om. C II 6 pueribus C II 8 FAMILIA-9 QVO TV IVRE] ita dubitanter res titutumest duce ex parte Lachmanno, qui uocabulum manda tela non directa uia ab mandare descendere sed ab mandato perspexisse uidetur; familiam pecuniamque tuam endo mandatela tuam (repetitum ex eis quae proxime praecedunt?) custodelaque mea quo tu iure C n ; FAMILIAM PECVNIAM n OVE TVAM ENDO MANDATELA TVA CVSTODELAQVE MEA (EBEJE AJO ET EA) QVO TV IVRE 111ommsen; FAMILIAM PECVNIAMQVE TVAM ENDO MANDATELA TVTELA CVSTODELAQVE MEA (Ex IVRE QVIRITIVM E$SE AIO, EAQVE,' QVO TV IVRE Huschke; erunt g2Gi uel FAMILIAM PECVNIAMQVE TVAM ENDO MANDATELA CVSTODELAQVE MEA (ESSE AJO, EAQVE) QVO TV IVRE uet similia malint II 43 test.- manti C O 15 TESTOR Goeschen, testator C PERBIBETOTE Goeschen, perhibitote C, perhibete uel praebitote edd. Isidori u 4 9 is C, om. Inst. II 20 potestate est (Inst.), potestatem esse Cn II 22 ordinandi Goeschen, ornandi C. 65 I'. §106-414  66 esse non potest; ac ne is quidem qui in eadem potestate est, uelut frater eius. sed si filius familias ex castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testi s fI adhibetur nec is qui in potestate patris est. pag. 80 4 07 De libripende eadem quae et de testibus dicta esse intelle5 4 08 gemus ; nam et is testium numero est. Is uero, qui in potestate heredis aut /egatarii est, cuiusue heres ipse aut legatarius in potestate est, quique in eiusdem potestate est, arleo testis et libripens adhiberi potest, ut ipse quoque heres aut legatarius iure adhibeantur. sed tamen quod 10 ad heredera pertinet quique in eius potestate est cuiusue is in potestate erit, minime hoc iure uti debemus. [DE TESTAMENTIS MILITYM.] 4 09   Sed haec diligens obseruatio in ordinandis testamentis militibus propter nimiam inperitialn constitutionibus princi -15 pum remissa est. nam quamuis neque legitimum numerum testium adhibuerint neque uendiderint familiam neque nun4 1 0 cupauerint testamentum, recte nihilo minus testantur. Praeterea permissum est iis et peregrinos et Latinos instituere heredes uel iis legare, cum alioquin peregrini quidem ratione 20 ciuili prohibeantur capere hereditatem legataque, Latini uero 141 per legem Iuniam. Caelibes quoque, qui lege lulia hereditatem legataque capere uetantur; item orbi, id est qui liberos non habent, quos  (48 uersus in C § 106 inde ab 2 sed = Inst. 2, 10, 9 11 § 4 09 inde ab 4 4 diligens usque ad 47 adhibuerint neque et inde ab 18 recte .— Inst. 2, 14 pr. 1 qui in Goeschen, quin C 11 2 ex C, de Inst. f f 4 patris C, eiusdem patris Inst. (f est Inst., sít C f) 7 legatarii Huschke, inlegatari C 11 8 in potestatem C ff 9 adeo Lachmann, abeo C ff 10 aut Goeschen, ut C 4 2 is Goeschen, iis C erit C, est Huschke fi 4 3 militum Goeschen, milium C 0 45 constitutionibus Inst., mentistutionibus? C ff principum C, principalibus Inst. ff 4 6 quamuis C, quamuis hi Inst. II 4 7 uendiderint Goeschen, uendiderit C ff nunccupauerint C 11 22 hereditatem Goeschen, hereditate C 24 post lex unum folium in C periit, in quo finis eorum perscriptus erat, quae Gaius de testamentis milátum exposuit. proxima autem post quos lex ita ad § 286 a suppleuit Huschke: Papia plus quam dimidias partes hereditatis legatorumque capere uetat, ex militis testamento solidum capiunt. Deinde egit Gaius de iis , quibus testamentum facere non licet, similiter atque Inst. 2, 12; Vlp. 20, 10 seqq. et Epit. 2, 2 § 1 seqq., ubi haec leguntur : Id quoque statutum est, quod non omnibus Iiceat facere testamentum; sicut sunt hi qui sui iuris non sunt, sed alieno inri subiecti sunt, hoc est filii tam ex nobis nati quam adoptiui. (2) Item testamenta (acere non possunt impuberes, id est minores quattuordecim annorum, aut puellae duodecim. (§ 3) Item et hi, qui furiosi, id est mente insani — 67 II § 444-445 perierunt) prohibentur hi pag. 84 (6 uersus in C legi nequeunt) eius more faciant I  l xxx 5 annorum (8 uersus in C legi nequeunt)  res  (2 uersus in C legi nequeunt) 1 { 2  ex auctoritate diui Hadriani senatusconsultum factum 4 o est, quo permissum est I  feminis etiam sine coemptione telstamentum facere, si modo non minores essent II annorum XII, scilicet ut quae tutela liberatae non pag. 82 113 essent, tutore auctore testad deberent. Videntur ergo melioris condicionis esse feminae quain masculi; nam mascu4 5 lus minor annorum xIIII testamentum facere non potest, etiamsi tutore auctore testamentum facere uelit, femina uero post xir annu ► n testamenti faciendi ius nanciscitur. 4 1 4  Igitur si quaeramus, an ualeat testamentum, inprimis aduertere debemus, an is qui id fecerit habuerit testamenti 20 factionem; deinde si habuerit, requiremus, an secundum iuris ciuilis regulam testatus sit, exceptis militibus, quibus propter nimiam inperitiam, ut diximus, quomodo uelint uel quomodo possint, permittitur testamentum facere. 115  Non tamen, ut iure ciuili ualeat testamentum, sufficit 25 ea obseruatio quam supra exposuimus de familiae uendi- ^ § 144 uers. 49 si — 22 sit = Dig. 28, 4 , 4 II diximus] § 409 II § 115 usque ad 26 exposuimus fere = Inst. 2, 4 3 pr. II supra] §§104 segq. fuerint, non possunt facere testamenta. sed hi qui insani sunt per interualla quibus sani sunt possunt facere testamento. 6 conf. C as 9 8 conf. Cas JJ 40 ante ex auctoritate praecesserit e. g. sed postea I114 ante feminis expectes ad sententiam absoluendam e. g. sui lurio uel ingenuis (conf. 1 § 5 a ); conf. lamen C a 9 43 annorum xii] anni xu• tato . C, conf. C a pag. 256 inf. IJ 14 tutore auctore] ita C, conf. Ca pag. 307 uers. 9 11 deberent Goeschen, deben!. C II 46 minor Goeschen, minori C II annorum Goeschen, anni C JJ 48 post Goeschen, potest Cannum Goeschen, annorum C p faciuntdi C 11 ius Goeschen, isius ^ 9 nanciscitur Goeschen, nancicitur C II 20 aduertere C, animaduertere Dig. 9 id fecerit C, fecerit testamentum Dig. {1 22 iuris ciuilis regulam C, regulas iuris ciuilis Dig. JJ quibus Goeschen, qui C (1 26 ea C, baec lnst. JJ observattio C n , conf. Ca pag. 3'05. II § 445 --424  68 4 4 6 tione et de testibus et de nuncupationibus. (sed) ante omnia requirendum est, an institutio heredis sollemni more facta sit; nam aliter facta institutione nihil proficit familiam testatoris ita uenire testesque ita adhibere et ita nun4 4 7 cupare testamentum, ut supra diximus. sollemnis autem s institutio haec est TITIVS HERES ESTO; sed et illa iam conprobata uidetur TITIVM HEREDEN ESSE N IVBEO ; at illa non est pag. 83 conprobata TITIVñi HEREDEN ESSE voLo; sed et illae a plerisque inprobatae sunt TITIVM HEREDEN INSTIT VO, item HEREDEN FACIO.  40 4 4 8   Obseruandum praeterea est, ut si mulier quae in tutela est faciat testamentunz , tutore auctore facere debeat; alio4 4 9 quin inutiliter iure ciuili testabitur.  Praetor tamen si septem signis testium signatum sit testamentum, scriptis heredibus secundum tabulas testamenti bonorum (possessio45 nem> pollicetur: (et) si nemo sit, ad quem ab intestato iure legitimo pertineat hereditas, uelut frater eodem patre natus aut patruus aut fratris filius, ita poterunt seripti heredes retinere hereditatem. nam idem iuris est et si alia ex causa testamentum non ualeat, uelut quod familia non 2o uenierit aut nuncupationis uerba testator locutus non sit. 4 20 Sed uideamus, an etiamsi frater aut patruus extent, potiores scriptis heredibus habeantur. rescripto enim imperatoris Antonini significatur eos, qui secundum tabulas testamenti non iure factas bonorum possessionem petierint, posse ad-25 uersus eos qui ab intestato uindicant hereditatem, defen4 24 dere se per exceptionem doli mali. Quod sane quidem ad § 416 supra] §§ 104 seqq. 1 nunccupationibus C, nuncupatione Huschke (probabiliter) ^I sed addidit Boecking, om. C 2 est an Goeschen, eam? C II 4 et ita Boecking, aut C ¡I 4-5 nuncupare] nupare C, conf. C a pag. 282 uers. 8 11 6 TITIVS Goeschen, titus C II illa Goeschen, Mara C II 9 inprobatae sunt Goeschen, inprobataest C, unde etiam . sic scribere possis: sed et illa a plerisque inprobata est etc.  INSTITVO Goeschen, institutio C  12 tutore auctore Hollweg, tutores habet C (in archetypo fuerit tut• auct• uel per errorem tut• auet . 15 bonorum possessionem Goeschen, bus? C 46 et addidit Goeschen U 20 causa Goeschen, senatusconsulto C n II 22-23 expectes: sed uideamus an (non), etiam si frater aut patruus extent, potiores scripti heredes habeantur (similiter Huschke), conf. § 149 a 11 23 resscribto C 26 uindicant ex uindicat factum C. 75  - - II § 146-449a fiunt inrita sint; sed el ea, quae iure facta sunt et postea propter capitis deminutiónem inrita fZunt,) possunt nihilo minus rupta dici. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure fieri dicuntur, quaedam iure facta rumpi uel inrita fieri. 5 4 47  Non tamen per omnia inutilia sunt ea testamenta, quae uel ab initio non iure facta sunt uel iure facta postea inrita facta aut rupta sunt. nam si septem testium signis signata sint testamenta, potest scriptus heres secundum tabulas bonorum possessionem petere, si modo defunctus lo testator et ciuis Romanus et suae potestatis mortis tempore fuerit. nam si ideo inritum factum sit testamentum, quod puta ciuitatem uel etiam libertatem testator amisit, aut 7s in adoptionem se dedit (et) mortis tempore in adoptiui patris potestate fuit, non potest scriptus heres secundum 45 448 tabulas bonorum possessionem petere. (Raque qui) secundum tabulas testamenti, quae aut statim ab initio non iure factae sint, aut iure factae postea ruptae uel inritae erunt, bonorum possessionem accipiunt, si modo possunt hereditatem optinere, habebunt bonorum possessionem cum re; 2o si uero ab iis auocari hereditas potest, habebunt bonorum 449 possessionem sine re. nam si quis heres iure ciuili institutos sit uel ex primo uel ex posteriore testamento, uel ab intestato iure legitimo heres sit, is potest ab jis heredita24 tem auocare; si uero nemo 11 sit alius iure ciuili beres, ipsi pag. 92 retinere hereditatem possunt, nec ullum ius aduersus eos 4 49 a habent cognati, qui legitimo iure deficiuntur. Aliquando tamen, sicut supra I quoque notauimus, etiam legitimis § 147 fere = Inst. 2, 17, 6 fi § 149 a, supra] §§ 120. 121. 4 sint Goeschen, sunt Inst.  sunt et Goeschen, sunt Inst. 2 possunt Goeschen, posset nihilo minus rupta dici C, possumus nihilo minus rupta dicere Inst. fi 5 ( priore loco) fieri C, facta Inst. fi 8 aut Goeschen, ut? C p 9 sint testamenta C, sunt Inst. 40 tabulas C, tabulas testamenti Inst. jj petere C, agnoscere Inst. fi 4 4 testator C, om: Inst. p 12 facturo sit Inst. fiú ? C Ij t estamentum] conf. C a pag. 3'07 uers. 26 p 13 puta C, orn. Inst. aut is Goeschen, uut his C, aut quia Inst. (probabilius) fi 14 et Inst., onz. C p 15 fuit C, sit Inst. p 16 ( ) exempli gratia additum est ! 18 ruptae Goeschen, nuptae C p 49 modo C, eo modo Lachmann I I 26-76, 2 conf. Ca s fi 27 qui quam quia (sic coniecit Fitting) in C extitisse probabilius est p 28 legitimis] legititnus C. (tuvo. 5 II § 4 49 a - -4 54'a heredibus I potiores scripti babentur, ueluti si ideo non iure I factum sit testamentum, quod familia non uenierit aut nunlcupationis uerba testator locutus non sit;  aguati petant hereditatem 450 one  Iege Iulia  151  +Potest uf iure facto testamento contraria uoluntate in4 o firmentur. apparet (autem) non posse ex eo solo infirmalri testamentum, quod postea testator id noluerit ualere, usque adeo, ut si linum eius inciderit, nihilo minus iure ciuili ualeat. quin etiam si deleuerit quoque aut conbusserit tabulas testamenti, nihilo minus (non) desinent ualere quae 15 151 a ibi fuerunt scripta, licet eorum probatio difficilis sit. Quid ergo est ? si quis ab intestato bonorum possessionem petierit et is I qui e x eo testamento heres est, petat hereditatem, 20 § 4 54 u. 91 ex eo usque ad 4 3 adeo ut fere = Inst. 2, 47, 7. 4 heredibus] quoq**cpcoi***? C [id est fortasse quoq(ue) heredibus] scribiti ? C II 3 proxima post sit ad sententiam, non ad litterarum umbras (conf. C a et C ag ) ita fere suppleri uidentur posse: cum, si agnati petant hereditatem, exccptione doli mali I ex constitutione imperatoris Antonini remolueri possint. (§ 150) Sane (ad codicis Cn ductus Namque lectio e. g. propius accedat) lege Iulia scriptis non aufertur hereditas, si bonorum possessores ex edicto constituti sint. nam ita demum ela lege bona caduca fiunt et ad populum deferri iubentur, si defuneto nemo heres uel bonorum possessor (in C v fuerit h iz b p) existat. 11 40-77, 4 maximam partem suppleuit Krueger ›Kritische Versuche im Gebi_te des roemischen Rechts< pag. 43', con f. C a et Cas 11 4 0-41 infirmentur Goeschen, infirmetur C 11 41 autem om. C 11 4 3 ante inciderit in C ad expunctum extat 11 4 4 conbusserit] conbuisple— uel simile aliquid uidetur in C n extitisse, con f. Cas 11 4 5 nihilo minus non] nideominus C, non ideo magis Huschke 11 4 8 est] e' (i. e. cum) C II 49-77, 4 proxima post hereditatem hanc fere sententiam uidentur expressisse: per exceptionem doli mali repelletur; si mero nemo ab intestato bonorum possessionem petierit, populus (sic Girard) scripto heredi quasi indigno auferet hereditatem, ne ullo modo ad eum quem testator heredero hahere noluit, ' perueniat hereditas (conf. C a ). Husch)ce pro his supplet haec: potest eum p er exceptionem doli mali repeliere, si modo ea mens testatoris fuisse probetur, ut ad eos qui ab intestato uocantur, 1 perueniat hereditas. 76  ex constituti- ( ueri  5 possessores  ela lege bona caduca fiunt et ad populum deferri iubentur, si defuncto nemo L: tI § 454a-4 56 jperueniat hereditas ; et hoc ita rescripto imperapag. 93 toris Antonini significatur. 4 52  Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et ne4 53 cessarii aut extranei. Necessarius heres est seruus cum libertate heres institutus, ideo sic appellatus, quia siue 5 uelit siue nolit, omni modo post mortem testatoris protinus 4 54 liber et heres est. Vnde qui facultates suas suspectas habet, solet seruum suum primo aut secundo uel etiam ulteriore gradu liberum et heredem instituere ut si creditoribus , satis non fiat, potius huius heredis quam ipsius testatoris 4 o bona ueneant, id est ut ignominia, quae accidit ex uenditione bonorum, huno potius heredem quam ipsum testatorem contingat; quamquam apud Fufidium Sabino placeat eximendum eum esse ignominia, quia non suo uitio sed necessitate iuris bonorum uenditionem pateretur; sed alio 15 4 55 iure utimur. Pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea, quae post modem patroni sibi adquisierit, siue ante bonorum uenditionem siue postea, ipsi reseruentur; et quamuis pro portione bona uenierint, iterum ex hereditaria causa bona eius non uenient, nisi si quid 20 ei ex hereditaria causa fuera adquisitum, uelut si 1Latipag. 94 nus adquisierit, locupletior factus sit; cum ceterorum hominum, quorum bona uenierint pro portione, si quid post4 56 ea adquirant, etiam saepius eorum bona uenire solent. Sui autem et necessarii heredes _sunt uelut filius filiaue, nepos 25 neptisue ex filio, (el) deinceps ceteri qui modo in potestate morientis fuerunt. sed uti nepos neptisue suus heres sit, § 152 = l nst. 2, 4 9 pr. {) § 4 53 fere = I nst. 2, 4 9, 4 II § 4 54 usque ad 14 bona fere = Inst. 2, 19, 1 § 455 usque ad 49 quamuis fere = Inst. 2, 19, 4 II § 156 = Inst. 2, 49, 2. 4 rescripto Goeschen, scripto C p 4 seruus Inst., serbum C JJ 5 appcllatus C Inst. (libri deteriores), appellatur Inst. (libri meliores) II 7 heres est C, necessarius heres fit Inst. {{ 7-8 habet solet C, habent solent Inst. 119 liberum et om. Inst. 2, 4 9, 4, conf. 2, 44 pr., liberum (esse iubere) et Brem-er p 4 0 huius C, eius Inst. quam ipsius testatoris bona C, bona quam ipsius testatoris Inst. p 4 4 ueneantur C accidit Lachmann, accedit C1117 patroni C, patroni sui Inst. {l 4 9 pro portione Heise, proptercontractione C, conf. C a pag. 288 uers. 17 {{ 24 - 22 expectes uetut si ex bnnis Latini defuncti locupletior etc.; Mommsen conicit uelut si Latinus (defunctus sit et per ea quae ita) adquisierit, locupletior etc. q 24 eorum abundat (soleant Goeschen) uenieri C {{ 25 et Inst., ut C11 uelut C, ueluti lnst. {1 filiaue C, filia Inst. {{ 26 neptisue C, neptisque Inst. {{ et Inst., om. C11 ceri C, ceteri liberi Inst. 27 fuerunt C, fuerint Inst. {{ uti C, ut Inst. {{ suos heres sit C, sui heredes sint Inst. 77 5* [ =wr.TE .zSPil II § 456--464 non sufficit eum in potestate aui mortis tempore fuisse, sed opus est, ut pater quoque eius uiuo patre suo desierit suus heres esse aut morte interceptus aut qualibet ratione liberatus potestate; tum enim nepos neptisue in locura sui patris 4 57 succedunt. Sed sui quidem heredes ideo appellantur, quia 5 modo domini existimantur; unde etiam si quis intestatus domestici heredes sunt et uiuo quoque parente quodammortuus sit, prima causa est in successione liberorum. necessarii uero ideo dicuntur, quia omni modo, (siue) uelint siue (nolint, tara) ab intestato quam ex testamento heredes lo 158 fiunt. sed his praetor permittit abstinere se ab hereditate,  1 1 59 ut potius parentis bona ueneant. Idem iuris est et (in) uxoris persona quae in manu est, quia filiae loco est, et 460 in nuru quae in manu filii est, quia neptis loco est. Quin 4 4 etiam similiter abstinendi potestyttem facit praetor etiam pag. 95 el qui in causa mancipii est, <si) cum libertate heres institutus sit, quamuis necessarius, non etiam suus heres sit, 161 tamquam seruus. Ceteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredes appellantur. itaque libera quoque nostri, qui in potestate nostra non sunt, heredes a nobis 20 instituti [sicut] extranei uidentur. qua de causa et qui a matre heredes instituuntur, eodem numero sunt, quia feminae liberos in potestate non habent. serui quoque, qui § 457 = Inst. 2, 19 , 2 (( § 158 usque ad 42 bona = lnst. 2, 49, 2 (j § 4 64 usque ad 23 habent = Inst. 2, 19, 3; ad reliqua conf. Inst. 2, 4 9, 3. 4 eum C, eum eamue Inst. (( 2 quoque C, om. Inst. (( 3 qualibet C, qualibet alia inst. (j 4 tum C, tune Inst. (( sui patris succedunt C, patris sui succedit Inst. (( 6 domestici Inst., domnestici C (J parente C, patre Inst. (( quodammodo Inst., quod ad modo C (( 7-8 si quis intestatus mortuus Inst., si quis íntestatus mor J si quis intestatus' tus C (uerbis nonnullis per errorem bis scriptis, sed errore per uncinum indicato) (( 9-10 siue uelint siue nolint tara Inst., uelintue C (( 40 testamento Inst., testat modo C n II 41 permittit C, permittit uolentibus Inst. (J hereditate Inst., heredi C (( 42 in addidit Goeschen (( 45 potestatem Goeschen, post J autem C a l conf. C a pag. 289 et pag. 304 (J 4 6 ante mancipii in Cn addita est glossa id est mancipato, quam remouit Klenze (( si additum ex coniectura Huschke, liberet? C (( 47 quamuis Huschke, curtí C (( 20 heredes] con f. C a pag. 289 24 sicut extranei C, extranei heredes Inst.; sicut deleuit htommsen 21-22 a matre heredes C, heredes a matre lnst. (j 23 líberos in potestate C, in potestate liberos Inst. 78  79  II § 4 64 ---467 cum libertate heredes instituti sunt et postea a domino 162 manumissi eodem numero habentur. Extraneis autem heredibus deliberandi potestas data . est de adeund'a hereditate 163 uel non adeunda. Sed siue is cuí abstinendi potestas est, . ínmiscuerit se bonis hereditariis, siue is, cuí de adeunda 5 (hereditate) deliberare licet, adierit, postea relinquendae hereditatis facultatem non habet, nisi si minor sit annorum xxv. nam huius aetatis hominibus, sicut in ceteris omnibus causis deceptis, ita etiam si temere damnosam bereditatem susceperint, praetor succurrit. scio quidem diuum 40 Hadrianum etiam maiori xxv annorum ueniam dedisse, cum post aditam hereditatem grande aes alienum, quod aditae hereditatis tempore latebat, apparuisset.  164.   IIExtráneis heredibus solet  cretio dari, id est finis de-pag. 96 liberandi, ut intra certum tempus uel adeant hereditatem, 4 5 uel si non adeant, temporis fine summoueantur. ideo autem cretio appellata est, quia cernere est quasi decernere 165 et constituere. Cum ergo ita scriptum sit HERES TITIYS ESTO, adicere debemus CERNITOQYE IN CENTVM DIEBYS PROXIMIS QYIBYS 1 66 SCIES POTERISQYE. QVODNI ITA CREVERIS, EXHERES ESTO. Et qui 20 ita heres institutus est, si uelit heres esse, debebit intra diem cretionis cernere, id est haec uerba dicere QVOD ME P. MEVIVS TESTAMENTO SVO HEREDEM INSTITVIT, EAM HEREDITATEM ADEO CERNOQVE. quodsi ita non creuerit, finito tempore cretionis excluditur; nec quicquam proficit, si pro herede 25 gerat, id est si rebus hereditariis tamquam heres utatur. 167 At is qui sine cretione heres institutus sit, aut qui ab inte stat o legitimo jure ad hereditatem uocatur, . potest aut cernendo aut pro herede gerendo uel etiam nuda uoluntate suscipiendae hereditatis heres fieri; eique liberum est quo30 §462=Inst.2,49,5 (1 §463=Inst.2,49,5.6 11 ad§464 conf. Isidori orig. 5, 24, 15. 16 11 § 467 usque ad 30 fiers fere Inst. 2, 49, 7. 4 libertate Lachmánn, liberiet C 11 3 data est C, est Inst. u 5 immiscuerit Inst., inmisuerit C 11 hereditaris C, hereditatis codáces Inst. u is cui Goeschen, isui C, extraneus cui Inst. l( 6 hereditate Inst., om. C 11 7 nisi si C, nisi Inst. 11 annorum? C n , annis Inst..11 8 hominibus Inst., hominibus pernnissum est C li 9 etiam C, et Inst. 11 11 annorum? C n , annis Inst. 11 13 apparuisset C, em.ersisset Inst. 11 46 fine ex fines correctum C 1 (( 23 MAEVIVS Lachmann, titius C il 27 institutus Inst., institus C sit C, est Goeschen (oizm) et Fluschke 11 28 potest Inst., pote C. ` 4^^r s. ^fi ^  1  '  ó,' II § 467--172  '  s o cumque tempore uoluerit, adire hereditatem; (sed) solct praetor postulantibus hereditariis creditoribus tempus constituere, intra quod si uelit adeat hereditatem, si minus, 468 ut liceat creditoribus bona defuncti uendere. Sicut autem 4 (qui) cum cretione heres institutus est, nisi creuerit herepag. 97 ditatem, non fit heres, ita non aliter excluditur, quam si non creuerit intra id tempus quo cretio finita est; itaque licet ante diem cretionis constituerit hereditatem non adire, tamen paenitentia actus superante die cretionis cernendo 169 heres esse potest. At is, qui sine cretione heres institutus 4 0 est, quiue ab intestato per legem uocatur, sicut uoluntate nuda heres fit, ita et contraria destinatione statim ab here1 7d ditate repellitur. Omnis autem cretio certo tempore constringitur. in quam rem tolerabile tempus uisum est centum dierum. potest tamen nihilo minus iure ciuili aut 45 longius aut breuius tempus dari; longius tamen interdum 171 praetor coartat. Et quamuis omnis cretio certis diebus constringatur, lamen alia cretio uulgaris uocatur, alia certorum dierum: uulgaris lila, quam supra exposuimus, id est in qua adiciuntur haec uerba QVIBVS SCIET POTERITQVE; 20 certorum dierum, in qua detractis his uerbis cetera son4 72 buntur. Quarum cretionum magna differentia est. nam uulgari cretione data nulli dies conputantur, nisi quibus scierit quisque se Ueredem esse institutum et possit cernere. certorum uero dierum cretione data etiam nescientz 25 se heredem institutum esse numerantur dies con ¡jtinui; item paz. 98 ei quoque, qui aliqua ex causa cernere prohibetur, et eo amplius ei, qui sub condicione heres institutus est, tempus numeratur; unde melius et aptius est uulgari cretione uti. § 169 inde ab 41 sicut fere =. Inst. 2, 49 7 11 § 471 supra § 465. 4 sed addidit Heffter, om. C 11 3 uelit adeat Huschke, uelint adeant C ( priore a littera ex h correcta) 11 4 bona Goeschen, ú C, conf. C a pag. 310 uers. 51 11 sicut Lachrftann, sigui C 11 5 (qui) onz. C 11 7 est Goeschen (olim), si C 11 14 quiue Lachmann, quique C 11 uoluntate nuda C, nuda uoluntate Inst. 11 46 interdum] conf. Ca pag. 272 uers. 1( 1 17 cretio ex ceretio correctum C 11 20 adiciuntur (conf. Vlp. 22, 31) Huschke, dicuntur C 11 scIET Goeschen, siet C 25 cretione Goeschen, cretio C 11 nescienti Goeschen, nesciente C 28 intstitutus C 11 29 uerba melius et aptius est uulgari cretione uti ex glossemate nata esse non mate censet Polenaar; idem longius progressus post numeratur in uersu 29 addit continuum et uerba (pag. 81, 1) quia continui dies numerantur deleri iubet; , totam § 173 tamqttdrn glossemq delet .4lttirhead. S;¡ 81_  II § 473-479 173 continua haec cretio uocatur, quia continui dies numerantur. sed quia [bullen] dura est haec cretio, altera in usu habetur; unde etiam uulgaris dicta est. 474  [DE SVBSTIT VTIONIBVS.] Interdum duos pluresue gradus heredum facimus, hoc modo L. TITIVS HERES ESTO CERNITOQVE 5 IN DIEBVS (CENTVM) PROXIMIS QVIBVS SCIES POTERISQVE. QVODNI ITA CREVERIS, EXHERES ESTO TVM MEVIVS HERES ESTO CERNITOQVE IN DIEBVS CENTVM et reliqua. et deinceps in quantum ueli4 75 mus substituere possumus. Et licet nobis uel unum in unius locum substituere pluresue, et contra in plurium 40 176 locum uel unum uel plures substituere. Primo itaque gradu scriptus heres hereditatem cernendo fit heres et substitutus excluditur; non cernendo summouetur, etiamsi pro herede gerat, et in locura eius substitutus succedit. et deinceps si plures gradus sint, in singulis simili ratione 4 5 177 idem contingit. Sed si cretio sine exheredatione sit data, id est in haec uerba SI NON CREVERIS, TVM P. MEVIVS HERES ESTO, illud diuersum inuenitur, quod si prior omissa cretione pro herede gerat, substitutum in partem admittit et 4 9 fiunt ambo aequis partibus l heredes. quodsi neque cernat pag. 99 llegue pro herede gerat, tum sane in uniuersum summo4 78 uetur, et substitutus in totam hereditatem succedit. Sed Sahino quidem placuit, quamdiu cernere et eo modo heres fieri possit prior, etiamsi pro herede gesserit,. non tamen admitti substitutum; cum uero cretio finita sit, tuna pro 25 herede gerente admitti substitutum. aliis uero placuit etiam superante cretione posse eum pro herede gerendo in partem substitutum admittere et amplius ad cretionem reuerti non posse. 479  Liberis nostris inpuberibus, quos in potestate habemus, 30 non solum ita ut supra diximus substituere possumus, id est ut si heredes non extiterint, alius nobis heres sit; sed § 479 fere = Inst. 2, 46 pr. fi supra §§ 174. 477. 4-3 uide antecedentem adnotationem « 4 continua C, Etiam continua Huschke olim II 2 tamen deleuit Boecking altera] alteram C usu Goeschen, us C 4 substitutionibus Goeschen, substitionibus C Q interdum Goeschen, ininterdum C 5 hoc ex ho correxit C 1 II 6 CENTVM addidit Goeschen 4 O unius Goeschen, iunius C II 17 in Heffter, si C CREVERIS Goeschen, crerit C I! 18 inuenitur Goeschen, inuenit C quod Huschke, quia C 24 uniuersum Goeschen, uniuerso C p 26 admitti] admittit C (j 27 posse delendum uidetur Goescheno 34 substituere] conf. C a possumus Goeschen, possimus C 32 heredes C, ad heredes nobis no n Ingle ducunt Inst. 5 heres sit C, sit heres Inst. iI § 479 -481  82 eo amplius ut, etiamsi heredes nobis extiterint et adhuc inpuberes mortui fuerint, sit iis aliquis heres; uelut hoc modo TITIVS FILIVS MEVS MIHI HERES ESTO. SI FILIVS MEVS M1HI <HERES NON ERIT SI VE HERES> ERIT ET PRIVS MORIATVR QVAM IN 180 SVAM TVTELAM VENEIiIT, TVNC SEIVS HERES ESTO. quo casu si-5 quidem non extiterit heres filius, substitutus patri fit heres; si uero heres extiterit filias et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. quam ob rem duo quodammodo sunt testamenta, aliud patris, aliud filii, tamquam pag, ioo si ipse filius sibi heredem instituisset; aut certe unum est 4 6 481 testamentum duarum hereditatum. Ceterum ne post obitum parentis periculo insidiarum subiectus uideatur pupil-. lus, in usu est uulgarem quidem substitutionem palam facere, id est eo loco quo pupillum heredem instituimus ; <nam> uulgaris substitutio ita uocat ad hereditatem sub-15 stitutum, si omnino pupillus heres non extiterit; quod accidit, cum uiuo parente moritur, quo casu nullum substituti maleficium suspicari possumus, cum scilicet uiuo testatore omnia quae in testamento scripta sint ignorentur. illam autem substitutionem, per quam, etiamsi heres extiterit pu-2o pillus et intra pubertatem decesserit, substitutum uocamus, separatim in inferioribus tabulis scribimus, easque tabulas proprio lino propriaque cera consignamus, et in prioribus tabulis cauemus, ne inferiores tabulae uiuo filio et adhuc inpubere aperiantur. sed longe tutius est utrumque genus 2s substitutionis [separatim] in inferioribus tabulis consignari, quod si ita [consignatae uel] separatae fuerint substitutiones, ut diximus, ex priore potest intellegi in altera [alter] § 1.80 = Inst. 2, 16 pr. et fere = Inst. 2, 46, 2 0 § 181 inde ab 4 3 uulgarem usque ad 4 4 facere et inde ab 4 9 illam usque ad 25 aperiantur fere = inst. 2, 16, 3: ad 46 quod . — 49 ignorantur conf. Theophilus 2, 16, 3 (edit. Ferrini pag. 488 uers. 26-28). 1 etiamsi C, et si Inst. p 4 () addidit Goeschen ex Inst.  prius Inst., hic pries C Q 5 tunc Inst., tunc esto C 6 substitutus C, tulle substitutus Inst. {I patri Inst., patris C Q 7 si uero suppleuit Goeschen ex Inst. 11 . heres extiterit C, extiterit heres Inst. 11 9 aliut patris aliut C, alterum patris alterum Inst. II 42 uideatur Goeschen, uideretur C 45 nam addidit Goeschen, om. C 11 48 scilicet Goeschen, scilicetet C 49 illam Inst., atilla C 20 etiamsi Goeschen, si etiam C, et si Inst. 11 22 tabulis Goeschen, tabuli C 25 tutius Goeschen, utius C 11 26 separatim et 27 consignatae uel uerba deleuit Mommsen II 27 quod Goeschen, quae C Q si ita Goeschen, sita C U substitutiones Gueschen, substitut i one C (i addidit Ci ) 11 28 ex Goeschen! et C 11 alter deleuit Goeschen, ----- 83"  II §184,-.--188 182 quoque idem esse substitutus. II Non solum autem heredibus pa?. 401, institutis inpuberibus liberis ita substituere possumus, ut si ante pubertatem mortui fuerint, sit is heres quem nos uoluerimus, sed etiam exheredatis. itaque eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisue aut' donationibus propin5 quorum adquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. 1 83 Quaecumque diximus de substitutione inpuberum liberorum uel heredum institutorum uel exliéredatorum , eadem 184 etiam de postumis intellegemus. Extraneo uero heredi instituto ita substituere non possumus, ut si heres extiterit 10et intra aliquod tempus decesserit, alius el heres sil; sed hoc solum nobis permissum est, ut eum per fideicommissum obligemus, ut hereditatem nostram totam uel <pro> parte restituat; quod ius quale sit, suo loco trademus. 1 85  Sicut autem liberi homines, ita et serui, tam nostri 45 1 86 quam alieni, heredes scribi possunt. Sed noster seruus simul et liber et heres esse iuberi debet, id est hoc modo STICHVS SERYYS ñiEYS LIBER HERESQYE ESTO, uel HERES LIBERQYE 187 ESTO. nam si sine libertate heres institutus sit, etiamsi postea manumissus fuera a domino, heres esse non potest, 20 quia institutio in persona eius non constitit; ideoque licet alienatus sit, non potest iussu domini noui cernere here188 ditatem. cuna libertate uero heres II institutus siquidem pag. 402 in eadem causa durauerit, fit ex testamento liber et inde necessarius heres. si uero ab ipso testatore manumissus 25 § 182 fere = Inst. 2, 16, 4 II § 183 = Inst. 2, 16, .4 li § 184 fere = Inst. 2, 16, 9 jj suo loco] §§ 248 seqq. § 488 inde ab 23 heres = Inst. 2, 14, 4. 4 autem Inst., aut C Ij 2 possumus Goeschen, possimus C ut C cum deterioribus ex Institutionum codicibus, ut et Inst. codd. mebiores II 3 is heres C, eis heres is Inst. II 4 exheredatis Inst., exhereditatis C II 5 proinquorum C i II 6 omne ad Inst., omine ah C II pertinet C, pertineat Inst. codd. meliores II 7 liberorum Inst., liberum C II 9 intellegemus C, intellegimus Inst. Q uero C, uero uel filio puberi Inst. Il 10 possumus Goeschen, possum C II heres sit C, sit heres Inst. 11 12 per Inst., pro C II 13 nostram ex nostrum correctum C l II totam C, uel totam Inst. ( fortasse rectius) fi pro Inst., om. C ti 15 et ex set correctum C i II 19 ESTO Góeschén, estesto C I^ 24 persona eius Goeschen, personae C, conf. C a pag. 264 uers. 56 II constitit Goeschen, consta C Ii 24 eadem Inst., ea C II durauerit C, manserit Inst. II 24-25 et inde necessarius heres C, heresque necessarius Inst. 11 25 ab ipso C, a uiuo Inst. 1' 1, 1 10 r^. ali6 84 I I § 188-493 fuerit, suo arbitrio hereditatem adire potest. quodsi alienatus sit, iussu noui domini adire hereditatem debet, qua racione per eum dominus fit heres; nam ipse neque heres 189 neque liber esse potest. Alienus quoque seruus heres institutus si in eadem causa durauerit, iussu domini here5 ditatem adire debet; si uero alienatus ab eo fuerit aut uiuo testatore aut post mortem eius , antequam cernat, debet iussu noui domini cernere; si uero manumissus est, 190 suo arbitrio adire hereditatem potest. Si autem seruus alienus heres institutus est uulgari cretione data, ita in4 0 tellegitur dies cretionis cedere, si ipse seruus scierit se heredem institutum esse, nec ullum inpedimentum sit, quominus certiorem dominum faceret, ut illius iussu cernere possit. 191  Post haec uideamus de legatis. quae pars iuris extra 45 propositam quidem materiam uidetur; nana loquimur de his iuris figuris, quibus per uniuersitatem res nobis adquiruntur; sed cum omni modo de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuti sumus , non sine causa 19 sequenti loco (( poterit haec iuris materia tractari.  pag. 103 [DE LEGATIS.] 192 Legatorum itaque genera sunt quattuor . aut enfila per uindicationem legamus aut per damnationem aut sinendi modo aut per praeceptionem. 4 93  Per uindicationem hoc modo legamus TITIO uerbi gratia 25 IIOIIINEitiI STICHVDi DO LEGO ; sed <el> si alterutrum uerbum positum sit, ueluti DO aut LEGO, aeque per uindicationem legatum est; item, ut magis uisum est, si ita legatum § 189 fere = Inst. 2, 4 4, 1 II § 191 = Inst. 2, 20 pr. 1 hereditatem adire C, adire hereditatem Inst. () 2 sit C, fuerit Inst.  domini Inst., domin C  qua C n , et ea Inst.  3 ipsae? C, ipse alienatus Inst. II 3-4 heres neque liber C, liber neque heres Inst. 5 domini C, eius domini uel domini eius 1nst. II 5-6 hereditatem adire C, adire hereditatem Inst. 0 8 si uero C, at si Inst. () 9 potest. si autem Hollweg, aut potest autem aut potosi autem C; possis etiam hace temptare: potest. at (si) (conf. C a pag. 237 uers. 18) 11 40 intellegitur Goeschen, igitur C II 42 instiutum C 47 per Inst., pro C II 48 omnimodo C, omnino Inst. (codices plurimi) II 49 instituuntur Inst., instituunt C  20 poterit C, potest Inste (^ 26 sed et Heffter, sed C Q alterutrum Goeschen, alteru(m) ? C 27 pro ueluti expectes aliam particulam (e. g. aut)  28 uisum est] uisus est? C, ron;: Ca. 91:, - 187  IV §122-126" ne intra quinquennium peteretur; finito enim eo tempore Inon habet locum exceptio. cui similis exceptio est litis pag. 230 diuiduae et rei residuae. nam si quis partem rei petierit et intra eiusdem praeturam reliquam partem petat, hac exceptione summouetur quae appellatur litis diuiduae; ítem 5 si is, qui cura eodem plures lites habebat, de quibusdam egerit, de quibusdam distulerit, ut ad alios iudices eant, - si intra eiusdem praeturam de his quas distulerit, agat, per han° exceptionem quae appellatur rei residuae sum123 mouetur. Obseruandum est autem el cui dilatoria obicitur 40 exceptio, ut differat actionem ; alioquin si obiecta exceptione egerit, rem perdit; non enim post illud tempus, quo integra re <eam) euitare poterat, adhuc ei potestas agendi superest re in iudicium deducta et per exceptionem per124 empta. Non solum autem ex tempore, sed etiam ex per15 sona dilatoriae exceptiones intelleguntur, quales sunt cognitoriae: ueluti si is, qui per edictum cognitorem dare non potest, per cognitorem agat, uel dandi quidem cognitoris ius habeat, sed eum det cui non licet cognituram suscipere. nam si obiciatur exceptio cognitoria, si ipse talis 20 era, ut el non liceat cognitorem dare, ipse agere potest; si uero cognitori non liceat cognituram suscipere, per alium cognitorem aut per semet ipsum liberam habet agendi potestatem, et tam hoc quam illo modo euitare <potest) ex-24 ceptionem ; quodsi dissi¡ mulauerit eam et per cognitorem egepag. 231 125 rit, rem perdit. Sed peremptoria quidem exceptione si reus per errorern non fuerit usus , in integrum restituitur adiciendae exceptionis gratia; dilatoria uero si non fuerit usus, an in integrum restituatur, quaeritur. 1 26  Interdum euenit, ut exceptio, quae prima facie justa uidea30 § 126 usque ad 188, 12 pacto fere = Inst. 4, 14 pr. 4 enim Goeschen, nihil? C n , con/: C a pag. 281 uers 26 2 conf. C a 5 summouetur Goeschen, summoueatur C 7 eant Bluhme, egant?C lf 8 quas Huschke, qua C fl 9-10 summouetur Goeschen, summouet• C;f 44 si obiecta ex sibiecta correctum C 11 4 3 eam addidit Huschke ij 44 superest Goeschen, supe in C apparuit u deducta Goeschen, deductae C 11 44---45 perempta Goeschen, peremptae C fj 18 uel C, uel (si quis) Goeschen ü 21 erit He ffter, erat C( f 24 potest addidit Goeschen ff 25 eam et Mommsen, cumet uel eumei C; fortasse tamen hiat oratio, nam uerbis per cognitorem non apte comprehenduntur duo illi casus, qui supra uers. 47-18 et uers 1 9 - 20 distinguuntur ff 26 sed Huschke, sem C 11 29 restituatur Goeschen, restituitur C. G Alvs. 12 IV §426--429  188 0 ,s s^or1 • ^' 3m ^ ' ^  ip1 ;f , ^Q ^l i ',11/1/1 - ^ 011 i y  !,f QJ  m  mus; deneris, SI NON CONVENERIT, NE EAM PECYNIAM PETEREM, nocet  ^^^ 1 mihi exceptio pacti conuenti; nainque nihilo minus hoc  °''^ d uerum manet, etiamsi postea in contrarium pacti sumus; 4 0  ;:111/ <<° sed quia iniquum est me excludi exceptione, replicatio  ',^,^ai^ mihi datur ex posteriore pacto hoc modo sI NON POSTEA  ,,r la^p  1 2 6 CONVENIT, YT MIHI EAM PECYNIAM PETERE LICERET. Item si ar-  ,^U^ P gentarius pretium rei quae in auctionem uenerit perse-  ^^,^i pA quatur, obicitur el exceptio, ut ita demum emptor dam4 5  ^ ibi^, netur, si el res quam emerit, tradita est; et est justaexceptio; sed si in auctione . praedictum est, ne ante emptori 4  < res > traderetur, guara si pretium soluer i t, replicatione II tali pag. 232 i ,;)si argentarius adiuuatur AVT SI PRAEDICTVM EST, NE ALITER EMP-  'i ll^m 127 TORI RES TRADERETVR, QVAM SI PRETIVM EMPTOR SOLVERIT. Inter20  `'^^'p^ dum autem euenit, ut rursus replicatio, quae prima facie 128  mDSs justa sit, inique reo noceat. quod cum accidat, adiectione  ;^;iopep ^8 opus est adiuuandi rei gratia, quae du si rursus ea prima facie justa uideati quam causam inique actori noceat, rur ^9 est qua actor adiuuetur, quae dicitur 1 omnium adiectionum usum interdum E diximus uarietas negotiorum introduxit. 4 27 _ Inst. 4 4 4 4 § - 4 - 2 - 8 — = Inst. 4 4 4 2 4 ^ 4 3,  ^pp ° BI  §  >  >  II  II § 4 29 = I nst.  4, actori C, om. Inst. II accidat C, accidit Inst. II alias adiectione  í^9P1111 C, alia allegatione. Inst. (quod commemoramus propter §§ 427 et 428) N  ) S1C 2 adiectio C, om. Inst. II 8 conuenerit ex conuenierit correctum C Il  ''^^,,,.„ 9 pacti conuenti C a , conuenit enim ita Inst. Ii namque Inst., nam quam Cn,  1{3i¡u conf. C a pag. 290 uers 21 II 40 etiamsi C, licet lnst. II 44 quia Goeschen,  ^ qua C, conf. C a pag. 296 uers. 5 II exceptione C, Qm. Inst. II 14 auctionem  "" uénerit C, auctione uenierit Goeschen ^l 4 5 obicitur ei ex obicitrei correctum  c ^o^ C¿ CII 4 7 aut ante aut antea CJI1 8 res omisit C, conf. Ca pag.298 med: Ii20 emptor  i ' ^^ rrcli C, EMPTAE REI Huschlce II 20-21 interdum autem euenit uf rursus C a l  r: y op ^ rursus interdum euenit ut Inst. II 24 prima ex praema correctum C I II  '^Ipi' 2i 22 reo . C, om. lnst. II accidat C, accidit Inst. II adiectione C, alia ale-`'d1( gatione Inst. (conf. quae supra ad uers. 1 adnotauimus) II 24 si rursus  ^tr^iQ Inst., SI rursus si C  I I uideatur ex uidetur correctum C 1 25 adiec-  ".^ 1 tióne Goeschen, ex adiectione C, allegatione alia Inst. (conf. quae  ^^'^ supra ad uers. 1 adnotauimus ) II 26 quae Inst., quod C n , con j. C a  h, ^t! pag. `^90 uers. 28 II 27 adiectionum C, exceptionum Inst. II etiam C,  .9o J om. Inst. II introduxit C, introducit Inste  1111, ¡^^ ^^if@i ^ "3p I et, in contrarium pacti sumus, id est ut petere mihi liceat, si agam tecum, excipias tu, ut ita demum mili con-  , tur, inique noceat actori. quod cum accidat, alía adiectione opus est adiuuandi actoris gratia; quae adiectio replicatio uocatur, quia per eam replicatur atque resoluitur uis exceptionis. nam si uerbi gratia pactus sum tecum, ne pecuniam quam mihi debes a te peterem, deinde postea 5 4^ 189 IV §130-4 33 130  Videamus etiam de praescriptionibus quae receptae sunt 431 pro adore. Saepe enim ex una eademque obligatione aliquid iam praestari oportet, aliquid in futura praestatione est: ueluti cum in singulos annos uel menses certam pecuniam stipulati fuerimus; nam finitis quibusdam annis aut 5 mensibus huius quidem temporis pecuniam praestari oportet, futurorum autem annorum sane quidem obligatio contracta intellegitúr, praestatio uero adhuc nulla est. si ergo uelimus id quidem quod praestari oportet petere et in iudicium deducere, futuram uero obligationis praestationem 10 in integro relinquere, necesse est ut cum hac praescriptione agamus EA RES AGATVR Cvlvs REI DIES FvIT; alioquin si sine hac praescriptione egerimus, ea scilicet formula qua incertum petimus, (( cuius intentio his uerbis concepta est pag. QVIDQVID PARET N. NEGIDIVM A. AGERIO DARE FACERE OPORTERE, 15 totam obligationem, id est etiam futuram in hoc iudicium deducimus, et quae ante temlpus obligatio  § 4 33 supra] § 4 30. 5 nam Goeschen, non C n , conf. C a pag. 280 uers. `^^ p 4 2 fuit? ex fiet correctum C 11 47-19 lacunam post tempus ad sententiam (conf. tamen C a ) sic suppleas: obligatione comprehensum in iudicium deducitur, ex ea condemnatio fieri non potest neque iterum de ea agi potest. 11 20 hoc modo suppleuit Pólenaar, conf. C a 21 mancipando C n (correctis sub finem litteris an ex io a C I ) II 22-23 lacuna post, tradi ad sententiam, non ad ductus spatiumue (conf. C a ), ita e. g. suppleri potest: uel tradita ea de euictione nobis caueri, iterum ex empto agere possimus. alioquin si praescribere (obliti) sumus, totius etc. 25 per Goeschen, pela? C teste Goescheno intentionem Goeschen, in(ten)tione? C  28 autem Goeschen, sig.? C  praescribuntur Goeschen, praescribentur C n 29 sed Goeschen, si C, conf. C a pag. 301 uers. 4. 12* itiw'   ( 01  4315  .l Item si uerbi gratia ex empto agamus, ut nobis funut  dus mancipio detur, debemus hoc modo praescribere EA RES 20 ID>  AGATYR DE FUNDO MANCIPANDO, lit postea, si uelilmus uacuam lit  possessionem nobis tradi, * trad  i  1 ^: ,, Ír^^' sumus, totius illius iuris obligatio illa incerlta actione QVIDQVID OB En! REM N. NEGIDIYM A. AGERIO PARE FACERE OPORTRT, per intentionenz 25 consumitur, ut postea nobis agere uolentibus de uacua q 32 possessione tradenda nulla supersit actio. Praescriptiones aute7n appellatas esse ab eo, quod ante formulas praescri4 33 buntur, plus quam manifestum est. Sed his quidem temporibus, sicut supra quoque notauimus, omnes praescrip30 233 ^4^tel ^ lU ^o ,10 , ¡ iube/) +III G 1 ,7`1 ^cla IV § 4 33 -4 37  190 tiones ab actore proficiscuntur. olim autem quaedam et pro reo opponebantur, qualis illa erat praescriptio EA RES AGATVR, SI IN EA RE PRAEI VDICIVM HEREDITATI NON FIAT, quae nunc in speciem exceptionis deducta est et locum habet, cum petitor hereditatis alio genere iudicii praeiudicium he5 reditati faciat, ueluti 1 cum singulas res petat; est enim iniquum per unius rei  (I  (23 ue7SUS pag, 234 in C legi nequeunt) 134— 1  in-  9 ten1f tione formulae det  ni ést, cui dari oporteat; etpag. 235 sane domino dari oportet quod seruus stipulatur; at in praescriptione de facto quaeritur, quod secundum natura135 lem significationem uerum esse debet. Quaecumque autem diximus de seruis, eadem de ceteris quoque personis quae 4 36 nostro inri subiectae sunt dicta intellegemus. Itera ad-4 monendi sumus, si cum ipso agamus qui incertum promiserit, ita nobis formulara esse propositam, ut praescriptio inserta sit formu]ae loco demonstrationis hoc modo IVDEX ESTO. QVOD A. AGERIVS DE N. NEGIDIO INCERT VM STIP VLAT VS EST, CYIVS REI DIES FVIT, QVIDQVID OB EAM REM N. NEGIDIVM A. 20 137 ADERIO DAR& FACERE OPORTET et reliqua. Si cum sponsore aut fideiussore agatur, praescribi solet in persona quidem sponsoris hOC modo EA RES AGATVR QVOD A. AGERIVS DE L. 3 ad sententiam suppieuit Lachmann 7 sententia e. g. sic perfici potest: per unius rei petitionem uniuersae hereditati praeiudieium fieri. 11 Agebatur deinde, ut uidetur, de alüs praescriptionibus, quae pro reo proponuntur (conf. %eller Der roemische Civilprocess etc. not. 489 seqq.); deinde Gaius reuertebatur ad praescriptiones, quae ab actoris parte proficiscuntur , et ad eam quidem speciem, quae non nisi definiendi negotii gratia, quo de agitur, inseruntur 11 9 ea quae initio pagina° codicis C 235 legu.ntur, cum proximis ita e. g. coniungi possunt: et siquidem ex contracta seruorum agatur, intentione etc.!, 40 det m] quod verbum restituendum sit, nescimus; sane determinatum est uix Gaianum, nec magis ad codicis C ductus (conf. C a ) aut (ex inten)tione formula° des(umendu)m est aut similia quadrant  dari oporteat] date oportet C U 41 dari HuschTce, dare C(i 42 facto Savigny, pacto C 11 secundum Goeschen, secundu C 46-47 promiserit Goeschen, permisserit C n 11 48 form ulae Goeschen, formula C U 19 INCERTVM Goeschen, incerte C 11 49-20 STIPVLATVS EST Goeschen, stipem C, conf. C a pag. 304 uers. 1 seq. (ubi modo delendum est)  QVIDQVID Goeschen, quiquid C 11 24 reliqua Goeschen, relig ā C 11 - si C; fortasse scribendum (Sed) si 11 22 agatúr Goeschen, agat C 11 23 agatur Goeschen, agetur C  QVOD A. AGERIVS conf. c a pag. 256 uers. 20 et pag. 295 uers. 20. 438 439 111;: ;11i 111, 140 TITIO INCERTVM STIPVLATYS EST, QVO NOMINE N. NEGIDIYS SPONSOR EST, CVIVS REI D1ES FVIT, in persona uero fideiussoris EA RES AGATVR, QYOD N. NEGIDIYS PRO L. TITIO INCERTYM FIDE SVA ESSE IYSSIT, cYIYS ItEI D1ES FVIT; deinde formula subicitur. Superest ut de interdictis dispiciamus.  5 Certis igitur ex causis praetor aut proconsul principaliter auctoritatem suam finiendis controuersiis interponit. quod tum maxime facit, cum de possessione aut quasi possessione inter aliquos contenditur. et in summa aut iubet aliquid fieri aut fieri prohibet. formulae autem et uerborum o conceptiones, quibus in ea re utitur, interdicta <  pag. 236  > decretaque. Vocantur autem decreta, cum fieri aliquid iubet, ueluti cum praecipit, ut aliquid exhibeatur aut restituatur; interdicta uero, cum prohibet fieri, ueluti cum praecipit, ne sine uitio possidenti uis fiat, neue in 15 loco sacro aliquid fiat. unde omnia interdicta aut restitu144 toria aut exhibitoria aut prohibitoria uocantur. Nec tamen cum quid iusserit fieri aut fieri prohibuerit, statim peractum est negotium, sed ad iudicem recuperatoresue itur et ibi editis formulis quaeritur, an aliquid aduersus prae2o toris edictum factum sit, uel an factum non sit, quod is fieri iusserit. et modo cum poena agitur, modo sine poena: cum poena, ueluti cum per sponsionem agitur, sine poena, ueluti cum arbiter petitur. et quidem ex prohibitoriis interdictis semper per sponsionem agi solet; ex restitutoriis uero 25 uel exhibitoriis modo per sponsionem, modo per formulara agitur quae arbitraria uocatur. 142  Principalis igitur diuisio in eo est, quod aut prohibí143 toria sunt interdicta aut restitutoria aut exhibitoria. Sequens in eo est diuisio, quod uel adipiscendae possessionis 30 íi § 438 conf. Inst. 4 , 45 pr.  § 439 inde ab 8 quod conf. Inst. 4 , 15 pr.  § 142 conf. Inst. 4, 45, 4 jj § 143 conf. Inst. 4, 15, 2. 3 AGATUR Goeschen, agat C 11 TITIO Goeschen, tio C 11 4 REI DIES Goeschen, heresdes C jj subiicitur Goeschen, subigitur C n jj 7 ínterponit Captick, proponit e n jj 4 o et uerborum Huschke, uerborum et C jj 44-4 2 locus corruptus e. g. sic fere redintegrari uidetur posse: interdicta (uocantur uel accuratius interdicta) decretaque 42 decretaquej dec---(cwm foramine, quod paulo probabilius e. g. retaq. quam retaue litteris expleri uidetur posse) C 15 uitio Scipio Maffei, debitío C p 48 peractum Goeschen, proactum C n jj 49 itur Heise, ítem C j( 20 et Heise, etiam C a II 23 agitur Goeschen, agetur C jj 28 in eo ex neo correctum C.  - IV § 437--•143 191 237 111 ^1 0 .¡^t ^°/11 , ao o s ° i ¡^ é , Q1uS^ ^P ac^^Q^^ ,^. oSSBSSf G ^IBf diCtD ^^ r^ ^^ptl ól .; ^^ °iiiosam h ^é^m éi 1) 12 51:1 18 1: 1111 1; ^ °umér a ;^ n ^od triu ^^fdictD ^^m avtD 'am S i >1 :I^If O ll lrl $ i ^^; pér ^ C4mp^ IV-1143-448  192 144 causa conparata sunt uel retinendae uel reciperandae. Adipiscendae possessionis causa interdictum accommodatur bonorum possessori, cuius principium est QVORYM BoYORVm; eiusque uis et potestas haec est, ut quod quisque ex bis bónis quorum possessio alicui data est, pro herede aut pro s possessore possideat, id ei cui bonorum possessio_ data est paj. restituatur. pro herede autem possidere uidetur tam is qui heres est, quam is qui putat se heredem esse: pro possessore is possidet qui sine causa aliquam rem hereditariam uel etiam totam hereditatem sciens ad se non perti4 0 nere possidet. ideo autem adipiscendae possessionis uocatur <r'nterdictum>, quia ei tantum utile est, qui nunc primum conatur adipisci rei possessionem. itaque si quis adeptus possessionem ainiserit, desinit el id interdictum utile esse. 145 Bonorum quoque emptori similiter proponitur interdictum 4 5 416 quod quidam possessorium uocant. Item ei, qui publica bona emerit, eiusdem condicionis interdictum proponitur quod appellatur sectorium, quod sectores uocantur qui pu1 47 blice bona mercantur. Interdictum quoque quod appellatur Saluianum adipiscendae possessionis <causa> conparatum 20 est, eoque utitur dominus fundi de rebus coloni, quas is 4 48 pro mercedibus fundi pignori futuras pepigisset. Retinendae possessionis causa solet interdictum reddi, cum ab utraque parte de proprietate alicuius rei controuersia est, et ante quaeritur, uter ex litigatoribus possidere et uter 25 § 4 44 fere = Inst. 4 1 45, 3(1 § 4 47 = Inst. 4, 45, 3 jj § 148 fere = lnst. 4, 15, 4. ....,,,..  ^,,.,.,.^..,^ 4 retinendae] retinendae possessionis causa interdictum (deletis tamen tribus ultimis uocabulis) C n (( 2 accommodatur Inst., accommodaturur C n (( 4 - eiusque uis Inst., eius quis C (( 4-5 quisque ex bis bonis C, ex his bonis quisque Inst. 5 est Inst., est si C n (( 6 possideat Inst., possideret C 11 8 heres est] conf. Ca pag. 270 uers. Y0 (( quam Goeschen, quae C n (( 9 aliquann Goeschen, aliquae C n (( 42 interdictum inst., om. C (j quia Inst., q C f( 43 adipisci Inst., adipisce C (! 44 amiserit C, amiserit eam Inst. (( interdictum Inst., idictum C (f 48 pro altero quod (sic C n ) expectes quia (i 49 post mercantur in C per errorem repetita sunt uerba qui publice uona mercantur (( 20 adipiscendae Inst., apiscendae C (( causa Inst., om. C (( 24 --22 is pro mercedibus Inst. i3rpsemércedcbus (sic) C 22 pignori futuras ex pignoris futurain correctum C (( 24 utraque Inst., utroque C ll est C, sit Inst. (( 25 (altero loco) et delet Polenaar. 1 a1,,^ $ 0Íi pr^. E ^' kr, -- 193 — petere debeat; cuius rei gratia conparata sunt vTI Possi1 49 DBTIS et vTRYBI. Et quidem YTI POSSIDETIS interdictum de fundi uel aedium possessione redditur, VTRYBI uero de re450 rum. mobilium possessione. Et siquidem de fundo uel ae4 dibus j' interdicitur, eum potiorem esse praetor iubet, qui pag. 238 eo tempore quo interdictum redditur nec ui nec clam nec precario ab aduersario possideat; si uero de re mobili, eum potiorem esse iubet, .qui waiore parte eius anni nec ui nec clam nec precario ab aduersario possederit; idque 451 satis ipsis uerbis interdictorum significatur. Sed in VTRYBI 4 0 interdicto non solum sua cuique possessio prodest, sed etiam alterius, quam iustum est el accedere, ueluti eius cui heres extiterit, eiusque a quo entera uel ex donatione aut dotis nomine acceperit. itaque si nostrae possessioni iuncta alterius justa possessio exuperat aduersarii possessionem, 45 nos eo interdicto uincimus. nullam autem propriam possessionem habenti accessio temporis nec datur nec dari potest; nam ei quod nullum est nihil accedere potest. sed et si uitiosam habeat possessionem, id est aut ui aut clam aut precario ab aduersario adquisitam, non datur ac20 152 cessio; nczm ei (possessio) sua nihil prodest. Annus autem retrorsus numeratur. itaque si tu uerbi gratia vIII mensibus possederis prioribus, et ego vil posterioribus, ego potior ero, quod trium priorum mensium possessio nihil tibi in hoc interdicto prodest, quod alterius anni possessio est 53 Possidere autem uidemur non solum si ipsi possideamus, sed etiam si nostro nomine aliquis in possessione sit, licet is nostro iuri subiectus non sit, qualis est colonus et inquilinus; per eos quoque, apud quos deposuerimus, aut 29 quibus commodauerimus, aut quibus gratuitam habitaltionem pag. 239 § 449 conf. Inst. 4, 45, 4 a I I § 453 fere == Inst. 4, 45, 5. 2 YTt Goeschen, ut C fi 3 possessione Inst., possessioriis C r@rum Inst., rebum C  4 possessione Inst., possessionem? Cn 9 possederit Iluschke, possidet C  40 ipsis Goeschen, ipsius C ^ sed Goeschen, si? C  cuique Goeschen, quique uel quoque Cn 42 alterius Goeschen, alteris C  accedere Goeschen, accidere C O 20 accessio nam] naccessioñ? C n [1 21 possessio addidit Goeschen  24 trium] trum C Q 27 etiam C, et Inst. possessione Inst., possessionem C q 28 is Inst., in C  iuri Inst., jure C. IV § 448-453 !11el, 9 5 pgI IV I83-455  1 94 praestiterimus, ipsi possidere uidemur. et hoc est quod uulgo dicitur retineri possessionem posse per quemlibet, qui nostro nomine sit in possessione. quin etiam plerique putant animo quoque retineri possessio(neria, id est ut quamuis neque ipsi sinaus in possessione> neque nostro nomine 5 alius, tamen si non relinquendae possessionis animo, sed postea reuersuri inde discesserimus, retinere possessionem uideamur. adipisci uero possessionem per quos possimus, secundo commentario rettulimus. nec ulla dubitatio est, quin 454 . animo possessionem adipisci non possimus. Reciperandae ^Q possessionis causa solet interdictum dad, si quis ex posses-- sione ui deiectus sit; nam el proponitur interdictum, cuius principium est YNDE TV ILLVM YI DEIECISTI, per quod is qui deiecit cogitur ei restituere rei possessionem, si modo is qui deiectus est neo ui nec clam nec precario (ab eo> 45 possederit;  eum, qui a me ui aut clam aut precario 455 possidet, inpune deicio. Interdum tamen etsi eum ui deiecerim, qui a me ui aut clam aut precario possederit, cogor el restituere possessionem, ueluti si armis eum ui deiecerim; nam propter atrocitatem delicti in tantum patior ac20 tionem, ut omni modo debeam el restituere possessionem. armorum autem appellatione non solum scuta et gladios et galeas significad intellegemus, sed et fustes et lapides. § 4 53 secundo commentario] 2, 89 seq. 94 seq. § 4 54 usque ad 44 possessionem fere = Inst. 4, 4 5, 6 II § 155 inde ab 22 armorum = _ Inst. 4, 15, 6.  1 praestiterimus Boecking, restituerimus aut quibus gratuitam  11  habitationem (per errorem repetitis quattuor uocabulis) C 11 ad uide-  ' 11'  mur ducere Institutiones intellexit Lachmann, deuimur C II 4-5 O ad-  ;11 19  ditum ducibus Institutionibus 9 6 relinquendae Inst., reliquendae C 9  k,,,,„, possessionis Inst., possion uel possioni uel possione C n , conf. Ca,  pag. 281 uers. 28 et pag. 287 uers. 51 II 7 discesserimus Huschke,  i iu  discepsserimus C 9 8 adipisci Inst., apisci C 9 4 0 animo C, animo  1,41  soto Inst. 9 adipisci Inst., apisci C 9 possimus Lachmann, possu-  1,1 mus C 94 4 interdictum dari C, interdici Inst. 9possessione C, 1111 possessione fundi uel aedium Inst. p 4 2 sit C, fuerit Inst. it 4 4 deiecit, i ^ i ^  Inst., deiecisti C p rei C, ootra.Inst. (j 45 O addidit Huschke (I 4 6 posse-  (11 derit  ] (possi)de(a)n(ta)que uel simile aliquid in C n fuisse sus-  i^c ttel  piceris, conf. C ae . quae particula (post uerbum finitum) in incertis  iSOI  litteris lateat, nescimus; expectes itaque; ceterum de possederit forma  II I 11 Jara Goeschen 11 17 possidetj possideret C II deicio Fitting,  r ^ C  deicip uel s.imile aliquid uisum est in C extare 11 18 possederit Goeschen,  ^61  possideret t^, O 20 nam Goeschen, non C n II 24 7 resstituere C n II 23 in-  I,t  tellegemus? C cum Institutionum codice W a , intellegimus Institutionum  p ^^  codices BP 11711 !I sed gt Inst, 1 set? C.  ^^ ^ i 1111 195 IV § 456--462 456  Tertia diuisio interdictorum in hoc est, quod aut sim4 57 plicia sunt aut duplicia. Simplicia sunt ueluti in - quibus alter actor, alter reus est, qualia sunt omnia restitutoria aut exhibitoria; namque actor est, qui desiderat aut eXP ag • 240 hiberi aut restitui, reus is est, a quo desideratur, ut exhi-5 458 beat aut restituat. Prohibitoriorum autem interdictorum 459 alia duplicia, alia simplicia sunt. Simplicia sunt ueluti quibus prohibet praetor in loco sacro aut in flumine publico ripaue eius aliquid facere reum; nam actor est qui desi4 60 derat, ne quid fiat, reus is qui aliquid facere conatur. Du4 0 plicia sunt ueluti VTI POSSIDETIS interdictum et VTRYBI. ideo autem duplicia uocantur, quod par utriusque litigatoris in his condicio est, nec quisquam praecipue reus uel actor intellegitur, sed unusquisque tam rei quam actoris partes sustinet; quippe praetor pari sermone cum utroque loqui45 tur. nam summa conceptio eorum interdictorum haec est VTI NVNC POSSIDETIS, QVOMINVS ITA POSSIDEATIS, VIM FIERI VETO; item alterius VTRYBI HIC ROMO DE QVO AGITVR [APVD QYEMI MAIORE PARTE IIVIVS ANNI FVIT, QVOMINVS IS EVM DVCAT VI.y FIERI VETO.  20 161   Expositis generibus interdictorum sequitur, ut de ordine et de exitu eorum dispiciamus. et incipiamus a sin24 62 plicibus. < Si) igitur restitutorium uel exhibitorium interdictum redditur, ueluti ut restituatur ei possessio qui ui deiectus est, aut exhibeatur libertus cui patronus operas 25 indicere uellet, modo sine periculo res ad exitum perdu- § 456 = Inst. 4, 45, 7 11 § 457 =-- Inst. 4, 4 5, 7 11 § 4 58 _ Inst. 4, 45, 7 § 159 — Inst. 4, 45, 7 11 § 460 usque ad 4 5 sustinet _ Inst. 4, 1 5, 7; inde a 4 5 quippe con f. Theophilus 4, 4 5, 7. 4 in hoc C, haec Inst. D 2 ueluti C n (teste Goescheno) et Inst., delet Huschke 11 5 is est C, is Institutionum codices BP a , est is in Inst. P b W 11 5-6 exhibeat aut restituat C, restituat aut exhibeat Inst. 11 6 autem Inst., aut? C 11 interdictorum Inst., interdictorum interdum C n (ex dittographia) 11 7 duplici alia simplicia sunt C, simplicia sunt alia duplicia Inst. il 8 quibus C, cum Inst. II aut C, uel Inst. 11 P I ,  9 facere reum Heffter, facere eum C, fieri Inst. 11 actor est Inst., ^I ^. actorem C 11 40 is C, om. Inst. Q 42 quod C n , quia Inst. li par Inst., i ¡,^ {I  piscar C 11 4 4 partes C, partem Inst. 11 4 5 utroque Goeschen, utrousque 11,  C 11 46 nam Goeschen, non C n 11 17 NvNC Goeschen, n C 11 vol TheoA  philus, uin C 11 18 aIc] hisc (expuncta s littera) C 11 uerba APÜD QVEM (,,  ex glossemate ad VTRVBI adscripto nata esse perspexit Mommsen (conf. ir,  Theophilus et Dig. 43', 51 7 1) 11 19 MAIORE PARTE Theophilus, maiores I,f  partes C 11 vil/ Theophilus, uin C 11 22--23 simplicibus Goeschen, sinI^;i,,  publicibus C11 ueilet C, uelit Boecking. , ^ ^^`. ^ IV § 462 -465 196 Ip ¡p 1/1ul 1 63 citur, modo cum periculo. Namque si arbitrum postulauerit is cum quo agitur, accipit formulara quae appellatur l arbitraria, et iudicis arbitrio si quid restituí uel exhiberi pag. 244 debeat, id sine periculo exhibet aut restituit, et ita absoluitur; quodsi nec restituat neque exhibeat, quanti ea g res est condemnatur. sed et actor sine poena experitur cum eo, quena neque exhibere neque restituere quicquam oportet, praeterquam si calumniae iudicium ei oppositum fuerit decimae partis. quamquam Proculo placuit denegandum calumniae iudicium el qui arbitrum postulauerit, quasi 4 o hoc ipso confessus uideatur restituere se uel exhibere debere. sed alio jure utimur, et recte; potius enim ut modestiore uia litiget, arbitrum quisque petit, quam quia 164 confitetur. Obseruare <autem) debet is qui uult arbitrum petere, ut statim petat, antequam ex iure exeat, id est 4 5 antequam a praetore d iscedat; sero enim petentibus non 1 65 indulgetur. Itaque si arbitrum non petierit, sed tacitus de iure exierit, cum periculo res ad exitum perducitur. nam actor prouocat aduersarium sponsione, <quod) contra edictum praetoris non exhibuerit aut non restituerit; ille autem ad-2o uersus sponsionem aduersarii restipulatur. deinde actor quidem sponsionis formulam edit aduersario, ille hule inuicem restipulationis. sed actor sponsionis formulae subicit et aliud iudicium de re restituenda uel exhibenda, ut si sponsione uicerit, nisi ej res exhibeatur aut restituatur, 25 / / to! 17! oktia de tic fío ti (24 uersus pag. 242 in C legi nequeunt)  aliud facere quam qu  dicat qu   pag. 243 (7 uersus in C legi nequeunt)  appellata  30 1 namque] conf. Cas II 4 exhibet Goeschen, exhibeat C II 4-5 absoluitur Bluhme, absoluit C 6 actor Goeschen, actores C il 7 quem Huschke, que C n O 8 oportet Huschke, oportere? C n ii 9 ad sententiam suppletum est 11 40 iudicium] iudicio(mi).? C ei] eia? C II 42-14 conf. C as II 42 potius Goudsmit, tius? C p 43 litiget) litigiet C  14 autem e. g. additum est fi 45 ex C; expectari de intellexit Kalb in Woelfflini Archiv für lateinische Lexikographie I pag. 86 (^ 47 indulgetur] indulgentur C  itaque Goeschen, ihq? Cñ, sed ita, ut secunda (et fortasse prima quoque) harum litterarum correctionem passa esse uideatur 11 19 sponsione Hollweg, sponsionem C quod om. C 23 suppleuit Huschke, conf. lamen ,C a ^^ 26 sententiam post restituatur duce Hollwegio ita fe re perftcere possis: quanti ea res erit, aduersarius eí condemnetur. INDEX NOMINVM9. 'AXatof (in uersu Homerico) III 141 . Agrippina (Claudii uxor) 162. L. Annaeus Seneca cos. (a. 56 p. Chr. n.) fi 253. Antoninus: conf. constitutio. AtiIianus tutor I 185. [1941 Bithyni (lex Bithynorum) I 193. Cn. Arulenus Caelius Sabinus (iurisconsultus) III 70. 4 44. Caesar: conf. Nero. Cascellianum iudicium IV 166 a . 4 69. C. Cassius Long°iñus (iurisconsultus) I 196. II 79. 495. 244. III 74. 133. 140. 147. 161. IV 79. 444. 170. Claudius I 32 e . I 62 (diuus); conf. constitutio, lex, senatusconsultum. constitutio principis I 2. 5. Antonini (imperatoris) constitutio de eo qui sine causa seruum suum occiderit 1 53; eiusdem principis constitutio de dominis in seruos saeuientibus 153. (imperatoris) rescriptum de erroris causa probanda I 74. - (optimi imperatoris) epistula de inpuberibus adoptandis I 402. (imperatoris) rescriptum de bonorum possessione secundum tabulas testamenti non iure factas petita II 420 seq. (imperatoris) rescriptum de bonorum possessione contra tabulas a liberis feminini sexus petita II 426. (imperatoris) rescriptum de exceptione doli mali scriptis heredibus opposita 1I (149 a ). 151a.  (diui Pii) constitutio de legatis adquirendis 1I 195. Claudii edictum de Latinis, quomodo ius Quiritium consequantur I 32e. Hadriani (diui) rescriptum de responsis prudentium I 7. - edictum de ciuitate Romana petenda I 55. rescriptum de erroris causa probanda I 73. - de liberis mulieris liberae quae cum alieno seruo coierit 184. -- edictum de peregrinis qui sibi liberisque suis ciuitatem Romanam petierint 193. - subscriptio de patria potestate eius qui cum uxore praegnate ciuitate Romana donatus sit 1 94. --- de maiore xxv annorum, qui hereditatem adierit, in integrum restituendo II 163. - constitutio de legato extraneae personae per praeceptionem relicto II 224. - rescriptum de legatorum et fideicommissorum usuris II, 280. - oratio de fideicommissis quae peregrinis data sunt II 285. - epistula de diuidenda fideiussorum obligatione III 424. 424 a . 422. ') Nomina legis latorum conf. sub u. ,lex`. Getvs.  ]3 204 Neronis constitutio de Latinis, quomodo tus Quiritium consequantur 133. Traiani constitutio de Latinis, quomodo ad tus Quiritium perueniant I 34. (diui) constitutio de iure patroni in bona Latini, qui ius Quiritium consecutus sit lII 72 seq. Vespasiani (diui) de liberis ex ancilla et libero natis 185. principales constitutiones de conubio ueteranis concesso I 57. de fratris sororisue filia uxore ducenda I 62, de testamentis militum II 1 09. epistulae principum de iure Latii I 96. Dialis (flamen) I 442. 430. III 444; ((Elaminica)) I 486 (?). edictum I 2. 6; conf. constitutio. EPHESVS 53e. epistula: conf. constitutio. Fufidius (iurisconsultus) II 154. (Gái iurisconsulti) edicti interpretatio et libri ex Q. - 11lucio facti I. 1 88. commentarii de bonorum possessione (ab intestato) I1I 33. commentarii de iure patronorum III 54. Galatarum gens I 55. Hadrianus (diuus) I 7. 30. 47 (deest diuus). 55. 73. 77. 80. 84. 84. 92. 93. 94. 415 a . II 57 (deest diuus). 442. 143. 463. 221. 280. 285 (oratio diui Hadriani). 287. Ili 73. 421. 421 a . 422; conf. constitutio, senatusconsultum. Homerus (Graecus poeta) I1I 441. Iauolenus Priscus (iurisconsultus) III 70. Italia III 424 a . 122. Italica praedia I 120. II 34. 63. Italicum solum II 4 4 a . 27. P. Saluius Iulianus (iurisconsultus) II 218. 280. luniani (Latini) I 22. [29.] III 56. M. Antistius Labeo (iurisconsultus) I 135. 488. II 231. III 140. 483. IV 59. C. Caecina Largus cos. (a. áQ p. Ch. n.) III 63. Latium (Latii ius) I 95. 96. lex I 3. -- Aebutia lV 30. -- Aelia Sentia l 13. 48. (24?) 27. 29. 31. 37 seq. 40. 47. 66. 68. (69.) 70. 74. (73?) 80. 439. 1I 276? III 5. 73. 74 seqq. -- Appuleia (de sponsu) III 422. - Aquilia III 202. 210 seqq. usque ad 21 9 . IV 9. [21.] 37. 76. 409. - Atilia l 485 seqq. 495. 495 b seq.; conf. Atilianus. - Bithynorum I 493. -- Calpurnia IV 49. - censoria IV 28. - Cicereia III 123. - Claudia I 457. 174. -rCornelia (de eis -quibus aqua et . igni interdicitur) 14 28. - --  (de sponsu) III 424. 125. - Crepereia IV 95. - XII tabularum I 414. 1 22. 132. 445. 155. 1 57. 165. Ii 42. 45. 47. 49. 54. 64. 224. III 4. 9. 44. 17. 48 seqq. usque ad 24. 40. 46. 49. 51. 78. 82. 489. 1 90. 194. 223. IV 41. 44. 24. 28. 76. 79. - lex I 465. 200. . III 23. 27. 28. 85. 492. 493. 494. -- Falcidia II [224.] 227. 254. 4 205 -^-- lex Fufia Caninia l 42-46. 439. II. 228. 239. - Furia testamentaria 1V (23.) 24 -- Furia II 225. -- - de sponsu 1V 22 -- Furia III 121. 424 a . 483. - - IV. 109. - Hortensia I 3. -- Iulia de maritandis ordinibus 1478. - - (de fundo dotali) II 63. - - (caducaria) 11441.444. 450. 286. - - (de bonorum cessione) III 78. (lulia de) uicesima hereditatium III 1 25. leges duae Iuliae IV 30. lex lulia iudiciaria IV 104 (conf. IV 30). - et Papia Poppaea I 145. -- - et Plautia 1I 45. -- - et Titia I 185 seqq. 495. 495 b seq. - Iuniá. I 22. 23. 80. 467. I I 440. 275. 111 56. 57. 70; conf. Iunianl.. - - Vellaea II 134. -- Marcia IV 23. - Minicia 1 78 seg. -- -E011inia IV 409. - Papia II (144.) 206. 207. 208. 286 a . lIt 42. 44. 46. 47 49. 50. 51. 52 seq. '  Papia Poppaea: conf. lex Julia. -- Pinaria IV 45. - Plautia II 45; conf. lex tuba. -- Publilia (de sponsu) 111 427. IV 22. - Silia IV 19. -- Titia: conf. lea Iulia. - Vallia IV 25. - Visellia (I 32b). - Voconia II 226. 274. -- incerti nominis (de liberis ex ancilla et libero natis) I 85 seq. - incerti argumenti 14 60. legas (de mulierum usucapione tollenda) I 411. Cornelius Lupus cos. (a. 4,2 p. Ch. n.) III 63. Manes (dii) lI 4. Martialis (llamen) I 412: Masurius: conf. Sabinus. Paullus Fabius Q. f. Maximus (cos. a. 11 a. Ch. n.) I 436. Trebellius Maximus: conf. Trebellius. Q. . Mucius Scaeuola (iurisconsultus) I 488. III 4 49. Nero Caesar II 197; conf. constitutio et sénatusconsultum. M. Cocceius Nema (iurisconsultus) II 45. 495. III 433. A. Ofilius (iurisconsultus) III 4 40. oratio diui Hadriani 11 285. Pegasus cos. (sub initium imperii Vespasiani) I 31. II 254. idem tamquam iurisconsultus citatur III 64. praeterea conf. senatusconsultum. Proculus (iurisconsultus) II 15. 495. 234. III 140. IV 1 63. Publiciana actio (IV 36). Pusio cos. (sub initium imperii Vespasiani) I 34. II 254. Quirinalis (llamen) 1442. Roma 120. 27. 32 b . 32 0 . 33. 100. 464 a . 183. 485. 11 278. IV 104. 405. 409; conf. 1V 53e. P. Rutilius praetor (actio Rutiliana) IV 35. 13* 206 Masurius Sabinus (iurisconsultus) III 483 --- Sabinus I 496. II 79. 454. 478. 495. 248. 244. III 433. 456. 461. 248. IV 79. 444. 470. Caelius Sabinus: conf. Caelius. Saluianum (interdicturn) 1V 447. senatusconsultum I 2. 4. Claudíanum I 84. 94. 160. auctore diuo Hadriano factum I 30. 47 (deest diuus). 77. 80. 81. 92. 445 a . II 57 (deest diuus). 112. 443. 285 (ex oratione d. Hadriani factum). 287. III 73. Lupo et Largo cos. (a. 42 p. Chr. n.) factum III 63 seqq. usque ad 71. ex Maximi et Tuberonis (cos. a.  a. Chr. n.) relatione (?) factual 1 436. Neronianum II 242. 218. (conf. 220. 222). 427 seq. (auctore Nerone Caesare facturo). Pegaso et Pusione cos. (sub initium imperii Vespasiani) factum (de Latinis Iibertis) 134. Pegaso et Pusione cos. factual (de fideícoromissis) II 254 - Pegasianum II 256. 258. 259. 286a. Tertullianum (III 33a?). Trebellio Maximo et Annaeo Seneca cos. (a. 66 p. Chr. n.) factum II 253 -- Trebellianum II 255. 258. de errorís causa probanda I 67 seqq. II 442. III 5. 73. de seruo minore annorum xxx testamento manumisso II 276. de tutore a mullere petendo I 473 seq. 477. 480. 482. senatusconsulta ad legem Fufiam Caniniam facta I 46. Seneca: conf. Annaeus. Seruiana actio IV 35. Ser. Sulpicius Rufus (iurisconsultus) I 488. (III 4 49.) 479, 183 - Seruius II 244. III 456. Sextus (iurisconsultus; Sex. Caecilium Africanum potius quam Sex. Pomponiurn intellegendum esse censet Mommsen in Zeitschrift für Rechtsgeschichte uol. VII pag. 479) II 248. Traianus: conf. constitutio. L. Trebellius ]Vlaximus Polio cos. (a. 56 p. Chr. u.) II 253; conf. senatusconsultum. Q. Aelius Tubero (cos. a. 1 . 1 a. Chr. n 14 36. Tyria (purpura) IV 53d. M. Verrius Flaccus (gram,maticus) III 193 (??). Vespasianus (diuus) I 85; conf. constitutio. Vestales (uirgines) I 430. 145. ueteres 14 44. 445. 465. 188. 11 55. III 480. 189. /02. IV 41. SYPPLEMENTÄ AD TOMYM ALTERV:VI COLLEGIT P. KRRVEGER. n Post annum 1890, quo in torno tertio huius collectionis inde a pagina 285 suppleinenta ad tomum alterum proposita sunt, noua iurisprudentiae Romanae fragmenta in Aegypto effossa sunt et in Occidentis bibliothecas transierunt. sunt autem haec: PAVLI EX LIBRO XXXII AD EDICTVM FRAGMENTA BODLEIANA. Bibliothecae Oxoniensi Bodleianae particula folii membranacii adquisita est, in quo septem uersus infimi rectae et uersae paginae extant. mutilum contextum ope Justinianorum Digestorum maiore ex parte restitutum a. 4897 in annalibus Zeitschrift der Savigny-Stiftung R. A. XVIII 224 sqq. adiecta imagine phototypica edidi. membrana deinde examinata Seympurio de Ricci cessit, ut in uiraque pagina nonnullas uersuum extremorum litteras legeret, quae in imagine supra laudata obscurius expressae erant. 1 [Si unus ex sociis maritus sit et distrahatur societas manente matrimonio, dotem maritus praecipere debet], q[ui] on[elra sustinet: quod si iam di]ssolut[o ( matrimonio distrahatu]r, isdem diebus prael[cipi debet, qui]bus et solui debet. 1 [ita Se]ruius et Labeo scripserunt. 2  [Si] decesserit socius meus et 1 cum putarem hereditatem 3   [Si unus ex sociis, qui non totorum bonorum socii erant, communem pecuniam faemerauerit usurasque perceperit, ita dernum usuras partiri debet, 1 s]i so[cietatis nomine faener]aueri[t: nam si suo nomine], i quoniam sor[tis periculum] ad eum 10 pertinu[erit, usuras] 1 ipsum retinere oportet. [suo nomine] Labeo ita interpretatur, ut societ[a]tis nomine  1 -3 sqq. suppleta sunt ex Dig. 4 7, 2, 65 § 4 6 0 3 isdem . . . . 4 quibus] eadem die recipienda est dos qua Dig. 11 ita seqq. om. seruius] in C fuerit s ē r• 11 6 uerba cum putarem hereditatem legit Seymour de Ricci II 6 -1 o suppleta swnt ex Dig. 1 7, 2; 67 § 1: in U. 9 incipit pagina uersa 11 11 suo sqq. om. Dig. 1 2 interpretat C 1! post nomine Seymour de Ricci tum ipse uerba tum extare putat 5 209 - ULPIANI LIBRORVM II ET III DISPVTATIONVM FRAGMENTA ARGENTORATENSIA.. In congerie foliorum manu scriptorum, quae ex Aegypto in bibliothecam publicam Argentoratensem translata sunt, tres membranae inuentae sunt, quas ()hm codicis Ulpianarum disputationum partes effecisse Otto Lenel agnouit. eius codicis paginae in duas columnas uersuum XXIX diuisae fuerunt. prima et secunda membrana ex secundo Ulpiani libro, tertia ex tertio libro discerpta est. et in prima quidem membrana septem uersúutri particulas cum margine exteriore folii seruatas esse ex ambitu marginis cum interiore tertiae membranae margine comparato colligitur. alteram uero eiusdem libri membranam, quae in utraque pagina unius columnae uersus III —XXIX plus minus integros exhibet, interiorem folii partem effecisse inde apparet, quod alterius paginae disputationem altera pagina non excipit. in tertia membrana columnae interiores et uersuum XXIII—XXIX particulae exteriorum columnarum extant; in margine inferiore paginae rectae quaternionis numerus X legitur. libri tertii fragmenta Lenel in actis academiae Berolinensis XXXIX (4903) 922 sqq. (cum additamento ibidem p. 4034) et in annalibus Zeitschrift der Savigny-Stiftung R. A. XXIV 416 sqq. edidit, libri secundi fragmenta insequenti anno in eiusdem academiae actis XLI 4156 sqq. et in laudatis annalibus XXV 368 sqq. publicauit, denique in isdem annalibus XXVII 71 sqq. secundi libri fragmenta argumento melius intellecto denuo tractauit. haec nostra editio ad imagines membranarum a Lenelio academiae actis insertas Leneliique recensionem composita est; ipsorum foliorum examen mihi . denegatum est. supplementa Lenelii fere omnia recepi. FRAGMENTA LIBRI SECVNDI. [Fol. Ir.]  [c]onuentus e 1 •  mque. tractat  * on • ad 1  t in pe I  [ue}nditor conue 1  [l]icet condemnan 1   rem consu 1 ^.,.,.,^,^..,.,.,.,.,.... 4 mpque C a  * on•] pon. Lenel uix recta rd • k 9 210 ------- [in C perierunt uersus 27.] [Fol. IU.] 2  [sed si duo sint fructuarii uel bonae fidei possessores, alterum conuentum alte]rum libera[re Julianus ait] 1 quamuis non maior[is partis, quam] 1 penes se est, [condemnari] debeat. [sed licet hoc iure con] tingat, tamen [aequitas] ***** dictat resc[issorium iudi]jcium [in eos dari, qui occasione iuris 5  ;91 liberantur.] [Fol. IIr.] 3  [pignolris dandi in Italia co[ntrac]itus est, si pignus in Itali[a conit]ractum est (hoc est conuenl[ti]o de pignore), u[t] in Furia , [lege] spectamus, ubi spo[nsor] 1 ac[c]eptus est, non ubi obli[ga]tio] contracta est, cui sponsus a[cce d]it. denique lo ex duobus 1 sponsoribus, quorum alter in Italia, 1 [alter] in prouincia acceptus e[st, eum] demum releuat q[ui ( Ital]icus est. 4  Si in Italia pignus da[tum est], 1 conuenit tamen, ut in prou[in]¡cia soluatur, [p]uto nihilominus [ex] ceptionem locum habere. s[ed si in] 1 prouincia datum conuene[rit,] ( u[t] in 15 Italia soluatu[r, non est I tali]cuin pignus. ( [ Un]de si renouata [pigneratiolne i]n prouincia ***** [red¡e]merit, cessar[e exceptionem 1 pla]cet : e contrario s[i Romae 1 red]emerit, exceptionem loc[um 1 h]abituram. 1 [na]m si Romae pignus ac-¡ [cep]tum sit, in prouincia eadem res 1  20 § 2  Dig. 4 5, 1, 32 pr., unde supplementa petita sunt. § 3 huius folia fragmenta pertinent ad quaestionem in Dig. 44, 8, 5 § 4 propositam; Lenel ante pignoris sar,pplet : nec tamen ideo, quod obligationi in Italia contractae pignus accessit. 4 duo Lenel, plures Dig. (( 2 alterum conuentum alterum liberare iulianus ait Lenel , unus conuentus ceteros liberat Dig. (( 4 uoc. aequitas uersus exitum in C non explet (( 5 rescissorium om. Dig. 7 si] s si C a , nisi forte in priore s inducta lateat nota (sed?) (( 8 praus est om. C(( 40 contracta] contra C a (( est om. C(( 14 sponl- [sp]onsoribus C a quorum om. C a II 12 releuatum C a (( 14 soluetur C (I 15 conuenerit] Lenel, conuene* * * ** C i( 46 italia] alia C a ü post pignus uersus seriptura uidetur uacare (( renota Ca 4 7 pigneratione in suppl. Lenel i( ante [red]emerit Lenel suppl. heres: spatio conuenit etiam h (— heres) pignus uel h. rem (( 48 e] ae C a II romae om C.? (( [red]imerit C (( exceptionem] ex causa C a (( 20 post res talia fere desiderantur ab herede debitoris redimatur ----- 211  [in C perierunt uersus 58.] [Fol. IIv]. 4  --- --- et  1 excepti ō ei prosit. et quod attinet ad 1 [ fo]rmulae conceptione[m], 1 proderit, quia extraneus p[os] sessor [est]. sed si ipse qui pig[nelrauit r]em distractam rede[mit, 1. tun]c quaeri potest, an exceptione quasi extran[elus] uti possit. et m[a]g[is est] non ei prodesse excep5 tionem, ** 1 in factum formula co[uce]pta sit, ' ut su[p]ra o[stendi m]us. 5  [Eo] accedit, quod etiam rescripto ad * ** 1 * * * m [Ju]lianum, cuius s[upr] a memini, adiuuari hic 1- * amt na  m be 1  [eon]Sularis femij[na]  Sabiniano i _ o domum 1  nam non d * m **** 1  a tamen a se pa *** 1 ****** [po]stea domina[m 1 constituta]m post multo[s aunos pos]sederat, [imperaltor] noster cum patre rescripsit an[nali + ex]ceptione eam uti non potuiss[e, quae cet]leris possessoribus, [non] 1 ei qui pignori . dedit competit. 15 FRAGMENTA LIBRI TERTII. [Fol. HP]. facit, tune eum et sequenti [con]idemnandum : sic fieri, ut sua, inquit, culpa ab altera bona eius ueneant, aut, ut quibusdam, inquit, uidetur, ducatur. sed uerius est nec post condemnatio[nem] maritum facile duc[i] **** 1 *** nec ducitur nu *** . [sed me]lius est sic dicere utriusque r[a]tionem haben20 dam, etiamsi altera postea litem sit contestata, u[t] post cond[emnati]onem alterius [bo]norum uenditione aequas partes ferant, cum sine metu uinculorum sit futurum, sibique in- [pu]tet, qui poterat se libera[re] a sequenti condemnatione, si satisfecisset priori sententiae.  25 4 et om. C a 11 2 proderit] * (p uel o, probabiliter nota sp) derit C 11 3 pignerauit rem] Lenel, pig ** f *** rem C 11 4 tune Lenel 11 potest om. C a {1 quasi Lenel, gs C errore? nam haec nota alias non occurrit II 5 et] et mm C a 11 magis est restituit Lenel 11 6 formulsa C a 11 **] licet Lenel 11 7 stendimus C a 11 8 ad ***] fortasse ad * qu (Lenel ad cu ?) C 11 iulianum Lenel 11 9 m in amt Lenelio expunctum uisum est 11 inter na et m be umbrae ***pti*Kc fortasse fallaces apparent 11 14 non domnia * C? (pro domina?) 11 15 possessoribus] quia possessoribus C11 16 sequenti O 11 47 ueneunt C 48 sed] quare quibusdam sed C 11 20 nu[dus sed me]lius Lenel 21 etiamesi C a u contestatam C? 11 22 cond ** lonationem Ca uenditionem C ------ 212 --- 2 Marcellus tamen libro VII digestorum putat, si hace fuit pa.trimonii qualitas, ut difficile esset explicari pecuniam, aequissimum esse, etiamsi sequenti fuerat condemnatus, denegari sequenti iudicati actionem aut cer[te]  [in C perierunt uersus 21.] 3  re * ** a  petantu[r]   I cum ex c lares peta  mittit eod   1 ad adm  [in C perierunt uersus 21.] 4  [cu]m sci[ret a contutore] suo satis non I [esse exactum]. 1  magg. municipa1[l]  eos esse tutel[lae]  ita demum 1  excussis 10 [ f]acultatibus tutorum satis ei fieri non potuerit, eamque actionem causa cognita in eos dandam scribit, diuumque Pium rescripsisse et in heredes eorum itidem causa cognita, quamuis Julianus in heredes magistratuum non putauerit tribuendam actionem, cum idem heredem iu[dicis] qui litem 15 suam fe[cis]set teneri existimauerit. sed utrumque contra est, cum heres magistratus teneatur et iudicis non teneatur. et magistratus *** non ut tutores tenentur: denique in bonis eorum priuilegium cessare procul dubio est. 7  [Idem] d[icit] quaestionis fuisse, ut sponso[re]s an potius 20 ut fideiussores deberent teneri. et Julianum quidem ut fideiussores conueniendos putasse, Marcellum yero magis sponsorum locum optinere apud Julianum notare. Marcelli sen- § 4. u. 7. 8 = Dig. 27, 8, 2, ubi haec extant: Proponebatur duos tutores a magistratibus municipalibus datos cautione non exacta, quorum alterum inopem decessisse, alterum in solidum conuentum satis pupillo fecisse: et quaerebatur, an tutor ipse aduersus magistratura municipalem habere possit aliquam actionem, cum sciret . . . . exactum. 1 putat] si pultet C a hac C II 2 matrimonii C a II pecunia explicari C a II 9 eos esse] esse eos C a : praemittitur * ( ī uel ñ) 11 eamquae C a II 4 á causa cc C (id est causa causa cognita) 13 pium] Dig. 27, 8, 6 0 etidem C II 14 in] id in C a h heredes] heredem?) C () non] íii non e a ?  - putauerit] ` sic C 15 tribundam C a II idem] Dig. 5, 1, 16 II 4 6 cotra C A II 17 cum] Lenel, nam C II 4 8 non ut non Ca )I tenetur C a II denique sqq.] cf. Dig. 27, 8, 1 § 4 4 II 20 idem (id est Scaevola?) dicit dubitanter scripsi, ** d C II 24 deberedeberent eteneri C a II supra u in ut ( przore loco) ineleganter exaratwm in C aliud u seriptum est II 22 coneniendo C a II 23 nonotare C I effectu I