Hieronymi Cardani ... De rerum varietate, libri XVII ...
Full text
MI CARDANI ME-
diolanensis medici, Ut ^
DE Rsr.vm Varietate, ei-
* R I XVII. lam denu6 ab in numeri»
^ mendis fumma cura ac ftudiorepur-i
gati, &priftino nito-
ri redituri.
ADIECTVS est CAPITVM. r*.
xua dc feotentiarum notatu digniiUiua*
rum IN D£X iuiU0Ixnus.
Cum CriuUtrPniaUgio.Ctf.Mmtji.
B A S I L E /E,
ILLVSTRISS. PRIN
CIPI TRIDENTINO,BRI-
S C 1 A N O N 1 'q__V e episcopo AC
CARDINALI, Pisfefto regionis Infubriic,
CHRISTOPHORO M A D R VTI O, H I E-
RONrMVS CAR.DANVS Medio»
laneniis Medicus, S. F. X>.
V I c V N Q_y £ res diui-
nas atque humanas di-
ligendus contemplati
funt, optime Princeps,
illud prscipuum in Di-
uinis admirantur, quod
tam diuerfa, atq; adeo
inter fe dilieretia, ab uno indiuiduo ac fim
plicifsimo principio prodeant : in huma-
nis,qu6d cum ta exiguo corpore, breuiq;
uita,acramgraui materi® impedimento,
noftra mens ad cceleftia penetrare potue-
rit. Quae quum & ego mecu ipfe reutilue-
re, duo illa maxima effe exiftimaiii, utab
illa fcilicet inuiolata unitate atqj indiui-
dua, infinita perpetu6,uaria'q; ac lingulis
temporibus diuerfa proHuerent; & quod
hac mortalia,quantum illis liceret,ad di-
uinitatem contenderent, ac prope accede
rcnt.Duo igitur chm fine capita huius ad-
a ^ mira-
1 P t 5 T O t A
mirabilis procefTus, primum quod & Vni-
uerfi principiii eft , quo diuina atq; immor
talis natura in hajc mortalia atque caduca
diffunditur : alterum quo humana mens
mortalia atqj caduca, rtudio atq; fcientia
ad diuinu illud principiu contrario quali
ordine reuocet;hocfecudum genus, quod
folum noftrum eft, tanti fecerunt maiores
noftriurPythagoraseSamo in^gyptum
ut Magos adiret,tranfierit; deinde in Cre-
tam ac Lacedsmonem; Plato Italiam &
iEgyptu ex Athenis adierit. Qudd exem-
plum fecuti medici, etiam clariores ferme
omnes,16ginquifsimas regiones peragra-
runt.Tantaenim eftfapientiae dulcedo, la
gloriofa poffefsio, tam utilis exercitatio
eius, tam diuinus amor fru dius illius , tam
fecura quies in eius contemplatione,uto-
mnes homines hoc naturali defiderio te-
neantur. Quam obrem neq;miror,maiore8
noftros fcientiarum & difciplinarum in-
uentores, pro dijs coluifle, quod &. bene-
ficio humani generis & propria excellen-
tia, dij uiderentur:tamerli quod alieno do-
no fruerentur,adijs multum differret. Sic
Apollinem ob mulicf , jGfculapium medi-
cine, Minoem legum, Mercurium arithmo
ticse.Cererem &Bacchum ob agriculturse
inuentionempro dijs habuerunt. Verum,
utreot
,
NVNCVPATORIA.
ntreor, non minor etiam laus eorum eft,
quiiam inuenta pofteris fcrib en do tradi-
derint, quam ipforum inuentorum.Vt mi-
nus etiam mirum fit, libros praeclaros atqj
bibliothecas adeO fuifle cordi , atq; in ho-
nore apud maximos ac prf ftantifsimos re
ges. Alexader Homeri carmina eo fcrinio
conclufit, quo Darius unguenta feruarefo
lebat. Ptolemaeus Philadelphus bibliothe
camficinftruxit,utundlq; libros maximis
pretijs conquireret.Si fumptum in ea quis
SBftimarit,regni unius pretiu facile fupera-
bit.D c e M. enim librorum coegifle dicif.
Videat mod6 quis quati emerit fingulos?
quanti exemplaria perfoluerit,dum exfcri
bi iubet. Neqj loliim amor & honor in ar-
tes Sclibros , fed &in ipfos artifices ema-
nauit.Berofo enim Aftrologo, quod praedi
aiones eiusuerae effent, ftatuam cum lin-
gua aurea, Athenienfes in Gymnafiopo-
fuerunt.Phalaris quamuis tyrannus,Stefi-
fichorum poetam a quo multis &intolera
bilibus iniuri;s affeflus fuerat , cum capti-
uum haberet, extremaq; antea fupplicia
comminatus fuiffet,liberum reddidit, mu
neribusq; illum egregijs profecutus eft.
Plus fapientiaefoli tribuens, quam poten-
ti ae,quam iniuriae, quam iracundiae,ac etia
«xemplo , quo fe abalijs fecuriotem red-
a 3 deiet.
SPISTOLA
tum ftudia, notitiam ac cotemplationem
referantutjciim breuitatem uitte noflrf re-
fpicimus ; ciim imbecillitatem uiriu , cum
morbos, affeftus, fortunteinftabilitatem,
Ccquodintolerabilius omnibus eft(quod
tamen pleruitque euenit) utinde maxime
torqueamur,malaq;proueniat, unde ma-
iora bona fperabamus(dico filios, affines,
clientes,feruos , & quod maximum eft, e-
os quos beneficijs affecimus) nihil profe-
fto iucundum pr^ter fcientiam, nihil bea-
tum praeterfapietiaminuenire licebit. Si-
milis autem mihi uidetur caeterorum mor
talium uita atq; conditio maritimsenego-
ciationi : ut qua omnes naues fibi parent,
line quibus ipfa negociatio exerceri ne-
quit, nemo tamen nauiget:fedin his quas
alterius foliim caufa inuenta funt, taquam
ipfafintueraacfolida bona,diuitijsfcili-
cet, honoribus, amicis, atq;potentia,ueluc
io fabrica nauis omnes confiflant: eaq; fo-
lum admirentur. Ita exnegociatoribus or
bis,ex tanta pulchtitudineluftranda, tan-
tisqj diuinis opibus comparandis fafti fu-
mus ipfius nauigi; admiratores. Itaq; quu
haec mecum reputo , nihilin hac uita fapi-
entias fiuftibus dignius elfe exiftimo,nam
& homo a mortalitate ipfa feiiigitur, & ex
uilifsima hac fotde sternam lucem elicit,
acue.
NVNCVPATORIA.
acuelut e luto, aut topho gemmas. Sed ni-
hil gemmis cum tam claris , cum tam per-
ennibus atq; diuinis uifibus comuneeft;
omnia qu» hicpulchra habentur, gemm^,
aurum,prata,menfe,aedes,mulieres,luxi-
pfa,pulchritudineex fummailla pulchri-
tudine nancifcuntur,illiusq; folum umbra
referiit. Mortalia h$c,illa im mortalia: hf c
impura, illa purifsimarhtec fordida,illa ni-
tida:haec fragilia,illa folidathac inconftan
tia & inftabilia, illa fecura atq; quieta . Ni-
hil hic noftrum eft, nihil amas quod odilTe
non pofsis ; at illa omnia noftra funt , atq;
perpetuo amore digna.Efurimus hic in co
pia bonorum horum futilium & fiftorum.
Illa nos faturant, &non fatiant : htecuerb
fatiant,8cn& faturannnemo qui illa degu-
ftarit, eis carere poteft: hi quia non degu-
ltarunt,non amant, nec magnifaciunt. Ar-
cana cceli , naturte fecreta atq; recondita,
diuinas mentes, ordine hunc uniuerfi no-
fcere atq; fcire,maioris certe eft felicitatis,
atq; dulcedinis quam uel cogitatione ipfa
quis affequi pofsit,aut mortalis fperare.
Superos obceftor,n6tam ChriftianuelTe,
quam etiam naturali ratione coprobatum,
li nihil a morte fupereflet, nullam deterio-
rem futuram conditionem humana.Quo-
iiiabona omniailla corporea, omnes fen-
fuum
» » 1 S T 0 L A
^lum illecebrae adeo uanae ac mendaces
fune, uc mala bonis iunfla femper appa-
reant. Sed ut fingula diligentius piole-
quamur, necfemperin generalibus perfle
mus juideamurq; elegantia orationis, &
uerborum ornatu magis uelle fallere , qua
docere,laudare opus quam illius utilitate
explicare: quidnam euidentius , quid ce :-
tius demoftrationibus georherricisf quid
fubtilius arithmeticis inuetionibus ? quid
iucundius muficis rationibus ? quid diu'-
nis aftronomicis,aut mirabilius ? quid to-
mo dius architecfutffi prsceptifr? aut quid
utilius medicis contemplationibus ? quid
denique,ne fingula perfequiqmains magi
cis naturte arcanis?H^cego quum mecuin
reuoiuerem, & quanta nobilitas elTet in
rebus , quanta admiratio in inucnrione,
quanta utilitas inferibendo, quanta com-
moditas atque uoluptas legentibus futu-
ra eiret,inte!ligerem,immenfum opus ag-
grelTusfum. Quanta arte, quali ingenio,
atq; induftria, fortunaiie, ali; indicabunt:
nos certe, laborem, fumptumq; temporis
agnofeimus , atq; fencimus. Plura eranr,
quam quae uno uolumine comprehende-
re liceret, & maiora quam qu® mens mea
aflequipofTet.Veriim inhoc,pr®Iens illud
numencui alsiftimus,nos adiuuit.-magni-
tudinem
NVNCVPATORIA.
tudinem tradationis , operis diuifione !a-
boremq5 leniuimus.Namfublimia illa, ae-
que diuina quKq;,nemo prEBcer Plocinurn
attigit, ortumq; mortalium rerum omni-
um ac finem , feptem libris de jEternitatis
arcanis, amplexi fumus. Ordinem uero u-
niuerfi,acfingu!orum quae in eo continen
tur,quatuorlibris deFato . Principia aute
rerum naturalium ac artificialium genera-
li hiftoria in X X 1. libris de Subtilitate tra-
ftauimus. Reliquum igiturerat,ut propria
uniufcuiufq; enarrationem fubiungerem,
quam in decem &fepte libros digefsi. In
quibus id praeter reliqua fuit difficillimi'!,
tam uariam hiftoriamaptein unum conne
ftere. Impar enim fuiffet exemplar operi:
II quum omnia in uniuerfo continuantur,
continuata atq;indiuifibi!iferie,ego de il-
lius partibus quafi typum quendam ad il-
lius imaginem fingens, tanquam fafcicu-
lum expluribus quae una no cohaBrent,col
ligerem. Porro in Ungulis, & uera tantum
narrare, Senoua inuenire, maioris cuiuf-
dam (utdixi) fapientiae eratqukm noftrae.
Et maxime ut laus quae tot antiquis pro
lingulis inuentis debebaf , mihi uni quod
multa in lingulis inuenifs e, cederet, ^ua-
obrem cum impudens fitiaftantia, &info
lensuana gloriatio, ftultaque fuarum re-
rum
I P 1 S T O t A
rum oftentatio , inuifum prasconiutn , no*
bis tamen hkJicettanquam dealienis uer
bafacere. Quod mentem noftram altius
defcendifTe docuerimus. ElTcq; hanc tan-
tam rerum cognitione maioris cuiufdam
prouidenti£e,ac melioris natur£e,quam hu
ius mortalis coditionis. Icaqj utambitioli
eftjfibiinfuis placere inuentis, inanis uer6
etiagloriariuta timidi non audere qu? ac-
ceperis,laudare:cum maxima laus fit,cu-
iufque operis prodeffe pluribus , & agno-
fcere proprium autorem.Prsefertim quum
ille immortalis fuerit, benignusq; demoti
ftratorincognitarum rerum . Etenim fi in
domo tua latitans, aliquid pulchrum inua
nerisjlaetaris ? quod fi etiam pretiofum fit,
multo magi s?Et"C thefaurus, adhuclonget
plus . Quid igiturfiinhac generali omniu
noftrum domo,Vniuerfo fcilicet,cum tam
multa tot feculis latuerint: nunc uer6 de-
mum inuenire licuerit, nonne res fumma
laude digna,& de qualftari pofsic,qui in-
uenerit,&ei qui offenderit, gratias agere,
uideri debet? Quid dicam de coeli motu
tam rapido, tamqjmultipiici, cometarum
&uentorum caulis, elementis atque quas
in his habitant, poteftatemq; maximam
gerant , piantis , lapidibus, animalibus,
arcibus, genuum rititus , tot^j magnificis
rebus.
nvngvpatoria.
rebus, quseuetuftas dedit Scperdidir, de tot
arcanis natursuiribus? ucuideri pofsimus,
cum ipfo Opifice uoluiiTe contendere. Sed
abfitrnon hoc ftudio nobis quterendi fcri-
bendiiie quse fupra mentis noftr^ uires funt,
fed quafi promoti maiori ui paremus ac po-
teftati. Et licet aliqua fintab alijs tradita,
non parum tamen fuit illa a totmendis.atoc
erroribus repurgafle : inter totalia falfa fo-
lo iudicio felegifle, rationem caufamq; ad-
didiffe, experimentoque comprobafiTe. Ec
qu® diffufius Icripta erant,paucis uerbis ex-
plicafle. Quo faftum etiam eft, ut coaftus
lim quibufdam, quodpericulofa elTsntob-
fcuritatem induere, inalijs breuitate fum-
mauti , neuilefcerentqubd pertrita elfenr,
denique in plerifq; quod difficiliora effent,
dilucidiori explicatione ufus fum. Turpifs
fimum enim elTereoritafcribere, utnonin-
telligaris. In utroque enim genere parar-
tis excellentia requiritur,feu euulgata ad al-
tiorem reuoces fenlum, feu difficillima (ut
dici folet) fub oculis ponas . Cum uero tot
uariarum rerum traftatio elTet, nullo mihi
hoc opus titulo dignius uideri potuit, quam
eo quod totam feriem illius explicaret , u-
niuerfamtjue eius uim unico uerbo oftende-
ret. Quamobrem iufte mihi uideorilli ti-
tulum prsefixiflTe, de Rervm Varietas
b
EPISTOLA
T E . Atque haec fatis efTe poterant de libri u-
tilitate agenti , fi tequis iudicibus h®c res
iradaretur. Veriimcum multi adeo pcrui-
cacesfint, ut non nifi ab Ariftotele tradita
recipiant , immenfumq; illud diuinse lapi-
entiaepeiagus exiguo humano uafculo , nec
fatis integro concludere nitantur ? nonne
ftultos, fi credant, inuidos: fi non credant,
exiftimare eos oportet? Turpius alij obij-
cient , quod nihil admirabile inter tot tanta-
<Jue experimenta confcripferim, alTueti men
dacifsimorum fycophantarum libris , qua-
li quis non laude dignus elTcpofsit, linon
egregie folvim , fed etiam impudenter men-
tiatur. Ego uero ne illos qui talia dixerint,
libros hos legifle fufpicabor, cum non mi-
nora &uera figmentis horum nebulonum in
eis contineantur; ied ea arte fepulca,ut non
nifiapraeclarilsimis ingenijs atque eruditis
erui pofsiiit. Quamobrem & nomini tuo
Princeps optime , illos dedicaui , nonfo-
liim quod bonis artibus femper faueris , fed
etiam quod harum rerum exaftus cenforef-
fe pofsis: ut qui non minus htec naturalia
quam diuina etiam calleas , cuius indicio
funt tam multa qute noris arcana naturae ad-
miranda. Cseteriim, fi uera eft etiam ilia
Platonis fententia , fcilicet beatas elfe eas
relpublicas, in quibus philofophi domina-
rentur,
renrur, &hancnuncupatronem multo
gistibi debebimus. Er ru ter maximUs,
quemadmodum Trifmegiftus ille, melio-
rem edam omni difciplina naturam quan-
tam nadius, patriam noftram felicifsimam
iingulari prudentia & moderatione
reddes.Vale x 1 1 ! i. calendas
Augufti, M. D. 1 V I.
iihi
xKi,
rcE SVBTILIT. DE TARIET.'
i 1 Dfprmripiji.
I iDeelemmcit. Dtumuerfoctclem.i
} D^mi:ciip4r<.di«m.
x
f Ve metallicis. Demixtis. j
eVemetaUis. Ve metallis. 4.
cVelapHibus. ' Ve lapidibus. f
S Ve plantis. Ve plantis. 6
aVeanimal.imperf. ) _ .
ft c > Ve animalibus. r
I o Ve antmalib.perf. ^
it Ve hominis nec. ~)
1 z De homin. natur, l „ > .
_ r ri > Ve homine. 8
z j De yen/ipuijCr f
x^Veamma crintel.J
x; Ve inut.fubtilit.
xS Vefcienttjs.
17 De artibus,-
1 8 De mirabilibus.
xgVe damembus.
ibus.
1 » DeinteUigentijs.
IX Ve Veo c uniuerfe.
'Vemotibus. 9
De artif. x o
Ve artif.commun. 1
1
De artif. fubtil. x z
Veartif.himil. ij
' Ve diuin.oreul. 14
Vedium.ariif. 15
De reb.pneter nat. x 6
Ve rebus dignis, n
TABV*
Libii
XVII.
TAB VL A LIE
D £ R E R V M
LIBER I. EST.
®cuniuerfo &paitibu*
eius fenlibiUbus*
VniuerfitmyCometa^Ventot
rumratio. Cap.i.fol.i
BUmentoru natura. ^\ zo
Terne genera €3* natura^
Cap. 3 ip
toca V redones. 4 3 j
Terra rnir acula. 5 $7
A^ua natura , ^g^cra , ac
mcaus. 6 59
A^ux miracula. 7 79
S Sz
n«r4f«Z4. 9 86
BlemetorUartificia.i o S9
LIBER II.
De mundi partibus di*
uinioiibas.
Cccluitt. 11 96
^ Luxe^ lumen. u xo?
htfiuzus. tj 107
LIBER III.
De mixtis generaliter.
f roprieidfcr. Cd»
put i4|iir
MsiaiUca.
R O R V X V I Ii
VARIETATE.
LIBER IIIL
Benetallis. Cdp. Pol.
Metalla. ifj
LIBER V.
DelapitiibU*.
Laptium natura, generatio,
differentia. t 7 i 6 a
Gemma. is iSi
tapidu miracula, ij 177
LIBER VI.
Deplantis &proda-
^is ab eis.
Planta cj- fdrim» different
tia, io|tS4.
Plantaatptam fubeffeftgnit
jjcantes. 3.1 i.S
Plantaru miracula, ix iio
Plantarim eura. »j xxS
VimmC acetum. 74 xxS
Suecialy&mel. jy xjj
Conferuatio eoru <pta a plan
tis proueniunt, x6|i4l
LIBER VII.
De animalibus &piB*
du Ais ab eis.
Ansmalm generalis ratio ae
differentia. X7|xf»
Animalia impfeda isjis»
b t S^eHt
1 N D
gnimalhim procrcdtio <juin<p
modis i 66 . pugna
oh quatitor caufas 164.
quiYKp differentiit genera»
lu?r i 5 5 . fpecies ulla
anratura morbofa t67.
uarta generatio 1 ^ . un»
de ex pedit mmero diiier»
fttasz 67 . uocesfignifi»
catiiiie 94<. quaedam
no optimr faHa uideri Z 7 9
animdihus omnibus noxia
50S 509. exanguibus
com.mjffle z^ 6 .z ^7
ammdtium cur plura genera
m mari^qudm m terra 439
tmnulus digtto intrufus ut exs
trahatur S ? 0
annulus exhydcynthis 179.
praliigtofus §4^. puU
cher 179.
t oSS.
ano.nati^ie motus 9S
anf.r fyMefhns inco^ilis 5 f t
aa'-£i tumuli mirunt 11^8
anth.^facript/ces 440
anthfiopophagi feu catitba»
les 49 J
anthropophagorum mores y
cy eorum cau/a iii7
antichthonet J9
E X.
antiochi Cafenatis chkoman
ita ^ 6 z
antipathia mortuorum eiufs
f 7 f
antipathia ratio unde 9
antipathiam ex fympathia fu
mi »1
antipodes i 9
antiquoru horologium 5^4.
mos de horis cibi capiendi
11x9. mos in fomn^s
5 ^ 5 -?
annfcijqui 7 ^$
antijittum mprohitatisfi^iu
941
antoedydntichthones y antia
podeSyqaomodo Sgnofcan
tur 764.7^?
antuerptee excellentia 1134.
Apis cur fada fapientifsUndy
unde argumentum efficax
immortalitatis x 8 5
apes alba uhi z^i, alueaa
ria condentes quid fignifi*
ficent 9??
apes cs- mu fece denteshabent
184.185. curfurtaoa
dire feramur 195. odoa
res magnos odire 190.
qaaiuuent 191. quando
I N D
difceffum pam
nigr<e x 9
1
apis adis fimulachmtn 74°
apittngaieratiOi<^rtgni ad*
minijiratio zSS.zS^
ap^ radix ut augeatur 2- ^ 6
apoilinis dubia pdes 1097
appetitus naturalis ^9^
apua feu aphia 40;
Afia ardens | melior 6 87.
corrupta ut emedetur 6 64.
cur mobilis xi. cur fuia
e/cens corrumpatur 75.
dijidlatacurferuetur 74.
diJiilUtionis humani fiera
coris 647. etiam in ca
nali trahit fubfecjuentem
70. ex arbore copiofifsvma
»14.. xi frigida quoa
modo habeatur SS4. in
fottca quomodo moueatur
71. in uafts delata ne e/«
fundatur 8J9, muaa
fis quiefcens^cur rotunda in
fuperfieie 6^.6^. aqua
laftis^fontdnaftmilisSo^,
nunquam deficit 21.23.
optima quot modis haberi
queat 7^.77. profvna
diorjemior quana
do tarde feratur 62,$?.
E X.
quaoptkna 75.76, quet
purior ibid. quomodo
emendetur 74. quomoa
do ignem accendat 652.
653. quomodo per igms
auxiliuubiip habeatur 77.
quanttm fub terra ex plua
uia defcmdat 7S. uea
loctor per fiflulas^ quam
per canales fertur 6x
aqua uefica lapidem frana
genSyCur frangat S6z
aqua uita iuuans abfp detris
anento 672
aqua ardentis optima extraa
^io 661. balfamiuia
res 676, canales uetea
rumoptimi 6^.66. con
gelanda 845. corrua
pttonis caufa 7$. cur
'Augujio deteriores 6t
aqua emendatio fecundu A*
uicennam 74. fifiulaa
rtm quadratarum ^O^roa
tundarum collatio 75.
fluentes tria problemata ex
plicata 69.70
aqua frigtdifsima qua*nam
pifces nutriatyO" q no 457»
aqua impettu caufa 61. dua
plex 63. imum an fua
pre»
1 H 9
fvmum ueloctus moueaM
tur 65.70. mfiruM
tnmtortm nomtna 6 5 .6 S.
C 7 f* motui 596.597.
motut per unam lineam ues
loafsimus 6$. par»
tti 'jjuomodo moueatur 7 1
perfiftuUs^ cr canales
motm differentia 7 1 .7 1
.
phaitit facunditas %io.
quic pingues 45,
quibus lommode educan»
tur 66, quomodo im»
huanturodore 67^.673.
aqusefubjiantta 119
aqua ubi altiores 7 z .7 3 •
ubi non habeantur 76.
aquam k luna agitari 16.17.
ardentenoncogelari 85 f-
fn lapides mutari 69^.
in lapides natura uertit 8
aquarum copia ubi 60.
difiillaterum in artecom»
moticaufus S79. difa
ferenn^egeaerales 7?.
duftus unde confifiant 73.
74. geneM nimera»
ta 59.6«. moJMXM*
3 u> 61. or^KX »
«fM 60
gquis dedifcendis quid facit
B X.
antuenti 66
dquiU aftutia $76
aquila mirum 374
aquifgranum
Arabica cum Graea Itngua
conuementia 1130
aranita anmial 313
araneus aquatilis 43*
aranei X9f
aranei^C fcorpiones matrem
occidunt , e* quandorp pat
tremyK3'idiujie
aramif corticis experimen»
tum 859
arbor mutilis ^qua dicatur
199. nulla fme frumit
202.^03. uita 194.
arbos mirabilis in infula Fert
ri 214
arbores ne a lumentUladant
tur 225. 226. odorat
ta quales iSS, quet
nocent i99.0’i09»
uhi proeemant j7. ue'
arhujla 1 84
arborim in arhujla Jegene,
ratia iz;. propriam,
fitio iz^.iz^
arbajla , <y herba (Quomodo
in arbores tranfeant zzf
arces e tsiuibus^ubi 1 1 x *
'archit
I N D
«rchitelii munera 714
trcus,chotia,fmus,uerfus,<s
re{ius,<juid fmt 769,770
ardere qua pofstnt 119
ttea quomodo factendav 16
«rena tenuior quid ftt 754
argenteus color S95
argentoratum ' * 5 J
argentum fubUmatim cutim
emundat S61.SS}
argentum uiuum quid cogat
692 -,
t^rgenttm quomodo extraha
tur 6S4. autdigiios
fcatuf ii44,c?'»i4f
m aurim mutatio
<> 9 J
argenti liquefaciendi mira ra
tio l $7
argenti fublmati detnmenta
in fucis S6S
aurtm fuperindHci^
fraus 697
argilla ex quibus conflet » z i
argumentum mellis ad uitam
z^z
arietes duo in cado po$
arietis miitm tribus modis
10 2- machime flrui
Bura pzS-
OTiCtes cum quatuor cornis
E X.
bus I4ft
Ariflotetes contra Rondeies
tium defenfus jSi,
cur de damonibus non tras^
dauit 1064. decot
loribus 147, notas
tus 147. nonintels
lexit cdufam^ corruptionis
242. 245,' taxatus
€3.95« uerecundus ? 4.4»
arifiotelis accufatio 277.
error de delphino 410.
ari fle telis ^ Galeni defeBus
S9?. tnduflria mas
nimalibusdefcribedis SoS«
ingenium Z67. los
cus de lineis manus explica
tus 961. ebfcuTts
tasde animalium partibus
267
ariflotelica breuitas ahfolus
ta 14®
arma quomodo calare pofsis
in ferro 704.
arma ut fplendida maneant
157.158
armenica lingua itjo
aroma quid dicatur 3 s 5
ars natura imitatrix 69^3
uinationm
arfes
I N D
«rfniauiiinchymia 69S.
C-Spp-
artes ({uin^ diuinit 89;
arthritidi cr ifchia,aUp<f Ji»
utumis dolorihiis 677
artificiofacuT minus naturar
libus delefunt 39. itij
ueniendi modus 740
artificia fiibtilia cjuibus coris
flent 701
arttficioforim diuifto 1 1 6 j
arundinis qualitas 1059
arundini C filicis odii an
afciticistnedicamentu 4.70
afclefiades medicus ut feries
rit 8 o
}
afelli fifces 447. uermes,
aftli,(^c. 197
afilus 4 J
I
afinus rugiens fuper tribunas
li quid portenderit 938
afini cur in fri^dis regionis
b«s non propagentur 34
afini,machmse 70.6
afpidesut obflupefcant 3 o 8
afleria 1 64.
aflerias pifcis 437
aflragali quid fint 34;
11^:1 rx oriente napi loi.
/ iw i» 9»;
E" X.
aflrorum omnium loca atate
nofira funt incnta 619.
turfs maiores^ qukni ut cre»
ddntur \ 1 2-
afirologica prcedi^io qualis
909.9 t o
afiringmis caufa , CT dHio
132.
<<yiurcon»m yeu incejjusequo
rum ratio jir
athanafia herha quid 67$
dtherina pifcis 456. 47?
4fr4menmnefcgeietur s c f.,
ne diffluat 852-. prr*
pctMwtn SjS, rubrum
814. typographorum
S<»2.. 1013.1014. ui«
ride 895. «tmirinere
facile habeas 8 ? 4. s j ^
atramenti proinptuar^, opti»
miep deferiptio 856.837.
quaiaor conditiones «57.
858. nas ihid„
atri humoris efferus ut
attilus pifcis 45?
auercal^e auts Scotia 5 f
»
auis bene olens ^$0. cicur^
qUit dicatur 55 i. tthm
ra in noua Fiifpania 1^4
aues ad uenationem idonea
breuisuita
aues
i N D
4 uei cur tantum duos pedes
hahent 174- m conchis mi
rinis nati j 6 f . 3 S 5 . mas
gme no manfuefcunt 3 51.
mafcuU quomodo a famis
nis difcemantur 554
mortui ac fene quomodo
eligendi SoS. noiti
quid portendant 937.
nurnex putredine generens
tur i 6 7. oh quins
que caufas cufiodiri , & as
ii 15?. rapaces ros
flrum,ungues c? anhelitum
habent maleficum 353
stuium dmerfarum fpeciertm
cur inuicem difficilis pros
creatio 371, iticans
tudeleftatio 373.37^.
pediculi 361. rapis
cium alimenta 339.3S0.
rapacium cura 3 s t . dis
ligentia m educandis filijs
351. tria genera 331.
uiHus 334. uitcelons
gitudo 331. capiens
dis ueneno 3^1
iukularum cibus 361
iuicula cur fohe canant 373
cur in arbore natrif « 1 9 3 •
ubi magis deledentur }4s.
E X.
369. ut pulchre doceam
tur 3 Si
auellana Mexicana 1 s 9
auguftini Niphi Suefffi dte*
montum 1109
augufiim teflimomim 981.
9S3
aura auis fatens 37 i
aurium fordes 3
1
5
aurum cur arfcnico addito
abfumatur ab igne %xS
aurum , cr argentum curdU
jldlarinon quean t 670
ignita quidreddant 67 is
quomodo clam deferantur
7S>i
auri adulteratio 1 1 44.'
cognitio 1144, diura
nitas 643.644. foa
nus 7144
aureus circulus afirologieus
ibidem.
aureus color abfip auro S93
aurichalci notie 1144
aujlerus fapor qui 1 3
1
aufier difipat nebulas 43
aujlri proprietates Sy
autoris iudicium de dhmaa
tione per dtetnones 1091
autoris proteftatio 1043
autori^ /omnium de damos
rubus c
I K D
ni^us ttt)
MtoTem qutd perturba»
rif 1167
autorumprafaitium faciens
dameniio 8Si
Axioma ajironormcum 619»
B
^ Accas ferant a 0 j
balani 4^9
halafiij gemma 171
kalauftinus color 890
balena magnitudo
mir 4 ' 454
balena caput foltim ^wicf por
tenderh 956
haltnartm adeps m oculis co
piofus 47
1
baltjiaantic^uorum 717
halfamt artifciofi defcriptio
676. defcriptio 114?
halfamina fruftus fepultus
tranfitinoleum 67S
barba cana uel candens (^iiid
figntfcet 496. muiscs
rim ? 17
barba tuto tingenda 879
barbari m auibus excellant
7 97 . 7 9 S libertatem
cur ament , c cur magh is
racundi 13. ^uidican
tur^i:rair ^3-0-14.
E X.
barbaris cur facile impono^
tur Tj
barbi 4f»
baftlea 1 1 ? ?
bafmates pifces uelut mona»
chi,ommoft 48?
batata radixyfgeth loco 1 8 9
Beatus quomodo quis fieret
beatam uttam a^uro , quid
fcitu neceffariu 5 o i. 5 o j
betit mala 5 85. Afufcri*
daticipnediiiio t
bellicorum tormentorum uti»
litas MX3r
heKonij diligentia zox.zoe
belluic manna ut terreantur^
au t ludificentur 710.
quando edant 5x5
herilius 169
Bibliotheca Aegy ptia 1 1 5 1.
animi medicamemu 1138
biffexcilis anni mira 1 1
5
bitu-men ex quo fiat 8 x,
ubi abundet 51
Blatta by:;,intia 4? y
blattas quid procreet 611
hliiumruheum 197
Bomafus animal 17 9
bombycum generatio xS6
bonum a malo in eadem re
I N :
fecemat 79 i
iona ftgna in manu 9 S?
honos mala non facere 568
/eu felfina 1 t J 4 *
horamet^ animal iti
horlfthenesfiuuius 59
hofphori Thrac^ mirim 60
botargaf^enetijsqmd 465
451
341
equis tutius per mon«
tes incedere So f
bouesgihhi 540. hir^
futi 341. ne pedes fub
terant jri. pma
guefcant 3ii
boum cornua quomodo for»
mentur 3 i i .
3 ii. 311
iohtis fangainem mingeniu
hits Md.
Branchite quid fmt 378
hrmchiatmt ufus ibid.
ira filia regio 4+
brafsicis laudes 197
hritannia 14
britannici agri natura 5
1
brugis gallU belgiea u 34
brutiorum mons t 6 i
iruxtllte 1154
E X.
bruxtUarum harnwma 73
7 i 7
Bubonibus remedium 64^
bubulca pifcis 4<’
bufonis uires 4^ ®
burrhus color 89»
buximalitia 100.709.
opoM 7x0. ornametit
tum 7 }T
Byfsinus color S90
byzantij muri mirabiles 7x3.
C
^Abuiaherba qutc iSr
cacodamorubus quid frua
jlra attributum 9 5 *
cadauera cur aquis innatent
calentur qua optime 7 J S
cafar fadus afar 91 y
C. cafaris peccata 1114
ttiio ex(i«jm 4 <«r 1 11 o
caftus color S90
cadaucnm humanori proa
pria gif.fiS
catamaris pifcis 441
calamitates generales,ex quit
bus fiant 5S}.5S4
calamitatum memona quit
bus pro fn fi i
calamus fcriptorius S?S
«iffl i xoriti afmno, qui > tn
( i
I N D
<^uam franguntur §41
talcei lignei , eorumip coma
moda $14
Calchanti oletm quomodo fa
cile habeatur 677-67 S
calculofis^O" podagrofis a»
muletum 57S
calida quomodo celeriter rea
frigerentur 8
1
6
calix aqua quid 6s
callais gemma 170
cdman locutio qua 7S6
calor a quibus fiat 50S
calor qui generet iio
caloris fjpores 133
calores diuerfiin dipillando
65S
calorem^C^^frigusfimulpati^
quam periculofum iSp
quibus^ O" quando
accidat 517.518
cameli caro^O" lac bona 3 14
cameli natura 345
camini a^ quid pofsit 730
camparti liber de cir culis
ic 57
canaria infula qua 49
cancellorum natura 471
cancri equites 47 s
cancri /^er<ac^eo^ici 417
tmcri undulati , marmorati.
E X.
hrachichelo
cancrorum motus ^74.
oua 430. fexus fla
gnum 419.450
candela ab ane defcendcns
647. mirabilis 648
candelee^qu^e exmHte accena
duntur ibid.
candidi coloris laus 891
candoris una caufa 145
canis rabidi morfui 5 5
canes acrioresyqui 318
caneSyCX feles morbos ah hoa
minibus contrahunt 343
canes yO uulpeseiufdemgea
neris 3^4
canes indagatores 511.311.
otfordrum acutiorem habe
re 137. 3 1 5.
318. qui
mordaces 318. ubiplaua
jlrauehant 46. tt^^e
noni{eyer4«t jii
canwmfa:cunditas^4.t. gea
neraodo ab officias
31(5. hiftoria J15.
morbis 315. proprium
343. (re; mor^i pr<eWj
31^
fdWfifj quibus o-quddo$ 17
cantharidum ad ueftcam ana
tipaa
I N D
tipathid unde fit i o
cantharus pifcis 4SJ
capa antmat eptadrup. 3 1
1
caparozoUeuenetotim 410
capillis tingendis S77
capitis dolor folaris 3f5
capitis dolori jSi
capito pipis 463
caporum, & gallorum cura,
Cf impinguatio 3 <S i
caprarum cum ermgio cotia
fenfus 344
caprifcus pifcis 4S S
carbones Scotici 160
carbunculi fub plantis iio.
a II
carbunculi gemmee 170
cardanusab Arijiotele ciir at
liquando dijfentiat % i.
curtotactdtafcripfit 343.
defeipfo fSS. defuit
fcriptis S81. perfoa
tnnu monitus , ut hos libros
fcriberet gio. qualis
coSa. qua humiliter de
fe fintiat 531. quam
folidi tradarit de deemoni,
bus 1 1 04. quomodo
ab Arijiotele difsetiat 3 S 1
.
381. quos irrideat 7 14
cardani atrium loS, cata
E X.
ptores notantur lo.u,
cfpti ’ t ii0llu nrflutnvf t Mi
$9 9. ignauia
naturalis figna
,
Cf ad quid
fit natus it 6. libri de
Arcanis aternitatis 411.
opera difficiliora 1109.
patris cadauer for. per
fomnimdiumatio S99.
propofitum ^s>9- proi
prietates quatuoT 540.
aliaquatuor 341. 341.
quis bonus genius 1118
cardano difficillima relida
funt zSr
cardanum noti effe mendaci}
fibiconfciusoSf.a- loSo
cardanum oppidum i o o t
cardui ubi abundent 4 3
carduiutfine fpmis nafcant
tur 14.S
caribbes quifint 1x17
caro cur are mfixo diutius fer
uetur 4S9. ut celeriter
coquatur SxS
carnes coda ut cruda uidct
antur 1013
carnis eledio S07
carnes in India incorrupta
feruanttir 48 S. 48 9
cafiusutferuetut SoS
t 3 cafci
f
t N D
dtemones dn fuh t€t7ahdhi:
tent iioS. enatos efje
109J. cur dicantur fdU
Idces curtndu
ili ic66. cur nunc mirda
cula fua non <e dant 1070.
dolcre ac tri flari 1107.
1075.1077. negantium
rationes iop$ .10^6. ni
hilpoffe iio, nonefje
qua fuadeant 1117. non
' omnitun confuetudine dia
gnantur 1 097.1 09S.
quanormtiiio, <^uine
gent I o 99. quid m nobis
agant 1
1
17.1 1 1 s. quia
hus arceatur iizz. quoa
modo doceat iizo.
1071 .
quomodo intel^gdt 1106.
1107. quomodo leedere
queant 1099.1 100, «iir
• I 1 o O.C7
iioi.
^1114. quomodo noa
ceant 1959. quomodo
uoculas exaudiant no?.
Jaxa iacientes cur non ofa
fenidr}t 1071.
j|^^rtl^io9i.. ubirejpona
E X.
fa non dent 990. ut pee$
cent 1110
damonum natura io9f.
I a 9$. 1 1 04. ad homia
nes collatio 1109. certee
pradiHiones i o S4. cona
fuetudo nociua
iizz. conuerfationem
quinam queerant 1119.
TO7O.107Z. aik
1107. definitio
1108. familiarium for»
mattfrnatura for»
mido 107?. habitatio
11 17.11 2.i. habitatio
propria 10 zt. raro ad
nosaduentus 1099. hi»
fioriamira 1084. infla»
tuasdefcenfus 107S. in»
ter fe differentia 1071.
iuuamentum nuUii 1 1 o i
.
loquutiouariaxizi, ma
lorum mores 107S. natu
rao- mores 107S. natu»
ram nondum a quoquo, be»
Hf tranata no?, omnm
natura 1071. opinio qui
busprofit io6?. prcejiU
gwj c/dri 997. 99S. rea
fpofi ut qivs habere uideda
tur 10} 8*. fex genera fea
eundum
r N
tundwmpftllum 1067
dxmomj Socratis hijloria
pag 1076
damonum traftatio i o 6 ;
.
traftatio qualis fu 1104
damonas ejfe credit amor
XX 14.111?. negarues
quales fmt ia66. prmcU
femfuumhahere xxoS.
qui uifuri fmtfub mortem
pag^ 94S
dcemonibus credentes infanu
re X X o X
.
E X.
9of
tkd&iamcnionim incrtmcnu
unde pro!>f^anf'"''t^ t
ifipIvdrNtftftpi io 4.0S
delphines cur Simonis noxm»
ne gaudeant jS?
delphines o- balena brachtjs
carent jS8
demcjirationis perfeRa qum
tum genus 61 ?
dentes pro lapidibus 401
dentiumaprimhinn $44
dentnim dolor rmrabila modo
d 0 » II IX. quibus facri fedams ^71. dolori 577.
ficetur 1074 in pifcibus ratio 44S
demoniaci qua patiatur 5 s S dentibus corrofis ac dolentia
damafcenumopus 69? bus 677
damocratese podagrofo^th defcenfus a monte modus
iet3‘ltratui)> fiUCtief* T rt pag. Sot
danetafnrtae^':*S67p Veuscur malos non ulcifcU
dani ex folanlfentiH/tiit^7 tumoi. escoelcftesma
Ueftnfwnis caufa fcrU telleRus quomodo ecgnoa
'betntur J*7l7 fcantur ii6S. quomodo
deffutumfeufapa ** 1%7 preces exaudiat xxox
deleRatio eft itf^ighitione dei munera qua fmt xxox
pag. dei pcenam non manere pojl
deleRatioAmparitfimititWa mortem xioa
do' J .J^-sSi deo agit gratias X170
dehciarum mirabilia cxema de Deo cy ccelejlibus intellea
pia' -e .sss fcibus cur htc non Iratiea
m 1166
deum
1 N D
ieum calamtdte miafititMin
non delegari tit. QgMb
10 ^ 4 .
1 1 0 1 . qualem fclre pras
fiet c>07. quiueredilii
gant 9 ® S
DicgusCaroliV.^gas 544
digitorum radius quid figm
ficent 949
digitos hahciia artimalia^aet
cosfmtiseedunt 17 S
diodori Siculi blftoria ferpen
E X.
tuorpriecipua6^6. defit
nirioihtd. firusihid. ge*
nera ibid. fpecies 657
dtfiillauonum quincp regu»
Le 667
m difiilldsionihus cauenda
vag. 6 flo
dijtdUndi modufper ligmm
675. uarijmodi 67 j
diftillatores quibus ohnoxij
periculis 68 o
difiilldm ohferuati 07 :es 6 S o
uaforii mas
tis joo.joi
diptami genus 19?
dlffoluilo k quibus fiat 675
dijviuiiordsvn Itquldioruhu
morem caufiC fex 686
difili^ia diuturniora ajj.
fepte modis praflare 670.
utferuentur 68
1
difiillatio media 669.
mixta 66S. perpatinas
6 84. perquam folauis
tranfmcat 68 j, quce mi»
nus liquores reddat 67?.
quid fu 6f6. fubterrar
nea 6S$
difiiUationtm comoda mulr
ta 654
difiillatiom covmQia
teria JpjSo
diurna curnon traflet amor
pag. 116;
diuinorumpraxis ubi cra^lex
^tUT 1170
903.
909.910,
Sgf. 4 mp/i*
^14^89^3^^. nn yi ff%
9 1 o
.
90*
9 5 9
908.
r N D
90;
liufeiiCiwtrytii tyrrq fei if tu fc
iiiwt 911
diuifurcolor 891
diuma Plutoniccc Z4
diuitiarum pericula ; o ;
cJiKit/j pericula ; 9 1 . ; 9 r
Docenda quincp in artib. 3 S
1
dolor quibus infit 1107
dolor quid fit 1041
doloribus leuandis 676
dominicarii inquifitores^i^tt
97S
domus aurea Neronis 1156.
ineultie uitanda 1 1 2 z
doruKrf iucunde quanti refe^
rat f 57
Dr 4 f 0 3 9 5
£if 4 C 0 nfS 302
dracunculus pifcis 46 5
dracunculi maioris ms s o s
DiMnar Pachecus 99.3
ducisalba infortunij prafa:
gtum 950
dulcis caufa tS' allio 132
da/cc cur omnes fapores uins
cat prater amarum 523
dulcia cur parum oleanti 4.1
dulcia parum nutrire ibid.
dulcinut harcticus 979
E X
ducdectdron 814
durerius autor 8} j.
durum trifaria dicitur 1 161
durum quarto modo Il6le
duri ratio duplex 1161
durities unde 1 zo
dux exercitus quarum fcien*
thrim peritus ejfe debeat
m- 717
B
^Bomnd(Mr 4
ebrietati 57 r
ebur ceruino cornu. durr.is
P‘‘g . . 114?
Bccentrici orbes non dantur
P^g- . 98. 99
echinus yfeu erinaceus marU
ms 479
echini cur quinf oua habe^
ant ^84
ecnephias uentuSy & ciuscaa
85
ecfiafis quid 5S9
itif
495
Bffclius eiufdem uaria prm»
cipia t 06;
effigies area fplendidic 722
durifsima 7 i a . crimagi
nes folida pulchra 721
elementim fynctrum non mi
irU
tnt 457
tlemmmcurinfipida tjo.
duo folu in mixtis efje 645
tlementaeffemazo. natut
ra frigida zz. quanon
fyncera 1314
tlementorum in miitii cogni
«0784. inuicem proport
tiozz.z}. qualitates z z,
fuhfiantia z?
thphantiaft quee regiones ma
gis laborent zza
tlephantiafm quid generet
piig- i 1 O
rlus arbos t S S
elyfirmedicdmentum 660
JS-mar.uel Morales «jpi
tmnri l^anconetiprafidlsL^
tetianilaus 697
Bngafinmyihus 1 1 o j
engronelant regio 4^
tnfes ntmmos argenti trahen
tcs 1 5 S
eperlanipifces
ephelidibus remedltm S s o
ephemerides quando incape
) E X.
ep^iifeauifii'' ' y-ol
epicureis hUtlitm tni^atiHum
pag. -\9
epicurifebla ftj
epicyclos dari oportere 9 3
.
quomodo non dentur 94
epilogus tranatorum 1171
epifcjpipifces 481
eptjiola quomodo aperienda
pag. 7c,z
epijiola fub epijlola condita
e-ig- 7S®
ePffloUe quomodo concludat
tur ut aperiri cla^^ttlffltet
queant 791
BquaPharfalicampa 514
eauus C.Cafarh qualis 1 1 1
1
equiagrefles 541. anhelit
tus preefrruat romme a ret
fie 6. caftratimduresat
lljs 49- doloribus ictcOa
rantesquomodo dtgnojca»
tur cp- curentur 519. cy
homines ut tuth per i.u ts
amiuient 851. heri/ Js
phrodiri J4J. infolrm-ct
caueda S04. Uchry. :irt
tes 95 S. moreiit cui .iit
ephemeridum a’Mores 7$?- crfnmrjjy. nigriminim
injhrtmetiratlops 34?* vadibus ip fronte al
laus&ufus 75$ bUur probentur 550
eqm ut
I M D
t^ui ut in furorem agantur
1041. ut paruum caput
habeant C7 ISga iubi ; 1
S
equo nullum animal melius
316. non reddenje uris
nam 310
equorum a fpledore pilorum
figna 337. candor unde
351. certamina S o 3
.
colores optimi qui 334.
3 3 j : correctio 3 3 S. ge
iieralisratio curatioms}iS
herpeti 316 . hifsoria
314. indicia a colore
3 34-3 3?- vnduciaafoTs
na 338. indicia ab adio
nibus 33S. macula quid
indicent ibid. mores qui
dicantur 3 37. omnibus
cutis morbis 315. pituis
ta 31 g. figna i qtiinqs fu
mi 33e.33z. trabedtoru
caufa 3 i a. uoces quins
que 321
equisanhelofis 3S7. clauo
hefis 3 1 s. ebjlinatis 3 1
S
Brica herba a 0 ^
erofio quomodo fiat 182
eroflrati exemplum 107
erraticas in epicyclis non fera
ti, fed in integris circulis i >
E X.
error ubi facile contingat
pag. 20 1}
eruca marina 439
crucis tollendis 30S
erythace 2 89
Efca ignis 6 ; i
efcharoticum celerrime cute
perforans Si<K
Btefue uenti boreales 29
Euclidis c? Cardani collatio
pag. 724
eupiii lacus mirum laof.
Exaltationis uilium prafaa
gia 94-'T
exanguium animalium duo
genera 282.383
excidij gentis figna 930
exitij proprij prafagia 945
exofsis pifcis 439
experimenttcm cji rationis ar
gumentum S4S
experimenta qua probentur
fdg’ 1 0 ^4- 1 o 6 f
experimentOatredecim Artefij
pag. 20}3.2O}4
explicata rede qua dicantur
pag. 90}
F
pAberpifiis 441
faciei dealbatio S64.
faciei hominis mutatio 1014
d faciei
I N D
factn maculis S S j . frigori
&ucniis,&c. S6f. iud
hercuhs 6 S 5 . uitijs toL
lendis S6j
faciem maculo fam quid effis
ciat S7S- mire itlujirds
S59. ornantia 864. rti
bijicans S6s
facy Cardani opinio dedas
monibus io7z
facij Cardam python noz
falcones optimorum forma
357. accipitres fyluejires
O- lupi ,focij in «oiatioiic
pag.
_ jss
falconis tineis plimaru 4.71
falconum differentia ex cas
ptura 3fS. morborum
indicia • 359
falfo plurmdla^lari lo^z
fafcinaticnishifloria C)6<f
fatidici ^ui dicantur s 9 S
fatigationem quid prohthes
at 104^
fatum impediri non pcffe
pag. 1114
Febriciendie 579
feles cur excrementa ahfcons
dant 3 i 9. nigri, furaa
ces$z^. ut odorare uU
deantur 343.344
E X.
felium cur plura genera qua
canum }zc>. mira 938
felices quadrupllcher fimus
pag. 502.
felicitas adulterina 505
felicitas in quo confiituta,
quicus confiet 505
fenefiris lapis coueniens 7^6
ferasutarceas zz$
fermentationis utilitas S09
ferraria 115?
ferrea quomodo facilius pene
trem s 3 6
ferrumardensquidfit 64 y.
crees quidaniligineitindi
cet$i$. tffr chalybs ut
molle fcantur I $ incha
lybem mutari 69 i
ferri generatio So
ferri oliumcT aqua 674
Fiatolapifcis Ramee 4.66
ficus l.dxet deferiptio S Sr
ficus ut celerrime maturefeat
fides 534
fidei unitas quanta 509
fidem ulterius ferri quhn hu
manafapientia
figurarum deferiptio in quU
busconuemat 6 5 0.6 f i.
trarfmutaiio SzS
figuras ut in ligno effingas
m
I N 0
pag.
ftitorum multitudo <juomcdo
dignofcatur ^67. cafus
€t felicitates in parentes rea
dundure 5 01
felicis ufus pro uhro 70^
^ms cunliornm ejuU 1 1 6 8
fine k deduUiSe fuhillis 1164.
flaminlj Romani nojtri tepo
ris^rohur crdexteritas7s><^
flamma uarp coloribus quo
modo fiat 648
flamma qiildexchet 6 5 ?
florentia 1135
flores ut afsidue proueniant
jS. utdeleHent 38
florum uarius color i s ^
flumina cur aquis dejlhuans
w.r <quarido<p , o- nonfems
per -74. cur fub torrida
:(pna maxima magna
pmguia 4J.4^. qua dea
tenora 7^
fluminum reieHanea 4^0
fluuij cur in ortu humiles 72.
Fcecuditasis ac flerditatkfia
gna 583- agri caufa 4 f
fcECori oris c ? corporis SSz
fcctus quidam tam quadru-.
pedmi quam auium cur ca
cinajcantur 32-?
E X.
folletidcemoishifloria 1114.'
iizs
folUtos uulgo diilos^ nullos
effe 1092 ,
folium Indum 68?
felles ulnari^ 91
fons dulcis aqua in maris fco
puloSo. oleu fundens Si
forma omn/is unde 1041
formandi modi quot
formari qua dicantur 1 x 3
formicdleon 2.9?
formica 2-94
formicis tollendis 509
fornacis difiiilatoria typus
65S
fornacium genera 66S
formam cuiufcunque anm ut
conieclari liceat 1 15
fortunata infula qua 7S4
fortunatarum mfularum ina
cola 49
fouea frumento condito ex^
halant fpirhum pernicior
fum Z4.f
foueas apertas non flatim in^
gredi oportere 14.
Fracaflorius in homoceritru
cis notatur tot
ffaca florius notatus 6zo
fraSiiords rerum natura s 1
4
• d i
I N D
frdgortm aquce uires 66$
frafsirelldherha^uid S74
frdncifci Galliaregis lihera»
litas erga bonas artes 77
franctfcus Mirandula 97 o .
0*971
francifcusOffufms 784
frangi, findi^comminuijZD-dit
uidi quid 1 %7
fratres duo rmti $ 6 c}: $70
friHionem pinguefacere j o o
frigiditas qua nocea t i s 9
.
o 19°
frigidum elegie curnonpua
trefeat 74.
frigoris detrimenta 4.6. md
ximifgna 1 02.7, fapot
res 131
frontini de aquis ludkiu 64
frudus et olera quomodo pro
bentur S08» Jndiaqui
inel,ummi o acetum facit
1 94. maximi ex herbis
tiafcuntuT 1S4. maximi
cuales ^S$. qui maximi
xS$
.
ouomodo mtirians
tiir in cor-trarijs regionibus
azo. fii^guli ut optime fer
uantur 146. ut fiant pur
gantes xxy
frucii.:^An feruandorim ra%
E X.
tio fsd
fruilihus quibufp quee terra
conMfnidnf 1 87. feruan*
dis qua conferant 2-45
frumentum ut feruetur 24?
fucus regalis pro facie S76
fucifaciei 874
fugam meditantes quid aget
re debeant s 04
fulgetra 912-
fulgur fepulchrum tangens^
cur gloriam decernat 91 j
fulgurum decreta ibid. nu't
ra ibid. fi^ficatio ibid,
fuligo cUbani ad ignem alent
dumaptifsma 77
fulmims idus admirabilis
pag.
^ 911
fulmine percufsi 581
fulmina celfa petunt 914
fimus unde fiat
fumi o exhalationis differen
tia
funda 7x9
funefiarum domuum corona
furffonte captus r 3 r
furijs quinam agantur 6$i
fufcuscclor . 891
futura aut ignota intelUgere
5^3. cur quando^ exuat
nis
I N D
ftisdnib.pradicatur 901.
futura ntcejfaria 910. num
ex cfletisprauideripoffent
91 1.91 z. prafdendi mo
dus ; 3 S
futurorum an fit fciemia es-
q-aomodo 905, cognitio
quibus competat 1199
G
QAbriel Cuneus chirurgus
Mediolani 943
gabrielis Aratoris inuentum
pag. 734
gaideropoda 4Zo.4zi
galei in metu filios ia uentre
abfcondunt 43 S
galenus taxatus i}S. ueris
tatis amator n
galeni diligentia ubi defide^
rata s 1 z . error de nutris
entibus 140
galerita pifcis 47S
galefa herba , uelgigUa i s ;
CJ" 186
galieni imperatoris delieiee
pag. SSS
gallia ambitus portio 77S
gallorum mos erga pueros
pag.
^ 113
gallina ey anates ut a uulpu
busfiinfecura 354. ne
E X.
uuascomedant z f t. pha
fiana 3 7 1 . 3 7 z. ^uomoi
do fne prepitu capiantur
£40. ut non quiefcant
pag. X04Z
gallinarum periUtati j <S o
gandauim duitas 1 1 3 4
garamantim genus 313
garatronius lapis qui 1 6 s
gelu quomodo pat Sjy
gelu pgna z o z 5
gemellorim fignum 9S4
gemma Arabica qua 175.
lapidi drcimnata 179.
ne<p in mari^neep m animas
Ii generari potep 1 7 z
gemmam igne no peri 1164.
gemma adulterina qua ratio
ne generaliter pant 699.
700. certi generis quomo
do uulgata dipinguantur
166.167
gemma cur leuesixSx qui
bus notis chgnofcantur pas
gln. ' Z63
gemmarim eoiores principas
les \7S
gemmarim durities qua fit
iiSi. fcietia i6z.i6s.
fubpantia zzo, tranfmtt
satia
d t genii
I K D
mdujlrid nojlri feculi magna
1
inebrianttd
inerudiii eruditis cur plus fe
fctre credam 5 ? i
infans cim duplici ore ejuid
ftgntficet 94.2-
infam duplici corpore quid
figmficet 94?. excds
ne O" muliere natus 944.
ne jlernutet $76.
infantes nuper nati ^uid 4*
^4nt 57<S. quando
dentire incipiunt 5 S j
.
qui fOTiuulfioni obnox^
5Sj
mfelicitas triplex
infelicitatis imminentis mas
ximumfignwm 645
mfrmtatim curatio magis
ca 1050
influxus quid fu 1 1
1
influxus juperantid 1
1
influxim fyderum dari ips
infortunia ad quee referan
tur 91 f
ingenium qua*nam maicent
9^4 f
kiiuriarum remifsio an ad a*
nimapurhatem requiratur
E X.
inoculatio qua ixf
inopiam quid minetur 919»
9JX
inquifitortm auaritia 97 z
infania antiquorum argus
menta i o 19
infania genus gloriofum
97?
mfipidicaufaca^io 129
mfitionum ratio 226
mfolatio difiillatoru curaft
ferat fuauitatem , ut etiam
circuitus 679
infomniafalfa uidentury qua
ttiorcaufis
infomma qua^cj: curmoucz
ant ?5<5. ueraquoa
modofant $$S. uit
deri qua faciant f 5 (>
injlrumentum dirigenSy c f»
tus figura 74 S
injirumentorum adferibena
dum paratorum utilitas
S6i
infuafus color «91
^yu/4 natans $ 1
infularum ortus y qui decera
nant 952
infularum genera quatuor
52
INDEX.
hteUeduam diucrfitas lo tdmhabeat »9*
mterpretes fommorit ael ua- iulis uermts na
ticiniormu doloft 907 imienta quem odorem fugU
interpretum Jeptuaginta osii axtt jiS
ra hiftoria s 97 iumenta ut cibum appetant
munilioms mira itis 5 6 S 315
•inundationes quidjignifieent iuncusfunibusrobujlioriSS
93 I iunei radix Indite purgans
inundationum caufa i j 1 9 ;
io. Baptijles-Alhertide aquis iumpermti ut quis agnofcat
ducendis fententia 67 zaj
ioannis parui offa 5 4^ £
io.Stophlerijlaus 74S ^Abyrinthus tijS
ioanna gallica puella mtra lac qua cogant 114.4
548 lallis caput quid SS4
ioanna uirgmis enfis 1149 lallis fangumis natura
iofephusNigermagusiopo 113. nutrimentum ta.^-
Jjilandiaqua 34 pinguedo 8 84.
iter per ignota maria 711 lafti e mammis extrahenda
itinera per mare congelatum 579
quomodo dirigamur 1 1 1 S (afled ai4 ifl mana 933
itinerantiummfiruftio SoS lalleum nullum perfpicuum
iulides pifces pulcherrimi 165
3 97 laliatio a capra quid agat
iudicim munus 1138 516
iudicij munus diuifio 9 5 4 laliatio longa,ubi 1 1 z S
iuiubinus color 89 o lacertus Indicus 159
uiolaceum quod optin lacertus pifcis 437
tnum 88 X lacerti ccnchiliati 304
iulis cur quadragintaquai lacertorum es' ferpentum gei
tuor pedeSjkomo duos tani nus cur adeo in magnuiu
dine
I N D
dmeuiiriei
lachry mie genus <n Indu
889
lachrymarim purgatio 6SS
laUannus Firmtanus reprci
hcnfns 907
laciantius Florentinus 971
lacus alhusRuihenortm <9
lacus cusus pars non congela
ttir 8
1
lacus mttimefcens fine ume
tis ibid.
lacus c^uinunqtiam congela,
tur Si
lacus, uel flumen ut uideatur
ubi non fu szi
liganisauis 373
lamia 4^5
lamias dari quibus rationi,
hus perfuadeatur 967.968
lampuga pifcis 46+
lapis aquam marina dulcem
reddens 179
lapis candehe mfiar ardens
19. ignem accendens iSi.
in iecore humano 573.
3!i ueftca ut dignojiatur
51S. natura uarias re,
rmt imagines referes 179.
naturaliter effigiatus 179-
rejcnans iSo
E X.
lapis fomnS impedient 1931
lapis fpecularis 7 1
»
lapidis herculei uis 641.
lapidi frangendo 777
lapidem frangentia 6 St
lapides alii pro jlercoratione
fi. conckiliaii i6i..
cur in pifcibus 44^-
mter qua oriantur 161.
lapides preeiofos gigni pojfe
inanimalibus 167,
qui ardentaccerifi 359.
zSo
lapidu m duritiei genera i ^ i
.
e ccelo csfus quid figmficet
9rz. 913. familia^
ritas i6i. genera cur
plura in maris Inore i6o
lapidibus ut iiUTce infcrihana
tur $ 4 .r
laponcs olimferi 4-7
Idponu/in mores 5 ®
larix zoi
latronum naues 71?
latrunculorum ludus quomo
do typis excudi pofsit SzS
htuandi antiquorum ratio
6fo
laude digni qui fmt 71 j
lauri corona 95 ?
Leftiex arcis 84-^
leiii
I D
ie^i uarij ihid.
lentiginibus faciet S
lentifcus 2. o 5
leoj^eronis 1157
lepades 41^
lepra dtwrimgeneru^n 575
leprofi cura mirabilis 574
lepus marinus i o ? 9 9
por?tfj S'fod<g 4<^7
lex Chrlfli uerax 507,
leges in hominum mores tnul
tum pojje 5 9 5
legtmlaiorwm, Kegum^ZD- fi
pientum difcnmma is>4-
Libella flaulatilis 46 ®
libella pifeis 43 t
iibellisratio^O' forma 31
ti^£T quottuplex dicatur
iiyi
uitapatrtt qualis loio.
lOll
libri huius utilitas 116^
libri non uulgati 1 1 s
deinceps
ligati ne coeant <piomodofol
uantur 1039
Itgnuanacjtiagrauius 66$.
fuper urceos quomodo fratt
gantur §1^
ligna & tabula ignibus noi^
E X.
obnoxia fjs
hgt^a offea qua 5 9-
quadd cur liqucfcant 647.
8S4. ut ara
deant tadarum uice 8 1 5"^
ut fplendidiora jiant ibid.
lignoricm differentia in plan^
tisi^S. ignis quali s 66
Uneain manu tuforcs figmfis
cans 961.963. reflea
xa qua 609. fotarh
vn manu 953* O- fgna iti
nodis manuum quid fignU
fcent 954. manus
quot 953. puerorum
C? fenum 9 5 S
linearum maniium m^mt^us,
nominarer natura 953.
menfura naiuralis ^64.,
ortus c,6}. principaa
Itum indicia 95S.959
Itngua fciffa quid fignificct
lingua in pifclbus ratio 44«.
449
linguarum differentia caua
fd 1129. 1130, uat
Ttetas 1119
linguas perpetuo flu^uari
1Z5 *
omntbxomune 113«
lipaa
I N D
liparotpifcit 4« 5
lijuidontm pondus quomodo
examinandum 8 ; s
liquor optime ardens f 9
liquores quomodo colorakis
67 f
Utera derafa quomodo repai
rcntur 854
Utera latentes in charta ut
cognofcantur 79
1
loci latitudo quomodo hahea
tur 76 j. 765
locorum longitudo a- latitu^
do,qua fmt,& quid 764
locorum longitudina,e3-lae
titudines , tum diflantia ex
tabulis 7S9
locutio per fibilum 790
locutio ut occultetur 798
loligines 441.441
loraecotio balenarum 471
lotos Aegyptia 1 1 f
Licema compofitionis demon
fmatio 645
lucius pifcis 4?!
ludi aduerfus conuiuas 849
ludi antiqui , iucundi, ty mi=
rabiles 8 o i . s o i
ludi borealium nationum
1 1 iS
ludicra quatuoT 818,819
E X.
lues cur equh,capris,o- canii
bus non accidat ;8;
luna cur conchilia impleat
417
luna quibus dominetur 114
Una defeblus olim pracani
tioiii loco habitus 971
luna motus 98
luna octo flatus 99
luna prafagium mtrum
10 17
lupiinnpxlj J14
lupipifces 44S
i«x, ob dijlantiam , rotunda
uidetur i
limen ex fepo uifum debilU
tat zit
M
^.J^Aca auis India 575
machinarum «ii i» quii
busconfijiat 71?
maculis detergendis 40 5
maculo fas color 89
1
magia naturalis 1038
magta naturalis pracepta
1059
magica ac finiilium detejlat
tio 104J
matrum ubi crefcat fme ai
qua Z9.i9‘f
malauar palus 4+
malunt
I N D
mdtttn mdo peUi s ; •
ntdas artes mnentorieus maa
li cedere 704
maleoli,mifsilia MUca 716
mammis muUertm comens
dis
manati pif
cis docilitas 481
mangones antiqui S6S
manna duplex i ; 9
manna eledlio 141
mantis 474
manus partes csiplanette fub
taceant 9 ;
r
manus partimn nomina 9 f i
manus figna mala 957
maraxuspifcis 4S o
margarita »74
margarita adulterinie ueris
pulchriores 696
margarita quomodo diffbU
uantur 6S6
margaritarum generatio
421
maris itkera certiora terra
7(55
martyrum Chrijli cur nuis
Itis a carnifice liberatus
tiat
Medica herba qua 198
medicina in quo Juperfiitios
fiot
E X.
mei codam SSf
melexrorefit 2J9. Hi»
fpankum its>- m Gtr»
mania ignobile 240.
optmum quale effe debeat
241. optmum ubi 2^9.
quomodo purgetur 242
mei uirgmeum 259
mellis ac cera coUigendi^cont
pendium 292
mellis genera 239
mellis iuxta anni quartas es
ledio 29»
melancholia 477
melancholicis cor palpitat
5:76
melancholia opera mtrabilia
505, ;oS
membranas antiquitus fuifa
fe S52
mens quid fu 423.524
mens tribus modis pura reda
ditur 532
mentis humana declaratio
f 35.!3S
mentem effe aternam cr ima
mortalem probatur 524
mentem qua moueant 57<>
mente qui uaient,cur opeie
non ita 43 2
mmfmm muliebrii utres s 77
e mrji/i»
1
I N D
mensus muneribus fijiendis
menurij Tripnegifli uoliuniM
na 1
1
5 S
meridiei re {ia linea quomor
do habenda 84S
merlinilibririfudigni 547
metalla quomodo aureo ca>
lore uideantur 711
metalla quomodo durefcant
So
metallorum durities at leni
tor 99 f.
ero fio 159.
metallorum feptem confide,
rationes ibid.
metallica in calcem & aquam
quomodo tranfmutentur
699
meteorofcopy, cr tabularum
collatio 766
meti planta mirabdis 1S7
Miracula cur magis circa ho,
rames^quamhruta 994
miracula cur maxime in for,
tuitis 98$
miracula dari demonjhatur
9S6. rarbfiimt
miracula fex occa fionibusfia
unt 987. fexdecim
*Sj ufif ad 994
E X. 1
mixtorum differentia fit
mixtorum qua nam infipida
1J9
ntixtura ubi utilis 711
Mola in utero quid f 7 o
molechinuscolor *9i
molochites gemma 169 i
monachi pifces 4S1 !
monocerotis cornu 114.1
mons dolorofus Scotia 1006
monsrtmabilis^CS' caufa 49
montes maximi j •
montium ortus quid declaret
futurum 951
monfira in quibus contingant
98
monfira maris humana for,
ma 480
monfira ubi fint 479, 1
480
morbus ex feminis aut fant
guinis menfirui retentione
97 s
I
morbis equorum duo commu j
ma remedia 9 1 #
mormylus j uel mormyrus
4-66
mors ptiblka oh qumtp cau*
fasfeuifsima 49®
mortis in articulo terreri plu»
rknes a damonibus
morw
I N D
menis miiU fex genera
mortuim omne putredini obt
noxium 141
mortui hijloria uaria laSi,
1082,
mortua (]ua dicantur i o i S
morientium uiftones 568.
569
moriturorum indicia 9 f j
morficatorum i rabidis uaa
r'ia ratio $.61
mortalium rerum uicifsttudo
3 i
mortalia omnia exigua effe
XXX
mortalitatis perfeSio fuma
ma
mortarium ut urceo eleuemt
Si8
mos lacus Noruegia 3 5
mores a cibis mutari 49;
morum mutatio quot modis
flat 37’9
mofchi deferiptio 1148
mofebouitarum mira 44*^
Kioca , feu Grancipomm
474
motus artijieiefus aepialis ca
lejiimuelocitace fiij
motus circularis duas habet
sielociiatis rationes, te&us
E X.
tantum unam f99
motus continuitas iuuat ad
augendum impetum 631
motus imequales quomodo
exaqualib. oriantur SoS.
607
motus non rediens 7}f
metus orbium raixti nullo ma
jirumento pojfunt demona
jirari 6x4.
motus perpetuus feldminccs
lo 643
motus perpetui mfrumetum
artificiofum 46
1
motus pltcfes ex uno & com
trary
motus fimplices duos tantum
ejfe fsT
motus trepidationis quis
6 a 6, 6tS ra*
tio 6io
motus ualde tardi qui 6x4.
ualidicaufe 6zt.
motus uelox aut tardus trifaa
riamdici 6x4.
motus uiolenti ratio 7x7
motui uelocitatem ratio gea
neralit augendi,uel minuett
di 6i4
motionis principium corxrf
motionum genera tria x7^
e X moueri
1 N n
ttiourfiomniitadextru 169
»iugi 2 4<>4
rauiirr quot pofsit parere itii
fantes f ir
mulli /eu trhUuis 398
mundi cr humani corporisfit
mlitudo S
murena ginnis caret J91.
592.
mus marinus 4S5
mures uhinon fint 3 11
murium copia maxima quid
in Peru portenderit 936
muribus quuT data cauda
39S
murices 416
murorum jirmifsifnoTum raz
tio
murteus color 890
mufcce an refpirent 3S4
mufcee oua pariunt , > Cr ubi
2.9^
mufea ut non adfmt 3 o 5
mufeas mortuas reumifeere
569
mufculuspifciculus 45 ?
mufculi 419
mufculorum doloribus SS
mnfcus cedri SS9
thufica facili modo conflata
849
B X.
tnuflella marina }9t
muflella ne noceant jit
muflellinus color S90
mWitiio rf^ionum in animat
litus quid faciat t ; 4
Mytuli 419
myid fruHus olim incognu
IUS >94
tf
^^Afus promontorium 4*
Riiturn rontrorijj utitur
89?
ti^ruM rur tot modis m uilU
tus animantitus luferit
474
natura humana a quibus aft
flciafur 5 o 5
natura iuuatur fimilit. 5 74
natura nihil inutile ejfe uot
luit 419
natura quomodo immutanda
natura raro miraculum unii
cfiendit 4 Si
natura ordine copulata, qua
699
naturalium rerum regula ut
plurimum Itera iiS
liiiuit aduerfante uento quot
modo feratur 70T
nauii corpus cur rotundavit
nattis
I N
tuuis tuttfioms periculum
70 s. mcejfus 709.
lignum quale y 11. lut
men quale ejje no&u debet
at 7t it
Muis,quie orbem circumama
iiuit 79S. quando
pereat 709. ut tuta fit
a fubmerfwne ibid.
nauim uix in libero mari fubt
mergi 710
naues abff ferro 715
tiaues coriacea cr commoda
7 1 j . dirigendi modus
711.
naues frafUutrellaurentur
7 1 j . longa haapar dia
iia ubiufus earum 714.
quce tutiores 711.
ubi a belluisfubmergantur
710
nauiummenfura 71»
nauitm reHoris officii 710,
nauigantium pericula 707
nautica artis mira 7 o j
nautili 4.16
nauplijpifcismos 471
JQebula cur procul non pro.
peuideantur 1004
nephreticis 500
neruorum punitionibus 676
D E X.
nerita,pifces 41
5
NicolnsgemnutyOnyx 164
nigri coloris grauitas 89»
niues 45- fo
Nodua canens quid indicet
9ii
nodi quomodo tollantur f S t
hiolarumharmonia , 75 5
Nubium motus i
;
numeri dierum ratio fubtilifa
fima 799. Soo
nummi adulterini fonus
T!4f
nutrimentum ex lapidibus
159
nutrices quid infantibus afa
ferant 5
1
5
nuces cum cepis feruari 145
O
^^Belifcus 719.1157
obium flumen 59.756
Occultationum genera 779.
7S5.7S6.7SS.791.794
Oceanus pater rerum 566
orrMritm dc cothurnorum
ufus S 1
5
orufu; rdu/it lachryt
metur 564
oont* natura z 1
6
Odor iie.ii6.uff 14.0
odoris cr gufiusiucundi ma.
t t terii
I K O
fyttts&uaid 7 07
T
'^'Ahuliene urantur k uafit
i/nquih. ignis feriurS^t
tabularum Monteregq decta
ratio . 76S.7S7
tartarorum mores 47
Tellmie 410
telssm pendens rutilis uineulis
pag. 7+0
tempe loei dejcriptio 3 7
tempefiaies 1 0 2.5
teredines 295
tememotus aliqui 57.932
tefia 51.417
tefiudines jo 0.460.461
tetracedron 821
Thefauri 103;. 1140.
X t49.x 1 50
tboraces ferieei ut diutifsime
durent 651
thriffa pifcis 476
thyrmama ut fiat 8 8 3
thynnus pifcis 46S
Tigna an folida 649
tigna ne uitientur 849
tmentiu cur alba facies 144
O' »7 5
tmrie 40 6.477.47 s
tf«f* 814,567
tcmirMcItMtKmMt tao6
E X.
torridam qui fexies tranfmet
uit Soi
tortus in eculeo ne confteaa
tur 579
Trachurus pifcis 463
triangulus 961
triorchisherba 215.216
fritont4 imo^o 71 5
trochi pifces 413
trutta pifcis 454
Tubarii fonus perpetuusr 3 ^
turbinata 41 5.414.41
5
tnrciiniffl ecflafts 539
tKreoriMBgemmie 1150
tKrcdrtim tympana 46 o
turdarii pifciu genera 445
turpiniepifcopienfis 1149
turfionis forma 407
Tympani mirum 1012
tynnifanguis 576
typhleknullo attingitur pip
ce 25 s
lypographictc artis laus S6i
tyranmdem quid portendat
pag. 932
V
Aecae 259.276
uarius color 891
K4/4 uentofa s 1 r
uafauitrea 817.S1S
«4/4 tequalia quomodo ft
ant
1 N D
ant 6 j s
uafa umetl ftce uix frangun,
tur S17.S18
Velutim S f i
untus 1 5.iS.S4.S{.toxS
uentris doloribus ; S
1
uirris in bifulcisquatuor} 4.7
utrtois i7o. 287.^98.
344.419
Uerruae J99.S00
uerua 718
Ueficutoriit 579
ue/pntiliones 349
tufiigiit cr fimilitudo m hoa
mnibus pojl multa fecula
pag. 5+9
Viarum naturalia impedU
menta 766
uiilima 996.997
nidoriaprafagia . 948
uiderein node quibus eoniU
git 542
uinum xxs.ufpad cap.
26.682.SS6
urnaria uafa 811
Uioletia ahfp feparatione os
do modis fieri 128
uires 654.662
uiridarij atnanifsimi defcrU
ptio SS1.SS2
Mridis color 14.7
E X.
uifcaica animalinPeru 314
uiM 567.509
uitiim 309
uitiscumoleaodium 214
uitreumuas 8S.1012
Ultrum iiS. 121. 124.700
701.S49.t7f.
uitruuij oh f curitas 1169
uitulusbiceps 939.482
umbilicus 425
Vnguentum 5 S 3 . 647. s o 9
odorati 455.S15
Foi iSo. 375.1002.1009
i oor
Vrbs y4.947.113i.it j?.
ii$S
urceus 703. 843.847
urina ^66. 567
Vuxferuanda ^44
X
'yfErampelinus color 892
z
'j^ylapium 8SS
F 1 1 S.
Ifotd.
F0l.698.iin.ult.lcge nouc..
xic.no cricftt5fap.fol.874,
lin.3 o.Iege cenis pilis ca
rcant;aade.
<1
HIERONYMI CAR^
dani' MEDIOLANENSIS
MEDICI, DE R.ERVM VA-
rietace Lib. t
De uniuerfo,8£ partibus eius
fenfibilibus.
VNIVERSVM, COMET iE,
VENTORVM K.AT10.
C A P V T 1.
N I V E B. s V M hocjlue fit una,
fiuepluraiEtfi miii.fcujimtum,
an mfmtum: etfi fimtum,an ali
quid extra fe habeat, an nihil:
etfi quippia extra fe habeat, an
mobUe.an immobile.fit quoipge
\nitu, uelingenitu: Etfi plura,
tiita’nenumero,an 'vnfmita: m li
brh de Arcanis ietermtatis,cum iam diiium fit: qualp iam
ad calum,fydera'f pertinent , tum naturales ac confictas
mutationes, qua in aerefiut ,in libris de Subtilitate,demon
flrata fint: reliquum efi, ut de Ccmetis,quoru generatione
folum prioribus libris tantum attigimus,fermone complea
nius.Smul diUuri etiam de fympathia,antipathia<p ipfius De libert.
uniuerfiiqua plurima, finon omnia,faltem regi cernuntur.
Addemus & de uentis , atip ordine ipfiiis mundi , qua foU
re fare uidebantur.tgitur ut a manifefifims fumam exoT
diu, hoc folum attingens quod notifsimum efi atip confpU
tuit, undecim tantum corporibus conflat. Qjiod etfi plura
A fint.
2 DB RBRVM VARIETATF,
fmty no t^rr.cn ad hunc lihru pertinet, aut folum de Senfilix
hus tra^at,deHlif confiderare. Sunt aut corpora hitc,pri»
mtim quidem r*rr J , attp cum ea potiu: eptarti circa eam at
quaAnde circa htfcamhc ad cceliftr. ufp, aer. Huncamhit
Lunae calUiOrhit'a€feu fph:fTa,p6ji Mercuriusjnde J^es
nus,Sol^Mars,Iupiter,Satiirmt:, ftipretn^ cahm fiellarv.
An uero Mercurius fitfupra Sole,yenKSip ? o-an epicyclii
atep eccentricis firamtr f An Sol ipfe in medio conftfiat
mundi,terra circumuertaturf An autem multos per orber,
uni centro circupofiwsfut olim Calippiis,cs’ Budoxus, mi
de Auerrois,nupeT Hieronymus Tracaftorius Veronenfts.
An alius quifpiamn:od’[s,h!S omnibus fu melior f An etia
inter ipfaserraticarii fpharas aliquod fit corpus flttxile, di
cere fuperfedeo:cu etid quada, ad libros de Aeternitatis at
canis pertineant. Similiter cr de laHea utd, abunde altas di
Cometaru Hum efl.Q^fid ergo fuperejiampliis^quam quodpropefui
caufa & mo mus exequamurffjon fit cometes in elemecari regicne,qu<t
dus gcnexa pmper efi ineo fians cometes aut diu manet,nec etia defeen
tionis. dtt propter uapores, nec afcendic oh igne.-horum auteduos
rum alierti fieri necefft ejjet, fi ignis ejjet ex uaporibus ac»
cenfus.nec triplici illo motu moueretur femper, fed ut iacu
la,aut jiella incenfe . Hoc autem alias demonfiratum efi,
tum exhocciubd tam ingens machina adeo celeriter cons
uerfa,qum d!fsiparetur,fieri non poffet.Quhdfi dicas^fitl
la non efi ex merranubus,haud dubium cfi
.
2v’on enim tot
uarijs motibus moueretur,adeo<^ celeriter : no erratica,cu
nimis celeriur fcratar,cr adeo raro appareat . Sed neq^^ut
quidam exi fiinianty abipfisplancttsper fympathiam trahi
poffunt^quoniam non confifierent tam uelocitsr rapa : nec
motus illorum fimdis e fi motui plancta, cum perfapeab
tpfo feme polo ad aquinoBtij circulum trasferantur.lrap
hau^
L I B 1 R f. I
haud duhie^ nulla fuhjldntU propria confiant, Jed k cech
fiunt: necp uno folo,fed in finguiis, c^uemadmodu c? laftca.
uia.Ne(^ efi id naturieccelcjii repugnans, ut lumhmciucea
da reflexio fiat. Capax enbn ccsli materia efi lucis, lux qua
lifcunep fatka oh difiantia rotunda uideeur . Augetur aute
celerrime, uelut c? igms,ei reliqua omnia qua: Ulufirantur.
Sic irides uirga : fed quiaha in fragili nubium materia
confifl ut, ceterius definut effe quam fiant. Um ergo lux cos
ghur in cati parte, atip augetur,0‘ rotunda utdetur.Sed cs*
cauda producitylumine Solis eam p€iietrdte,quonid idfie*
rifenfu percipitur, ut ctimlux magna minus claram pers
meat . Ncip enim cometes ta clara habet luce, ut permeare
lux Solis ahfep impedimento pofsit^ nec materia habet den
fam,qua lumen re flebat. Hoc enim lunceflludfielliscoues
nii : cametes tnedia natura efi , cu fit congregatio lu'mmis
in caeli parte. Ia igitur habes caufam luminis, cp- augmenti^
atip ro tuditatis cometesmecno c caudcc, qua etla criuiwm
dici potefi.Rdiqim €fi,ut motus rathmm reddam. Quod
enim feratur, dii in calo efi,ab oriente in occidente,^- rura
fusab occidente in orl€ntem,(:p' fe undum latitudine, nihil
ab/urdut ccelofm quo efi cometes moto
.
Sed quod celerria
me,& longe plus ab occidente in oriente, quam quifp pias
netarUyO’ contra ordinem fionoru, O" a peto ad aquinoftij
circuiu,0' tranfuerfa, mirii uiietur, nec rationi confmtas
neu. Sed ia caufam ipfam accipe : monetur quide cometes^
uelut et fpledorqttifpld in rota,rot<e motU: quo fit, ut fems
per ah oriente In occidente feratur,qubdomne calu taliter
fertur : no tamen femper ah occidente in or:ente,quoniant
cttm fuerit in calo, cuius plancta retrocedat , fueT\t'<p itt
ea orbis parte, quic centra ordmem fignorwn fertur, co*
metes contra fignorum ordinem tamdiiimcucbhur,quams
Ai diu^
m
Cauda co
mees.
4 DE RERVM VARIETATE,
diu ^planeta . Ex <^uo patet erraticas non ferri m epicys
clh yfed integis circulis:aliter cometes non poffet contra
/ignora ordinem ferri^ nifi propinc^uus effet ualdcplanetce
retrogradients: motum uero uelociorec^ukm fu planetarii^
fecundum ordinem /ignora hahety c in latitudinCy c^uonia
reflexiOyO‘ConcurfusradiorUyO‘planetarumys:!;- fixarum
pe//<irtwn5«dn4mr multum ob luminum obliquitatemy ft .
cutuidemus exprefseinradto Solis in aquee urceum incit
dente^atip reflexo . t^am reflexio multum uariatar a loco
fuOy tx minima uarietate a<^uce urcei. Accedit (juod come^
teserit in loco polo propi/i»jao, ubi paruo fpatio magna fit
uarietas in longitudine . Co ntingunt autem facilius ty/rca
^entiiis iuxta poloSyquciiid lux Solis cum fit remota , pa»
twm impeiif fomeMrugener4tionem,^a<e ah ea:ig«4 flella
rum luce fit: ficut cr ajira melius noHe <^uam die uidentur:
O" iuxta polos,quam iuxta a equino fcialc. Qj^inimo attefia
tur huic rationi quod Arifloteles dixit , aifum comete ada
hicrente uni ex inerrantibus oHaui orbis. Von igitur iifsia
pari potejlyCum fala luce fylerii conflet. Q^bXuero cauz
da fieri pofsit a radijs Solis , experimentu m do 'et candela
accefa Soli expofuajtc ut rad^ per illius ignem t.-anfeant.
Qaod uero ex luminu concurfu rj- reflexione m caio^fora
tna fyderis fieri aueat , Uftea ttia qua ab initio mundi ima
mutabilis manet, fide facere pote ft. Superefliguurut doa
ceamusy cur tamdiu perflueret , cj- non ente feptimu diem
fimatur ? Caufa efl^quenia quteaparuo lumine fiunt, non
animadiiertiitur: quamag.u: habent imremeniUynon pofa
ftmt celeriter f.nr:. Eiunt enimkluceytttrcauflimhabenty
fitu.mctUyO’ lucis magitttudinem in aflrts: qua omnia ubi
ccepert Uyaofoiui nec^fe eji. Fiunt autermilio frequ r.zm
quam kidediuno circa crepufltdayquxa fiir.c f?r' - . ha»
9
LIBER). 5
rum ohfemauonu cupidi uigildt,no{le dormiunt,dit uides
ri raro potefi. Sed illufires,iuxta mediu notiis fiut. Cum^
res fit exiliSyUt uifum ejl,mubis nebula uideturiquida peni
tus no uident. Nec fi ftat,femper uidetur.fed tantum ci. aer
tenuifsmus efi-.ob id etiafrequetius cefiate, g hyeme. Ctim Comets»
ergo uidetur,tenueaMeffe immodice netefjeefiiipiaproi quid figni.
pter cy omnia cofeipui necejfariu quie tenuitati aeris iunlla fi cct.
jfttnf. Primum igitur funt uenti,nS aqua mouetur ,quia tce
nuior terra efiio- terra quiefcit,quia crafsior.Et mugit 4i
qua mouetur aer,quia aqua tenuior efl, & inter aeris parm
tes tenuifsima, c? in conjlituticnihus eum tenuior efi-lnde
mors imbeeiUiu, qui ncnexercentur,qui curis multis dijira
huntur,qui cibis delicatioribus utuntur, qui Veneri mdul-
get,qui'ep facile agrotant,a-ad feniic inclinant ^ & parum
aormiut. Tales igitur cum multi fmt Principes,mori aliqui Curptinci-
eoru,m que omttia hac magis conuenermt,pleruntp cotine pet moiiam
git. Succedit ficcitasplerump etia,quod nimis tenuis aer no
retineat uapores,ex qmb.fit pluuiaiuenti quotp fucat muL
tum. Ob id etiam cr fiertlitas aliquando fuccedit,fubtrae
{lispluuijs. Inde lues,uel ob hoc,uel ft in regione iam uirii
bus exhaujlam inciderit.Cum enim uel Princtpes,uel multi
moriuntur,animaduertuntinillispropternobilitate:inhis,
propter multitudineio-pefle appellantiin paucis autconni
uent.cum tamen neceffe fit,oh ratione diSlam,m quacunif
cometa generatione multos tales,quales diximus, interire.
Fit etid inde, ut feditiones emergant, cy bella , mutatis hu
moribus in bilem , ob aeris tenuitate : omne enim uatde tei
rme,fucum eji.Fiuntc^pluuiie quandorp immod’ua,quot
rdam aeris tenuitas multos uapores gigmt,in terra fuperfi
cie: inde craffefcente aere rapiuntur congregata permuta
tot diesjiunt'f nmbhlimc'^ ceffa nt pericula cometa, quo»
A s il<4ni
Orbis ditti*
fio.
It DE RER.VM VARIETATE.
fer ejuod Sol,Lunii,ceetemip erratica flellceferutur.Cuiut
drculus,a uiuemtum figura, zodiacut diHusefl. Extrema
autem qua iuxta polosfunt partes, ArBkum, atip Antar*
Ricum.Ea uero quamnosmcolmus medietas, fuperior di
citur:reliqua,inferior. Superior Medietas, a Polo ad Polu
duas habet extremas partium uigintitrium ac dimidia firti
gulas,medium XLvn. cum igitur 'a Polo ad Polum p4rfci
fmt CLXXX.erut dua media fimul iun{ia,partes LXXXVL
fmgula igitur harvi partes XLin.
Vi/ponentur autem ut a latere uU
des. XAeru ah inferiore parte funt
alia totidem: ut inhabitabilis Bo.
rcdiis fupra & infra, fit XLVil.t 4 n
tundem Aujhralis . Media uero,
Xcim . Q^alibetintermediarum
'SJXXX.Tl.quaru numerus excrefcit m CCCLX. partes,amt
hittm fcilicet totius fphara. Has fuis, ut dmjmferioribus
iunllas, licet i^onas feu cingulos appellare , quarum prima
Cr quinta angujia funt; O' iuxta pqlos , ubi mundus quafi
finitor ,frigore<p er noRium immenfa longitudine torpet,
ob id male habitantur. Bt illorum conuerfatio quafi ferina
tji:non tamen quod non habitentur , prorfus inhabitabiles
ha regiones funt appellada.Tertia feu media, maxima ejl,
atep multas ac magnas cotinet prouincias, & ipfa inhabita
bilis, id ejl, male habitabilis propter calores immenfos, er
inopiam aquarum & frugum.Media inter has, fecunda er
quarta,optme habitantur generaliter , licet non ubip. In^
notuerunt omnes beneficio Hifpanorum,qui non folum ad
mediam torridam acceffemnt,fed etiam in ipfam habita^!
bilem Aujlralem, demump in inhabitabilem penetrarunt.
Huius igitur nojirn tepetau fuperior medietas( cuius
t
Bore.inhahit. xj-|-
Bore.habit. 43
Media. 47
j Aujlral.habit. 43
.Aujlral.inhab. 1 3 -j-
LIBERI. IJ
emplo alias tres medietates intelligi uolo) in tres partes di*
uiditur: Afiam^ cfUiS quicquid eji ab oriente Auflrali com*
prehendit^ufp ad Borealem.Buropam,<iuce Borealem oc*
cidetis partem ample^itur. Bt Africam^ quaft frigoris ex*
pertem^qute Aujlralem ambit occidentis y ut ita dicamyme
dietatem. Qmi «ero exfrem4 harum incolunt partisim,qms
hus inhabitabilibus commitnmtur ( non inter fe)at<p ipfas
inhabitabileSyBarbari appellantur. Vicuntur autemBars
bariyno aferitaiCyCum multis GraciSyatipJtalisfmthutna propriu
more^.•nec a cultu morion negle^OyCum multa de luxu in» bent.
ter illos nationes damnata fint : non ob ingeniumyquodils
Uspleruntp maius ejl: non ob afperitatemy cum multi fmt
manfuetijsimi exhis, ut Germaniat<p Galli : fedquomam
ante intelle^iam rem furere incipiant: cs- pofiquam exarfe*
rintycos fedare fit difficillmum: ob id facile efi huic hon»*
numgeneri mponerCyno quidsobfimplicitatemyfed fi per*
fuadeantur ab his quos ejfe exijimant amicos . Vum enim
dduerfus laqueos ruunt eorumy a quibus putat fe deceptosy
inretiafuoru adulatorii mciduntyjuisip ipfi telis fetranf*
fodiunt. Cdufa uero hcrii efi,uehemens ams mutatiOy qua
ob magnam dierum cum noHihus diuerfitatem atcp uicifsi
tudinem contingit. Qyod fi aer non mutetur ob maris pro*
pmquitateyUemos plurimoSyO- ualidosyeffe necejfe efyqui*
bus magYH animorum motus fiunt. Itacp ut difficilius efi es SiinIUtu4«
quum currentem quam ambulantem retinerCyita diffcilius*
Barbari ab ira reuocantur . Bt libertatem etiam magis a*
mant , quia a quibuslibet iniurijs Prkicipum ita offendunt
tur,ut illorum imperia diffcillmeferanty ob idcp etiam fe»
ditiofi euadunt. Graci uero Italiy ©• qui medias incolut
regiones y mitiores funt ab initio: fed ut exarferint y cr odia
& iras gerunt implacabiles^ ac Barbaris longe diuturnior
restat
DE RERVM varietate,
res:Ut equorum incelJus^diuturnior eft curfu.Curfus er^ini^
etidinfi conerts, diutiui perfcuerare nequit . Apud omnei
igliur gentes Barbari funt , qui affectibus nequeimt impes
rare. Bt qui apud Barbaros difciplinas colunt c? mores{hi
autem pauciores funt ) qualis Scytha Anacbarfis , minini *
Barbari contumeliofo nomine digni funt.f^am mores^non
regtoneSyhomwum genera dijiinguunt.Q^amuis regiones
moribus faueant Etenim hos aut iitosfajiu turgere c? im»
potentia faciurUMnde illis proprium efi^nuquam uelle exis
flimare erraffe.ldeo nec errorum paniterepojfunty nec ers
rata corrigere. At Principtm efl , quod temporum uicijsis
tudo pr.ejiare folet , id facere : fcdicet ut aureo faculo «is
uaiuryid efi^optimis moribus . Siquidem omnes homines ut
Citra funty quam imprefferis retinent effigiem . Etfpons
te etiam fua^ labente tempore^non eadem apud omnes mas
Oinr.tar.iie yicn ^ne^ ijdem mores: quoniam fenefcuntomn/ia, ut iniis
habere. bcisde Arcanis ceternitatiSy diftum ej}. Dico autem Icges^
prcuinciaSygenteSy ciuitateSymoresJmperiay regna^ famis
liasyartesjmguasy gloriam denique tpfam , atq; etiam hos
minum memoriam. Loco uero horum alia fubeunty legis
buslegeSy mari mare, momesmontibuSy flumina fluminis
husjibri tibrisydia alijs.Mors .n. unius^uita alterius. Bris
tannia olim aufirali parte floruit ynuncfenefcitygypfeo ats
^le putrefeente lapide exaquataiob id floret hommibus O"
rerum copia. Contra Scotia , nunc afperior o mcultiory
quod Boream refpiciat craltior fitiob idcpkmart ferius re
liHaimontes quO(p habet rudes at<p fleriles . Sed tanta efi
annorum multhudoy ut nec memoria pVitterita comprehen
di po fsmtynec futura conieBura. Xdem quoep ratione pera
fpicuum efl^nam calidu concoquit^ uenti uero aBorea cor
f pr4 reddmt rQhfiwra^ O" homm mgis agrefles,
noji
i
l I B £ K. r.
SOI) Umttt ddel) fuperbos, loca uero i fiiu o-fqualore ms»
gisumdicaiK.Sedhiicpartm iona^partim mala-.tota tdz
mev, mfiila cb mare uetis perflatur afstdue. Qjio mix
rari fMspofsit, cur dixerit Arifloteler, aoifiMit ejje calida
(3' ftccam exhalationem tciim uideamusnon foliim circa
mare,fcd etiam fluuios,<piaft perpetuos uentosfpirare.Sed Ventonim
C^ipfefuas habet rationes. 'Ndcumaerfithmnidus^faer caufx&ri-
uerttus ejJet,ntotus humedaret , modo autem plerunep ficx tioncs.
eat. Deinde uicifsim pluuite & uenii fuccedunt: & uigentix
bus uentis,pluuia ceffant; es- ubi defcenderit pluuia,cejjant ''
uicifsim uenti. Succedunt etiam terreemoitbuscschafmax
ti,ss-^obis quibufdam qui circa Lunam apparent, & eunt
obfcurantur exigua jieila.ld fieri na poffet,mfi uapor pr<t
eederet,qui ficUanm fplendorem occuparet,globoslp illos
effingeret. Similiter argumento efl terras fjheicfas, uelut
Siciliam,uentis abundare.quafitp peYpettiis. Qjtbdfs a uax
paribus fiunt,a calidis c? ftecis fieri necejfe efl : nam a frigi
dis cs-hitmidis fit pluuia proculdubio. Itaip exiflimatuapa
res hos calidos c? ftecos delatos ad aeris fuhlimem regiox
nem ( qua ut dixi , quanto altior efl , eo purior CS’ frigtx
diorfreflebii uerfus terra eti impetu,ficip uentum excitari.
Qj(i ab initio,ut in aquis riuuli primi!, atrp ex his riui,mde
fluuij : fic tenuis admodu indefucceffu fit maior & amplix
or.Si tamen r.cn augeatur ab aiijs, eo efl ualidior,quh prm
cipio propinquior . Totus uero maiorispartes impetum fex
quitur. Moueatur uero ad contrariam partem illius a qua
eliditur,ut pila facere fclenuob id etiam circulari quodam
motu, dii a terra furgms refdit a nubibut & ad nubesiquax
fi in fpeciem linea circularis ex pluribus reiiis compofita.
Indicio, dicit Auerro 'es,efl nubiu motus , qua eu femper ai
qualiter dijient,per citediflt circuferentia, f/enflt hic mo
itf BE RERVM VARIETATI
Dc nentis. proplermultd,cum etUm obii
^uod fiat uentomm motus mille modis naturalis aiit aeris
tjl femper ah oriente m occidetem,ut in repeniinis fuhlimi:;
hus ig/eibus apparet. A' fole igitur, tfiii uapores excitat, jit
uentusisS' ab illius immenfo calore,qui eofdem akfumit,ft3
nitur, Ob id calidifsimis &frigidifsimis regionibus minos
res uenti ac rariores,qukm a medijs. Verum hxc ijua diSa
funt,partm uera funt,partiin etiam non omnino. Namque
non omnes urntos fieri a uaporibus calidis C7 ficcis,ut dixi,
indicio primum eji illos abundare in mari ferme perpetuo:
tieip ueriftmile ejl totum Oceanum tranfire, ut in Angliam
perueniant-.pnefertim quod tranfeundo ,fub polis hebetan
tur. HumeUant etiam atep refrigerant egregie , ac magis
quam calidi calefaciant,at.f fucent . Aliter omnes uenios,
qualis eji Aufier,effe neceffe effiet
.
Qjimimo qtii filice aut
marmor habent leue, facile agnoficunt uetorum naturam
quoniam quidam, imo pleriq adeo frigidi fiunt c? humidi,
ut ctim jiant, lapides illos madefaciant, & etiam aquagut
tis afipergant. Sunt etiam uenti multi qui, aerem expurgat:
fi 'a uaporibus effient , omnes replerent aerem , obtenebras
rentef . Quod uero uentus fucet, generali ratione cvn.iits
git, quia mouetur celerrime . Vnde etiam multa fucantur
ab aqua,quee rapidifisimo curfiu fertur, quauts tamen aqua,
crafsitiem heereat & humedet . Ventus ucrb non poteji ob
tenuitatem htcrere ; cr etia ocius cr nmiore irapctu fertur,
quam aqua.Ejfie etiam afsidue tantum uaporum , ut toties
orbi replendo fufficiat, mirum ejl. Nam millies in hora,res
flat uentus unus.Dicendum igitur , uentorum ejfieduoges
nera.Proprium, quodauaporibus fit. o-uixund regionem
txcedit,propter penuriam uaporum : ty hic uentus calidus
tjl cyficcus natma : minus tamen talis uidetur,ob imrmxtu
L I B £ K I. tf
fihi airtm.unde uentus , quanto frigidior © himidior , tb
generaliter purior efl.Et commune , quod ex fola anis mO
tione fu. Mouetur autem acr ah aftroru impetu, quaft con»
citato, atep uihrato ; uelut cum uirga uihratur , o- firidet.
Vt enim aquaaLunafita aer ab alijs a]his,quafi perpetuo
agitatur. Cum uero aer multo aqua maior fit , par ejl ut i
pluribus eiidafirismoueatur. Mouetur aut a fuperiorepar
te in inferiorem pleruncp ; indkivlp eji pinnas qua in ftma
tnitatibus turrium uerfatiles funt,tum etia nubes ipfas,ani
te flatus uentoru hic iuxta terram moueri . Mouentur etia
alij recte, ut natura fert omnium eorum qua magno impet
tu per fe mouentur. Siquide talia omnia reHe feruntur, nifi
fmt folida,ut calumiuel circa folidum corpus moueantur,
ut mare. Indicio etiam ej},qubd grauia,ut naues, flante uU
to non premUntur,imo expanfts uelis magis eriguntur er JU
flinentur. Nubes etiam cum uentus perfeueratfdefcendunt^
tum ob grauitatem propriam, tum quia dum reftd feritur,
magis terra appropinquant. Non igitur uenti,circulari mo
tu feruntur, fed reSo, fiualidi fmt.Cum uerb decimant, ut
reliqua alliditur. Sed his reliUis praflat de illoru natura cr
caufts differere.Siquide eo jiat, illos undequap uenire, no ttt
men qui ad nos ueniunt ex meridie,ueniit ex polo antardu
co,na necp noflerBorealis ad aquinodialeperuemt,fed ab
immenfa Solis caliditate fmiiur . Potentior uerb efl,qui ex
Aufiro ad nos uenit,quam apud illos nojlir Boreas. Impe,
tus enim fit ex tribus cat‘fis,& robur. Prma,cum magna ui
furfum feruntur uapores,fi 'a uaporibus oriatur uentus.Se»
eunda , cum multus uentus in faucibus aliquibus retinetur
inde exit, tunc ualidior longe exit, quam prius fuerit ; quod
etiam aquis ipfis er torrentibus commune efl. Nunc eum in
Scotia effem,adeb fauiebat uentus, ut nifi currentes per lo
B cum
l8 DE RERVM VARIETATE,
CMW cfUi decem pafsihus minor crdt , non pojjcmus tranfia
re.cu tamen zp" id U4l!difsimi iuucneSy'^uafi certamine proi
pofitOyexperireuir.Ci£terUy<i’ud:o ii^nius proximior efi tr.i»
tib^tanto ualidior.Oc idudtidifsvni aprJ nos Boreas^ Clr
Viti r«iciii. cluso' Ccrus.Ob id etiam ferenifiimi^niji ob ntmiam fri^i
duatemcii dcj;iles fitenr.t ^ humeblaucrint. 2'>'unjt{am aiit
contrarij fi}jiulperflanSyCiuid(ut dixi^y.mii. generales ;nos
tus fimt aeris cpiida^quafi ut elementi . Idan aut in contra:
riafimidferrinon potcft.Q^tiautfmt ectrarij^c ejuot fmt
uentiydiftu eji m fecundo fuper Ptolemcei libros de AjiroM
Yum iudicijs comentario. Verilm contrariorum uentoriim
Venti hu- natura ferme eadem efi^iit etiam Eurus fit ferenus. Humi»
mi di. di ea rationCyLybs quia Cadas, cr Cadas hunidus , quia
adeo tialiduSytit nubes ferat , non adeo lulidus ut expellat.
Venti iicci. Q}ia ratione Sub folanus. Siccus Corus y o oppofitus ci
Eurus: fed infuCyoh didacaufamyEurus humidusejl. Bo
Venti nebu reas aut O" Aquilo yob uehementem frigiditatem nebidoft
iofi. funt.Grandir.cftyfri^difsimiip BoreaSy Circius atque Co»
Venti firigi- Tusiuolidi enim ctlni fmt o* frigid:,grandi:ics generat. Sed
dilSmi & c ijdem corufcationeSjtim e/ii A v.dio.yam C7 ipfe frigi
grandino^, dus eftyatcp robuftus. Aepuofi AujieryEuniSyPhaniduSy
Venti coru propter regioncswidc ueniunt: quaniobrem etiunubes ads
fcantes. ducunt. Calidiores aiit funtorietales occidentalibus y quo»
Viti caiidi. niam orientales dim Solem fequuntury illius habita ratio»
ne tardius monentur occidentalibus y ob id'<p magis calent,
Oftenfim eft etia alidsyOriens ipfum calidius effe occiden»
te.Originem uentorum difpdllmi^m ef fentircy tum quia
ah initio fu exiguusytu quia feratur e fublimi per tranfuen
f wffiyUt didum efi: ob id uerb origo quandoque fentitur m
montibus. Efi enim triplex , a fpecuhus y ab exhalatione yi
uibratione.Elat aut quafi cotraria ratione teponm.Vema
LIBER r. ly
fhyrus:hyeMiJiibfolanus:Borcas,Circiu! a Corus,ue=
re:Ecnephiiis,AUtumno.Ab afii::o fotjUtio dieh.xX..pMtt
Eiefucdkhut XL, Boridla hi funt Ufa:i, fui frnnt ob mau
gnos c 4 lorusJ.iftefcedhiis tiimhus C7 uyra inudtfaHu.Cu*
lar aut muxhnus eo tepore u!get,aut paulo ante inde mora,
ut uapores eleueniur.Dtu petjeueraut^ fuia nec calor , nec
materia defcit.Catri Ornichise c? ipfe Sereales K.'£i,LXX
dieb. ab hyemali [olftitiojnep tia!tdi,nec pzrpctiii, prop er
caloris imbecillitatem. Initia utro actarum cr fines,necefi
farto ab aura er letit nento funt : qui tiemum acrpracedlt,
iS-fubfequiiur. Quod aero mtermittat ulcifsim ac reflet,
caufa ejt plsrunp impetus uapori, aut locori angujita. Ite
mari aut uentus generatur , quafi femper,ob concufsionem
aquarim.Vermn his relidis, de ordine traliationis potius
dijferamus. Omnis qaajlio circa duo uerfatur. Horupri- Duo quill-'
mv.m efl-.an quod dicitur
,
Hf rara /it in r, ulla, an in omni-.an toiii gene»
in aliquo fc, in aliquo autem non . Velnti an rairaculu ali, ra.
quod,aa omne, an ndiu prorfusfM Eplcurai.Videtm aut
raro omnemS nec leges affirmant, omnia quce referitur mi
racula,uera ejfe.Sed in nullo, maior efl difficultas . Quod
. uero in aliquo fic,in aliqua aut non, adhuc habet dubitatio
nem in quo fic,aut non. Non fmt autem iieri contradidoi
ria, nullum er aliquidiuel omne, er aliquid non: fed fchtnt
fccudurn opinionetquomX nofl.ra fcientia ex ambobus coni
tradiciorijs cofiat. Similiter er in tepore, an fubito,an tan
de, an i mediocri tepore aliquid proficifcatur,ut dolortNi
ttidetur in f.itbufdam extremum tuilitis,ut ir. morte lentitit
dofiimma,uel fumma celeritas . At in quilufdam contrai
riim,M in uirtute cr mixtione , ahjslp operibus artificicfis,
^tsUigit autem hiec mens, qua ut remotifima efi d primis
B i prittcit
^lO' DE REaVM VAaiETATB,
Se «wntc. priBripijijto f r<f|?i»iitior;^«o non nifi ab erujitis,ufl
/enihKS,quiedam proficifd pofsint. Et cum fint multorum
intelleilus unus,idtm uidetur cffe fingulorum,dico Socrac
eis ey P/atomi,cy Arifiotelis,gratia exempli : fed diuerfoa
rum ditierfi^ut canit cy equi ; quia ide e fi diucrfn unut, aut
plures uni idem funt. Qjiapropter & tn his, in quibus non
txprtmifsis concltifio fequitur,impedimentum eji,non aut
intelleEus uitium ,fed eorum qua funt propter intelledii.
At uerb cum intelleHus quidam ex axiomatibus , ut Graci
dicunt , uelut in mathematicis : alius uerb ex hisquafenfu
fercipiuntur,ut in natuTalibus,contingit ob ea qua a fenfu
accepta funt aliter quam fmt, homines aberrare. In quibufe
dam uerb fit impedimentum, eorum qua funt ante metem:
mens autem ipfa non errat , nec offufeatur ,fed turbantur
qua funt ante illamtipfa uerb, ut in caligine atra Sol, mane
ta uidetur cy lafa, eum folum fit a funliione impedita.Efl
rtid per feperfpicua cy atema extrinfecus adueruens.Qina
ivm quidam non co^ouerint,falsb mortalem exijimarut.
Eaigiturfuneuel in caufis primis, uelin tiniuerfi ordine,
uel in natura,uel in mente,uel in ftmulacris,ut piftura,fiul
ptura,uoce,atque feriptura. Tot igitur oportuit accepiffe
principia aut rerum,aut mutationum, aut fcientia ipfaru,
t^mc uerb primum de elementis dicamus,
ELEMENTA.
CAPVT II..
s s E autem tria,perfpicuum ejl : terram
B ; folidifsimam , aerem tcnuifsimu , aquam
inter hac mediam . Rurfus terra quidem
5; immobilis , ut omnia circa illa mouxrene
y wi s srrcii;.- tunc? ad animalium commodum atep fa
lutem.
LIBERI. «
perpetuo citomagniir.lndmo funt igneee fucet
O 'utcidatuam cum ille tenui/simus elfet^es'U calore Solit
in contrariam fui naturam ageretur,perpeiub computruifi
fet. Indicio c huicefi , puttefccrt aitemjahicumf Hon mas
uetur- Aqua uero cumcs-iffa tenuis effet fuhjiantiee^mottt
indiguit,cumfrigida fit^& a Sole perpetuo mcaleattaliter
tnimputrefceret. Sed cum circumagi iuxta terram non po
tuiffetper fe,quo>riam elementum graue , nec a ccelo,nifi in
horisvigintiquatuor,^ oh id tanto impetu rapta obruijjet
terras^fluxu er refluxu fiatis horis indiguit. Na ft eirctms
ageretur terreejneceffe effet et circumambire^quodpericut
lofum ejfet.Jgitur integrum motum a Jyderibus aer habet;
aqua^medium: terra, nullu , o ob idfemper quiefcit. Aer
uero m^mus omnium efl,cum fit tenuifsmus,er fubfians
tiaelemntorum.Vtenimmundi fex elementu,ita elemem
torum terra & aqua
.
QjMre at liquida maiora fumfeee,
er fex minima pars eius cuius efifexnta terra er aqua,mit
nima pars funt elementorum . Cteterum eradid conducit
natura corporum calejlium ,quorum uis er lux in aere ma
xime martifeflafit.Terra uero longe aqua maior ejl, m ani
malibus fuf
fidat: er quoniam aqua fedesefi er mmohilis.
Aqua autem eum moueaturjt terra magnitudint proxima
effet, proculdubio er motu proprio er uentis agitata, nihil
*n terra fuperficie tuttm relinqueret . Cum uel tam parua
uix nos immunes ab afsidiiis iniurijs ejfe finat. Sunt autem,
ut alias didum efl,omnia elementa natura frigida: fed ters
ra quod denfa fit,uelut & ferrum Solt expofitum,diutuma
radiorum mora incalefcit. Aer etiam, ob uapores er multis
plicem radiorum Solis reflexionem , calidus iuxta nos effe
uideiur.Aqua quod moueatur,^ crafsiore fubflantia, nee
tonjlante exhalat , mporet o radiorum uicet alternat, ob
B t ^
28 DE RERVM VARIETATE,
riord fiunt , tu ob cdorc intus coaftu, tum oh inopil cibat
rum.CogeLanturituteo^flumina, o- L)cut,(y mare ipftim,
nedum Jiagna , adeo ut peruia fint iter agentih. cr pondet
ra quictf fuflineant.Pifcesuerb fub tam dura ac profunda
glacie fuffocemur atip intereant. Ligna aero c frondes fri
gore ficcata , uelut a-fal , dum ardent terreo c? aqueo , in
aerem repente conuerfo ( gelu enim terreum efl ) crepant,
Ct maximum fonum reddunt. Vt apud nos lauri frondes cy
iuniperi ramuli. Omnia uerh uafa,infbrumenta':f lapidea,
fiiiilia,uitrea,ferrea,area,faxa ijao^ m moniifcnt accam
pis fponte franguntur. Contingit ftiint fis quod cy conjiria
dis i machinis : frigus autem uehemens concreto humido
interiore conjirmgit. Breuiora raim redduntur qua ficcat
ta funt.Jd autem pracipue,uii horeales uenti flant, crpofl
pluuias.Claui quaque feris aut parietibus infixi,perfe exci
duntycontradis part ibus hir.c inde proximicriius,ut fordt
mina dilatentur. Lupi uerh o-fera,ob famem fauam,gent
temlf imbellem inuadunt agminatim tuguriola, ty homi-
nes ac pueros,mulietes'tp rapiunt, ac deuorant. Jntcr tot au
tem immenfi frigoris incommoda , pauca hac commoda
fentiunt . Pifces,fex mcnfibus abfque fale recentes feruant
tur:cames,toto menfe Semina,ma^a cum ufura reddunt
tur, concalefaiio ob niues folo . Ipft tutiores funt aduert
piS tyrannos non folum paupertate ipfa ,fed etiam locot
SI Mititli rtfm difficultatibus. Calor autem non proprius efi element
•gtn. torum ,fed uis quadam (ut dixi) ccelefiis ,obidnon adeo
noxius,fedfalutaris,nifi quatenus mifcetur ficcitati
.
Siri
citas enim , fqualoris mater efi . Squalent eunda mortalia,
C faxa ipfa canefeunt , ipfo nomine horribilis , fed magis
reipfa efi fqualor . Senedus non mala effet, fifqualorem
IDDi tnfe fontinereu ext£t, rampit, corrumpit, deturpat,
miaCf
l I B £ R I. 29
ttiti<it,n!Utat^mdet(riusomnia f^ualor.Ah ipfo nulla re^
demptia, contra illum nulla defenfio . Exacuit ferpcntum
ucnenajiccitasjfed ferpentesipfosno iuuat.Ompia pufiUa
reddit. fid netp pulchra,neip facunda. Calidum uero fi hus
miio iungatur,omnia auget, facSdat et perficit,Jhlum U(>
ro denigrat corpora. Sed de his alias diftum eji.
TERRAE GENERA ET
N A T V B. A. C A P. 1 1 I.
s T mJa^geMetanaJle terra nigra,iU
tuminis cr petroleiparticeps,certt lentore
& ufu no abfimilis,nam ut candela ardet:
eduidimusapud Archiepifcopulegatum
Pannottiit regis . Sed hac olim mihi, Cf
nunc alijs,quiea qua de lapide ac terra Scotica fcribemus,
non uiderint,adtn'n-atione digna dici pateruntiat cu ipfum
lapide candela m[iar ardere uiderimus , cejfat admiratio.
Jnter Parhacama cp- Chile uaUes, iuxta duitatem Kegum
occidentalis Jndia,ferunt mai:^um:cum'tp nunquam pluat,
nulla aqua planitie illam irriget,prouenit tamen ac tiiuunt
incola hac arte ifulcos latos ac profundos faciunt, atq in
farda grana maizi coponum, o ita ferunt,ectp modopro-
uenit: tanta uero eji copia fardartm, ut fuf
fidat ad ferent
dum& pro ientaculo: efficit autefarda,ut humido pingui
alatur,recens femendpfa uero terra, humido pingui crafja
pfradita efl,attp ita nutritur . Cumcp affurgitrosnoEium,
qua femper prope XII horas extenduntur, alit plantas, at-
que ita producunt femen -.arbores aute qua copiofiore fucs
co q^undat,uix ferre potefl. Extendere licet hoc muentum
ecl'fi^ftn,aHas<p herbas,tum fruEus m aridis locis. Con>
tingit etiam fape^ ut tma eb (alni arida in fuperficie, in
ma
Tetr» ttdSa
ut cundeU.
Tetr» qu*
line aqua
fenilis c&-
go DE R E K V M V A R I E T A T E,
mo fit pinguis ac humiday excolo intusnon refohtto hUt
fapasfcu Jn Colla autcmregtone Pmt , papas eji uibcrisges
Ciuno, nus ^<^1:0 pro pane utiitur,gignuur'ip in terra: ita natura
prouidit fapiaer ubi<p:ficcantur^uocaruiir<p ciuno.PaSlicp
quidd funt diuites hac fcla merce , q:u in prouinciarn Po,
tofst,deduc€bd.t.Ft.rt tamc^ut diciit^radix hac harcamara
gemone fimdemtforma eft cafsanra.fi dfuauiorguflujcdiz
tur(p coHUiUel (ut dlxl) in farinared i f. :.I.:::enuur aiam
apud alias gentes eiufuein Cherfoncfiijiuliit apud accolas
prouinciee Quafinm uerb faplvsejly cur hxc terra
aptior fit hiilcrei s:d illi? Attine inter haSy quareglebaAut
glisydut arenaAUt monsffiauidem uidtr.tur quadam monz
Motjtcs ma ttbus perpetuis premi.ut Peru montibus AndeSypii longtft
simi, fimi a Septentrione in Antarfticum feruntur . Similiter c?
Taurus cum fuo Anthauro inter Armeniam c Cappadoz
cidyty his longe maior Xmaus iiixta Scythiam, uideniur au
tem k mari derelicta: natii aqua^ qncd molle efl fecum traz
hit. InPerii autem regione quicquld occidentem refficit,
arg€tOyauro(p abundat : orletalior pars minime: caufa cjl,
aqucenatura-.nam o- mare exparte illa conchas facit ^ qua
margaritas ferant:oricntale nequaquam. At maris diuera
[itas fityoh motus uarietatem et difuntlam k terra:efs enim
orientale quafi fmuSyreiiquum autem Uberius. XLec autem
alibi funt explicata . Facit etiam aliquid uentorutn ratia:
federde hac fuo loco diXluri fimus.
Tcir* pin- Terra aute fcecimditas alibi genefilitcr dcfcriptdejx:
guis digno- nunciicto proprie at(pdij}inXrc . Pinguem enim lu digno»
fecnd* la- fcaSy partiulam glebam dulci aqua coiifpcrge o* fohige : fi
fio . glutinofa efi O" adhotretyConftat 'dli miffe
fus ejfoffa probe y eademip terra reputa^ fi terra
0xllisep<:^m4crafiprominetjpingms;msdiayfmc^^
Saporem
LIBER. I. i»
Sap3retn(^uof fi 4 f.tx^.eham infuderit, percipies: liquet
aut i:ilce,optimi ejfe-.aptam ueri umeis fi arbujia, c? uir^
gulta, p-iinos, pyra, fyluejlresip plantas fcecundas, firmas,
re{las,d;nfas, proceras, craffas, leues , nkidastp produxes ‘
ritdpfauerbgJ.ebararao-piWida.Menfurarifoletadiwel Tetsx adss-
lam reclalp linea, at uerb fuperficie circularis eji c curua; quam in C-
ratio dijferentiic recia a c!rculari,inparuaportionemfeni tu compaia
ftbilis efi:e 3 ' tamen in ducedis aquis, digitis dece pro /isga» tio,
lis miliarib.dijfcrentia mdiget.Eaejl ex oBo millibus par=
tib.una. Contingit hocob aqua rotunditate propria, quoi
nidtantu difcrime exra
15 tunditate terranonpro
uenit , aut forfan paulo
mimistfed in urceis-tame
ad libella effluere alias
docemus. Verum pofi-
quam in libella mentioa
nedeueni, appofiteeius
ratio qua facillima eJl,
hic depnribetur. l^leqi.n.
adeo perdifficilis e{i,ut
mereatur inter artificia,
uel mfbrumeta numerari.ReBil lignu exqfue eo-bene ficcu,
pollicis magnitudine undeqtiaep aquale atq; leue flatuatur
A B,pr£acuta parte altera ferrolp munitu. Cotraria infiga
titr canalis, feu fijlula, pedis logitudine , uniequatp c? ipfa
fibi aqualis O’ intus ler.is,q uccetur c D : jiet aute C D ad
ppendiculu fuper A B, altitudo eiiu A B plsrutppaffui qua
tuor aut quintp nil refert.Vt uerb adperpcndiculii C D illi
vnfijiat exqufitifsime, plurimii refert. Sicut & ut pondera
Ef G H aqualia fmt, cretiSlongimiine atip crajihudine
paria.
BE RERVM VARIETATE,
pdri4j(Bm aqualiUT difiantia a uirga ipfaAB: al if ita, ut
tiim ad perpendiculum AB coftituta fuerit fuper terree pU
lHun,perfefte fmgula pondera ipft A B adhitrcant . Smtet
tiam e dtre^lo illi infixa, & per diametrum . ita ut orthogOM
nite cruci, id efi, cuius Irnea fuper jiant fthi ad perpendicue
lum,infxa feu appenfa uideantur: atque omnihus ita refte
peraiiis, conjiituatur etiam c D uerfatilis , f lihet , circa
axem CB -.infixa folo erigaturquippiamproculquodpoft
fit uideri perCB fiflulam.Cumip uolueris experiri ,anad
perpendiculum confifiat A B,prater plumbea pondera , a:
hud certius argumentum habes, fcilicet ut conuerfa c D,
conirariaip exparte afpiciendo,idem eodem modo uideas,
Qjio peraiio,altitudinem eius quod uidijii exaftifsime me
tiaristCf differentia eius ab altitudine A B, differetiam aU
tnudints duorum locorum propofttorum ofiendit : ita ut
quo longior efifcopi altitudo altitudine A B, eo locus ille
ia quo jcopus pofitus efi, humilior efi fttu loci AB: quo aut
tem breuior,altior,
teax fteri- Sedutadterrarumhif}oriamredeam,nonfolumq-ua
Si$ indicia, fuperiori contraria efl.arida efi es inutilis, fed etiam e plan
tarum prouenienttum genere digno fcitur. Vhi enim conit
fercenafcuntur fponte,& procera, mala:deterior,fi humit
les ac tabefcentestamara quocp omnes,ut buxus, erica, ah=
fynthium: ts qua funt hominibus fua frigiditate noxia, ut
Apollinaris,<s cicuta: filix quocp inter amaras adnumera^
tur.Qjia frigida,hac uenena parit frigidiora : qua amae:
ras plantas,aridior . Vtrum uerd fenefeat terra, an potius
Ttmanfc- defatigetur folum, ut Columella placet, dicimus utrump
aefeat. contingere-.fed defatigatur exbaufia,<s breui etiam fterco
ratione infiauratur:fenefcit temporis longis fpatijs,quonid
(ut dixi) uicifsiwdines m omnibus partibus mortaltu reru
tontingunt-
t I B E R f. 5 ;
MirU rnim aucedam cum exripUnt^ il\ee uers
tUT^ur m jljgnd atip pjluJcSy cur etUmfeneJcere no7; pote
Yuntfytrur/t autem tota.^alteriUs,hoc eflmwierkjCrad At
cana pertinet . Cilm ucro ck‘u ah fp aratione manferit ,fos
C? fortidbitt arbGrim.pluuijici} atep alijt caufis pingue
feii^adeo uthanc terram hiuenem efje ^ altam confemuffe
dixermt: unde etiam pojttnundatiotits hcc contigit.
DE LOCIS ET regio-
ni B V s. GAP. i II I.
I R c A c? ultra Brhamud^ maxime cjuA
parte Borea [pedA^ qua tota ferme ftes
rilioreji, cx mGntih.lacuhuscp abundat^
tnhofptca magis (Scotia htecuocatur)
tres infularu glomeres funt^quorupros
pior eji Hebridiiyh(€ ah cccidete funt^uhi C Hiberniajed
h<ecau!h'aUor:remotifsimus Scethlandicartim in medio
Orchadugloititis efl.Sccthlandkte cemti millia pafjiiu dis
flat ah Orchadibus. Hiswxvnae Thyle c ijilandia : fed de
his fermonehabereypropofttu non eji. I^hur in Qrchadib,
hommes uluacifsimi qui
nunaud potu^quauh uinl potentifiimiyincbriantu ^ : auium
tamagreflium , quam cicurum maxima copta. oues gemis
nos.aut etiam trigeminos parlunt . Bqul tamen exiles , O"
^afmis quafi frmlcs^tum pattentia^nm magnitudine. Kefes
rtmt pifce luxta 'dias inueniri equu^m magnitudine^ uel ma»
xitnum /uperans, cuius dite mt durius^pro umculis nilpera
enniustfed cr pinguedine pro oleo utuntur . Infignior inter
Orchades Pomordaeji: quatuordieruin longitudineiter
rji, nulla athor^ ntilUm tritkiiy non ferpens , no rana^uix
angtsilla^tH etid in Hibemin. Orchades tamen alia triticu
(? habent^
Orchadum
infularuiu
fcelicita$«
Fomonift
infula
ra.
54. DS RBRVU VARIETATI,
habent frugi frr:efunt. CaufatamdiHaejl ^frigus^hU
ftimen , C? (jiiod Borea magis expofitafn:hocen:mJit^
fruges uix ullas ferat . Sunt Orchades X X X I, Hebrin
des autem X L 1 1 1. Hecridum lona nobilifima efl ^ubi
t^fepulchra Scotoritrcgii'. Monaueroaufiraliorcr inter
FiibtTniam ^.BritanniSynon uidetur fJehridibus adnume
randa.Porrb Hehtidum ultima uerfus Boreamyljllandiay
auam propter magmtudtne Hebridibus uix licet adnumes
f Aliis ex pi- rarCyprma eft in qua panis y e pifcibusficcatisconfciatut.
fcibus. Pofi I Scethlddicay^act fmt ignoro-.memini tamen audi
Sccthlandi uijfe ab drchiepijcopo loan.Amulthone y cum apudillum
caium mo- ccenartyCl.Xi, infRis preeefferegti ScotorUyni fallor: aut
st* ac uita. tot ejfe qua circuin Britannia forent . Vt ut res fe habeat,
Scethlddica pifcib.tum Sole, tti frigore arefactis, aut etia
fumOyUtunturtmhisfuntopesextergorih. anvnaltum.ues
lutihoitmycapraruyouiuymartiroloruy hniufunicdifp gene
tis mufiellaru . Sunt o* ukra has alia infuUyquaru tuitus
V mores pene ijde:torretpifces arefaftos frigore aut Sole:
tufos , O- aqua panis fcrmdy autpUcetaredaftos adfo*
cu:igne ex fpinis eorundepifcmalenies.Nulla ibi difsididy
necp rixeemo funt belUynon ambitio Jed fumma in traquilU
taiCypacevciocp umit:hyemi per cefiate pifcatu profpiciut.
Chrijiti colunt. Semel in anno ex Orchadib.facerdos dejii
natus unus pro qualibet infuldyad ea, accedi: ^qui pueros eo
annonatos facro fonte perluit: fpotelp decima pifciu parte
ab his donatifsyad propria redit.Vita praterea hi beatifsU
md uiuuntyno folum inflituiis fmplicitate ingenij, fed eti£
henefeto nacnrie.Primu procera fatura cp-pulchrdyrobu'^
pifsimo at(p fanifsmo corpore, uita q longaeuaymctis per^
petua integritate praditi funt. Nane forfancb longinquis
tate loci difficilm^ aditu mciifiri quibufddfufpice(ur(ins
quit
l I B E K I.
ijj|» HeHor Botthiut') BduardusOrcbadu antij^n^uir in»
tegrxjideiytefiams (ji^cu alludio uir ScethlSdUui
apud ipfos diutrfatus talia narrant^fidem diftisfaHo ipfo
fecijfcnam priinii jiatura (uHos mortales fuperahar.mem
hrls optima ratione cSpofuis. De robore^non erat cjui cu eo
aufus effet cotend^e.De forma fanunaru iudicio cun
^ils praferebatur.Atip hac no foiu ad mjlorta: fidem accet
dunt^ fed tiid ratione habenuCiI enm quatuor fmt qua ho
. minii natura eneruant^mnuur, Uitacp breuioris ac morbo» ^
Jaefpciut:crapula,curajCalor exremu5,aerisipficcitas: hi
omnif.hU carent frigldifsmo enim in aere funt pingui,
oh mare, quod etidnonpeYr/iUtitasrepiitrefiere, nofolunt
oh falfugvne,fed etiS oh afsiiuos,udtidos'ip uentos
:
derato uiHu utuntur, O" curis uacat, ob imperitid o- mora
ingenuitatemon rpes,no metus, non htes. Adde, quod errd»
tica quamultii corpora nojlra mutac^millis, ob dijlanttd^
tiUnimu poffunt . Hos reor ejfe, quos antiquitas Hyperbo»
reos appetlauir.exhtfloria fabulam fingens. Atq^ hac, ut di
Ktyiteris propiora funt. Qua fequuntur, loci^ne ac uoluptd
tis caiifa,an potius ut iuiiciim de his faciamus, fcribereli
bueru,inceTtum ejl.Duc kac funt qua fubijcit.
, In Noruegiapopub funt, qui ajlate nantes pifcantur, Noruegio**’
eiimneipretmmconfiaendoruinars,nequemaceriaadfit. rum uitaa<
Hyeme religatis pedibus, tabulis quibus infident, bacultsbp mores^mi-
lapfmper niues moderdtes, feras niuibus deprehenfas id: ra^j.
culis confodiunt,easip ad propria tuguria ioportanttita al
terutri tempori confuliu ejl, ferarum ac pi fetum captura,
magis audacia quadd in utrifp freti , quam indufiria et ar
te. Atquehacuera funt,ficutc- illud, pifcatorijsnauibus
quofdd ex iUis ad aleces pifcandos enauigare, ut reuertan»
tur diuites^m m rtmtantur^ ViuidUur d Sueeia \nacceft
C i fis
^6 DE R£R.VM VARIbTATP,
ftsmontih.niu('^^ ppetua fcrrr.e rigmtih.tanta copia pifdu
efl iUis^ut fruges cx his emat ad cihos c? potu conficienJu.
£rat tamen oUm tn hac folitudinc^ yidrofia regt-i urbs at
deo florenSyUt referat Munjlcrus ^in reparanda crep>din(
circum altare tepli augujlifsnm toto terrarum orbe , fUms
ptumfuiffe feptem nulle coronaiorumfiureorufn. Affligit
tur regio peculiari cpiadl mfaltcitate: ea eft mus anida ua
tius^qtiem propria Imgua lernmeTuocant^cjuipr-.mugenrH
na omnia arrodit: mde mortuus , cu eius ftt copia maxima^
torrumpit aeremy uertigmetp acregio morbo cofcit babiz
tatores loct.Cetospragraniesx^rabfpnumrro.rr.are tllui
fert.Preeterea^ infulas quaftfcopulos. Cumuero urnen':£r
hyeme fabellas^ tunc enm precio fiores fun t, qnbd pi'.o /tv
t
denftore ac firmiore : apparet non tam intolerabile effc hye
mem indig€YiiSy<^uam aduenis horridam. At(p hac ad hti*o
riam hucufp pertinent. Qyod uerb in lacu Mos uocawfer
pensmint mamiitudinis yfciticet cubitorum (^utmjuagtn/a
uideatury<jui regni mutationem portendat . medium uides
tur inter fabulam ^ hi jioria. Jlluduerd <jucd HeftorQoe
thius refertyprorfus efl adnurabile-.in^^uit enim.
fiiftoria fea Cu lacobus (puartuSyScotoru Rfi(K regnare coepit anno
fabula mi- falutisM.C C C C.l.:LX'XlX.)legatos adRege Gallo:-^
r». mitterrt:erat^ inter eos primus, lacobus Ogtluius gymna
sij Aberdonenfis alu/nnus.per trafuerf-.m naui ada tempe
flate ad Uttora 2'<loruague(fi(nt J Nonhuegia uocent) cos
pulfi funt.Vv.de in montib.coxifpicaii hotnines pilofos,<iud
les fylucfires efje ferunturydifcurrentmyfittoniti hterehant:
fcifctsaii ah incolis (^mna effentyrifpondcrwu belluas effc
huananaformayhommes infigni odio profequenteCy uertim
dte rtil mali his inferenteSyfed ab eis fugientes : noftu ucrb
^regdtim mllas inuadentes > c?» ni carum Utratuarceans
tur.
0
L I B E n r. 57
tur homines tructdarites^deuorare. Effringere (juotp oflia^
quod robujite ^nt , c adeo ut mediocrem arhore radicitut
euelUnt: truncos etid magnarum arborum manibus ab ara
boribus ipfis detrahum^cum quibus mter fe putant. Mas
gnis ita^p excitatis circunquacp ignibus^excubijs<^ difpofts
tiSjdbf
que noxa tranfegerunt nociem: manefa^lo^ c ueht
tofauenie^m Galtiamy quo iter eraty iuerunt . Etfi res hac
mira fitj^aud tame adeo abfona uidetur , quin efje no poft
fit: propter ea qua demonfiris alibt diximus.Catenlm hac
regioyfiophtm pifcem mttit yTnihiiucundumyalijsdurios
rem frigore ac Soleduratum^ exafellonm genere : folent
emm cr hi ia Britannia o* Gallia ficcari.
Qyarat uerb qs iuremento^cur m Pomonia nulldars Cux in 5c»«
hosfnecmru^cum vn Scotia uixproueniant multis in locis^ tia pauc* ar
^ qdibus magna cura aluntur^ ut apudnos mediet mali ar bores.
hory ^pere^ina alia.Catifa efi^quoriia oportet alimeria
tum no effe pmguius eo quod alitur : in his ergo locis terra
bitumen eji^at^p ideo, ut dixt,ea utuntur ad dendos
nb potefi igitur arbos ali ex tam pingui ku^nidomlterms e*
nim coHum ftt falfim,u(lum,cr amaru: hac aut craffa o*
arbortb alendis mtnime idonea . id ighur m montibus
arbores nafcuntur y quonialapisnonex bitumine confiat,
Britannia uero frequentia cp-maxima nemora habet ^quos
niam bitumen iam exaruit.O' ingypfum transit
Jnter eaucrdloca cpia amcenitaie famoftfsima funtyUt Loci in t*-
fimulloam dffcamus et cbdiiiones, Tempe locus inTheffa toorbe a-
lia,quk(p rmlba paffuum in longitudine, cp-ferme fex m la m cenitate
titudine habensypulcherrimus ag€r,abundds gramine, rti inCgnefi,
fertus d' borib.canorus auitm cocentuftugis dextra lauatp
cmter fefe tollentib .media imerfecat Peneus amnis, cwiwf
aTb9r€S uefimt^ut PUnius mqutt. Proximus huic fuit
S ? quondetm
44- de R.ERVM varietate,
agdntyYudesfunt j o- ideo etiam fmplicet: a conucrfatione
emmo' totraHattone acperegrvnatiombus fiunt folertes^
(juaomma ceffant oh rrgion» inopiam . Conaria rationCy
Ormus emporium foslicts Arahiie,eum nmnihus ahundet^
oh concurfumgentiujicee ihimhilnafcatur^ mortales hax
het fol€rtifsimos:ia{lant cmni conuente^fi mundus effec an
-Otmus infu nulus^Ormus ejjet illius gemma. Infula in finu PerficOy oa
u «alor. myuuin(ut referunt)partiim orhis terree calidifsmayadeo
ut Aethiopiee locUy huius comparatione , temperata uideri
pofsmt.Caufa eji^e^uoniamprateT propmefuitatem aaumo
ftii circuliyoim ah eo difiet partibus folum XXV ilyUeldrz
cajjcet calida regiofit , <^uia tamemontihus falis acuti f sia
tnt ahundat., 0 - fulphuris fodmis , motes habet calcis inflar
exufhs, ideo etid (eme motibus agitatur. M-ontes falis fuca
crefcuntyCD- fal delet admodum camesSagdanamolim U9
catam exijiimOyin qua Miltus erat.
Bx Goa (fuotp portu Indice orientabsy iuxta CalecutUy
clim ofiio Gaori fluminis m Malacha,M. DCCC.iml.palf.
Uerfus orihem ferme refta femper itur: eft autem Malacha
in Aurea Cherfoneffo^regnum Rcgt Lufitamee fuhditumy
ueluto-Goa.Bx Malacha ad ChochinyChina ex hacuTa
headtnfulas Camom mdead Chmcheum Chmegponumy
exquoadCiapaninfulamyinqua Prancifcas Xanicsmoa
fala» naehus refnt effe plura rfgn4,c? ofulenta. Efim ifio itinc
re Malazcar.quafi palus oris^x yfcldm oh id fcecunda. Bfl
* etiam Brafdia regio y montibus adeo pulchris y ut tapetis
contefii uideantuTyatcp :n his animalia fpecieru diuerfiru.
Sed quomodo B^afiliameo itmereuidermty no poffum m?
telbgereycu ad AntarSlicu pofuafit.Vtcuncp fu , ex Goa m
O^apartyfex menfiu imere maritimo peruenerutyVegno Pc
jatfiptbd tmer Chmi ci* C^lecutt* pofttu epyclrcumdate.
L T B E R. 1. 4^
Qjfoducrbmjrumeflymuxmrmhac narrauoneyefi Cuzcifra-
Cu^cimjnohflifiimaPeruurhem^fub (orrldapofitdmjin uinciac mi*
ualle^non fotum nimbus fiatere^ viagmscp frigbribus urge lum,
rifed cum no plus XVII parttbus uerfus meridiem difier ab
aquinodij circulo j arbores nu^sfru^iiim ferre mfi mola
lem^de qsa inferius fermonehabebtmits.Cum id utx m nos
•firis regionibus apud fieluetios contingat. Contraria uero
ratione apudRuthenos^qui ah eodem circulo difiantpar» Rutheeie*
tihusferme 'LZ.acetia plus^ regione fstu cali /ri^difsima^ prouinci*
perfepe^ut anno falutis hi.V). XXV. ob immoderatum calos aliadmitu*
rem exaruiffefegetes , uapore'^ acri plures excacatosycm»
nesferme oculis Icefosiita hic planities cum bitumine, imes
qualitas^ dterumdbi autem umbra perpetua o lapi4es ac
riuiytim longitudo no^tum,addmerfum traxerunt.
In Mofeouia uerc^aute Rutherds ab oriente adiacet,raa Volo dime*
rifstme pejiis fauit.eji tame morbus peflifer, attp uulgaris, nse agri foc*
quo caput o‘mtejima dolitant. CeeterummierVogamcs- cunditask-
Occam flumina,ubi Volodmera urbs efi , ager tafecuna
dus efi, ut ex uno trilici medio^x x, o- quandocp xxx proa
uemant . Caufa efi bkumen calefaciens , ex aqua pinguis,
flumina hatccum magna ftnt, lente fluiit:(s^ qua fluunt ten
tec aqiia,cmnes concoquuntur dSolisui,tum etia terraiat
qua autem concofta.pingues : quare magnoru flwmvnxm
aqua omnes pingues funtyacfmllcs redaunt agros-.indicio
funt NiluSyJfier, Padus,ac fimitesirapidi autem uelut TicU
nus,Abdua,Tigris, fienles agros reddunt , c ob auditate
etiam infalubresyctariores tamen. Simili ergo ratione mer
Occam cir Tanaim Re^^jw regio adeo facunda ejlyUtgra Rei2.an^ jti#.
num tritici duas haheat fpicas
:
cr flges tam denfa , ut nec »iacii« ftt»
equifacHe tranfire pofsint, nec perdices auolare. Abundas
ft iam uenatUf ptfcatu^ mbus '^ , quo^ tiffrniiibus:
nam
4^ BS mRVM VARrXTATS,
ndm c ptponcs in Mofco iid prourmmt^ ddiuti tamm <f*
i^umofimo^uel ‘tumenti aaerius, cum fri^^us exuperat:ice n
renwuctu9calore fuperueniente.Bt tainem Mofcouta flut
mina frigere congclamuTy cr lacus , ut non lene comodum
ex / 7 « fent ianunam curribus y oh planitiem regionis ^ utun^
turydtip hi gelu beneficio fuperent ea. P'nde ei. a utira Ckd
* ma flumen, prouinciaeji Viauha. ihltp Artatha urhs, uhj
ob perpetuum C‘conJians gelu, loci<p eecualitdtem,calo. 0
dijs quihufdam ligneis palmorum fex longitudine utuntur,
quibus labuturrtuigna uelocitate fuper faciem, ac tutius,
quia non premunt, ob motus celeritatem. £t canes etiam fe
runtur piauftra uehere , ctlm magni fint , esr tale genus uea
hendi facillimu-m.-quod eiia experiri a quibufdam Gertnas
nu m urbe noftra uidt. Verum ubi fttus regicnis, natura lo
€'i,C(zli rdirOjC? a^ris feuuemcrum, ccucnmnt, locus fit fri
gldffiimus,aut calidi f imus, uclui uhra Peis^cram flumen
{hoc abeji ab aquinoaij circulo partib. LXVI, ac etia plus
ex orientis parte) montes funt altifumi , qui ctm pteetex id
uentis fint cxpofiti,omnino aridi fimi.Exijlimant Hipheos
quidd,alij effe Hyperboreos. Vitra hos regione effe dicunt
Er.^onelanV.nafcitp hierofalcones ‘ici,o m moniibiisend
cedros c ? fahelles nigro eoiore. Simeonan etiS Churbfchi
equitem, afeendenio ciim XVII. «iies protriuiffet ,nec ad
ap‘iccm potui(]'etpfTuemre, incommodis pluribus eoaciMn
yrigoris dc regredi.Bx frigore enim,non exigua fequunmr detrimens
tiimenu. tamam equo cuidam per M-'fcouiam itrr agenti, teftes, o*
gallo crijia compuiruit:cumip effet moriturus {erat autent
exreg}one)abfciderunt crijiam , nec foUim conualuit ,f€d
protinus cdtautr. Frigore enim non folilm pars illa compua
trueratyfed fubicFtaijaud exhalabat: preecifa igitur patte
putTida^twmumntpraui halnus, qtii colUiit eritifenfu^
»{j uqIu»
L T B E R. I. 47
iduoluptatis genus^quodfcalpendo fcahtcfi^ ideocp cantat
tiit.Bt tamen ctim his frigoribus , 2^ortuegi(e montes qui*
dam abfumpti funt incendio.
Vltrahos omnes funtferiJoppa feu tapones ^ <qulfuh Lapones..
tefimo SoljTuio die perpetua XLcircuttuu^n fclis^horaru^
ferme mille habent. Sedfingulis XXllll%oris corpus Solis
per tres heras fuh craffa nube latitat, quamuis fplendor no
auferatur:hac(p nox efi eortm.Beri dicebantur , quoniam
nudi amhulabdt,nec cofortto aliotwm hominum utebatur,
nec fuppellc^ilem habsbantyCr omnia cruda edebat: nunc
comercio manfuefa^iyUafa emunt, coquunt carnes, chri*
/Ium multi aderant. Sagittandi hac gens adeb perita efi,
ut feras inter nares percutiant,ne pellis deturpetur.
Samcgithauerb,cipfi ultra Mofeouiam funt,fednon Samo|jitE«
adeo ut Lapones ad Septentrionem pcfithhabitant cum av
mentis in eodem cubdiyubi in medio lucet : uomerc U*
utuntur yid(p apud eos quafi facrum efi. Proceres p9
culis e cornib.uroru bibunt, idola colunt: ^hiin Lithua*
nia appellatur Ghioites.Cumip magni fmt corpore, perfa*
pe tamepimlUones generat, quenid in terra humidiore ha
bitant, ideocp lenta, tp- qua pirum haud ferat, unde quan*
doque calor adeo re tunditur, tu defeHa natura, fiatura mi
nuatur. Tartari autem fiatura mediocTi,pingui,lato^uuls TuxasU
tu, oculis obliquis cauis, horrida barba , partibus cate*
ris rafis:nobiUor€s tame, capillos nutriunt,gaudem^ ut ni*
gri ftnt,crifpi,ac ufip ad aures ememati , nec longiores effe
patiuntiir.Corpore robufio, animo fortifiibidini dediticcce
terum labor'iS,incdia:<p patientifsimi ac uigtUarum : ferunt
enim inedia, ac uigilias ufp ad quarta dkm. Vbi tamen in
cibos inciderint,ad€o impletur, ut inutiles prorfus euadat,
Jfcpctp ob id folumab hofiibas opprimmm : adeo uerb
4® t> E RVM VARIETATE,
Jbrdidi uiHus, utudccdrum intej^ind cumfedhus , h delit
(ys ha henteSyduide deuv ren t . E ^tioruM cam ibus ddeHan
turyturn Iddeyexifiimantes nvulturn hxc conferre ad conte
corporis hahiticmydc robur. Cdpita (^iir.p eorwm , tielur e*
duUutn pretlofuijf libenter canedunt yfinguMiem quocp lU
loriem bibunt yfiti defami hoc modoftmul fatisfacientes.
T^tuntiir dutem equis cajiraiiSy^ujd faimSy jTns^ aclacoru
De Arcanis fmt pdiieniiores . Alunt eosrams dc corttcihm arhonm
xternitatis, herbdrum'<p radicibus y<iuas ip/J equi uouerunt ungutios es
Ub. 2 . ca. its. ruere e terra. Sunt tamen parui illorum cqui^ lice: robufih
mores autem gentis alibi defcripfunus.
V^LtraSueeian^in man Baltheo y referunt promontoa
Kafus pro- riumeffequoduocantSandum Wafum ^nam mformam
inontoriu. ndft ex regione 2^'oTtpede m mare extendituryC fub eo uoa
rago y quee fmgulis fexhoris eefiu patitur fluitip ac rrfluity
tantaep ui du^m refluit aqud,in uoraginem naues abfoi bety
ut eo tempore non tuto tranfire liceat.
Cui homi- Videntur auiemregiones etiam pr.^eter lathudhiistda
|ics & ani- UonemfipfeperfedliquidcfficereynaniH:fpaa: abaT.iis
malia,noii noft^circulo uerfus Boream xxxviil ferme partih/.sJia
eodem mo flat-.hahetcp incolas albos: ttixta flumen platXytdira xquir
do in regio noB^ circulim totidem partibus ytncolx funt colore cors
cibus cun- ticicajianea fimili , ferrugineo yfifco: htxta Caput bonx
dem haben fpeiyquod orietaitbas licet multo fu hiSytamc totide partib.
tlbusiituin. ab eodeaquinodij circulo diflat uerfus aiiflrum, plane m»
gri jtint hommer . Cimqs fub torric{j w ncjrrix regiontbus
generaliter nigri fmt , m occidentali tamen India Mexicua
ni y atque al^ eiufde regionis accolx cajianei coloris funty
non aut mgri ; nifi in regione Qjsareca-.ut uideantur jtirpe
fotius qua a^is natura tales euadere. Kurfus ibi non funty
neque crifpj^nei^ calui^ K^pnectpHeinPeruregioneyCum
tamen
LIBERI. 49
tdmen maxima fit : a
cad. Ea <jUO(f regio
tis, adamantes mn fe
qui fub torrida orientali iam diu cognita degunt i In Cas
narijs etiam , qua Eortunata funt infida , hctriines edunt
camesartidas, cf mulli eorum X X cuniculos , quandoip e,
tiam caprum integrum deuordt.cum tamen Arabia fcdix^
fub eadem fermc altitudine, fcilicetxy l partium (namho
reaiwres exijiiniantur ha mfula,quam Ptolemausdefcru
pferit ) homines habeat molles,mites, c? cibiabflinentifsU
mos.Caufa ergo partim generatis efi, quoniam Sol ad Ca*
pricomum maxime nunc terra appropinquans, calidioreni
C? iuflo ficciorem facit tegicnem.ficcitas autem,caufa coa
loris illius ferruginei. Rurfus cum Caput bona fpei,crflua
men Piata, ultra aquinoSij circulum fuit, qui in priore loa
co habitant, nigri euadunt : quia humidiores ctim fmt, ey
fubpantia tenuioris , demgrannir ut offa: hi autem terrei
uelitt lateres, in ferrugineum colerem iranfcunt. Suntaua
tem hu>nidiores,& molliores,ob Sciem orientem. Facit ad,
hoc ey cultus. Aphri enim niidi incedunt, ty montes non ha
bent,ubi fe condantfideb nigriores euadut. Indi uefies m*
duunt, & montibus perfape fe abium.Hifpam uerb cti cui
ti fmt hommes,lauantes fe fapius, mundi ey candidi in Hia
fpali funt. Qjitnetiam plurmCm facit fitus terranm,ey oa
nimbus magis aquarum ortus. Ciim enim ex arido loco,cr
a meridie defluxerint, lutulenta ,cy eo magis metallica fuba
flantia imbuta, qui fleri polefi, ut non tingant hommes f
cum omne metalium, nigrum colorem efferat, praterpua
tum aurum.
Referunt etiam , montem in Tcr.lrifa , qua una efl ex
Fortunatis , quem adeo efferri in calum retuli, in imo uU
D rentem.
tamen ( ut diximus) obliqui funt ac
cum fmaragdis abundet cy margarU
rt, nec elephantes, aut rhinocerotes.
Fortunata-
rum infiila-
luni incol^.
Mons mi-
rabilis.
50 DE RERVLt VARIETATE,
renum , m medio niuofnm , in cacumine fumum emittere.
Caufam exponere oportet^quoniam non oh hunc folu^fed
oh alios multos eiufmo distalia docemus. N’a nc^p hoc cjuod
cotingityO^ cpiod eft cjuandotp^c:^ quandotp no erit: 0 '<iuod
no e/tyerit cp- alihi: pro fcopo proponitur. Sed quomodo id
fiatyinuefiigandu. Altifitmus emm ck fttyCp Udor inanedio
quam in cacuminCyexhaUdo perfupcrioraferturyno in me
dtUyquia latera d centro plurimit diliant,ncq;pcr/oratus eji
ea in parte : humor autem defluensy radice uircntcm facit.
Jlittcs cce- luxta fretum autem Magalianu , uideri nutes caruleas
tJiXm. affirmant:funt enimmomes aldfsin:!:quod an uerii fitymul
ti merito dubitarent nam ratione carere no uidetur. tas
men fi ita effet , uerifimde aliquando cotigtffe m noftris res
gionihus.Magna igitur difficultas eftyCum nunqua hoc aus
ditum fit. Itaep haud uerifimile uideturynifi hoc modo fiat:
congelata nix uapore imbuitur atro , fed qui minime calis
dus fit. Qj^omodo autealta nix pofsit uapore imhutydiffix
cile eji conicclura ajjequi. Exifiimandu ig>turefi,foU fus
perficiem fic affici : nam cp-in nojiris regionibus quandocp
crocea jaut rubra cofpicitur.rubefcit emm uetufiate^ut edd
Arifloteles docet. antiquior ergo ubi euaferityCceruleaf.et,
non folum oh uetiijiaum ipfantyft d quod ad glaciei natus
rd accedat ep'profpeftuscLcnginquOy quemadmoduo-in
aercycoeruleum ofiendat. Eappomim autcgenSyde quapau
lo ante dtxtmuSyad extremos feptenirwnes extenditurmam
eoru ecHefia beati Andrcie difiat {ut referum)ab teouinos
idij partibus L X x X 1 1 1 1 Solilni igitur panibus feXyultra
t£ quino ftij cir eidum prcfpiccre veffunt.- X^nde illis dies £*
jliuus maior qum(p menf.busy cp- nox hycmalis tantundem.
Extenduntur nfcp adpo'um: ita m tenebris habitartyCens
Ringifcri. mediocri corpore, fagtttandi perhifsma. Rmgiferis un:ns
LIBERI.
tur.ceruorim genus eft^ut allds diximus^colaris ftmilis afu
mym horis X 1 1 pafJUum millia C L perfidum, uehkulmi
ducentes: cornua humiliora, ^uam ceruis, c? <^uadd lanugi
ne ohdudaiiihUru articidi dum ambulant, itaperjlrepuc,
ut nuces collidi exiflimes, Ecclefia illa,Vpfalicnfi epifcopo
fuhiedaeft. Bxaucupio,uenatione, 0 'pifcani umuntuiim
m<p fruges, nec urna prouemant, Pauemifsimi fi igoris,ez
iiam nudiycum tamen pellibus, quarum maxima hts ej} coa
pia,tnuniaKtur.In tabernaculis ligneis hahiiam,cilm domi
biiscareant . Ah oppofita parte fub Antardico polo , ejl
Brafiita, cr ipfa culta homimbus diuerforum moru,0' uaa
rijs,fedfi£risJn medio Indi,atit Aethiopes, qui fub aquino
dij circulo,crcitra,ulira(p tota habitae torrida ^na.Tera
rd hanc omneunusOceanus mermedt,ay extrema Bappid
ad Brafiuani, o- k Gadibus Gallice parte Neufiriam Urna
hens terras ipfas ab occidente in orientem drcurr.ambit.
Vblergo terra fyderumui non 'exJ^aluLquod tenue ejl, Regiontim
^ pTctfenimhma mare ,ob falis abundGnttam{id autem genera pro
contingit in frigidioribus regionibus ) bUumen abundat, prieratibus
tielut m hlandia,o- Brttartma, 0 ‘ Gallia.Vnde aduen<t,03 dilUn^la*
dore qua fi perpetuum eius rd percipiunt, ubi uel Sol decos
xerit terras, aut alia caufa moueantur^prafenim ceeru-nii
Cb id putei aquashabent prauas,C'jontei:nifihuc»iivus
fluant, aut aliius effodiantur puiet.Ingema quocp ad iram
promora c? Unitate,!:^ corpora magis tnfllubria.Vti uerb
niontes,meltora emraa: fednecefp (jl,loctm efie fterileuu
Ot Id etia;n fit,ui in pluribus non adfini ferpentes^Primu^
quod tum aliquando e popidisgenitce jmt, nemine transs Scipemts
preme non propagantur, frigore etiafni:ihis,quce ad Ars cur in pluri
f:u fum :ramU:ce,int€rehnt.Si d caufa gtneralior eji,quod bus inlbiia
ki his biatmen abundet. Si iguur pLurtmil abundet, a-ab ncmlnf*
D i odore.
51 DI RER.VM VAR.IBTATE,
odorcy c? ab immodica ficcitate offenduntur, CJ* intereunt,
l>e gcB«ra- Ofiendmusemmaliasyferpentesnaturdficcioreselfe. Vhi
ii natiuaBri igitur inftdce e fco^ulis gaiemntury neceffe eftuetujiate Ia»
tannix. pides exedi , ac ueluti canefcere , uelut m Britannia : uidi»
mus enim terram albam ac uelut canam^ex lapidibus uetut ^ •
(iis fa^am^hanc uocantgypfum . QMdmofrrm primum
neceffe efi^ut fertilis fitytum uapore mdrls,<jui uen:o dedua
^us eam excalefacit
,
c? impin^at.adefl enim falis natus
rdy^irt fale humidum pingue : mm quia lapis putrefcens ,
pinguem reddit terram. Omne enim himidum quod coma
putruityiam pingue eji : hoc enim demonflratu ejl. Bt huic
indicio efl , quod in Gallia partibus frigidioribus, lapides
albos fpargum m agris,quibus loco jieTcorationis funt.In*
deftyUt aqua(^ut Sxt) corrumpantur a gypfo^ t^yfant in»
falubres
.
Ndm fi has coxeris, bulla pragranies fent
,
C7
quadifficilme diffoluantur,t:^uafigypfuYa adharet.Cor*
rumpitur cp- oh id aer. Et ab utroip morbus pe fidens fudoa
rifcus nafcitur, de quo in libro Bxpertmentortm diximus.
Ex horum etiam lapidum humido tenui, plumbum album
generatur. plumbum albwm,quiagvpfum eji album erfri
gidum . Hominv/m quo(p natura, cp- mores ob id afficiunt
tur: atqi duriores funt , ac magis a'udetes atcppertinaceSy
fimul<: 2 'inftabdcs.
Infulatum Simt autem mfidafteriles, alia arida , alia lapidea,^
genera <}ua cruda. B(xa{nda:uerb,aliabitummofa.,aliagypfca Nrfm
tuor. in cabdis locis, parua o ahftp pliutia Orida, cp- qua tn fria
gidiore loco uon concocta. Facunda aut non admixto faa
U,gypf:a ucl aJmiMof iiuminofa. Qua igitur exlapide
molliori aut u rra , tales furu : duplum eji autem de horum
Telia ardc5. caufis j»> libris de At tcrnitatis arcanis. Bft autem earum
natura, pro terra cp- lapidum qualitate. Bruannia adeo hia
tumia
LIBERI.
tumkiofi! ejl, ut non filumlapides aTdtitnt,feI terra,cum
trica inafa-.ultra Nouocajlnm ciuttatem in cumulos afm
feructur. Hac utuntur, ut pro alendis igmtus^crpro domo
rum tedorijs, tegularum loco. Adiuuant ad concipiendos
i^fs ericce radices.Tremit etiam terra ipfa Britannia non
paris fupereiptitantAusnoiis ,utcumex Amulthone Lift
conem ueniremus. Caufam efje animaduerti,non quod eam
uema fubejfent,fed quod terra illa mgra,quaftfun^s ina
nis ejjet. Ardet enim c3' ibi terra, cr lapidum qui uruntur,
tanta copia m Scotia efi,ut pretio udiori uendantUr longe,
quam apud nos ligna. Porro terra ipfa, quod multum haa
beat aeris, fungofa, ideoep rerAdet, cp- ita tremere uidetur.
Ejl etiam aquofa,idei plus fumi emittit, quam lapides. La
pidumuero quidam adeo aqua expertes, utfiunocareant.
O flen fume fi enim in libris priortbus , fumum fieri exhus
mido aqueo.
Eficp alia tremoris terra caufa, illius tenacitassut mot
do uelui lora fubfidat ; medo , dum pondus minui incipit,
redeat.
Caterum , cur in aliquibus regionibus hac aut illa non
imeniantur , uelut in Neapolitano agro cicada , in Creta
noiiuac Certius efi,afmos in tialde frigidisregionibusnon
propagari : nam cilm antmal fu natura frigidum, eneruas
tur
,
er infeeeundum fit : aitp exilespracipue quod heminis
bus feruire cogitur. Cerebrum enim maxime his in locis afs
ficitur. Alia non prouemunt, quia almenium defit : alia,
quia minus ualida: obii i quibufcunf caufis uehementiot
ribus extinguuntur. Ciitadam,quoitiam copia adefi inimu
eorum animalium fuo generi,unde paulatim deficiunt. Am
lia, quia certis foltim locis prouemunt,ut rhmoceiotes,moa
noctrotes^ , C mulsa alia. Et rurfus quadam, quia nona
D t Aum
Lapides af-
dentes abf*
que fumo.
Afini cur ia
frigidifsi-
mis regio-
nibus non
propagans
tur.
do DE RERVM VARIETATE,
mdm pdcem edm urbem ddire licedt. Mdgnitudo ergo flut
minum , ex fuu ntdxime pendet : dqudrtm multitudo , ex
montium mdgmtudme,uel fi exprimitur, ut fuo loco dit
ilum ejl.
Bofphoti Mirum uero uidelur,<jubd ex Bofphoro Thrdc\o,dcptee
Thraci) mi- in mdre mediterrdneum infludnt,tdnqud exfluuio, ut non
lam. uideatur hocnojlrummdre exocednondfchndmnonret
fluunt, ^uonidm ditior eji locut ille. Verum hoc contingit,
quonidm hoc nojlrum refluit & dbforbetur-.in illud influit
Tundis, fcilicet in Meotidempdludem.Octdntisuerb emiti
tit & dbforbet,unde oppofitd pdrs exindnitur.dt<p hiccitd
xontaigere pofjunt,o fecustqudndoquidem etidmflumind
in dfiu mdris recurrant . Aquarum autem genera multa
funt,cdlida,frigiiLe,dulces,falft,fulphurete,leues,graues,
clarse,turbidd,odordtte, fcetid(t,odoreip carentes,pifcium
feraces,perites:de tjuihus fuo loco dicemus. PJunc mira ort
loj dulcis tus genera profequamur. InMaineinfulcealtifsimofeopUa
aquae in ma lo,fcdturit fons aqua dulcis, cum fcoptdus in radice uix
titfcopulo. duo millia paffuum in ambitu habeat: ipfa uero infula pau
Ib plus a Scotia diflet. Qjsinuno iuxta Edimburgum abot
riente , cum neep locus ille dijlaret k mari duobus millibus
paffuum , exoritur fonticulus , de quo ego bibere folebam.
ibi non generabatur, nullum enim antrum, fed uel alio deri
uabatur,uel ex marina percolata ortum habuit.
SaUapideu Saluero cogitur in quibufil locis etiam in lapides,uet
in mati Tu- lut in littore maris iuxta Tumbe^.prouinciam torrida aua
ksz. flralis. Ciim enim ualde terreum fuerit ac pingue,aqua re;
fluente,fenfim,ut lapides a calore aeris,cogUur. Et quanti
uisaqua fuperuemat, manet: quoniam iam nimis ficcatum
efl. Et aqua illa calens, ficcat oh falfedinem. Idueroconi
tingit non tmo in loco, fed pafsm, ubi loca ficcanturpenii
tus ab
L I S I K. I. 6t
t&s ab aqua, ut alias diBum tfi. At<f hac falfis aquis euea
niunt . Vt autem minima, magnorum tamen ueHigalium
(sreduuucaufaeffefolent. Etimfrobitasufiiicedit.Alia Aqaxent
autenon,uelutcumdeterioresuidenturaquiefieri Augua Augufto de
jio menfe, uel quo mam corpora hominum tunc funt mbca terioies.
cilliora, uel quia terra calore priuata efi. Indicio e]l,qubd
ne<p feritur tunc quicquam utiliter ,neip inferifur, c? quod
folia ficcantur,tam herbarum,quam arborum. Cadunt ea
tiam imbres iam exhaufiis fontibus ; imbrifera auteaqua,
femiputrida eji ; ajliuus quotp calor cum occidat pifces,eu
aquas confumat,corrumpit etiam. Vis quo<p fyderis Caa
ms,aquas male afficit.
Ratio quoip motus aquarii, qua regulis manifejlis com Aquarfi m*
prehenfa uidetur , & exigui momenti, attamen & magnas titio.
difficultates citinet,
<
3 - fi cognita fitjnaximi quajius.Nam
ciim terra, aqua fertiles reddantur,^ aqua non ubiif fint,
duci felem per canales,qui e fluminibus eas hauriunt. Vna
de fifei res agitur. Cum aute maxima fit, quilibet minimus
error muitu la&tra affert uni, alteri multu utilitatis. Itatf
hac ratio inter cumoda Principis ac priuatorum uerfamr.
Vtuerb eamconflisuamus,duofupponereneceffe efl:
altermn , quod iuxta foraminis amplitudinem aqua de fer a
tur: alterum, quodiuxta impetum. Namfireliqua,paria
fint , qua per angujlum foramen e? lente exit,paucicr efi:
contra, qua per ampliora ac patenthra loca,maiore'q ima
petu. porro ratio foraminis ,fiadba= ^
fim referatur, eande retinebit propor \
tione,atq ideb fimplicifsima eji.Pona l
turenim,qubdAB iuxta altitudinem l
A C quadrata, ita ut as fit imtmto- 1—— : — : —
!
Ucusfupcr que aqua tranfit, emittat^ l A ^ f
unctam
St DS RERVM VARIET AT Fj
unciam dijutt : dico cjuod non mutato fuu, fi bd,de.ef
aquales fmt A E , quod iuxta eandem altitudinem proflue
tnt unciit fmgulie ,itaquodper AB uncia dua , per A
B
tres, per AT quatuor: C7 ita de alije qijotquot fiurtnt.nam
feorftimperBB , ex fappofito , flueret uncia tty per D E,
ty perEF ,uhiadejpntlatera ly altitudo quanta cfiA C;
Jed aqua ,quafltiit per AB , nec impedit, ni c itiuat eam,
quafluttper BD: nec qua per BD, eam qua per D E-.ats
que ita de alijs.conflat igitur,qudd ut muUiplex,aut quam
proportionem hahehit AT ad AB , feu AB, aut aha quat
ptam , eandem proportionem hahebit aquafluem ,fecune
dum latitudinem AT, uel AB , altitudinem autem AC,
ad unciam.
Caiifi im- Impetus uerb aqua fit , uel oh defcenfus magnitudine,
p ctus aiju?. Mf! quia protruditunhifariam tiero protruditur, uel ohtms
petum iam acquifitum, uel oh loci angufliam. Vnde uidea
mus in umarijs uafis , per fiphunculos m medio ty imo at
quales,celerius impleri cimeas, quam per eos,qui in ftiprex
ma parte pofiti funt . Videndum igitur efi,cur in uafis ftc
contingat, in liheris autem Euripis contrarium uideatur!
quo emm profundior efl aqua , ut etiam m fluminibus lena
tius fertur unie etiam illud Poeta,
Qjiod flumen efl placidum, for fan latet altius unda.
Et in riuulis aquam ferri uiden.us maiore impetu , cy cum
firepitu , magis quam foniihustac fontibus, quam fluminu
bus : ty paruis, ut Ahdua ty Ticino,quam magnis,ut Iflro
ty Pado.Conftderandum etiam sft,an aluei natura aliquid
faciat, pauimen.um, tabulatum, fabulum,lutum, lapides,
laptlhueityan aqua inimoty medio aefuperiore parte .ts
qualiter moueaiur . Hac omnta fcitu dtgna, ty neceffana
ed artem ccnjiituendam. Itaque haud dubium efl, aquas
qUtt
fertur*
liberi.,
epulas iS'ftphonts dtducuntur,& impetu Cfccn- Aquauele-
tinuitateagitiiuieuerb per canales^tiuos & locos patentes, cius p-cr fi-
folo impetu . quamohrem uelocius femper fertur aqua per flutas , quS
fipbones,qum per nuo s, pari ratione, paribus^ auxilijs ac p cr canales
impedimentis confiitutis . Sit enim fis
phon A B , decidat aute aqua per B c,
itaep mouehitur iaxta angulum c B D,
mtelleSla linea B D produHa : ita<f ne
diuidatur aqua per fis a,
phonem,eadeuelocitas ,
te feretur: quare longe A
uelocius,quam per indi
nationem A B , c? ideo
quam per riuum.Sed de ^
hoc inferius. Hoc nunc
/
k
fatis conflare dehet, aquam libera moueri folum iuxta inia
petum . Impetus autem duplexiex impulfu priore, qui utos
lentus tfl,attf ideo breui ceffat: & naturalis,qui exanguia
inclrnationis habetur . SitigituraquaexAdecidens,uentu Motus a-
ra in c. dico quod maximo impetu peraeniet per A E G C per u-
aqualem inclinationem: quia enim ft decidat in S,conftitui anca ne
tur in cequilibrio : cx B Kc non monebitur , nifi ex impetu Jq cifjjmns,
acquifito, que confiat breui defmere,quoniam non naturas
lis tp,cs- illius cavfa iam ceffat:atper D E F G H, proximior
efi motui per AB C, quam fit per AE G C:!giturmotus per '
D E F G H tardior efi, quam per A E G c. igitur per AEG C
omnium efi uelocifsimus,quomam linea A C breuifsima efi
earum , qua funt ex Ainc, quoniam reda : altitudo uerb
eadem. Conflat etiam,quod uelocifsimus motus efi,quifit
ex maiore altitudine in aquali fpacio , aut aquali altttudis
tte in minore fpacio.Ec itkbaqua quStv per leniora loca de
fluit^
6 ^ DE I(.ER.VM VARIETATE,
fluit , licet minore jirepitu , uelocius lahiiur: c <]uee ueloa
citis UbituTy maiore etiam copia exit,cr inundat agros. At
quaetiamnon fuperat loca altiora adlihramentimyfilit
hera fuerit, nift ctim uel magno impetu delata efl ad locum
ipftm: tunc enimrefilit ueltit lapis ,fednon adeo euident
termel ctim fuperficies fuprema fuperauerit margines, tunc
tnit» quod fuperat,effundiiur. Aqua etiam,quee per coea
mmo lutim fluit, tardius fertur, tim oh inaqualiratem,
tum oh permixtionem: o qua per arenam,quam per faxa,
uelocius : uelocifsime autem per tabulata cr pauimentaua
deoep talia conjlruere folent, qui Uberius uti beneficio pus
hlico uolunt. Confiat etiam decliuem ftphonem quanto bre
uior fuerit, plus efferre aqua : nam ctim effufa fuerit, & fi
lentius feratur , efl pojfefforis agri: hic enim cafus celer, aa
quam copiofiorem etiam liberam fecum trahit, ty hoc quo
niam eam qua fuccedit, haud impedit. Duo igiturpracia
pua adhuc fuperfunt ,fcilicet quonam paHa cafus altior,
aqua ftccedentis curfumpofsit adiuuare :namnifi aditta
uaret,rahilprodeffetadhauriendam copiofiorem aquam.
Et ut doceamus, an aqua partes aquahter moueantur,dia
co qua in fiperfcieyiy qua in imo. Nam quod dicit Prona
tinus , aquas efluuijs alsioribus ac uelocioribus deduelas.
Aqua inua maaoreuiinfluere,hauddiibiumeffe arbitror. PrmiimU
fis quiefees gitiir jlatuamus , aquam quiefccntem rotunditatem in fua
cur lotuda perfeie habere fecundu altitudtnem,uelutinurceisappaa
in fupcifi- ret,noniuxtatotimterraambitii,m,quandoquidemillae-
«c. tiam in integris regionibus non fentiatur ,fed iuxta altitus
dinem uafis,ft tamen uas non tmpleatur,planani habet fua
perfeiem: ne igitur partes in margine a frendere cogantur
ut eff{uant,fujlinent mediam: qua eouftp non diffluit, do-
nec altitudinis habita ratione modum rotunditatis non exa
cedat.
L I B E S. i.
rtiat. C&m uero mouetur, tantum filum minet rotundit^
t fiquantim latitudinis fiu longitudinis , in comparatione
ad totam terram Si uerb leme fluat, mediam ratione oba
tinthit inter quieta & qua uelocifnme mouetur.Semper aU
tem uentos Cf alia impedimenta
deduco . Moueri autem uelocius
aquam in imo quam in fimmo,af
gumemtm non efl, quod baculus
in imo fintiatur uehementius agi
atque abduci,ut in C quam in B:
na C longius ab hypomoehlto du
flat , ideo aequaliter fluere uide^
tur . Impetum itero adiuuare etia
in libera aqua ad trahendum eam
quae fubfiquitur ,hac comefiura
ajf
equimur: primum, quod aqua
quae per canales ejferumr , media linea effluunt inter linS
defienftis Cf reUd.Velut aqua per cande delata A B,dtbe»
rettoto impetu firuato effundi per B c, etfinullum habe*
ret impetum, per B D:
quod uidemus in aquis
qua a lateribus canaliu,
non ab ore,effunduntur:
igitur iuxta ratione me-
dia, feretur primum per
parte B E, inde eo magis
remouebitur A C,qa6 etia A BjCT ita ad infra uero F rei
ila ner aquidijiante B D. Almd.quhd aqua qua leniter fer
tur aqualis rftjicet per fixa feratur: qua autem cum Una
petu,faltt,t3-ma qualiter fertur : iuxtaVitgilianum illudi
Dulcis aqua filienttfttim tejlinguere riuo.
B Vetut*
^6 DM RSKVM VAMETATS,
Verum hac ojlendunt ^prioris impetu agi fuccedentem^
potius c^uam priore fuccedentU. Qj^amohrc dicendum efl^
aqualitermoueri imum a<jua c? Jupremu i iqualit
hus:<]uonid dum effunditur e canali^etiam uidentur partes
aqualiter ferri. Et etiam quia neceffe e(fct^ ut altior C7 hus
mdior apparcrety quod tamtn non contingit ytufiueldum
alueus inaqualis eji, ucl flante uento .Opid ergo ueiercSy
fapienter canales cum pautmento^uel tahuiato m aquis di*
Calix ic ri- Jirihuendis fabricarunt. Venti enim fi qua Jctppofsintob*
ttus uento effe.,folet c? prodeffe. Confiat ergo ubi uenti certi re^ant^
familiari aliquos plus accipere , aliquos minus lojtge quam debeant.
expolitus plurimum quoep referre^an aqua alatere riui^an ab ore fu
multum dif mdtur . Sed hac minora nf«r, quandcauidem referat
ferentis af- EromtnuSy h^erua atate^ Romanos adeo ofeitater aquaru
ferret in de ratione tra^ajfe , Ut dimidio aberrarent. Plurimum quoif
ducendi» refert^ ft perfjhtta quaplerunqi metallo confiaty aut tubis
fi^ilibuSyaut canali ligneo-.nam non ob materia dfjferuni^
fcd quia(utdixi)canalis haud claufus efl, uerum refpirat.
Educuntur tamen aqua plerun^ tubis aut f.jlulis , quonid
canalis aqua t-ffluemem fp^rgit, aut totam recipit, ut non
fithac diuifio, fcddtiduiaqucc . Ob Id igitur priuatonm
ufus e ffiulii O" tubh,non autem canaibus fumuntur. Mul
tum quo<p refert quomodo calix c(?fiore?«r,«r inquit fron
Idbro i. ttnMi.Circd collocandos quoip calices ohferuaii oportet,ut
adlineamordinentur ,nccaUerius inferior calix, alterius
Caftcllum, fuperior ponatur : ir, ferior pius trahit, ftperiormmus du*
Ipecu» j ri- cit,quiacurfusaquaab\nferiorerapitUT.Hc:ciile. Vtau*
nus, incile, Jem quid calix flflida,inciie, cafiellum, limenlp fmt intel*
feptum, ca- ligas:ft'undu'm,fifiulas effeueiuti fsphenes rc[undos,tubos
lix , fiftuia ir.f«i cauos,quales uinarijs uafis applicari folent ad uinum
^ttid. bauriendim^ Qyicquidautemfpatij inanis imus efi, per
• L i B 2 R. !#
aut umurn eguere folet^ dicitur limen • fuod
fkm uacuum j}i,peripfim limen redpjamr.ln filhilUca*
lices pom folebam^dicense Frontino ; m i^uorundam ftjiut
Ihy ne calices (^uidem pofiti jiieYunv.ha fiftulde ^foluta uos *
canturio- ut nqiimo Libuit Jaxamiiraui coartantur. Cas
itxighur.parseftfxtremapjluU.LiquhVipianus: Riiiuf, I.j.fT.cice:?»
efi locus per longitudine deprejfus^qub aqua decurrat: cui traord.acli*
nomen f/?, Specus aiitemjacus ejt ex quodefpi on.^, de li*
cituriinde fpetacula fmt dita. Incile autemjefl locus des uis.
prejjlis ad latus flim‘tnum:ex eo diciUs^qiiod incidatur in*
ctditur enim uel lapiSyUel terrdy unde primum aqua exflua
mine agi pof
sit. Septa fune qu^ad mciU opponutur^ aquiC
deriudd.t^compelie.idaueex flumine caufa/iue ea bgnea
funtjfme lapidea fiue ex alia qualibet materia^ad contineri
damjranfmiitendamip aquam excogitata . Haec ille adetf
clare ut expofitionenon indigeant . Cajleila eranty qua da
quam publicam exciphint^iu pOjica reddam. Senatufeort*
fulto cautum erat^tn Inquit FrontinuSyne aquam nifi ex cd
fiello duci permitteretur^ne rlui autfiflula puhl.caiaceraa
ren tur . Conftat enim impetu aqua facile dijfotihfiflula!^
qua ex metallo ( ut dixi ) conftabant : qiiamobrem necejfe
^it^utperjtflulas bicajlcllaaqua primum deducereiur^
cyexhisin priuatos ufus dijlribusretur . Xoannes BaptU
paAlbertus adi^cit a fepto fiugulis centenis cubkis^aut
caflellsm y aut fpecum interfiruendum , longuudine pe^
dii triginta JaciUidine uiginilyprofunditate fub ritio quina
decim , atep id duplici utilitate : altera , ut aqua fyncerioa
res profluant : reliqua j ut impetus pofit c? ^ugeriy o- ca-
kiberi : quo circa etiam pro faucibus fepti portum obija
city c cribrum aneum c? ualuas , ut fi quando adificium
fol-^^pftmfHcrie^ abfqste impedimento aqua pofsit refiaua
<S8 DE RERVM VARIETATE, *
rari.CdtXymodtm aqu<e fimdendse ex fluentis impetu, au
que exfiftulte qua twmat habitu, uariabit . Quo enim erit
aqua ex largo c? celeri fluento excepta,quo'ue erit uta du^
fta expeditiore, aiigebit modum,que fljluld ad libram atf
in direclum collocata feruabit. His uerbis declaratur, fi jiu
lam a calice prodire.Simtle fermi quod Frontinus inquit:
Jn quibufdacum calices legitima menfura fignati effcnt,
Jiatim ampliori moduli fiftula fubie&t fuerunt: unde acci
derat,ut aqua «on per legitimam fpatiam coercita, fed per
ieuesangufiiasexpreffa,facilelaxiorem inproximo ftflula
impleret. ideolp illud adhuc quoties fignatur calix,diligen:
tia adedendum efl, ut ftflula quoep proxima fpatia, quod
fenatufconfulto comprehenfum diximus, fignentur . Solea
hatfijiula duodecim digitorum longitudine no minor effle,
quod aqua ftc coerceatur : & quo logiorjeo aqua defluxus
impeditior redditur. Calix igitur uas efl,in quo aqua coUU
giturme uel defit, nec abundet, fi maius fit quam oporteat.
Caflelimn uerb, munimentum efl, quod hac omnia contie
net,ut nihil extra ipfim promineat,prater ftflulam.
Aqua quan Jdud edam animaduerfione dignum efl,aqua non flues
tu exp oftu- fc ^ rtifi humilior fit locus ad quem deflui: : and qui hcc dis
let ultra Ii- flcrimenincentenospedes^fexqidpedetnconflituebant: nos
Vellam. flra atate fubtiliore ratione, fed ad irrigandum fclilm ops
portuna, in fingula fpatia pedum D c , fotum poUk.-ni us
mmt.Sed tunc aquanetp falit,nec fatis refrigeratur . Pros
pterea alterum decentius,reUqutiin generalius. Sed (ut dis
xi ) in fiphonibus cr tubulis omnis differenda fatis facit:
quoniam licet locum in quem inP.iiun: humiliorem d fode
re, in canalibus & riuis non ita. Fronsinus, flphones ac fis
flitlas fub terra commodius collocari tradidit, quod neque
eeflu,nscgelu,ntccafibusadeo fubiacerent. Sed ut aditis
flitumm
t r B E R 1.
flitutum reuertar , tria adhuc fupcrcfje uidentur fiku dii
gna.Prinalra^cur aquee a lateribus etiam jlantium paludu
cffufcs per rimasjahulartm impeium fecvM afferam. Sei
cundum^cjiiomoio atpua qua effunditur decliuiore canali^
fed libeTO,cop!ofms effluere pofsk,fi non aliam fequentem
fecum trahat.Tertidm,qucd omnibus diffcUith cff an ah
itor a qua tardius moneatur ; nam ftc effle uidetur , quod oi
tnnia fltctnma ma^ajentius fluere uideantur. Primum fi
ne facile explicatur, cum aqua qua furfim efi, CS' d laterii
hus premat , ideolp etiam abfp alio curfu impetum faciat,
(s: impellat. T^elocitcr igitur aqua fertur per angufa forai
mma,iuxta proportione prementis aauee,ad eam qua proi
trudituT.Verim ex nodo, nodus oritur.nam uerifttnde non
e[l,premi a tota aqua: neque cniin proportio motus feruati
mdemr,c0.m ex usfe uinarto tam paruo nec pleno , adeo ce
leriterttinum effundatur: ut fi iuxta proportione multitiii
dinis totius aqua id fieret, neceffle effet impetum illum effle
tntdto maiorem, ac pene infuperahikm. Si uero non k tota
aqua comprefsio fiat,quaflw manet. Dicimus ita^p aquam
totam premi , cr ut premitur premere,fed non adeo uehei
mentertquid au premuntur partcs,s
3 ' ipfe premum-.qaami
obrem pars illa qua exit , k tota premitur, fed a remotiore
multo mmusiuehementer uero k proxima, nec etiam aquai
Itter ab a qualiter diflantibus,f'd uehementer ab ea qua in
direclq efi efflitcntis,ufque ad aduerfam ripam:parum uei
rbabea qua efi d lateribus, cr iuxta fhminis aut riui lcn~
gitudinem pofita : nec ab hac etiam aqualiter , fed ab ea
qua antecedit nullo modo : ab ea autem qua in fuperioi
re loco efi, uehemetuitls : ab ea edam qua in fuperiore loi
co,adbuc diuerfa ratione , fiquidemk proximiore plus , i
remotiore autem minus. Q^a etiam Ubero ex canali eft
B i funduur.
17* BS S.ER.VM VARIETATE,
^uafi cufpides in imtm concreti , totum lapidem integunt.
Primo intuitu adamantes uidentur adeo parui, fplendidi,
tr «1 acutum tendentes. Lapides hos ex terra coUis,iiaie mi
gra ef{, conaefcere,palam ejlmon in pumicofum primo la
f idem, fed cinerei coloris mollem, talcho haud ahfmlem,
fed minus fplendidum : talem enim pajsim inueniehamus,
concretum ex aqua fenftm jiillante,ac terra nigriore, cuius
tamen fola tenuior parS conireuerat: temporis autem trae
flu, a frigore clarior fuhjlantia ah imo latere exprimebat
tur, apparebant^ uelut fcintilU foht fplendentes, ex albo
lapide,frequentius ex nigro: fed adeo frequentes,ut ea part
te totus micare uideretur : qui perfediores funt,nontant
tum m Sole, fed etiam umbra lucem uihrant. At hi in Sot
lepofiti , mirum in modum radiant : ut fu iam abfolutam
CTyjiallum decore uincat . Dignus hic lapis efi,qui ob pdt
chritudinem perpetuo in menfa habeatur . Oculum enim
deleLiat , quod ex uarietate afpeftus rutilet: aduerfa parte
pumicofus ac nigrior effe incipit, ut conflet humorem clat
rum ex illa exprimi ; hucufque totus Ufis opacus eji ; cum
autem perfcitur pars una, cryflallum,fedtenuem,phafclt
liqp magnitudinem uix excedentem , fed perpetua coaiunt
clura latum , ac ex multis conflatum cufpidibus , frujlux
lislp ; altera nigrior, ac quafi igne exujla cr pumicofa. Vt
appareat primum illum lapidem, opacum c? leuiter fplent
didum, effe matrem cryflalli . ita<p & in alijs gemmts,ge3
neratio huic tam exquiftta proportione refpodebit , prater
paucarum, qua m ipfa terra gigni creduntur. Vfus autem
huius eryjlalli, non alius (meo iudicio )melior, quam ut rea
glus porticus , aut cubiculum eo mcruflaretur: nam cy lea
ms efljut adiunHus diu manere poffet , o- copia magna , ia
deof etiam preiiS itile, (y decor no exiguus,tot cufpidibus
LIBER. V, »7J
fmmhadiantihus : apparebant autem mptmieofolapidt
{ut ad eiui cryfialli generationem redeamyirme totforaa
rmna, es^tam magna^cptam erant eufpldes. Et quamuis nc
palmo infra collis fuperficiem generareaur cryjiallus hac,
ob paruitatem tamen Cf puritatemjulgoremdpfiulgari cry
jiallo melior i me exiftimatur. Generabatur autem (ut re»
or)ot frigus cum ea parte collis Boream refpiceret, o uen
torum uim, qua ibi maxima cr afsidua ejl/Parri amethya
pus ,meo iudieio , ex iam abfeluta cryPallo generabatur,
quoniam nullum lapidem illi annexum inueniebamus : fed
cufpidesipfas folas, easipmaximas,quafi feruatahumore
ac halttu terra in eum tranfiffent uaporemdicebat & quaa
dam frufra adhuc adharentia reliquis uidere , qua tingi
iam caperant. Idem fermi dum in Gallia effem, in onyche
obferuaui-.nam © ipfe 'efungofis lapidibus exoriri cerneba
tur:ai<p iti ettam rationrfui dixi')conpat,quoniamperexa
prcfskncm gemma generanturttenuis uerb earum fubpan
tia calore indiguit: hic dum agitjiccatshumor autem a fri
gore fogifKr
.
Ordine ergo quodam atcp multiplici , nobU
liores gemma generantur , in angupiorefpramine,denfioa
re matris fubpantia, ut magis attenuetur humor,quaftint
aqualis fn impuro^ per raram fubpantiam tranfeunte,gem
ma maculo fa cuadit. Sed ad ordine redeo. XVII I gemma
ej? faphirus, duritie & colore facilx ah alys dipinguitur
:
colos non fcmper adeP ; ft purus adfit cy fatur , nulla hilas
* rtor,nam cali ferent fpeciem refert.
Viamainhoc ordine e/i marina aqua , quid fpuma
maris f.mtlss pumicat plus crypallo^fed duritiem illiusncn
excedit , necp crcfcit ultra nucis pontica magniludinemtco
los candidus , ad ccerulcum modice inclinatus. Sed ob mtu
tatione quandam coloris^uibrat magis lumen , ideo^ adat
manti
»74- RIRVM VARItTATJ,
tnunti udultcrino confidendo aptior. Cthn igttur gemmat
rwn colores principales odo fmt , candida: fimt adamas,
tryfiallus , onychis prima fpedes^o’ aqua maris^fed h<e
non pura ,uerum adeandeum accedenies: puntceahyat
emthus.. aurea chryfolithus , ignea carhunculus^O- farda:
uirides fmaragdus , roptf ~:Ks:a;nc/d amethyjiusy
CGTuUa fapphirus:uaria iafpts,achates:onyx fcennda^rris
€oloryO' %ardomchus . Sunt C7 irides cgmei e turcidiorh
eryfialU , uiridihus gemmis: hi funt, quos fapeTius beriiics
uocari.fed non «eroi effc diximus.
Prater has ueras gemmas uulgares y funt pretioft Upis
des quidam , lapiMbuscp fimdesy inter quos nobdifima ejl
margarita^qUiC ex lapidibus cummhil fimde habeat^faede
ah ortmihus etU difiinguUuryfed eo diffidlius etia ab adul
terinis. Po.fiqiianTcorallus c ipfe mhil f-mile habet ex his,
quanatura confiant: nitet non multilmyOpacus una
dequaip ftbi /imilisQynudofut.Sucdnnm artraJlufefiucaa
runty O odoris iucunditaie dum fuffuur , ac mtore dignoa
fcitur . Bfi ex eo perfpicuum c? opacum, fed rarius, ut fit
potius uitiuyqukmdifcrimen,tredechn pondo gleba quana
doip pendere uifaefi. Coeruleus lapis.a PUr.iofapphirus uo
catur: uerha eius funt ultimo libro : Sapphirus enim,0' au»
reispHnSiis collucer, carulcceo^fipphin, rarolp cum pur»
pura:optimie apud Medos, nufquam tamen pellucida. Con
fiat, hacnojhteywn conuenire gtmmse, fed candeo lapia
di, quem etiam flellarem quidam uocarunnquod fit ex hoc
genere, qui aureis guttis,quafi flellis fit infignis fertur,inaa
nes timores ab infantibus depellere yfufpenfus , atque cria
fpos reddere capillos. Vervun qua fapphiro tribuuntur ab
aniiquis,huicconuirMmt:qudndoquide opacus eftfapphu
rus. Arabicagemmafebori fimillima efi,feddurtti< dif»
l I B I R V. 175
fert : ha iua certh notis haud indigent , aim nihil illis fit
fimile. Garatronius sripfe tupelts capreoli adeo fimdis fit
ut mhil fimiims pofsit fingiydefcriptione no indigetihoe /ba
lo differt a jiellari,que m aceto natare diximus,<juod jlelUa
ris rariore fuhjiantia^ae jlellis undequatp confiaticu garat
tronius macutofus fit, non jiellatus. Color etiam m jiellari
dilutior, a- cinereo proximus. Pfeuiopalum alias defcris
pfimus . Sunt qui chairatem ejfe uelmt:
/hi Tu iiwi V ii ft^ ii-^ n i j ith a i t i 4> <ii <trrgit fu tii fc t lt j jii ui iii
liU ^rrJ^tf/il^r-ahaMaimi il l i ^rnliinllf piuryia , yiiW
htrcru ViP^“ tAsIf
^st t. Satis conflat, hunc lapidem ef,
fe exfufcc album, atq durilie cryflalto inferiorem. MoU
lior enim gemmarum topas^ius efi , pofl cryfiallus, qui mea
dius efi inter gemmam cr lapidem: nam topazius nobilitas
te /oliim ac decore , non duritie gemma nomen promeruit,
Durifsima utro omnium efi adamas, pd fi fapphirus pera
fpicua,inde carbunculus, S3- inter hos pyropi, granatilp:
pofi achates c farda , inde onyx Carchedonia , pofi fmaa
ragdus, qua a eryfiallo,uel miainuim difiat. Chryfoliihus
carbunculo proxiinui , uelut ametbyfiusfmaragdo, cy taa
men durior orientali: Perumo par ferme :marmam aquam
iam diximus , & ipfam cryfiallo parem: hyacinthus farda
fimilis, iafpis Indica onychiopaca aqualis : cateta fplena
dida,onyx fecunda & tricclor,ferm'e pares inter fe,<y pofi
chryfoiithim. Prafsius quoque fimilis efi pracedentibus.
Dubitabit autem aliquis circa gemmarum generationem
iam diftam , quomodo 'e fpongiofo lapide fiant, cum iam
fmaragdus ex iafpide ,berilius ex ophite, carbunculus
exbalafio ; unde quidam' ehtn palatium uocant , oriatur f
Confiat
iy6 D£ RERVM VARIETATE,
Conflat enimhos lapides manere ^nec pumteofos fiert.
Iterum non m fcir ita unus ex altero oritur , ut utre nafeat
fwr ex illo : fed dum fitgemma^ matrix manetyperfe^la txa
arefciv.tn quihufdam^ciim duo oriantur ex uno^ uideturua
num ex altero oriri uelut enim tn Uquorihus^pars qua lona
gius diffluit^puriorejiiitaepumicojo lapide lafpisyO-fma
^duSyat iafpis opacus c? uilis, acquafi fedes, nen autem
^gdi:cum autemneceffariumh ita
^ t,Jerp^tes no^t^atuor
'^l^f'cdreant
tamen ge7nm^kwr}^z:)‘fifter^ dua
riore nafcuntur , lapidis uicem fucent pds
mcofa . Et rurfus adnata gemma gemmee^ uilior redditur
iUa^ cuiadnajiitur^fednon adeo pumico fa euadit. Gemi
martm etiam eiufdem fpeciei magna uarierasefi in duris
tie^ ut ex una in aliam fpeciem tranftre uideanturydtq; id lo
aorinn caufa contingit : uel etiam partium Atione, uduti
in opaca onyche pars nigra durior efl ctxruica. In ea etiam
gemma ^qUiC pro onyche opaca habetury ac mcclore^plu
res infunt colores , du'>bus aut tribus perjape ^fed artifices
folum congruentes prafeindunt
:
ncc piures tribus^quoma
uifus multiiudine confunditur yCr in annulo nimis extube*
rat. Jn qutbufda colores replicantur biniytemitieyatip hl fo
lUuere onyches aut tricoloreSyTeliqui incerti generis funt.
Caufa autem multitudinis colorumyordinem m ma*
gnitudineferuantiumy in fine alterius
operti explicata efl.
L A P U
L I B F. R V. trr
lapidvm miracvla.
C A P V T XIX.
IXIMVS dias tfje (ria hyacinthorum, Hyacintts
gmcTa,imb s^uatuot. Optmuquodcar^ rum generi
huncklo, ad unguem fi aeri exponatur fi, quatuor.
mile eji . Chryjviithsum, quod uulgati
ejiyatque pulchrum , aureo colote fplen*
dsns.bjz auicm horum & priorum maxima copia . Sed o»
ptimi, uix lentis aut rari fuperant magnitudinem . Sara
dicma ,'qu 'od Parda fimile, colore fangumeo, fed croa
ceo cr turbulento. Hyacinthorum emm omnes fpecies
inter aureum colorem & croceum pofitaejl. Quanquant
{ut dixOgenus primtlm dum perfpicitur in airejit cj rul>ij‘
eundum, & clarum , ut carbunculus. Sunt qui exijiiment,
genus id quod ex Hifpqj^a aduehitur,ejjehmcaff ine,ue(
etiam ipfummet ; de quo non laboro , cum foliim de Om
rientalibus fermonem hic mjiitttsrim. Omnia tamen hae
genera' cogno/co ,& illorum apud nos maxima copia eji.
Primi uero etiam incredibilis . Qjsartum genus quod aa
queum ejfe dixeruns, &ualde diluti coloris , non agnofeoz
aureum tamen d^ip/um colorem referre, necejfarium eji.
Dijferunt tres prima fpecies {feu genera dicas) hoc modot
ut prima tcrlia ad unguem opponatur t direblo , fecunda. •
quafi imdia fit.Sardicus enim hyacinthut annulo iticlufus,
aut fuppofna brailea metallica , rubet cyfolendet adeb,ut
carbiinculus a udgo pofsit exijlimari . idem perlujlratut
dum aeri exponit!ir,atireus uidetiir , dihuilp eoioris, exnia
hil ad carbunculum attinet. Sed tyturhdfntus quaji
fardajul dixi)unde nomen traxit, perfimilis. Primi generit
Hero hyacinthus, qui & carbunculum imitatur, huic oppot
M nitur:
»7? DE RSRVM VAMSTATt,
nitttr:fiqu>dem indufus annulo , <3ti! fupcr brdfled, dureus
Hyitinthi Ki(ftmr,cr quafi turbulentus fi tseri opponatur , rubens &
mutatio- carbunculo fimilis.Jn fele hir pofiius,obfcurusreddiittr&
tics. inaereclaro-.fedintenebrismediocnbusfplendet. Super
ignem autem pofutis rubefcit,ut carbunculus,ftilp puleber
riinus. Nec ab oppofita luce ,fcda calore:quentam fuper
carbonem cineris flos erat, ut ignis non utderetur. Confin»
git cy fuper ferrum calidum non cadens. Hac igitur omnia
tum fuppofuerimuSyipia conflanti experimento deprekena
di , liceat horum tum aliorum qua ad hac confequuntur,
rationem reddere. Cum enim m luce obfcureiur,iilem'ep co^
tingat m candela radqs Solis expofita.neceffeefl id fleri ob
imbecillitatem proprtj Itminis , quod ab externo difsipaw
Hur. Rurfus esim a uehementi calore rubicundior CT fplent
didiorflat ,necelfe eflhumidumhabere denfum : ermuU
Hyacinthi tum etiam ob id patt Sit i^tur itamonne ergo in ferer.itcte
ptxfagiu in matabitur,obfcurior et flet ac turbidusfin nubilcfoa:r' er
tcpcftate. imnunente tempeflate,Tubens ac uelut fplendida pruina-Is
Hyacinthi dem fuper laborantes gratu morbo ,praferiim peflilenti,
iamoibit quoniampatibilis fit,colorem amittet . Quoniam ueriot
pwfagin. mne quod mutatur, mutat: praferiim fl imbecdlior flt natu
ra qua mutatur ,neceffe e flhyacinthum laborantibus pes
fle prodejfetty non correptos, ab illa tueri. Manifeflum efl
aKtem,qiibd neip femper.ne^ omnis, nesp in omni . T alia
enim funt amuleta. Grauifsima efl ferme gemmarum Jhyas
einthus rubeus: oh id etiam humda uaidc. Adamas utro,
lexifsima cr flcca. Sapphirus ciim grauifsimus flt, nem tas
tnen facile patitur . Pati igitur hicmida er crajfa flccis mas
gis atque tenuibus neceffetfl.Sapphirus igitur propter den
Annuiy f al fltatem gTaiiU,ob humidum pingue hyaiinthus. Ctlmcrs
«he». 90 facultas non daretur annutim faciendi eunt hyaems
the
l 1 B B R V,
tho trdgno^fix exteriur^totidm interius , p^rJ & magtiitu
Jine fnteruallo coUocauimuSy mird pulchritudine ad ea
fta diximus.
Jn Bmafa Phcenicia urbe j lapis erat maximus ah imo Lapis Ram-*
rotundus i^^Jenffmfajhgiatus^propemodum ad coni figiis raliter
ram^niger yiii cuius fupcrjicie quadam figura naturaliter giatur,
eminebant, oh id Solis lapidem e{Je, atq^ iliius tmaginem ue
ram^oh idcp in maxima ueneraticnc nc folum apud easgen
teSjfed etiam titcinos fatrapas. lababant etiamjapidem
hunc e calo decidiJJe^Ht illius ueneraiionem augerent.
Jd rnmus minm uideri debet: fi lapidis etus^quem apUd Lapis nama
GidielmumCafanasimBifuntinv^mmedicu^amicuinnoz xauarias re
frum.hifiorid referam. Brat hic coloribus femigmo p4z rum imagi-
learicp ohfcuro dijlinSluSy capulienjis magnitudine ; in quo nesiefeics*
palearis colos quaft depldus yuarias imagines adunguem
referebat.rnter reliqua literas G ac C, qua normnis praa
norrmiseius mitiaitu ferra^ gladius latiore ferro, delphin,
otor,omwa<p ahfoluta yqtia lotum lapidem penetrabant.
Hic fi aliquanti fper durior, fuifjet ob rarirateniy ut
celebraretur : fedeum facile ferro cederet, nec nueret, non
tanttpnec^fuit.
Alium apud eundem uidimus lapidem fe corncclorum Gemmala-'
genere, ciceris magtutudine y quem omnino gemmam effe pidi cireS-
conflabat fed in medio lapdhm alh-.im ac uidgarem,lentis aata.
^lagnitiidme CQntmehdt.Pro aleiiorio ucndiderant-.at epo
reoTyintra cauitatemfuiffe hanc fordltlcm . Vix enim ai»
duci qHcam,utu}sia pro ulrtutlbus effe^ar.i , Ft Htfernper
fit,gemm;£molHorshus fempeT,atcp impurioribus lapidi»
businnafcunu{r,ita contingit ut adnafcattir. Lapi* aqni
ReferiBoeskius,inFaflarceScotica,lap':demcauim, marini dul
exterius fpongiafimile, per quem aqua marina excos ce xcides,
M i lata
>8o DE R.ERVM VAR.IITATE
luta dulcefcit. Oportet autem falis effc denfim o-infipr
dum,nam mora parf exufia refecatur^atf id arcera, C
giUa feri poffe decUrauimus.
l,af M icfo- In Atholia qtioip coronam effelapidum ingentium,
nans, percufsi ut as refonant(eP nero Atholia,Scotia regiofto
fonat autem as,tpiiacauumint\is,ob id plumbum o-aua
nm non refonant. At ne^p pumex refonat, licet cauus- Cur
igitur cpuadam refonant,<piadam non.^cr metalla quadam
magis quam lapidesfty lutum nihilprope:' & lapidumples
ri^,tamen plufquam metaUafcr inter metalla cuprumfMa
Sonoru dif nifcflum e jl autem, fonum feri aere uehementcr percvjfo:
fetcnti*. qui f exilis ft , fonum reddit acutum : f crajf.a , grauem.
Qyacuncp igitar mollia funt , fonum uehe: :emei.: reddes
re nequeunt,ut lutum : netp f unum tantum corpus u- ram
fit, quoniam aer non colliditur:fed ex uno, ut in f jih arulis,
qua k machinis impelluntur, Jtridorireuis
.
Q>ioci f dura
fint corpora, fed inama,rehoant : pumex autem non rehos
at,qitoniam tener efi.Bthac qua caua funt cs dura , rtfos
nant-.qubd f cauitatesfnt exigua, fukfmiia uero durifsis
ma,ut in eupro,refon3t diutius ; cr eb magis cum forma ea
funt, ut aer collidatur ; fapiusif repercutiatur , ut in nolis.
Qjjin^ igitur cum fnt differentia percufsionum , totidem
erunt in fonis.Aumm ergo cr plumbum no refonant, quia
mollia funt & folidifsimaias cr ferrum pluri>num,quia du
ra,erporis(ut Graci tiocant)piena. Qjia uero caua intus
Vo tcs iit funt,aUenum fonum non admittunt, iifiar ojtia duplicata,
no audi- quoniam per tot intermedia fonus abrumpitur. Similiter
antui. reclafonos ferri,hoc argumento ccgnouimus, quod tubici
nesqiii fuperarce pulfantes clarifsime m campo exaudiuns
tur-.imo flante uente procul & in ambitu duitatis, a latere
areis, cr prope ualde,no OMdiuntur.Jtaqp eius miraculi quid
M
l I B E R V. ’ |8(
in Cari^a,Siluriaproimciit regione Scotia accidit, rado Saxum fui-
nent reddere poffitmm: ibi enim {ut Boetius refert') faxu dum.
eji, in cmm imo, etiam fi exoneretur machina ignea, exaU
tera pane non exauditur. Cum enim folidam fuerit o- fiir^
diitii,fonus haud permeat : refleditur uerb ad aquales ant
gulos, ut exAinB,cr tum propter obliquitate, tum oban^
gulum , tum quia non bene furfum uox
fertur , tum ob obtufitatem ,fonus non
exauditur . fdide in fidibus,lmtetem lat ^
neumfacityiit obfurdefcat lyra,feu or^
ganum.Curigiturnola{tametfiparergafuhocquafitu) Nols cut
pendularefonant ,folo fuper flantes non multum neipproz pendentes
cubCaufa efl,quod dum pendent , refiltunt nola adpariez refonant,
tes,unde tremit, inde deorfum fonus fertur.
Sed ad hifioriam reuertor. Jn Argadia Scotia regione,
referunt lapidem effe, qui diutius manens fuperflramenta. Lapis ignS
fponte ignem accendat. Id certe miraculo pr 0 ximtm,finul accendens
la alta uis adhibeatur.na tx himore , ueluti in calce ignis,
accertditur-.hoc autem rutturafteti potejl,qttod^ah arte com
tingit. Sed in lapide duro ergratd hoc fieri , difficillimum
utdetur,(S‘ miraculo proxmius.^
Lapidem habeo etiam alium Jm Scotia itluentum,quem
loannes Khoanus medicus dedit , pentacrinu , fed alterius Pentacri-
forma ammnb ab eo,quem m libris de Subtilitate dejerh aas Iapis
pfimus,efl,Ejieaimomnivbfi.gtra cripta, quales in facris alius.
adibus fieri [olet phtnacula : rotunda enim in ambitu funt,
«r fenfim infaftigium afcenientta ccardantar. Igitur lai
pii hic magmtudsne oui gallina parui efl,m imo planus,nis
ft quod w medio quafi ^feiffus pediculus cernitur: at<p ab
eo,taaquam nodo,quHup prodeunt limbi , aquis fpatijs dia
fimSi,q»i plana fuperfitu,mftitanm more dittidunt. Sunt
lS8 DE RERVM VARIETATE,
tratifu in mthfi repurgetur, faccharu:ft aqua immifceatutr,
tempore exiguo tranjit in acetum : fi fecem auferant, fit uit
ment:germni ac teneriora folia condiantur.fuccut uiridii
foliorum calefafioru fuper uulnera recentia pofiius, ea ce,
lefiter fanat : fuccus radicic,parciumf propinquarum cdm
germinat, cii fucco ahfynthij mixtus, fanat morfus uermiii
uenermorutfolia eadem,materiaprahtnt coficienda char
ta,qua ad pifturam o facrificiauiuntur. Contexunt a- ex
flo eius arhujii uejles, calceos funeos,funes, cr jlramtr.eos
le^lostferme enim illud commune efi filis, ut peBinatm dia
ttifajdonea reddant tenuih. telis: quod reliquum eji,crafa
' fiorihus funibus aut fhagula ; aculei uerb fpinarum adeo
robu[ti,ut uelut ferru traijctant tabulas: atq, his funt
,
tiou
ueluti acu,fed tratello prius corio,aut panno, inde immifi
fo filo. Itaq confiat ftanc plantam pofl coccum effeutilifi
fima,&plMribusufibusaccSmoda!a. Sunto- ibi aha plana
Eius aibos. ta mirabiles,mter quas Eius arbos(ut referunt) folio cabi
to longiore, ftmilhmo tamen nuci,cuius flos candidus acui
ridis tanti habetur, ut non fme regis licentia decerpi pofsil,
Aiolus. alias capitale efl.AioliM uer6,roft flore habet fimilermara
hos o ipfa magna,ut eius flos fubalbidus,fprma cardis,oa
dor rnalhdi^um o huic,feu ob odoris fuauiiate ,feu quia
cordi conferat, cuius figura refert. Qparunq aut arbores
odorata funt, falutares umbras habent, ut laurus, iunipea
rus, medica malus ; qua uero falutares umbras habet, funt
Hflbus. (tiamodorata,uthohus apud Indos: nam germina eius ae
qua bene olentem adunt, quo fit ut eadem lafsitudmes toU
lattitaq qua male olet,noxia umbra funt : qua aut noxia,
fUrunq male olent. Videtur enim immenfa frigiditas fola
thtffe poffe, maxime cale fallis corporibus : qua autem per
fn jft efl frigiditas ^ eoncollione optima caret: qua autem
LIBER. VI. 185»
eum foliorum ndfsitUc frequentia, non ita : no efl etiam
par ratio de muro,nam netp inaqualitav.fteri enim non po»
tefi,ut qui calorem O' frigus fmul patiatur , magno morbi
peric^ilo nonfe fuhijciat . Porro ut ad Mexicas arbores ret
deam, genus efirofe,quie coloribus multis uariatur,at
quamq inficit. Et quee purpurea efl, tarde mcalefcit. Sunt
cr alia innumera differentia,prafertim bene olentiu. PaU
marum quof tot fura genera, ut non una arbor cenfeatur, Palm».
fed quadam ligno maxime probantur -• nam haflis conficit
endis adeo funt idonea, ut abfp ferro feriant acriter , nec
tamen frangantur, aut fle&tnturtquauerh nigra funtjpul
chritudine praflant. Porro colorTs caufa efl exuflio , durit
tiei foliditas ex humido tenui , bene concoEo : quid enim
prohibet,cum ferrum quod ducitur & liquefcit, tam uehca
menter feriat,diutdat<p ,utis- ligna idem non pofsinte Sed
er offa, & lapides huic ufui apta fum: fed ferrum, non dut
titie,fed tenacitate praflat.
Efl ibi aueltanarum genus oblongim aclhiatum,tx AutUan»
quo optimum efficiunt uinum , «3- quod haud inebriat. MsxUana,
Videtur aliquid commune habere cum palma , er quod m
racemis fiuEum ferat, c? quod non fruEificet finemat
fculo : non crefcitnifi ealidifsimis regionibus , ob id tranf»
ferri nequit.
In Hifpanaquop infula ,hatata folio eflthcdera ,raa Batataia:.
dix admodum utilis fegetis loco, quam referunt fimile tore dia.
ta ex amygdalis er faccharo: crefcit altitudine erithrodaa
ni.In uniiierftm alimenta alia ex ammalibus,alia ex femie
nihus.alia exfrtiEibus , alia ex plantis ipfu , alia uerb ex
radicibus: nec plura effe pojfunt. Ex animalibus fatis f at
cere non pojfunt : fruEus plantalp fobdum alimentum
praflare nequeunt ; igitur fi feminum prouenius fnflret
mr,flet
»^0 DE RERVM VARIETATE,
iur,fleriluas ft^uitur , fljtim , itidt lues o- eludes maxinsx
humaai generis . Solum igitur pro femmihus rudices huic
malo fuccurrere poffunt : uerum cum in nopris regiombws
terra frigidior ftt,quam ut plane radices concoqui pafsint^
genus quoddam eft deligendum ( transferendump femen,
aut radicum germina certo annorum circuitu ) quod calii
dum fit egregie atque humidum ,iirping:it oleo refertum,
underapie <3- carocteenonfatisfaciuni: hx enimterrexfU
ht niitUs aquex. Habent prxterea tn Peru, genus aliud pjs
nis ocam uocatim sr quinui,quod femen efl orizie magni,
tttdine, at queideb melius quam radix. Ineadem quo<p iiu
fula jfrudus ep omnium qui edi pofsint prxpantifsimus:
riotilaia, pineam Hifpani,aformxfimiiitudine: lr.di,bcr.iama ,feu
feu hyay»- hyayama tutedue cuius genere efi,qux uoeaturhyayagua,
mu. £j} enim forma pulcherrimus , guftu mcuniifxmus,odort
fuauifsimuSyUt ex quinque fenfibus tres in eo maxime dele,
dentur. Oritur ex planta fpinofi , referi f pintam figura,
fed m fummo uertice germen afpenim
,
W.j caudicis quafi
inflar pronunet , nonfecus ac e pyris quibufJam : uidimus
foUum cum pediculoi colore mali medici efl , dum acerbat
eft,(ff dum maturuerit, pari tempore referens odore coio,
l»fi 5 adeo'^ ualido ,ut unus ex his cubicidnm totum reda,
here faciat. Cortex ui pineis inxqtulisc inutilis, fed ta,
men non ut pineis aperitur, uentm alio modo fruftusipfe
mundatur, atep Muiditur, magnitudo qualis medicis ma*
lu,peponibusip : odoruero etfi cotonea jimtlii fit , gr.-itiot
tamen, quod adulterinus ac mixtus fragrantia iiaria uidea
turifucco abundat,carotp aqualis efl atque fohda , plani*
(ut dixi ) fpinofa, folio ampla: itmeuiq: fru^ui caulis fuut
fubi^citurimaturefcit autem fpacio menftum decem : qubi
fimte maturitatem pracidatwr,pUtua ipfa nulli ufui prae,
ter quam
t I Bi R V J, 1^1
Ur <}uim impinguandie tmtt utilis tfl . Caulis ^ui fupra
fruilim efl,cletra^ius, plantatus^, genus fuum remuaufo
lia uero firmliacarduOyfed longwra,tenu:ora^, Non fert
«atur ultra (jumdecim dies, (3' dtm editur, pyri mufcati
fpeciem refert : fufeitat appetentiam extmHam : idem tam
tnenfaporem Htn: ingratum reddu,cr bilem gignere credit
turtadcQ rahil in humanis abfolutum efl : multa funt illius
genera acida, acerba, alterius^ faporis,uelut etiam in pyt
riSyalijslp fruSibus ,califoli'(p uarietate C 3 fpecie diuerfa,
tum ipfarum plantarum cultu.habet crfila uelut cardi ait
bi,ob iptte dentibus nocet. Et ne^ue aqua epota poji ipfua
fapit , adeo ut hydropicos abflerrendo 'a potu iuuarepoft
fet.Ex his etiam hyayagua,alba intus ac umofa,fed fapot
ris eji acerbioris-.boniama dulcis cripfa alba,fed aliquant
tulum ftiippee refert imaginem : ambtt etiam hee rotundiot
res : hyayama uero oblongior, lutei coloris,mtus fubobfcu
ruatque hiec omnium prejlantifsima.tiufiici operam mat
xme fruBus hic fentire uidetur, quando agrejies cultis Ion
ge funt inferioreSyimmaturee decerpta quandotp uftpinHi
fpamam transferuntur : attamen aim in propria arbore
non maturuerint
,
gratia maiorem partem amittunt. Gert
mina translata quotp corrupta funt. Hac Quiedus,dignus
cui Jides habeatur. Bffe uero humidit in hoc fruBu tenue,
tum pingue, tum aquetm,oflendit copia fucci, fragrans Ot
dor,breuisuita:Btircefcitemmcitbi quaautemoleumfea Ca4ti
runt,feumhaccis,feuin tuberculis, uelut tumoribus cet «m,
dris,qua oleo copiofa redundant , non putrefcunt,ut alias
ofienfum eji. Ex hoc quotp perfpicuum eji,oleum m refit
nam tranfire temporis traHu.ut refma oleum quoddam ter
refiriut fitrhinc fit, ut refma oleo diluatur: mifeetur enim,
quoniam eiufdem eji natura , i? mixta diffunditur , amiu
tit^
tji SE REB.VM VARISTATEj
tit<f lentoreoj. Varietatem foli plurimum afferre diuerfis
tatis,tum fpecies uariasjhh eodem genere eotlocatat,dtdt
docuimut. Sunc uerb omnia communia ejfe uidetitur^ai
deo iadulhia cim bona quadam fortma nojtro feculo a f
Hyrea- tareuidetUT. Myxa^nec auiitu olim cognita antiquis , iam
nunc in Italia uicinisf regionibus colliguntur , ut recentia
deguflare liceat. Arbor ejl,ut Matthiolus refert, pruno
mitis , aliquanto minor . cortice trunci fuhalhido , ramoi
rumautem fubuiridi , folio rotundo,fiTmocp ,fruBus mi»
nor pruno, uirtdis,fufcus<p cum maturuerit , offa triangui
U.gulius dulcis, fed adeo lentus , ut uifcutn guflaffe uiiea
rer,nec ab re forfanireferimt enim,m oriente ex his/ruftU
tus optimum uifcum confici.
Huius memoria qulppiam non mutile reuocauit in mffl
*jkes. tem,fcilicetTibesdefcriptionem: quoniaisfruUus medish
me commodif
simus eji, cuius loco utimur incerto frutice
frulhm in umbella ferente.Itaip Petrus Bellonius , qui ea
plantam uidit in Libano, hxc habet : Ribes fub niuibui in
uerticemontis oritur, folio oxylapathi ,fed rotudiore ma-
i»recp:baccasfert i fmu medio rubras, ut i« lauro Alexant
drma,hippogloffo , rufcolp ccnfpidmus . Ita<p liquet utros
h uius ietatis,diligentia antiquioribus,at<p indicio haud cce
dereiperitia uerb rerum, quie teporis auxilio parta efi ,fu3
periores effeiingenio, fimtles . Sed ciim necp magm uiri arx
sibus operam ipft dent , nec dantibus auxiLentur , hoc ipfo
maiorum tetate no fera inferior efl. Reduxit hoc in mentem
iocella: in» quod uidiDiepee,dum effem in Gaiiia,rocellcm (ea planta
gBitudo mi humili ex arbufiorum genere, folio angufio ac tenui, quaft
la & quii, uitis, fpmofa,baccam ferens, quee cum maturefcit, uiridis
£7 fubflaua efl,rotunda admodum,magmtudme lupini, gts
[iu ex dulci aflringente ) in arbufcuia cuafiffe , fruHu uerb
ferebat
L r B E R V r, ij)|
ferchdt cerafi magnitudine. Bt tamen Lhubij regione tata
frigidam tncolut, ut uuce nulla arte proucnidt.Sed fruBud
magnitudmem ttS' itieunditatem cutii ipfa arbore erefcere,
parefi: meiitis enim concoquitur in crajjo trunco humor,
quam exili. Itaip cum ramofa ejjet atf frondofa,circundu Auicul* in
xerant ilii rete, atque ita auiculas in ea pulchro fpeHaculo atb ore nui
nutriebant: neque for fan facile fuifjet aliam huic arborem trit 5.
ptrfimilem inuenire (3' adeo accotnodMtam.Prouenit enim
hac piata in frigidis regionibus , ideclp plurima in Gallia,
efslp uircns,faluhris,0' grata uifui.
Vidimus & Diepa piperis genus quoddamex India pipet aattd
allatum, muccofum eypmgueualde ,m uaginulis contens pophago-
tum, qua nigra erant-.cum ipfum piper,colcre effet ferruz rum.
gmro,Cr maius noliro quod ex oriente defertur . Itarp cum
plurimum habeat humidi conccili : gratius efi ueniricula
iecorilp ; cr maxime,quod faporis fu mitioris, er longo pi»
petifimtli.
Aderat ibi& herba , quam Cretica diptamu effe affra Diptamj ge
mahant, folijs lanugine quada obfitis,paruis , odore fapos nus.
relp acuto, nec inmcundo.-flos cceruleus uidebaiur: nam co
lorem,ob ficcitatem non fatis ajfequi poteram ; referebant
etiam non deeffe femen : itdip longe aliud ab illo Viofeoru
dis effe uidebaturfmo cr Virgtlij. Acrimonia uero quee illi
tnefl,inefl (3 multis alijsplantis qurein Creta, uel alijs cali
dioribus regionibus nafeiitur, maxime autem in montibus:
iielut origano (3 hyjfopo : atrp adeo magna,ut alterius cua
iufdam generis effe uideantur.quemadmodu expertus fum
apud Gulielmum Caulium,prafelium hiontium AllobrSa
^um,qui mthi hac ofiendit,dedit^.
Efi etiam Lutetia fabinagenusfutetiamBellonius rea Sabini:
fert ) qitani quidam bruton effe uolunt: fimillmaefi eua
U ^effoi
194« Di KERVM VAKliTATE,
prtfjo^ut ulx ah ea difiingut queat ^fed haccam fert difst
miUm^odoratam tamen ac nigriorem^ folia faluiam olenti
unde ferunt^ Tartaros fpargere pulueremfupcr cihos.Vo
eant oh id quidam uit^e arborem , uel qTu in convgnatioe
nihus nullum uttium lignum hoc fentiat-.ea^t^ Turcec utun»
tur. Bxhocautemcedrigenere ^ferme ejtca planta apud
Cedrus Cu Jndos occidentales Cumana prouinct^^cuius tabulis fi nas
Bianica. ues conficiamur ^non fentiunt teyedincm^nultm illhegiOi
mgens : fi arca^ qua reponutur^omnia hene olent: quod
uero mirum diftuefi , edulia tantutn amarioris comraa
Piant* o- huntjUteful ingrata reddantur. Vt uero regionum uaries
mne* Ipon tate ^quee fpecie conuenvunt^diucrfa effe mdentur-Ma fpon
teproueni- teomnes planta qiiihufdam locis proucniunt^ uelutinAt
unt certis tholia Scotia regione iuxta Ludnitum , ager hordeum
locis. ahfque femine producit :0‘tamentrhicuintranfit in filU
ginem: quod huic non conueniat^ilH conueniat.l^^eque hoc
duhiim eft : uldemus enim tot herbas agris uomere pro»
fcifsis emmpere^u! femine nullo nata aiu pofsmt . Nec us
nius magis ratio quam alierius^ut antiqui credidtruntyfed
perfe^liores pluribus indigent : neque enim fola terra aut
Sole opus eft ^fed mixtione atque putri dtne quadam.Cum
enim hordeum tn Scotia nafeitur, frumentum m Sicilia,
palma in Africa ortum habebit. ProJffl femenylmb nccefs
fariuefi ad abundantia, non ad generatione : indita enim
hacuis eji terra adperpetundtffpccieru. Q^uamebremh
fcerijC^ adulterari, O' dene';^erare onana, nccejfeefi ,non
folionniutatione conuenieniis regionis, f id cr artis, ues
Cacaplan- lut fcobis, aquarum, icmhra: um,ac reliquorum. Sunt etiam
a. planta m precio
,
ncc fatis cognita ratione,uelut coca , cus
tus folium manditur ab incolis Peru-.crefde in modum ar»
b:i!tt:nec tamen arbor eji, fej feritur folio mynh adeo ues
roma»
i. 1 B i & VI.
re magnus prouemus , ut multi aduehentes eam e regione
inreg onem^ ilUfola ditati jmt ; nec tamen confiat^ ejutd
Ulisaj^rat commodi , uc mereatur tota die ah indis mans
SyO- tam auide pesi.Bft aliud genus piam :e^fed arbor (jt,
jnoilis uccata j frudum fvlaferme fert mter arbores^
inter moMcs crefcunijolio paruo^odore fexmculrcu»
ius cortex adeo falutaris^ut fi ai^ux incoqttaiur ,foluatlos
tie tlla tafitudines ac tumores : ramuli gingiuis ac deuti»
hus utiles func./ura eis dentes fruan:ui\purgamur'<:p. fru-
dum fert exiouum , qui mcociusaepua ^ fota coquatdi dis
uerfuate,niei,uinimyO' acetum facit . Mamiefiumefr au»
temyprius uinum peri , quam acetum : mcl uero dulcedine
. uinum praceditycrafitie fubfequitur.
Bjl etiam ibi radix quadainiunci y quee impcfitaper
iicdeni in aqtiay ahforhvt maiorem parum, fi non admodu
inulta fuieius rcfidui dimtdiimi ebwuum^purgatfaciuime
atep faltthriter.ldip bis expertum affirmat Petrus Cie^aydi
cenSspurgaticnein non abfmmem uidtri ei,quafit cu rha*
barharonaaiXirarsiiudinemhatetdiQitu .......
Sednon ejtprgpo}itu<m fingula aggredi, uenm ex uno
plura docere y ut pcplustejiatusfumi habemui^prafen»
ua.curlonoinqtta petimus. '‘quot uidere rvfas , quam pau»
ci ammaduerterunt colores iUaruinffum rubea minus odo
rataalbist ipu9uero purpurea , funt omnibui odoratio-
res: crocea autem etiam maie oUni:curhoc f.rubea mmis
ficcafuns:acciduautetnyUt in lenui fubjtantia, chdfucim
exhaleCyiieiut o- in fylueftnbus : alba auicm, quemam ni»
mis hicmida funtynon tam bene olent , remj^nt tamen rna»
odorem : purpurea lUm ier/ipeiatoi/int , opumc oievt,
diu retinent odorem . Croeeus colos tn plantis fit, eua*
tiefcente calore naturali ; fed non croceus qualis croci,
^ Ni fed
Mollii plan
ta.
Rofaran*
coloxo.
ip(S DI RBRVM. VARIETATI,
fed fidis competit rofis , C7 ({iidU pdeae cy foliorum arn
fcentium.unde odorem potius ictrum efficit. Ofc millut
Fonm «o- flos eitifcemodi coloris lene olet multum.E fi pomum aoi
ceum. cetm tamen apud nos , quod bene olet , fcilicet mandras
gorse j fed leuiter . Aliud uidi huic perfmtle quod male
alet 3 c? ipfum tamen parum : plantam non uidi, qua eunt
frigidi temperamenti fit,non eji 'e genere folani,quippefru
ftus eius funt rotundi, plani, magnitudine c? forma pomos
rum fsnguincorum ,fed peponuminftar , parum profuns
Comuus. dis canalibus diuifa. Comarus quocp hoc anno primumuis
fusejiin urbe nofira,fragrorum forma C7 fapere, fed mas
ior longe , ferius^ maiurefeit : uideiurtp itieundior,feu ob
magnitudinem, feu rarit.tem.
Blitum IU- Bfl blitisgenus rubens apud nos,ut purpura trimcum
boum. foltacp diffecui,rubent omnia ex aqua intus : nafcimr eris
dislocis : creditur'q blitum effe, quod loci qualitate d nas
tura propria deuiauerit. Chelidonia fuccim fert eroceum,
laAiris albu,es- tamen truncus df folia exablc uiriaia ftntt
at blitum rubet, ut dixi . Caufa eji quod pauca pars in his
canco^la ejh unde qui fluit fpante , quafi exuenis nondis
fiributus,alium colorem quam fuccus ipfe retinet . At hlis
tum,oh fubfiantiam raram cj- pafiklem, tc.um immutas
tur.Bit autem rubrum ex uiridi,ciim aduriwr . Ob id pas
lameji, hoc olus minus frifldumztrhumWum , Mairwt
Diffetentise egregte infipidum fu . In cadtm enim fpecic plurima funt
plantarum differentia , uehiti longiorum, latiorum, afperiormt , let
ineade fpe niorumlp foiio: um : uelut raphanus, quo lemora habet
<je. folia,eb minus acris eji radix,minus enim ficcdiqua autem
minora, acutior a
:
c? ideo m moderatis ac infipidis, melios
ra: in alijs,dcteriora: qua capitata e? crifpa, fac dius cons
coquuntur, ftoniam friabilia funt, _
Aliud
LIBER VI. 1^7
/diuddifcrimen ejlinfpeciehus uelutfoliino,cttttisfpet Solani fo-
fUs tjuadam adeo [omnifera eji, ut omnes dolores placare mnifcti mi-
pofsit,eji<p ob id mihi ualdein ufu.At Scoti,ea herba uino ra uis.
imm!Xta,Danos,Suenone durejtc inebriarunt cr in [omni
mduxerunt^ut eoru eteercitu funditus deleuermt Boethius
dubttat^an id genus potius fit quod amentiam gignit y dei
feribktp tale,qualepafsm habetur apudnos. Ejihocuene
nc aptius ad fallenduyquod qui uehuntytuto preebibere pof
funt.Eius herbee copiam magiam effe refert in Scotia^nos
cicutam ibi uidimus . Exifiimo'^ pofiquam cr apollinaris
herbee copia adefl^uera effe quee referuntur.
In Paloidyinfula Fortunatarum , pyra (ut referunt) in Pyaa magni
miram magnitudinem excrefcunt ,fcilicet ponderis uncia: tudinis inii
rum uigintiquatuor . Qjia tamen magnitudo licet rara gnis.
fitynon tamen admirabilis : nam ego Mediolani nata iudim
co paulum leuiora fuiffe,nam ad magnitudinem capitis int
fantuliaccedebant.RegionesenimmutantplantaSyCommo
daep illarum, Mai^um enim in India occidentali,nb folum Maizu qui-
melius prouenit, quam in no jlris regionibus, fed Indis ipfis bns ftumcn
utilius eji quam triiicumicum cr oh confuetudinem melius to p ixftet.
alat eos,& ex eo uinum conficere foleant, magisip multipli
cetur,mmorif periculo feratur,indigeat'ip leniori cura,lai
horelp: cum unus homo fufficiat maixp ferendo : tritico cu
homine iugaboimfint neceffaria. Itaque non folum quod
optimum efi,fed & cui confid!^andim,e3' in quo.
Brafsica tuiplici nobilitate prafiat , nam cibus eji, cr Brafsice
medicina , adeo ut Romani non aliam nouerint tapi in ex. laudet,
tentiijijaum interioribus morbis : uis tam egregia,ut inco:
bla uafis,in quibus aqua feruerefolent,crufias ah illis aufe
ratiparitbusenim tenuibus cr nitro [milibus pradita ep.
Sapore adeo JuauiyUtaf lerifque nobilioribus edulijs prae
N s feratur.
S04- DE RER.VM VARIETATE,
li,idem mos,flos oka,fed eoiore rujfo , fruihu lentis ntitm
gnitudme,reftnam pnefert manibus adharens , racemiii
ttmlpproueniens . Is' tredecim igitur arborum generibus^
{namthuiamutgnotam, aeuelut cedri nobilioris fpecie,
omittere uolo) conos ferunt pinus , pmajler, picea , fapii
IMS, nuces, cupreffus, c? larix : baccas cedrus.fabinajaui
rus,iumperus ; fed laurus, oblongas o infuaues ; racemaa
tm lentifcuso' terebmthus,exiguos'ip : abies, fierilisifronm
dem omnes retinent perpetuam, prater laricem . Refmam
copiejam mittunt picea,pinus, pina jier , larix , lentifcus,
terebinthus , abies ; minus, cedrus cr fabina : nullam pros
pe pinus, laurus, cupreffus . Vehementer olent iumperi cy
lentifci refime , tum fabina , laurus, cupreffus
,
c? ubi la-
thrymam fiindit , lachryma ipfa. Lignum quoijue fem»
per cr iucundo odore. Acuta folia c? exilia habent om
tnnes,pr<tt er laurum, lentifcum o- terebinthum . Itaque
potius oxyphyllas arbores, quam coniferas appellauerm,
iuniptro addita . Gaudent omnes ftcco loco, agrejliqac
montibus. PfOpterea Heluetiorum montes piceas crpinat
jiTos,dim tranfirem , habere animaduerti , cateratp eiuft
modi : Gallia , buxum : Italia , iuniperum . Confiat ergo
hasarbores inpauciora genera redigi poffe ,cr quantum
tonueniant atque difsideant inter fe : ueriim noti tam illai
Tum natura , quam animalium , quod a nofira remotior
fi’ , nota nobis efl. Verum fi calculus his qua narrata funt^
ftt adhibendus , pofiquam cedrus maior conos,minor bac^
cai profert , amba cedri nomen mererinon poffuntiqua
tnw» frullufpecie differunt, differunt es- femine: femen
autem fmis . ha igttur arbores omnino fpecie differunt,
magis quam afmus o- equus. Videndum efl igitur qua uee
ra cedras fit f an altiorO' conifera, in Libano abieti pen
quam
LIBER VI. toy
(jUtim fimiUs , an potius hacafcra iuniptro; nam hacafem
Viofcorides^non comfefam,cednm ejji nfert^ut c? Theo
phraflus : aut igitur mentitur Bellamus , pro tatcis ccncs
illi afcribens; aut dicendum efl^ahietes ftiiffe quas utdil at
Libano , non cedros . Qyod fi quis obijciat fcriptur<e fai
crce diilum , Sicut cedrus in Libano ; fieri pcteji , ut tunc
cedri extiterint : pojltot autem Romanorum bella atque •
excidia,uerifimile efl operit militarium caufa fuccifas ejje^
cum inons Libanus haud procul ejjet k Hierojhlyma . Et
preefertim quod commune fit omnibus fermeoxyphyllisar
boribus,ercifa coma interire.Aut dicendum, abietes <cfcra
na ibi materia ob loci qualitatem, cedros uocatos : nam cy
Thccphrafius , cedros in Syria maximas nafci affirmat.
Ego tamen cedros ejfe , quas defcribit Bellonius in Libas
nouifayk fe,exiflimo : nec baccas xdere ,fed congenerem
ejfe abieiuTheophrajlum autem non uidijfe eam,fedmas
iorem iuniperum pro cedro habuijfe , atque defcripfijfe.
Eundem autem Diofeoridem fecutum,confudiffe cum cea
dro luniperi maiorisgenus ; inde ortum tam grauem erros
tem, difiidiumtp manifefiim , ut fit cedrus conifera , entSa
Ci ,aliifsima , rebla , amplifsima , duplici refina pradita,
6 ‘eaptna quidem cr denfa,materia ad opera atema.Pheta
titii.i uerb Lyciabp , non cedri, fed iuniperi maioris gcne-
ra,Gri£cis cognita : qui ciim ecdrim ueram nunquam uit
diffent, hanc autem a minore iunipero differre plurimum
inteirtgerent,procedrouerahasarborcshabulfe , Indit
rio etiam , quod cedro acuta folia ut iunipero tribuunt,
eum uera cedrus ( ut Bellonius refert ) obtuft cy breuia
habeat. Aliud ejl argumentum, quod Theophrajlus hanc
tnaioremiuniperum ne(pnomt,ne(pdefcripfit: beet enim
duo genera iuniperi dixerit ejfe , unum tantum genus , tat
ttiin
ricis Sc tiE-
«iara hifto
rla.
to6 DI R.EI(.VM VARIETATE,
men dixit frudum fcrre^cum amho qusc defcrihuntur, fm
dum ferant. Ei cerie coniendcnm, Thevphrajium litfi no
ftramuulgarem iuiupcrum fuh eo nomine dgnomffe . In
CiofcoTidem irtepju error .,jiue tpfe utranep cognouerit,
mde etiam ex Theophrajio cedrum fiiperaddidern f u cor
rupto capite de tunipero, quod omnes fatentur : fatts cone
I fat 'luniperi duo ejje genera , arboris cf fructus magmiu-
dine difsidentta, non iliorum aut foliorum fpceie cedrum
autem coniferam,eiufdcintp cum aoiite fveaci . .‘‘dauhio,
lusuerb Diofcoridem fuumfccutus ,cflr,atur ( ut dicifoe
ift) nodum in fcirpo auierere,iit alti-m faciat cedrum, aiii
maiorem uiniperum. Qfianqxam non in rauenin,more ai
harum plantarum difcrimcn etiam muer.iri tnier maioris
iumperi arbores , fed non tantum ut ipetiem variare pof
fit.fiec principium eum antiqui non antmaduerterint,noi
flri cem honunes tgnorenr,magnos in fpeetebus d^erminan
diseuoresadmtfeiunt , cedrum ueluti bacci feram dicerie
tes. Sed Matthiolus negabit, ullam cffc cedrum conifera.
AtcpidreEie.Samfnge dehisnihd cjfs fcriptit, quod me>
liusejl quam perperam fcriptum effe , fi plantas digerere
libeat in fpeeies,eedrum'ip coniferam c.. iHtincrr.us qua eno
disJu,folio picea, qua in .mmenfuin crtfiaitquis tam inen
teueeors eru,qui congenciemo- iunipero fitr.dem jrudlti,
folio,Hgno, cedrum uelit appellare f Sed ad atiliora tratte
feamus.pigei quod redarguendis falfuopiniombus, contra
meum more, multa iterba, paui os fenfus, effundere eogort .
rationem pii ii attmgainus-.ea inultua tefmis differt: quarte
quam fi quis pteem refmam^feculentam c? ecujiamappiL
Urit, non dei iptetur. Ferum illam ex picea fumi : quidam
etiam e pinus lignis, O" generaliter ex qutbufcunqt coptofa
.
defluxerit tiuiin « ominhus refimferis defluit ,fed no adeo
,
LIBBR VI« 207
tofiofa^ut ftimplum aquet. Liquida uno pix, e cedro mas
nac,id cji, maiore iunipero ; denfior enim reftrut, liquidior
fke-.utraq; pixflaua cr nigra, apud nos cocreta et dura efi^
C 'e piceae Itgno excofto defliiii:unde elia teeda , qua pros
prie ejl medulla piceae fenefcentis , quod hac facdlime ara
deac,& alacre jlamma emittat. Veru generali nomine teea
di dicimus,refmifera ligna qua tene ardet : unde etiam ex
larice cr pinu fumtivuT . Vi autehuic propofito coronidem
imponi, cedrus Gracoru e fi iunipcri /pedes procerior, fru
fiu maioresHctraoru aute abies frudifera, apudlp hos ce
drus alia , iuniperi nomine uocahitur : ficut C7 apud Gras
cos,cedrus Hebraorum abietis /pedes frufttfera.
iVci utrum' ne fenfus quidam plantis omnibus , aut quU Cucutbits-
lu/dam tantum , uelut cucurbitis , qua aduenm mulieris la Sc cucu-
maxime menfibu: fo!da:a,contabe/dt i Stc es cucumeres merum fen
lonifru, quos conflat omnium con/enfu, ad aquam perge: fus.
tc es exiendi,oleum re/ugere:es ft prohibeantur, incurua:
ri ? An for/anhic efi /enfusilie communis , quo ad fimile
qtiodcump fertur,contrariuin re/ugiensfMaior autem fimi
biudo in his plantis cum aqua , es coturarietas cum oleo,
quam in alijsancTementum quoip uelox,unde manifefiiora
omnia ; in node enim una , ut iHiniusquaft oculatus tefiis
Te/ert,cucumis excsnditur,conirahitur'ip.
Di/crimen plantarum in quibu/dam generibus adeo an:
gtftum efi, ut non facili fit /pedes ip/as di/cemere , quo:
niam operationibus manifefiis carent . Animalia autem
habent, tametfi pifces non sdeo per/picuas . Jua artetica «tte*
herba efi,quam chamepityn antiqui uocant, multorum iu: tici.
dido : alij negant, nec facile efi hoc ofiendere aut decerne:
re. Cumlp artubus plurimum conferat, hreuiore tamtnjas
tiore atque crafswre folio efi, qudm tuilgaia chamepitys,
egregia
lo8 DE R.EK.VM VARIETATE,
tgregia amdritudinUyhami ffirfa,nec tamen fcrpens. Ob
haec igitur perpf iKil contentio de nominibus plantarum.
Attp ab id quoniam non mfi pofi multa fecula definire non
licebatyoi ea abjiinuimtts . Tum uerb o mutata erunt noa
mina , ut uix unquam hacdifputatio fntm habitura fit.
(^yomodo tamen diftmguendafint,altds dtxtmus.
P L A N T AE A QJ" A M S V B-
ESSE DEMONSTRANTES.
CAPVT SXI.
E R B A R V M,nr£crHni^ tiaria natura^
fed maxime diuerfa illarum eft qua in ae
quis nafcuntur , uhi in loco aquis proxia
mo , (3- qua in macerijs ac muris, rupia
bus<p,atqp inter faxa : nam e faxis planta
plits aqui prodeuntes miraculi fpeciem referunt . Qtta igitur iiixrd
fubeiTe fi- aquasfempernafifolent,ubinonpropenafcdttir,aqiiam
fnificatcs. non procul fubejfe fignificant : cuiufmodifuntfpondyliu,
filiqua Inda, feu cafsia nof{ra,mufcus, falgazus,algaruin
multipliciagenera,plantago,rantinculus,uerbena,iufsilaa
go, hydropiper, cyperus, iunciis, nymphea, potamogeton
(tffide nomen illi)tribuli,fcordeon,licken, phyllhis, capila
Ius Veneris ,falix quorp cr ori^a ,(3 quam rutham uoeant
caprariafite populus ifionuerb ac fifymbriufm aquis cura
rentib. inueniuntur.Tum etiaalia multa genera,quacunip
ttid magnos adunlfruftus cr molles,aquas fubejfe fignifa
cantiuelut pepones,melopepones, eucurbita,cucimeres<p,
foliorum quoip magnitudo C3 rotunditas, plantam aquis
gaudere declarat.Vnum etiam quafi certum ejt argumena
tsm,fi pediculus oblongus fit^ac tenuis, in berbisi
l I B E S. VI. lop
At contra, in mitcerijs arbujia etiam plura, planta ma^
gtta uix uU.it, non fuppedttatue himore^uelut terebinthus,
, eaprtftcus, "genefla , capparis, rubus, abjmthium, polytrU
^ eum , faxiflagia , partetarta ( unde illi nomen') femperuta
uum feu aitcpon , umbilicus Veneris, afplenton, fymphy tu,
petreiAm. Aridioribus autem locis, fdfa aut amaratamai
tts plures funt, uelut abjinthmn,fpartum, rubus , atep lus
pini , tumrofmarinus cr ertca : efl autem erict flos qualis
moris cum maturefcunt, punicco uinofior, ideoip inter dua
oscolores medius : herba efl copioftor, quam ucllemus,
nam ager omnis flerilis hacherba abundat,crefc'tt m ftu.
ticis perfepe morem. Salfa efl filix,unde ex ea uiirufn cone
ficere folent t ut alias dixi . Omnes igitur tam amara,
quam faifle , arida funt , tenues'^ , praui quoque alimenti
ac pauci.
Brgo inter cateras herbas, qua in aquis nafcuntur.gei
BHf unum efl, quod in lacu Morauiie( ea efl regio Scotue)
abundat , qua nunquam ptttrefcit , etiam fi ftipcr campos
flernatur , olorump herba folet appellari , apiod olores lU
benter illius femine uefcantur . Itaif cum in fonte aliquo
aut lacu oriri cceperit,in paludem eum traducit,quodnuna
quam pereat : id uero contingit , quod humtdi parum haa
beat, & bene pinguis. Eflcr al:a,qu£ non ntft in feopulo
Maia mfuLt , de quofuperius diximus , oritur, qua fuauis
eflguflui : fed (ut didlum efl) transferri non potefl aliottd
contingit ob natura imbecillitatem , ty proprietatem eius:
quafit,ut alij folo atcp aeri non eonueniat.
Nec folum quo ad aquam confiderandie funt planta,
fed quo ad aerem & terram. Buxus aerem corrumpit,ma3
le enim olet. Et fl apes ex eius flore deguflarmt, ut fleri foa
(et fCumtcmpffiitte ante alias arbores floreat
O moriuns
Vlantx afi-
ditatis indi
ces.
Elicii
Herba qua
nonputrer-
cir.
Buxi pio*
piietates.'
IJO D'£ REKVM VAHtBTATI,
Apes fiorc moriunturoh idproculaluearijs feratur.Mulia alia incom
buxi pczc-modaafferthacplanta^quafoloitgnoutilisefi, 0 'gTas
nnt. tiofa : ligmm
mlit cedtt.Ga
rf plenosifngi
Trumcti fc- proucmt. Simili rationf fttmles proiicniunt planta generat
lax folum. tjone^uelut tritici ferax folu quod cbulu^trifolmfn.rus
bwm^quercu pirufnyO‘prunii fylueflTem^tum hcrha praten
femy^^S" hitlhu minutu , idemtp nigru eji^aut cinerei coloris*
Pianti* qu? Aqua pluuialeSy pUntts utilicresjunt longe^quain irrh
aqujc utiiio gua^quoniam calidiores.uade etiam irriguas fontium met
«s. iores/unty quam puteorum. Adeo er.im facunda funt at
quapluuialeSyUtquocuncp loco cecidermt,plenaanvnaui
deantur: in mari enim c lacubus^pifcium generatione aus
gentyCos^ pingue faciunt: inflagnis c? foiieisynoucsp:-' ci
procreant : m terraftamnatas plantas altmtjCp' roi'’fproa
gignunt, Jtacp c? f irrigua m Sole manferinty aut ic<a
pinguia defitixerinty facundiores funt: quales qua l /ronti
bus deciduncoh id etia tn fierilihus regionibus iuxta rnont
itum radices, prata amcena uifiintur. Piuuialis uerb aqua^
prater icf quod pinguior f jljC? mmihfrigida^quam h rioua
cu fenftm injiilleturymclitis cobibimr^ nec effluitynecradi*
ces plantarum nudat: quod malumyplurimum iilis ohejl.
certe folidwm , C? ( «r alias dixi) nobilitate^
lita monteshahetyO- colles hoc planta genet
1- -I- ^ I . • t
P L A N T A R V M M I R A C V-
L C A P V T X X l J.
«A . UTurayilludreferride
U fub plan,- I
tis. .
Carbuncu* NTER plantarum
Ti-
hit.^qudd herba beati Ioannis,fub eiufde
fello die.carbticulus foUt mueniri. Adeo
ucrohocfreqiiens^yUtmeinincftm quant
doq; tredecim^ una eius fanfsiwgdiaint
uemjfe.
L 1 B E R Vi. 2U
utnSfJe.Prim autem puer^nec fatis viemorid teneo, tameu
fl exijiimem eam effc uertenaei . Nec creiendum efi,ncn
prius ittos ipi extitijfe : ejfet enim res miras ulo proxima,
(
3 ^
mde maius argnmenttun quarereiur. Ob hoc igitur nasa
efi opinio, quod iuxta fernitas duitatis orievatur, ubi cara
boe.es cum ruderibus transferri folent.Non puttefeunt aUt
tfjn carbones ,!ita lias dtdum efi , ob id erui itthtl mirum.
Veriftmile ergo, plantam hanc iuxta illos nafci,uelut ficMS
latior inter lapides: nam fpontb etiam nafei uidetur.
Deamidtiauerocrodwplarstarum,referuntrespror: Canaaram
fus miras ;atp inter alia , arundinem adeo filicem odiffe, fcu arundi-
utfi locus filice abundans arundinum fyluaff piatur, inte^ num,&fiU-
nrefilicem,ut fola umbra perniciofa fit. loec tamen isalde «is odium.
mirum, di f sidere arundinem filkhfiquidcm,
Conueniet nulli, qui fecum difsidet ip/e.
Nam germina filicis excija : dsem putre fennt , feruntur
radicem occidere , ut fuccus teneriorum frondium ueriea
rsum biradtei, forfan etiam uulnere Isdhitr.
l^idiaiuscynarhodo adnafei fpongioU in modsmffun Spogia, fea
gus efi is) lutea quippiam friabile , adeo ut farinam refer: fungus cy-
rtt : erat autem fplendidifsimi caloris, odorhtp fuamfsimi. norhodi.
Sxifiimafpongih , qua ei planta adnafci fcient,uhimat
turuerintfin hanc materiam tranfiresdignam certe qua rea
bus memorabilibus adnumeretur.feu exeo genere fit.feu
fola una fpecies salis fit. Et neq: carere magna ni tam admi
rabile natura intsentum, uertfimils efi. Brat autem tempus
emni,ni fallor, autumni finis.
In Tarraconenfi Htfpania ,nunc uocant CatAoniam, Herba ad-
herba Mauri cuiufdam indufiria cognita efi, quam uocant uerfua us-
Efcor;ioneram,aduerfut uenena prafians-.qua etiam firc: aena.
tuti morbis oodortm tutuliatur. Hac mdgaris eft in proa
O j- mneia
itz DE RERVM varietati,
uincia Carthdgena, iuxta Duriemm. Exiflimunt eMdtm
tjje , cjua olim Ptolemdus liberatus fit . CredenJu/n ueri
tjly non fomnio Alexandro ojlenfam uno impio, fed il^um
folertia a captiuo exploratam(nam mille habebatdocuif^
fe familiare fuim. Cilm enim ueneno infcCtas fagittas effe
conflaret , quis dubitare potejl, cum tot illi effera captiui,
per tormenta
,
c? tefiimoniomm comparationem, noluijfe
Cf medicamentum, tS' auxUium,ft quod cffct,nofceref
Animal fa- Atip htecparua ,fed uera : quod uerb fubijcitur , tantb
bulofiim. ahfurdius , quo maius :apud Tartaros fcdicet , femen feri
peponis femine paulo maius at<p rotundius, ex quo planta
nafcatur palmorum quinq; altitudine, agno perfimilis, oi
culis,auribut,ore,cruribtis,pilo,fangume,came. Sed caro
cancrorum carni perfimilis, non corio, fed cute tenui eam
tegitur,& abfp pilo,nifi in oailis,ore,ct auribus-.defint ^
cruribus ungues: radix planta umbilico iungiturper trime
cu. Animal hoc circumiackibus herbis uefcitunubi herba
defuerint,exarefeit . Vocant hoc patria lingua Borametz,
id ejl , quaft agnusmuUum animal hoc uefcitur,qubd hen
his felis uiuere affimierit,fed ejl efa carniucris-.refcrunt,
ipfiem nafi in Sauolzenfi regione , hner Volgam c? Saik
flumina. Hcec eft fabtila.Sed uideamus quanti fit rem trat
ilare naturaliter , nam Plinius pauca temere reiccit, multa
accepit , qua tamen certam rationem nen habent. Nos uei
ronen minorem utilitatem ex fabularum recitatione res
rianta nui- cipimus,qucim hi foria. Primihn igitur hac nos in menios
la an ani- riam pulcherrimi quafiti reuocat , cur nullum animal feri
mal, porsit,quod terra annexum maneat f Id accidit,quomam
cum terne annedatur planta , necejfario foltim in partem
unam extenditur : animal autcm,m omnem.Pr<eteroa,ams
mal quod fanguine praditim ejl, cor habet; terra autem,
pulfas
LIBER.VI, 2IJ
fulfitldm
,
er calori inepta efl. Vnde uidemus animalidy
quic exf emine generantur^ calido indigere: feu in ouisfota
procreentur i feu in mero : at terra Cf aer non poffunteffe FI icta nui-
adeo calidaJndepatetjCurnulla planta carnem hahet. 0= la cui cainS
tnnit enim caro, ex fanguine: cj- ubi [anguis, ibi cor Q-cat gignat.
lor:planta uerb necp cor habere pote[i,ne:p calorem ingem
tem.Praterea omnis planta,cum in longum cre[cat,lignoa
fam partem ubiip habeat,r^cej[e ejl ; in animali autem cam
ro ob id eji , quia humidum a ficco feparatur , ut ojfs cy
charti lagines : ne<p enim talia carni immixta funt. Rurfus
quceritur, quare m mari quadam planta fentiant, in terra
non.'' At hoc inferius exponetur. Igitur forfan in crajfo ae*
re aliquam plantam , qua fenfum habeat, cy fimlem carni
imperfeRa, qualis eji cochlearum crpi/ciim,non erit imt
pofsibile.
Inter plantas mirabiles eji, quam appellant plantagU Plantag»
ntm marinam, cuius folium mcnfa formam , ctm quatuor marina.
comibus refert.uidimus enatam m littoreO^
ceani in Neujlria . Vulgare eji apud nos,la3 ^ LabrumVe-
brumVeneris, herba qua binis utrinffolijs neris.
m modum uafculi coeuntibus aquam colligit , ex qua auU
cula in ficcitatibus bibere folent : fi aquam excutias,rorem
colliges. Fortuitumne fit hoc, an naturali quadam abdita
caiifa, utpofsit humarem continere incertum ejl ; dicetur
aut em generaliter alibi. Mirabilis quoip ejl planta,quam
Auerroes terramotusuocat-.Atego deortuillius,nihilhat Secundo
beo auod dicam : conflat tamen , eam nafci pojl terramoi Meteororii.
tum,quafi ex exhalattone,uapore<f,ex quo terramotus fdt
Rus ejl.
Circa generationem quoipplantarim,illudmirumejl, riantf hye»
quod petrofilium Macedonicum, quam Alexandrmam uo= me fieictct.
O t uri
220 DE RER.VM VARIETATI,
Scotia, dmt prope Angliam ej]em,ediffe circa medium
Septembris pruna ferme matura , quie m humdibus arbot
ribus creuerant : didictif , potius uentomm ui, rptam frigor
Frua^ quo - rii iniuria, deejjefru^ius. Itaip huic incommodo fuccurre*
jnodo nu- mus,ftmurimaltioremerextrmus,maxim'eeaparte,(pta
triuntur in uentifteuirema^s folent , ftarboreshumilcs, tum genere,
'^contrarijs tum arte nutrierimus , ft hyemis temporibus fimo , palea'ip
icgionib. eas muniuerimus : deinde fi ea,quibus gaudent finguLe,cot
piofitdsadhibuerimus , qua adhiberi pofsint, eorum loco,
quorum facultas deeji : deniq fi in eodem ufu,patientes coe
li elegerimus: uelutpro olea,quie collibus ficcis, cx argilla
Anglia ole- gaudet, tum maris propinquitate, nux. Sed(ut uideo)non
is & nncib . tantiim oleis,fed etiam nucibus, c quibufeunq oleum pat
& oleoca- rientibus,tmaAnglia,ma^oincommodo,caret. i/amO'
let. fi adipis copia plurima adfit , tum butyri ; butyrum tamen
pifeibus iunctum, elephahtiafim generat : quo morbo GaU
lia & Anglia ,fed magis omnibus his Hibernia laborat.
Edoardum Ita^ non foltim egregij Regis eji, armis fines tutari, aliena
VI. cui boc inuadere,firepere bello: fed fapientifsmi at.p optimi(quai
Opus dedi- listu es^meliorem prouineiam reddereihominum multitut
cabat, alio- dinem augendo in primis , artem militarem edocendo , eui
quitut. jlodiendolp leges, concordiam inter illos tuendo : arces tua
tas locis opportunis erigendo : urbes cx tiillas amplificam
do : colendo quod incultum efi,atep ex pratis campos facU
endo, ea ftie funt neceffaria, cr tamen in praumcia deficis
unt, injlaurando , demolita reparando, difciplmarum ftus
dia introducendo, demumcp a Itifsimi leges inuiolabiles fer
uando : hac fi quis opere, pecunia, exemplocp iuucrit,plas
proficiet,quam fi totos dies bellis confumpferiuquanquam
CT tn his is erit faelicifsimus , qui hac obferuarit ,pulfis ex
toto adulatoribus ; luxu^ omni , qui perniciem maximam
affert
1 1 B H R VI. 21t
affert his temporihusffubLsio. Ergo tu ad rem reuenar,oa
lei inflauratio in Angita^&ntaxtmenecejjaria^iyfacillia
ma effctlm (ut dixi aliks)omne femen oleum eontineat.EM
docent id prouincice jtnitma : nam pratter extera income
dajumen ex fepo uifum debilitat. Tentandum igitur ejl in
oleis primum, inde itj nucibus,alijsip,qux oleum continent
copiofum-.namfteri uixpotejl , ne etiam alitjuo lococultx
olexproueniant, at<p etiam nuces. Parua hxc uidebuntur
qttibufdam qui magnum fpirant, S Rex: fed fcias oportet,
mortalia omnia exigua effe,minimiscp conjlare.Et qui mU
nima negligunt , magnum quidem imperium fortuna hai
here poffHnt,fed non uirtute diuturnum.
Rapamaxima euadunt,fi pro funditate digitigermen Rafiutma
eruatur, inde fulcis rariores obruantur, atep terra inieila xima fiant.
calcabis. Hoc quidem fimplex cr uiief imo nonmam caua
fam audis, nobile fit quodcunpprxreptum ad alia tranf
ferri potefi. Igitur eruto germine funditus, cumradixnu
hilominils trahat , neceffe eft amplius tanto augeri, quanti
tum efl quod in folia
,
C7 truncum abfumeretur: calcatur
terra , nam aliter fauciata radix facile ex himido Cf aere
eormmperetur.Hoc autem alias docuimus.Conflat igitur,
in his naturam , faporem , odorcmlp uariari , quandoquU
dem &germinis,cr foliorum participes fmt.
Referut,hidente cupreo extinlto in fanguine htrcigras Gramen ne
men eruium,ncn ampliusrepullulare. Summa enim cura regerminet
efl adhibenda , ut terra pinguefeat : hoc fieri flercoribuc
haud dubium efl, fed afirmum prxferunune exhauriatur,
aut uitietuT , quod a iuglandis umbra ac uicinitate fieri
contendunt ; cuius caufam alias retulimus : ne impediatur
ab inutilibus, uelut filice , gramine^tporro de his iam di*
H^efi.
« Plantai
i%i B.IB.VM VARTfTATE,
Hantis fe» PUnurum coirimKnc rj? quoddum, auod iumcn iuxt<
1 -ndis.qa? naturam earum dehci uariari : fcilicet ut jbio ,calo, regioni
cccclTaiU. (if, Icco , ttrapcre conuenienti feramur : fele ueiur arido,
ficc0,himido,pmgui^cretaceo fakulofoicalo ','umido,fea
reiw,pluuwfo, calido, usmcfo: regien: orur.:.\ 'i.occidina
taliyhoreali, aujtrali: loco in Germania, Syria, Pannonia,
in mostihus,in aruit, paludthut,in umiraitcmpore hruma
U,utTe,ceflate,fuh ortu fyderum, uel occafu. Praeterea cui
ra,m fodere , farrire, occare, ficrcorare, irrigare , itecnon
el>legere,uej}ire, purgare: aitp hac omnia feuft rantuT,ftu
inferanlur,inoculentHr,emplaJiremur,repajiineriur,tranf
plantentur ; purgantur a folijs hmiliius uiies, ut uutmer
liut maturefeant: dnoxijs anmaLhut,fcrmicis,erucis,atif
fittBtihHs.afruSlibusetiaminuiilihus, nealh contagio per
reant , aut nturmenti inopia tahefcant: auferuntur cr mi
t
les quando^,ut reliqui fcelkiut proueniant: qua rationefa
CucHibita- {Ium efi, ut cucurhttte gentis il
IU geiKM. lud maxtmti proaenerit. Sunt
enim cucurhitarit genera tria,
oblongum, marmnum,fyluea
jhe : fyluejlTis,TOtunda eji, cy
minima, o amarifsma,quam
uocant coloeynthim: alia,qutt
fomphos, 'vnarus,w mter lapit
des nafcens. Oblongum, cubit
tum perfepi excedit: hoc utit
mur in cibis, candtdu mtus,ex
teriusipjed nonadeb:medulla
leuisadmodu, & mfipida, rct
eensif decoHa editur. Marina
mere eji, quae in maximam rx<
cetfcK
LIBER V U
erefat tvolem^foma <juJ uides: nec^ue enim hreum exprU
mrc^qHdm pi^iurd^aut emdentliis potui. Vidi apud Fdies
Tonymim Amatum tabellionem^ C? cognitorem caufanm
duaSy quarum altera oHogmtdy ahera centum uigimiduas
libras penderet: resprorfus mira: unum femenyUnam tan*
iumgigait cucurbitam y nec femen maiusyqttam aliarum^
nec radix ampUyfed exigua:fru^m igitur raritate crefcea
re, non efl admiratione dignum yfed confuetudine pracia
dendifa^um , ut planta Unicim fru^im parere affiteues
rit j certe id admiratione dignumualde efl. Brantautem
cortice atque medulla ftmiles prorfut aliis fuigeneriSyUelut
forma. M*m marina cortice funt crdjfoy adeo ut uinurti
Yufiiciin eo condere foleant y ulridiexalbo maculofoyuea
lut quorundam ferpentum dorfa, medulla grauioTy duria
cr(p longe., quamlongarumy coloris<p non albi,fed feiru*
uirefcentisipuUum dicere poffeSyUelut pellis leporisy
ni lucidus effet aliquantulum :ob idigiturnon editur res
cens : efl enim adeo humida , ut non pofsit bene coquiyfed
ficcatur mtegra in fimo ; nec elixatur ut oblonga,Jed fria
guur cum oleo cr fale : quibus fi garum, pip€r,allivm,pea
trofelinimcp addideriSyfies cibus etiam menfis fpiendidioa
ribus aptus-
planta autem omnes, feptem modis propagantunquas
dam enim fponte nafcunnsr , ut cupreffus m Creta , c? d*
pud nos tribulus in agris : uerifimile uero maximam pars
te fic poffie gigniytum quia ubi(p nouas plantas nafci nulla
cura uidemuSyO' maxime ubi imber deciderit,autfluuij in-
undarunt : tum quia inter genera pifciu , qui perfefiiores
furHplantiSymultaftcnafciiiuryUtapby£ey<)prmytinca:fca
mine omnes uidenturpojfegigni,licet multa genera como*
dius : fic quercuSy cajianea , hrafsica j triticum, id fi inter
Cucutbhta
ra magnita
do incredi
bilis.
PlantK fc-
pte modi»
propagaa»
ittr.
224« DE BLEtVli VARIETATI,
corticem mtruiatur , inoculatio dicitur. Plarii
tantUT etiam multce radicikus,uelut iristaut furculit,utuU
tijjCr falix. Q}i 'od fi furcuUit inter corticem C7 ligmm itii
trudatur , infitio dicitur. Qftod ft auulfo cortice ufef ad
lignum, alteriusplantacortex eumramis opponatur, fic
ut uulnus deceptum, ad unguem confolidet, alligetur (p,uo
tatur emplajlratio.
Repafiinatio dicitur, ctimfurculi.ramiue, maximi uir
tis,aut alterius arhorh antiqua de fodiuntur, aut etia irunt
tusmdepofi himniumemtJstsradicikus,a'eantiquo ftipia
te prieciditur. Memento etiam quod quadam planta exfuis
truncis diffe& oriuntur, quoniam uicem fur culi referura.
Eji tamen fciendum, inoculationem etiam fieri gemma in»
tru/a fu!> cortice iam prius auulfo . Infttionem quoep feri
t^nz pUn- diuifo trunce, non falum cortice diuulfo. Cauendum tat
M» «ecidit menefl , ne germiaantihtis plantis, aut florentibus heeeft
ant,cum tunc fmt imbecilliores: adeo ut referant, nucis rat
rmm dentibus demorfum ab eo , qui prius lenies diurnant
dcritji floreat,totam arborem interimere. Etenim non at
lia eji ratio, quam fi his temporibus planta uioleuir , aut
cortex, meduUdue uehementius Ledatur. Clara autem rat
tio efl, cur ignitus elautis radicis trunco principaliori inft
gatur. Sunt qui fabarum putamina ixxta radicem fparfa,
exitium arboribus plerifp parere exifliment. Id f tienm
efl , non aliter feri exifltmandum , quam acri fucco tant
quam ueneno.
Jn urduerflm planta mutant fapores, odores, colores,
magnitudinem, formam, tempus edendi fruBus, tii»!, nas
turamip, aut infitione feu mixtione cum alijs , iiel lcco,uel
culturajuel f femina, aut furculi terra, qua maduerit cert
to fucco, tandiu plantata manferint , donec gemmas emits
LIBER VI. 11
J
Utif autgtrmen . Iu pojje rofirim aut uioUnm,fei
men titiiuter, odoremuferre frudn! , qui producuntur,
perfuuficm ejl.
Quxcunq; uerb pluntam arborem mt!mnn:r,ut roceU Arbufta Se.
liC.rltta , caules, iuuantur m.-ir{iationc,puuiwne diligenti, faerb$ quo»
Cj-Kt lejhtteu frigoribus ac uensis, tumctdi iniurijs tutce modo i“ at
fint , hye.me ucrb palea uefHantiir ,nccfoldmfolia era, boies ttaf-
mult amputari debent, frd etiam ipft raraiicommunis enim eant,
retio efrea qua dicla JUnt : debet etia uelut animalibus du
iuucncula funt, copia aUmentj fuggeri,uelut ex litrcofe, c?
ramentis , aquaip perfundi. Eadem enim ratio uideiur,&
incremeti,(s perpetua frondfrc magnitudinis fruftuum,
C? tranfuus in arbor em: fed hoc,ut fcltim plantis uha tona
gioris comienit, ira omnia ampleclitur, quee enim arborea
frit planta, c? frondem retinet , & augentr,xs- frublus ma*
iores edit. Inde ucrb per fuccefsiones adhuc magis augena
tur,o- conftrmantur,tuuac, es- ab initio latitas tefra,es fce
Ii conflitutio. Contrariis amem caufts degenerant arbores
in aTbufta,ut de frlucftribus uidemus.
Simili ratione mutantur, es a fimilibus colores,0‘ maa caules pu»
gnitudines. Argenwraii,eaulesfub bruma maximi erant: nici& sni-
tn Belgica purpurei , ut puniece uiohe, iucttndo afpedlu, d: xiini,
df 0 ut mirari contigerit tantam pulchritudinem in tam usa
li obfoiiio , quamuis albos ferant effe meliores: rubent alia
umi fece, alia dfiti maximo, ut de betis didlum efi. Calore
uerb cum omnia augeantur, atra auHosfuijJe necejje efi:
nihil autem refert, feu calor intus fit, aut m ambiente.
Cancros ts forte etiam gammaros, falicihus fu fpenfoS,
tum etiam alijs arboribus , iuntenta ab illarum mmria ctri Aiboresne
cere, pro conflanti traditum efi: id uerb contingit partim a iumentii
formx ah furdhate , partim odoris faditate: nam iumenta Isdimui,
P odorem
DE S.EB.VM VARIETATI,
oilorem omnem «Jmmdiii mortuhplerunip tiiam Miamei!,/!
eiufdem fpeciti,refugiunl.
ricusut cc picus ut celerrime mdtunfcant, uti a Jiu[lammii^s
leriime ma tudinemcret:ei/tntacuferforaio,oleclihmmtur,tyolmx *
BKcfeant. folijs circimtegmtur,ac ligentur.calor emm rtonmpcJu
tus ab atjueo humido, ipfos frudus concoquit. Eji autem
.Aponenfts Conciliatoris experimentum, quadam p'' 0 =
prietate augentur, uelut apij radix a pawco,m:rd in modii.
Sic (3' quadam alijs commode tnferun.ur , quadam fi
inferantur, pereuntratque ita contraria ratior.e,al:a pians
ta adraittuat,a!ianon admittunt quafdam. Omnisautem
infiia arhor,fi fructum ferat, fpecicm propriam rctinet. Jas
porem,aut odorem ,fubjlantiam c magnttudinei:i,mtdia
quafi inter infitam,i3 eam cui inferitur. Ctemip natura
plurmum differunt , difficulter uiuunt : & adulta ,fac:'e
pereunt, aut jierilefeunt. Concipiunt faciLil: molles, fed
utdiorin uiuaciiusarboritus . Secure igitur inferumur,
tanquam cognatis natur ce quaUtaiibus, ut oliua oliuajlro:
Utiliter autem , fed non tuto, niti , ut alias diximus. Infts
runtur autem aut ob fcecunditatem, uel ma^iiudr.-.em,
uelfuauitatemfruHus,utagrejlia cultis: aut ob mnios
nem n4f«r<e , ut pirum forbo : cr citrea uarij ges.er,; .nai»
cem,tunc'ip affinia affmibustuel ad decerem, ut pt ma mos
ro : ttei ob coniunfiicner.i interfatum quaiitaiiem , ut pen
ficum amygdalo , uel miri, iijtis myrtho: quando.f ob uat
rietatem, ut eadem arbor frucltmm genera plura fimulfet
ratmonnustqiiam eum arbor uitium aliquod cor.traxil.Sis
liquaita-p commode amygdalo ,uelpruno. Prunusueto
taflanto , fed ainygdaU longe prajiantius, ob fruilus ext
ceUentiam.Citritim,quod C malum medie um,piro,(3tnoi
ro. Mefptlus,malo ^cerpiro. ficus, caprificofidgirmiefi
L I B E a VI.
fyluejfrisficus) inferitur: commode etiam pLtt^no,crmoi
ro. Sorbus, fp, The albtr C7 cidonij plantittita ut qua: alientz
iluotnfcri mmime patitur, altertus tamen arborhinfttiom
nem admittat. Morus mferipoieji ficui, faga,fraxino,uU
mo, cajianea,ac terebintho. Cafianea autem falkt. Nux
arbuto,o- pruno. Cerafus populo, platano,pruno,fedconm
uenientius lauro^cum quandam odoris gratiam contra^
hat, cr minus uermibus tnfefietur,fpecioJus 'cp rubeus frua
Hus mter lauri redolentia , ac uiridifsima folia fpeBetur,
Perfieus nuci , platano, pruno
,
CT elegantifsme amygdae
lo,ul alias dixi. Amygdalus prHno,perf;co,caflanea,ac fim
bqua. Pijiatia amygdalis, cr terebimho.Granatum cidos
iiiO,c como,ut quidam exifiiment mirum frudium gigni.
Pomum piro , pruno etiam fyluejlri, forho, platano, pera
fieo, cafianea, mefpilo,faii, pomotp fyluejlri. Pirus pirat
jiro,amygdalo,fraxmo,cidonio,omo,mefp!io,granato,
cafianea ,fpmolx , esiair^rbori falici. Pracoeia , prut
no. Mixa,fpma,tielforbis. Seruandisfemin{bus,quafee Seminibus
runtur, du* funt auxilia. ynum,utinfufa prius fuccocus fecqndis.
cumeris angumi terra mandes : fte enim amarore feruant
tHr,fed< 3 -medicata fiunt, Altenm, ut acerrima prope
ferantur , qualia fcilla ,tsy arum , atque dracunculus, lue
pinus^ : omnia haeprater id quod feruant femina,terram
tti am d malefico humore purgant: lupinus ab amarore,ca S emina qo
tera ab acredine etiam ; fed fub dracunculo latent angues ferenda.
libenter, fcilla, & capa innocemes ,ruta faiubrior, c^tis
lis.Omnia aure femma,crefcente luna,tepidis'ip diebus funt
ferenda. Si uero ad radices helleborii aut cucumim angui»
nu,uel fcamoniu pofueris,pruni aut eerafi, magis etid uitis Fruclas , &
si ablaqueatur jtet fru^ius illaril purgdtes,ut etid Cato do oleia ut pui
nit; idefliuxta caules, cr beta, Arborei oceides,fi terebra jent.
P > fub
2i8 de rervm varietate,
fub diebus canicula ad medulla ferforauem, feaoleumep
cimfulphure inieccris : nam ajiu faucia , planta facilds
lUntas ut pereunt : quamobrem c? cortice circumfefto, alia fimiliter
•ccidas^ fub eodem tempore intereun^. Certum e/i enim, animam
uel in cortice , ucl medulla contineri, ut m arcanis demana
pratum ef : hac autem utratp,r:r in trunco, & in ramis,cr
in radice . Si ergo inutiles herbas exfeciieris his temporia
Tlants ut bus,fulphurelp ac cinere infperferis,nwrientur. Eiximut
feiuetur au pro feruandis plantis auxilia, kauddubiarationi inniteuf
xiliamagi- tia: proditur ct aliud , ut femina enicarim fangiiinemaa
ca. defcant : uel quod fuccofemperuiua, id ef, Scdt maioris.
Et quod maius ep,fufficere exipimant,ut in cortice tepua
dms,du‘m uiridia funt,recondantur.
V I N V M, E T A C E T V M. .
CAPVT xxiill.
vina fterili- ^ §
tate,& abox
tu facientia
IHVM,nobil^mur,i eP,re,ufu,at<p Uda
rietate.ieunc uerb prajUnitfsimum Moa
nobafites, quod utdgus Maluaticim uoa
cat , oliai Falernum, ut & tutis Kerfttes
‘ pulcherrima. Sed Tra^enium feriles faa
ciebat,ut Achaicum abortumialtenm enim aut amarum,
aut diureticum, alterum kumidius. Facite autem uino hac
facere, quod mi perpetuo fit ttft, ej- natura ualentis. Cum
uer^inguedine propria exuitur , tranfit in acetum : ob id
acetum peniitis nthil nutrit. Attp eo acrius,quo fuerit uia
Cat iiinum nim potentius . Ea caufa utiiKtn igne in acetum tranfit,
igne in ace quodabeopars pinguis ah fumatur. Hic uerb ordo huius
tStiaafeat. Uhriep,ad librum de Subtilitate-, utquaibihreuitertraa
Flata funt , hic diffuse , ts- quafi (ut dici folct) ad manui»
exponana
1 I B E R VI. «p
foiiMtur;tpt<e uerb ibi diffusi, fme caufanm nplicasione, Coparatio
hic jin{iim,caufisadieblis,doceantur. JgUur cum acetum huius ope-
pingui bumido carcat ,extmguitmaximi ignem . Nam ris cu ope-
prceter id quod ueluti aqua prdhibet accendi pingue humU re de Subti
dum oh frigditatem , illud etiam acredine corrumpit. Ob litate.
id cautum legibus e]i pro aceto, ad refiinguendos ignes.
VinumautemcmneinacetumtranfUyO^utrunipfitex AcetScur
omnibus , qua calida manere pojfunt : ideo!p exlegiminh ignem cjt-
ius,o- cerealibus omnibus,tum radicibus acribus.Ijfei iux tinguat.
ta portum Spiritus fanfti, uinum ex radice conficiunt,qub
uehementer inebriantur, ex multa mala perpetrant. Mei
autem,uino gratiam addit. Fit igitur uinu quadrifariam,
autexfuacouno ;tantumoptimum exuuis, indepunicis:
memini megujiaffe , quod parum a primo differebat : inde
ex berbcris , 'e cotoneis pomis, ac piris, item fragis , quod
uixferuaripoteji. Defiillatione , quod fecundo loco habei Vinu qua-
tur,maxime aromatum,c>'g‘tnorum,ueluti hordei,tritici, dtifaria fit.
cicerum. Putredine,undezethitotfpecies,uelutexoryxa,
maizo,centhi,alqsep innumeris. Mixtione,quod eX meile,
aromatibus^ confiat: unde mulfam in uinum, temporis tra
At tranfire diximus .-uiminhis habent zingiber, piper, cu
namomum,p'tretrum,gariophyii. Qpa autemnecejfaria,
di{{a funt aiiis.Profunt c radices,herba'ip odoratie,& am
cres,fed ha minus,quoniam non confifiunt.
Scriptum inueni , odorem tiifii mucidum emendari ,ft
frxccnte fima pars aqua ardentis addatur ,ei'fpongiafu3
perponatur uafis fupremo ori , ct in fmgulos dies exprU
matur -.fpongiam amplam er nouam effe oportet, er os ua»
fis optime concludere : in fex diebus enim referunt odorem
iHum tetru auferre.Qpodnon ex loto, nec femperfieri,eon
ftntanetm ejl ; fiqiudemdb calorem ardentis aqua malus
P j uapor
n
i^6 DE RER.VM VARIETATE,
fed tantum fepe addendum inlelligit,ut cogi pofsint. Hac
ratio non tantum de hi!,fed ut uinaoptima fieri pofsmt,
tum medicata quauis ratione , tmhutacp odoribus cptibufia
ttis, plane edocet. Igmr ea ratione,pipcr,crpiflacia, uinu
clarum efficere , C 7 tx acerbo fuaue efficere poffe , exijiia
ment : modus ejl, ut in libras decem umi, piperis grana dea
cem, pijiaciorum contritorum uiginti immifceas.jtud fem
per memoria tenendo, m modica parte umi hac temperana
da,ut bene mifceri pofsint, nec fubfidanttinde tott exiguam
illam partemcommifeendam : tfuod generale praceptunt
tj{,m hiscpta mifceri debent. C^acuncp igitur fic permua
tantur,multis modis fiunt medicata,fed rationem finguloa
rum exponere fuperuacuum eji : uelut ex nouoantiquum,
odoratum,dulce,clarum,album,atep huiufmodi fiat. Sufa
Vinum Grae ficiat duo tantum exempla adiecijfe , quee C7 utifiora
,
Cf
cu qttomo - prajiantiora fint, quale eji, ut Gracim uinum facias-.nam
do fiat. althi , pleratp ex hoc genere funt expofita . Igitur mujii
quadrantalia uiginti ,hocefl, libras mille fexcentas , ftu
amphoras totidem, ut fint menfurce nojirit feptem cum dia
midia ad unguem , in ahenttm feruefacito,donec bullabit;
inde amoueto , deinde in dolium quadragenarium infun-
dito. In aliud rurfus uas aqua quadrantal, immittito falis
tnodium, id efl, libras uigintifex cum beffe , donec »i mua
riam aqua uertatur,cui adde fcheni,cealami fextarij men
• furam,id efl,quantum menfura effiet, qua uini libras uigina
ti caperet : hoc autem efl exigui ponderis quantitas, ob lea
uitatem: contufa igitur hac mifceto , crpofl triginta dies
oblinito uas ufp ad uer: uere in amphoras dijlribuito,fiinia
to!p efifein Sole : pofl biennium recondito fub teflo,a-utia
tor. Mutatio uero coloris fit lomentis fabarum,ac pifortm
in album , uel fi fme cortice uintm detrahatur , ner buliat,
aut
LIBER. VI. ZIJ.
aut emere uitiurn mutatur in colorem fimilem: modus efl,
ut trtgefima pars ponderis adijeiatur. Defrutum, quodfaz Defrutam»
pam uocant,mujlo ad tertias decodo fieri confiat. Veneti, Cea faja,
cidonia iain coda immifeent antequam mufium coquatur,
ali] cruda in frufla dmifa, uel fi melU prius,demum mufio
incoquantur . Sapa qua fimplex, tenuior tjJjCr/driic cor*
rumpitur : palam igitur efronjaia mixtione , frparatione,
ac codiene fieri.
I^orfan mirum uidebitur,fed non his qui m ncprislU Aceta quo-
tris diu uerfati fuerint, acetum fiuas uel minimum aqua modo coi-
tetigerit ,faporem acrem amittere , attp corrumpi : magis lumparat.
nurum efrquod ad Galenum refertur, in libro de Vtilitate
refpirationis,ei attributo, uinum in quadam regione in fuz
mSficcatum , tranfire m fal ; quod experimenta indigeret:
craffum enim , infumo diuficcatum tranfire in aliam mai
tertam, attp duriorem,haud abfurdum eflifed <
3 - apud nos
uina craffa mullum fecis habent , fex autem falfa manifrz
fle : quamobrem nihil mirum, p fal ex uinoftatfed utiliora
inquiramus : negat Galenus primo de Antidotis, ft uinum
in uafa,flcebe illita recondatur(eft autem ficebe herba frua
dicofa,ut ille defcribit(neq efi illa Diofcoridisfrehemeni
ter calida,i3 acris,paru redolens,cuius loco,quia nobis co
gnita non efi , piperitim fubftimere liceret) deinde uafa m
cella uinaria collocentur, qua inter duas cellas , coUacata
igne, aut fimo perpetuo caleant, acidum fieri. Atep id 'utre
merito , exhalat enim pars aquafa : fed hocforfan opera»
fius, quam utilius : minui enim uerifimile efi, anp apud nos
maior efi iaftura uini , quod peruertitur , quam quod ace»
fcit. Retulitetiam,uintmquodex acinis paruisfit,poten»
tius effe , quam quod ex magnis: atep id iure meritoiin par»
uo enim corpore,concTeta magis efi uis caloris.
Porri
SjS DE«.ERVM VARIETATI,
Viao qui- Porro uino ftttiuor in uniuerfttm contingunt princU
luor princi paliter-.utferueiurincorrupium^uiferucturdulce^ut^uod .
palitor con corruptume]l,reficiittur,vutin<icciumtranfcai. Oris
tingunt. gano dulce umitm feruari , prodidit Arijioteles uceo con-
fianter, ut ttium cuufem illius reddat. Seruj lurd corrut
ptione ilUfum , cr fi odorem etiam contraxerit, maume
herba fclarea{ijuamauida:n beati Joaunis apprllan:)odoz
rata , & hormino ualde ftmili : uel etiam corttcibus maloz
fim arantiorum. Tranftt autem in acerum, preeter modos
alibi defcriptos , dmtuma mora in Sole , uel ruam fub fat
no dum feruet, ty fitbjimo t modus enim putredinis quiz
dam, efi tranfttus in acetum , fed qui er.acuat: talia autem
txacuunt.Ad prijiinam autem per/e^ionem redit ^ui ujjjjr
diximus)aqua cr uuis, certo expertmento,ji fmul uajeTm
dita buliant; uerum non /eruatur. Oleum autem fupenma
pofttum,furcos feruare /olet.
Tinaltalica Gloria uerb umorum antiquitus Vucintm,Cacubum,
pt*ftantio- inde palemttm ,mde Surrentinum , cr Ma/icum. Celee
ia antiquo brantur etiam Albanum, Mamertinum,cr Adrianum.Sed
Eoiap orc. Cio fcorides palmam fdemo prabet. Inde Albanum, C<es
cubum,Surrentinumip quod maxime afinngtt. Vernum At
drianum eum Mamertino. Tunc uerb m multos annos get
neraltter omnia hac iiina feruabantur : nunc uix uno , uel
alterom noflris regionibus , qubdhumtles fmt.
Fuerunt cr Sabma, Signina^ acTit
burtma non medwcrt m
freti».
D B
l I B 1 R VI.
DEALiis svccis, et
MELLE. CAPVT XXV.
E L L I S nonmum uideturejje genus, °f“'
B fc ‘{uanquam omne ah apibus conficiatur.
& ^ i: Sane quod ex Cephalenia infula aduebU
p D iudicio,preej}antifsimu omnium
efi : btc infula in Ionio mari , iuxta Am
cbaiam , quafi 'e regione Rbodi pofita efhboc deguftaui 4^
pud Francifcum Bexanam pharmacopolam, quod faccba,
ro mibi fuauius uifum efi , aiekatlp folii ex ea infida adues
birproximim cui Bifpanicii ej},ut referuntiatip id non inn
merito : ros enim concobtior in calidioribus regiombus,tT
ubi purior aereji, m omni regione, ut etiam nojha,uirgit
neum,id efl,igms omnino expers, fuauius efiiquanqnd Hi»
fpanicu nongu(lauerm:boctamen,quod eius copia fit ex»
penus fim,ptc fluit fponte,ob id dulcius. Ignis enim,ut Ga
lenus dicebat, mei amarius reddit, Sunt crmelk uefpartm,
tO' crabronum , qua adeo hoc ipfoapS inferiora fiint fiua»
uitate. cj- paucitate, ut inter mella referri non merfisntKr.
Alia uerb ex apibus (ut diftu fuperius efi) ob regionu ua»
rietatem infirmiora multo , diluta , infipida, nec amaroris
, expertia. In uaiuerfum autem duo uidentur effe meUisge»
nera,(:trtertmquodfaporis fimilitudir.e mei arundinisuos Mellis. d«»
catur. Omne erim mei ex rore fit, nam apes ex floribus fai gensia,
uos efficiunt, ex arbonm lacbryma ceram , ex rore autem
mei. Ros igitur aut cogitur ah animalibus, fitlf mel,uel co»
gitur fpon!e,fitip mei, quod manna ficca uocatur : uel non
cogitur ,fittp manna liquida, cuiufmodi apud Hormum Manna
Urbem Felicis Arabia, uiditGafperBelgicus monachus: plcx.
ut ros congelatus, uiftida , esr gufitui maxime iu»
eunda
240 DE RER.VM varietate,
f Kti Ji» . VfTum (jutt ficca efi. Jis feruatur: plcrun^ timat
^uintjuennio fmef:n,(pieiam ucl primo atino. Parum ob
id purgat, qiue recens non efl,cr pinguis. Bxeo genere ea
tiam eji, qua cedria uocatur, cuius meminit Hippocrates
libro deVulnerihus, ut optime Bcuomus anirr.aiuertiffe
utdetur ; nam manna ferme tota colii viiur in coniferis ara
horihus , uelut cedro ,0 larice : cobgitu' c infahce.fed
paucdimultoep minus in alijs arhorilti s,neip !ii iota arhert
ulla,fed folum in cacuminibus, c(uc dixi) maxime conia
ferarum. Caufa efl,acr,qui undi<p circumambit propter fo
Horum exihtateminam infolijs latioribus fpargitur.
Mei in fligi Illud fortajfe circa mei dubium erit , quomodo melin
dis regioni Samogithia, qua ultra Mofcouiam,fuh Borea fttae[l,Oa
tus quomo ptimum effe pofsit,tum purum,^ caadidifstmum: namid
do optimu referunt. Sexmodisidueredkipocefl. Atitouianonfinta
»ife pofsit. pliciter,fed ( uelut dicimus ) in Germania bonum uir.utn
iuxta Rhenum, non [impliciter, fed Germanico comparas
tum: ita hoc nen Ccphalenico,aut Hifpanico,fcd Germa»
nico comparatum . Aut quia ex rore, cadente fuper flores
certi generis in earegione abundantes , qui rorem ipfum
meliorem reddant, unde mei. Aut queniam regio inaquaa
liSjCalorem aliquando fentiat: nam cr ibi hominum covpa
ra qiiandotp magna, qttaniocp partta. Aut ptepter uentos
familiares loco, qui aerem purgent. Aut propter id, quod
meridieifit expoftta, montibus feptentrionem occupantia
btts. Vel quia contingat contrarium eius, quodinaliquia
bus regionibus Peru,quamuis calidis, qua prauurn mei efa
fciunt,<3‘ dilutum, quod apes fint inufcis fimilesiita in Saa
mogithia,apes robufliores; quod ucrifimiltus efl,cthn in fri
gida regione non uiuerent, nifi admodum robufta : melius
ae diligentius repargent mei, ac elaborent. Ham in Gcr*
manta.
L I B E K. VI. 44<
mdnia , pabuli, cr roris potius tiitio , <juam apum , md i»
^ohilc eji. Manirejium ejletiatyt,qubd eum manna exhis
cati fis non fiifficiat , plures forfitan ftmul concurrent ad
mellis boni in ea regione generationsmi
Optimum autem mei olim eraf Hyme!ium,'tbafum'<f, Mcl opti.
fednunc ex notis dignofcere licebit . Optimumnamip ejl mum quale
primo dulci/}tmim,cr acerrimum, hoc idem luteo colos elfcdebeaf
re eji : fubjlantia uerb tenax admodum , ac uelut uifcum,
lentum ; nec^ue crafjum admodim,nrif tenue; perfpicuum
atrate purum,fiquidem Atticum Hymettum fuerit, biennio
exaftofii accrrimum,ct ob id pr<ejlantifsimum,odore ue*
rb fuauiefl quod uinum redolet anaquum^quod thymum:
adulterinum , uel non elaboratum , quod non eJl lentum^
fed difrimpitur ; rurfus amarum , cereum , inaquale, im»
purum: qux omnia ultia funt, es- eo deteriora, que a natut
ra magis aliena. Quod uerb conficitur e thymi floribus,
obid melius eji : quia mei naturam retinet eorum, ex quoi
rum rofcido humore conjicitur. Mei liquidum,pUTum feta Mei qud-
pfumrc.ddit ,expurgat'^,reijciens , auod impurum eji fu> modopui-
pra, ut expertus fum : quo fu , ut abeirare non pofsis , fi in gecui.
uafe feruauerts : fed durum, manet impurum, mterim uerb
fenefcit. Manna Apula candida, dulcisip eligi debet, quicp Mann; cle-
comu in unim : cr fi digitum imprefjeris , uejiightm illius ftio,
retinet. Crocea, luteaffriabiUs, non exquifite dulcis,pefsU
ma efi-.es-que impura eji,generatiter optimum m unoquot
que genere, quod fecundum naturam fe habet. Et fl humii
do pingui abundat,media atate:fi aqtieo,recens. Corrums
pitur erga manna , fed cs mei , quod feruare omnia potefi, Olcii eoitd
fit^ acre uetujiate. Oleum qtwque.Jed mimis. Emendas ptum qiio *
era, cum olei parte ltqiufabia,C 3 ‘fale modo refti
uafe. tuatur.
turimpoftta albae
frixo, inde gypfato C O
24» DE RERVM VARIETATE,
CONSERVATIO E O R V M,
Qj/A £X Plantis pro vr-
N I V N T, Cj A 1- V T \ X V l.
Corruptio-
nis
OR R.V M P V N T V KommJtfifcdey
dum fiu.ituflut fatus o gfTTj::nj : ctes
nim mier cScraru funt , c ct-Htn Kiodid:
funt enim humida
:
omnn w
numidumfic. Corrumpuntur igituras
quea omnUyhumiJd fuo generi compara
idfaaltus: fiunt emm n>::ura ex , per aaueum humit
duniytranfitus efi tn pingue humidum, cjuod raudeernm
pUUTyUtnecariua. Sed a^dyCaions asione. ’i . '-UAudtnn
tunccp iam eft m morw jc/fo^iunwmpifur. O ’*»
rumpuntur igitur omnia pmguia ammaliur ^ c? htmuia
arherum , multoip magis herbarum^ na-n am-a uiuehanc:
humldum igitur pvngueabfimebaiur^ juodftdescrituii
taiitacpaliud fjuutidie reparari neceffe f .tiy.juar: generari
«7« humidu neceffe fuityex <^uo f mgue fieret. Omni i»
gnur humido pmguiy aqueu humidim iunciu cfi: quamob
rem o/nnejtwnuum putredini obnoxiuin , «i herbit , frus
^us auuifiyarumaha mortua^atip eo magisyjuihimidiat
(juei plus habuermt unde <jux facile putrefctmtynon ob id
fuluvomma mala, quia facile putre fcantyfed quia humi
do a queo multo omma pr^idtta Junt . hoc autem imperfe»
Altera caufa putredinis cflaa^pr.gredienSyquiob id
putrefacit, quta, coniundus externo perpetuo mcueturyO"
inouenco diuidiCyC diuUendo partes fefarat^atq; corrum
pit . Qj/tbd fi aer calidus fit, eo tenuior tflymaiortip copia,
Cr tmpetu vngredituryC^ob id corrumpit. Bt hie funtcdUa
fs corruptionis^ quas fi Arijioteles mellexiffet^nb dixijfet
LIBER. VI. 141
fimplintcr^calorem extfrntimhumrhm cc^rimper€:mm Ariftotelcs
fic dic fnido^nihii plus dirii^^udm juod fdunf omnes ruflit nonintclie
ci,omrtf'.':p .rnperiti./juoJlp jeufu^ olien^dt^ftdc<iuf4mcur xit caufam
caiar putrehciat , erplicaljet. Vciicro idueru efJemteUh corruptio-»
gds. j^ije cogelanr.{rj<^!i^ m re,<^ua no putre fcit feruantur^ nis
.
incUidd aqud^calidhre sanien paulo magis^cuam tes
pidd.no corrumpuntur. Quod fi c^lor externus^corrupttds
mt ejjtt cdufi^ht£c corrumperentur, deinde no reddiditra
tionem in ea jiratiofola fpfftctur^potitlscontrariu
cfocfrif ; Cdliimn enim ficcat^cj- ficconio ferudre deberet.
Theram w uiieas ouuntu mterfii uera rerum docutf]} Scpt^modi
pTinrip^d./tp- inanes difputdnones^qu^e ndnt! ueri continent, confcruan-*
3xh'r^prt^cipijs^fepiemejje modos < 0 ‘^ffruartdi omnia^ diie*.
docehmxs, utiles himano generi,at<p d mr expertos. Cum
igitur corrupthmt caufafn hutmdu aqueii^iyCO etbpmpto
non corrumpentur : ahfumnur triplu itcr. uel perfe^le^ ut
ea , qiitGmmnb igr\‘: ficcantur., uel iti cme- es,uel carbones
ucrtuYitur: pc''febie dico^ut ftophif^i^p- hdecesfumOyfrigOs
reue. De carbomhm alias^quantutrt putredtntrefijlantydos Olera que*
cuimus. [mprrfede , ut qua in Soie^uel umhrayUelut olera modo totrt
omnidrO' ideo rapteiatarfud nos (raparum ffmilitudmem anno fei*
hahem.,foliOy csr acredine eorum) dnufax m frufla minuta^ uentut.
ficcamusin umbra , maxime htna jdugupi ,feruamus^ m
facculoyubi uiridts haberi denenntyh.e aqua calida mfufa
reuirefeunty c? coqtnntur-meiiores<p habentur recentibus^
feu raritate gratiam addente , feu quod faperem nimis d*
erem temperauerint. Ob idmfulftsoleribuuquales funtbli
tum., laHucay malua , hoc ferme inutile e(i : certe grdfwni
non addit . Qj^bd ft ui folum ficcare liheatyUt fale^atque
pipere y tum cinamomo , uelut fungi , cdrncij ptfces , cau^
l^s.fadesuhi nectamterms ft fuhftantiayUtafaleahi
X * fumatur^
244 R.ER.VM VARIETATE,
fumatur, nec tam crajfa,ut non penetret. Ea ratione fer:
uantur folia. Olerum immatura(ut ita dicam)in uafepic:
Caule* ca- cato.Senfimenimpixexliccat ilLi. Aeris quocpprchithw:
pitati quo- ne ftccamus ,alia terra ficca,feu arena ccndentes,uteau:
modo fer- les capitatos, cr intubum: aha aqua ueluti raparum folia,
uentur. Cf caules cum ipfius rapa germine praeifa , eodem fermi
menfemergimus paululum , inferuente aqua , ficcam::! 'm
Kapaiu fo- umbra,mergimuslp infrigida, feruanturlf uiridi!,e:!airfl
lia quomo- aquagelu concrefcat, tii foletfteri hyerms temporeimc fer
do uiridia mutatur aqua,nifi in fmgulosmenfes. Cumci.usiji.at-U:
feruemui. untur tepida, O' coquuntur. Qua uero coquuntur prius,
feruanmrtp meile, uel etiam cruda acew,oleo, aliiirexpli:
cara funt.Jn uitreisautem pyxidibui feruantur folum,cMa
nonmultuhumidafunt,feunaticra fu arte-.unac . f-ircs
fium ejl , quod cum incorrupta maneant, C7 tamen ibi jit
aer, quia tamennon mouetur ,non corrumpit, aerem r.on
corrumpere nifi continuitate cum toto commente, quaft
ut nunquam quiefeat . His modi mullus adijei potcft,nifi
qui ex plurtbus,fed ijfdem tamen, confiat.
Ergo iam fit txtmpliim m uno atque allero , uelut
quauire inflato eonnnemur ,non putrefire dotuit Ari:
jiottles, ea ratione , quam alibi diximut,q’.ioniam aennot
tu corrumpit : in acre autem inflato,acr mciipri ntquitiita
etiam fufpenfa iiua ftruaiiir,fi nc.f folem,nc<f aquani,nc^
Vu^inaibo uentos experiatur, floc autem quomodo fieri debeat,dii
le quomo- p.imtfi. Sed etia:n firuaiur,qua Iulio menfe maturefeit,
do fciucu- ufep ad calendas lanuarij, in ipfi arbore, facculo expapyi
tur. rcncflracircumpofito. Eienimpoli getuipfo corrumpi:
tur. Quare Igitur melius in arboreipfaferualurf tJonob
aliiid,n:fi quoniam dum pritcidiiur,tadt;iir. Oportet aut
temftmper purgare prius ab acinis corruptis eam.Sed cur
agelud
LIBER VI.
igelufnifi tfuia cogitur nimis, a- foluUur. Locis igitur ftc^
cis , nec ommno frigidis
,
cy uentorum expcrtihus feruari
de!'et.QjtieueromarhoreferudtHr,mihifuauioruifa efl: Ficubus de
nam apud Cartufianos ita feruari folet. ciduis.
Ficus autem fi decidant, ita prohibebistcaprificum iuxs
ta ferito, aut ramum cum fruftibus arbori appenditomam
Arifoteles refert , ex caprifici fru^u culicum tptoddam
genus nafci : sjuod fiatim ut natum efi, frudibus fici haret; Frumctum
ita<p abfumpto humido aqueo confirmatur pediculus,feu quomodo
etiam ob proprietatem natura . Eadem ferme ratione, fed feruari de-
euidentius feruamur frumenta: in area,mcumulit,crpo/i beat.
duos dies Soli exponuntur expanfa, atip alternanm ftc ficz
cantur. Quod ji in horrea iam afportau/ris , in cumulum
firidifsime congerito,nec fpargieo.nam o- fi papiliones ge
nerentur, mtra palmi menfuram fubfifient. Palmum hic Palmus du-
inteUige,digitos quatuor iundos-.tuxta illttd,Eji quater tn p!e.x habet
palmo digitus . nam quandoque fpacium fs^iificat ,cum fignificatm.
conclufa palma pollex quantidicet extenditunin quo fenfu
Aufonius, Gobio non maior geminis fine pollice palmis.
Ergo quidam dum papiliones nafci uidentur, territi fparz
gunt,at(f uentilant: illos tmitati,qui dum nautsfluduat,ac
pendet, in partem aduerfam periculum augentes , non lez
uantes,fe conferunt. Conclufum tritictm exhalat uapot Curfoue*
rem ad partem externam, ibi'^ oh adem generantur anis frumento
malta ; intus uero , & fi ferueat humidum generationi Us codiro ey
ptum,abfumitur. Sunt qui fub terra condunt, ttS’ cum apee halant
ritur, uitiofum aerem fouea emittit, quia aer non corrums tum per.
pit, quia non mouetur ; ciim uero non mouetur,corrumpis ciofum.
tuncf ita quod feruat, corrumpitur. Declaratum efl enim,
aerem non corrumpere , tUfi ob motumsCr quod conferuat
motu fuotexficcat emm, non motus autem corrumpit,quia
t humedat:
2tjl
HIERONYMI CAR.
DANI MEDIOLANENSIS
MEDICI, DE REB.VM VAB.IE-
Mtf. Liber Vll.
De animalibus, 8c*produiftis ab eis.
AnIMALIVM genera-
lis R.AT10, et DIFFEHEN-
TI AE. C A P. XXVI.
Animaliam
omnia fex
]propua«
vonUam animal omne^mtu
uolmtario ab alijs difHvguitur:
neceffe enim efl,ut fenfui illi non
fit frujira datus : cum uerb coi
gnofcat,oportet,ut^ cjuaco^ot
fcit,aut fecpti pofsit , dnt fugere:
ideo animalibus omnibus , tum
fenfus, tum motus, cum humor.
tx ijuo fenfus , uitaliscp motus, tum fotidior quadam fitba
flantia, qua inllrimentim effet motus: os qttoip ut eleHio
fieret cibi quandoquidem , & planta etiam eligere uideana
tur alimentum, cr id, in quo recipitur cibus ncceffaria funt.
Verum cum fenfus his quidem clarius, his obfcurius datus
ftt,ideb ts- motus in his talis fuit, adeo ut nonnulla ar.imai
lia, prorfus motu carere uifafit, uelut ofirea , crfpongia.
C^acummagna exparte locum non mutent, attamencr
fi contrahunt , ac extendunt,aperiunt,conflringunt!p,atip
is motus ipftsefi. Qyadamertim maxime necejfario fenfu
tantum pradita funt hic autem taflustguftus uero,taliut
fpeciet
L I B I R VII. jyj
fptcies quadam efi. Oh id igitur his motus iuxta naturam
fenfus datus efi: os igitur o umriculus, & humor;o uin*
culum quoddam , cr fenfus ac motus,omttihus aninutlihut
propria funt. Btenimomnihus ipfisjcrnullisalgs con*
ueniunt.
Vijfcrunt autem animalia inter fe fpecie, attp alijs:fpte
cies amem unicuif propria efi, ac differentia annexa. Prom
pter quid autem differunt,mult:plices caufa funt; ad quini
que tamen reducuntur. Alia enim operationibus anima, ai
lia forma corporis , alia principijs generationis, alia genet
ratione,alia demum his,qua eis aduertiunt.Sunt enim anit
maiia, qua aerem trahunt, ut aues, & quadrupedatquada
aquam,Ktpifees:quadammrun<p,mcetacea:quadamneu
trum, ut uermes pleritp . Similiter quadam degunt in aere,
quadam in terra, aut in aqua, aut fub terra, aut in lapidU
hus ipfis : quadam ,incertam habent fedemtquadam etiam
in igne,aut inter tuues. Mores uerb animi,0' forma multii
plices: manfueta ,fera ,gregaHa ,fciuaria, at<p eiufmodi.
Corporis autem membrh,atepiritegt^>neniisttariantur,cori
tice,pluma, pilo ,cute,fquanmis,corw, crufia,ac talibus.
Sed cy mafculma funt ac fatrmmna, & qua fexu carent, esr
qua ummcp habent . Alia ergo carent fexu, ut pleratp ex
concharum gnere : ait;s ferus lafus efi, ob feblumem ;fed
hac fpeciei commuma funt. Qpod ad generationem atti*
net , animalia quadam ex amntalihus [milibus, aut dafsim
nsilibus, aut putredine fcla , aut materia quadam ac quafi
femme generantur : generantur uero quadam perfeila fti
• mul,ut qua ex pilofo genere ac cetaccis-.alia oui fpccieprii
mtlm , educunm/ip alia quidam extra , ut lacertis ,c^auii
bus,aha intus ut uiperamlia uermis formt,attp ex his quii
dam mouentur,quidam cuttemrum.
JndU
Animaliatn
quinq; dif-
ferenti* gc
neralitei.
DERERVMVARIETATt,
«Jo* mima Indicium unitatii fpeciei , rjl minio dd prolem utllitf
lia lint eittf quacunip enim animalta eiufdem fum fpeciei, ntfi mdgmt
de fpecici tudoob!let,iungunturfimul,dcgenerani,noit fietis dc hoM
inter fe. mmes,cinatescp Indica cum nojlris, licet duplo ferml m/toz
res fint. Sed quoniam non fiatim fequiiurpuki generent, ez
iufdem illa effe fpeciei , uelut in equit v afinit : uidendum
eJi,anquageneranturohlafafint,utmuli: talia cnimex
diuerfit generantnr . Qpauerorurf f generant, ex/lnwfi.
hut generantur, ut ex uulpc,canelf. Q}iarerdte etiam funt
proprice operationet , uelut canit, maxime erga hominem
afficit!ir,equut hinnit, pauo caudam in orhem erigit,homo
folut ratione pradiiut efl . Tum fi quod membrorum nez
ceffariorum in altero defit , aut abundet : nam neq: canet,,
qui duplicem ordinem dentium habent,nec arietet, qui qua
tuor cornua, alteriut ftintgenerit d cceterit : quoniam dent
t et, cr cornua non funt membra neceffaria , crquiefimul
nobifeum nafcimtur. Ergo fi uarient, differentiam fpeciei
oflendunt.
Mufatjoic- Qfia igitur eiufdem fpeciei funt , tandem ad naturam
gi onum in regicnit conuertuntur,uelut anatet Indica ad not tramlu
aniniaiibus ta,tandem minaret cuadimt,quoniam a coniinente fenfim,
quid faciat ac cibis permutantur. Qy a ucrbnotta funt, ahia quidem
fiatim mcriunlnr , ut monocerbtet tti Germania : alia non
generant , ut elephantestalia generant, agre tamen, ut leoz
nes,ac tigrides, quarum ftirpes temporis fticceffu, tandem
interire neceffe eft: alia proueniunt lata,qua etiam propai
gantur ; quoniam nihil efl , quod natura eorum repugnet,
neipexaere,neepexcibis. Eadem quoq ratio pifciim,qui 4
aut ex flumine in mare , aut ex mari in flumen permutam
tur: quoru maxthta efl mutatio,& pracipufquee exflumiz
mhm in marefitiaut fi ex flumine in flumen, aut ex mari in
mare
L 1 B 1 R VII,
mdrf aliud, aut ex eodem in idem,fed longmtpio trailu,0'
freefertim iuxta ortis ipfius latitudinem.
Qjiadam tamen adhocnatre effie uidentur , ut interat Cur qnal
«fi grues, atijue hirundines: inter pifces, clupea, monedua drup edino
la,thunm,ltmariie, amtce: quadrupedum nullum inhis rea mutant ic-
giomhus{quod fiiam)oh incommodum forfan,mcalidiOa giones.
ritus defertis animal aliquod eiufmodi uelox, tnuenirinon
efi omnino mpofsitile. Sed caufa huius clara eji-.rmmaues
oh uolatus celeritatem , regionem mutare poffunt , ejl!p
tranjitus tempus.portio mora rrnnma. Pifces quocp oh fat
cilitatem elementi, in quo uehuniBr,hanc mutationem pera
ferre poffunt: nam tam aues,quam pifces feruntur,quadru
peda ferunt fe.Ob i^auihus uentus fecundus utilis eft,con
trarius tarditate affert, idem qiic^ in mari euemre,ereden
ditjefi.Omnia a>iimaha,qua regione ex ordine natura mut
tant , gregalia funt, quoniam aliter tura ab mfejlis non eft
fent: non tamen omma gregalia mutant, ut apes,o^ formia
ca. eradam quihufdam fotis temporibus , ut riparia at
(linis imbribus. Sunt autem animalia,uaria forma,difcrit Animali*
mmt'^ multiplici, magis, quam pianta,qucniamfun{lwt cur magis
t!fj habent plures : funHto ua-b mfirumentum requirit, diuerfa foi
ucluiferram,quifecat. Plantarum unum uidetureffeo a sna, quim
pus,iiiuere:ob id planta omnes quafi uno modo funt. Mula piant*.
tum tamen colonbus florum uarianiur , quoniam humit
dum in diis tenue ej} , atque m exiguo, &perfpieuo corpot
re. Habent etiam alia dif. rimina m truncis ac fotqs , qua
oiiihia propter caufa genus illud eueniunt ,de quo in Iit
bris de .4rcants,dittuni eft. Porro magnitudo sy paruilas,
ob materia quantitatem prouenit. Vndt iuxta regionum
diuerfuatem uariantur.
Verum diferimen uidttur effe maximmn, in his, qua ex
oidf
DE RERVU VARIETATE,
Lacertorii ouisgeneramur,inlaccrtorumgenere,cumapuJnos uU
genus Jc fei palmum attinganf.iuxia Panama^refert Pcirus Cie:ca oci
pentuin cmcidifje uigmtquinip cubitos longum : funtcjui affirment
ideb in ma ad centefimum ufp augeri: incredibile diftu,fed tamen utz
gnitudine cuntp ftt,confiat talia in immenfum augeri, nmimim tiero
uaiiet.'’ «j auihus, mediocre in (juadrupedibus,ueluti in canibus, c?
tquis. De auihus plana ejl ratio , <jubd omne: parua fmr,
comparatione quadrupedum cj- pifcium,aliier uolarc non
pojfent: at parua, magnum exceffiem habere nequiunt.
Qjiacunsp uerd magna euadunt , etiam exceffus magnos
/artiuntur: pifces igiturob elementi naturam, cp- caufas a;
lias alibi didas : lacertiuerbatcp ferpentes,ob copiam paa
buli
,
C? quod natura minime in hts , pondere proprio fibi
noceat, in immenfum augentur: nam ferpentes repunt, lai
certi , o ipfi terram uerrunt :oh id cum multa caufa nuni
quam defint magnitudinis, crparuitatis.maxmium dif rU
men in talibus inuenitur . Porro calida regiones maximos
tfficiunt,o-maiores etiam circa paludes, cy aquas-.nantra
enim eorum frigida cr ficca , ah utroque contrario , quod
uita anficum efl , temperatur ; unde etiam lacertos apud
nos,hyeme latere uidemus.
Qupmo do Tria igitur cum fint, qua oriuntur ex animalibus , anir
animaliage mal,ouum,uertnis:folus uermis , communis ejigeneraiioi
nciantui, ni,qua ob putredinem ft : nam ex putredine nihilgeneraz
ri unquam dixerim: quod etiam Artjtoteles dixit. £'nfr=
mibus ergo generantur, quacunsp ob putredinem generans
tur:& fi uermes non fmt,fed uel pirces,uel quadrupeda, feu
ferpetes, aut etia uolucres. Animalium enim erigo, per hoc
tanquam per medium tranfit: omnia erga animalia fuges
neraripotuiffe uidentur. Artificis eiUm exemplo, jiatua pri
ittiim informis dedolatur, inde perfmgula membra dijUiis
l I B E R. VII.
guttur. Sic enim calor ille naturalit, primum formam uers
mij effingit, mde ex illo animal quodeunf. Sed cr fatus
perfeHorum animalium, in utero ferme hac uia procedat.
Vaior enim naturalis , ch a^lione nunquam ceffat , donec
perfecerit, quod primum mtenderat,aifi tmmodtca ficcitae
te prapediatur.
Vtrum erga parua animalia, qua tanquam cibus alioe Animaiiaja
ram funt , illorum gratia genita jmtfuideturrationicone ordo.
foni,uelut m membris nojiri corporis: nam membra qua*
dam propter iecur,alia propter cerebnm,aut cor fafta efa
fe uidentur : non tamen omnia propter unum cor, omnia
uerb fui ipftus gratia titaa- animalia pleratp propter hoa
minem,delphinum,aquilam. Qyorfum autem aquila,aut
delphini propter hommem,non uideo:fed homo tamen eam
teris prajiat,eaip agnofeit, ut cor in homine, creerebrum^
cr iecur. Data igitur funt membra ad defenfionem animam
libus,propter ilia quorum gratia genita non funf.hic uerht
quorum gratia genita funt : aha, quibus tutelam illorum
euertant-.quo fit,ut hac terrori magno fint iliis,natura doa
cente.Sic pleraip quadrupeda uocem leonis horrent,aquia
l<e,aut delphini non timent: pifces autem,delphini,(:r aues^
aquila uocem , cr umbram reformidant. Sic cr inter fera
pentes.Qjsatuor enim funt animalium iifctimma,qua pa*
rum inter fe conuemunt , aut pugnant: quadrupeda,colua
hres,pifces,cr aues. Vnumquodtp genus autem fuum haa
bet regem : quadrupedes leonem procuidubib, aues , aquia
lam, quamuis illarum plura fint genera, pifces delphinum,
aut eetaceum genus,ferpentes boa. Verum non funt adeo
perfpeUa nobis genera ferpentum , quod natura eorum k
nofra multum abhorreat,umant'<p mdefenis Principium
etutem in his , aliud quidem uiribus, aliud nobilitate, aLud
R magnu
258 de rervm varietate,
magnitudine. Viribus ijuidem leo pritf}at,elephas nobilit
tate O’ magtucudme ; ita c? inter ferpentes , regulis omnis
hus pr:efiat,<juan:u:s exiguus.Ob hoc non ahfurdum efl f.
tiam in fwgulis, horum generum multa principia /latuere,
uelut in hotrune cor, cerebrum, iecur, oculus, aiiris,teftes.
lamuides fex principia diuerfa, quorum nuUitm propter
aliud fa^u uideiur,fed omnia totius homtmsgratta.Qj/id
igitur uetat m hoc maximo antmaii , plura efje principalia
animahafutpote in pifcium genere cete,delphinitm,a'or3
eadem, etiam fi genere non conuentantt Igitur omnia ani:
malia propter fe faftafunt: ignobilia autem , propter noi
, hilia etiam mobilia autempropterfe,non propter alia: Oa
mnia autem propter hominem , hoc fenfu,utille omnibus
priefcratur,e2' omnia agnofcat,non autem utilitatis caufa.
Sed dices,quadam ignobilifsima funt, qua nullius alteriui
caufa funt , uelut typhle feugagnola , qui a nullo attmgi:
turpifee, ut referunt. Alianobdifsrmaautlifsimis nonfoa
Ium infeflantur,fed occiduntur,ut homines a fcorpijs,arat
neortm'^ genere pefsimo; cr quod frequens ejl,delphmab
Typhle qu ? a/ylo. Sed nihil imarum: a pifeibus enim quamuis typhle
i nullo at- non deuoretur, aliorum tamen efca erit, uelut cancrorum,
tingitiirpi- dflacormn,deieftamcntorum'<p: hac emnia uerb pifeium.
fce. Afyhtsuerocymtifca, ac fcorpijfttrttamenta funthonm,
delphini hominis, ac taliuifed non propria,uerum ne quiCa
quam effet fub luna tutum, aut immune a dolore. Abfur-
dum enim ertf dicere , delphinem genitum effe afyli caufa:
at non abfurdum thynnum dicere, ut fit delphmi efca. Ra*
tio uero multiplicationis in paruis animalibus,aliasiam di
£la efl, atrp omnibus notifsima: in magnis uerb.fi non gula
hDminum,auc alia incommoda obeffent, non effet,iitde ra
ritate quereremur: adeo natura in omnibus diligenter cona
fuluit.
t I B E R. Vir. 25r5>
confuluil^nihilipnonpotejiafsiduittis. Aluntur tothomi: Vaccs miri
num irtiUiti afsidue , bouina carne tn Italia, ut fupra quam foecuditaa.
credi pofsit , nunquam deficiente cibo. Recitat Francifcus
tope:Z Rodrigi Bafiide,uaccam proletariam m infula Hie
fpana , cum mdlim ibi animal effet prater cuniculos, cua
nes.ferpeatcsip innoxios, in wgtmifex annis,l> C C C /ie»
tus iedidiffe,dtm exfilijsfdij rurfus procreantur. Ne(p ula
Ium animal mmus facundum , quod decem menjihus met
rum gerat, unii tantum pariat,dccem uix annis uiitat. Kcs
fert tamen, feti oh loei temperiem ,feu quod natura initiis
quibufcuncp, ad propagationem fauere uideamr: feu quod
illa mrercceteras facundior effet ,plerun<ppeperijfe gemis
nos. Ita necp noflris regionibus minus incrementum: fed ibi
obcaufasdidas,priusammaduerfum. Animaiium auos Animalia
que difcrimina in cibis non parua fttnt: qusdam enimcars lapides de-
mbus:qu:edamplantis,quadamhudo,o- uligine, quadam uorantia. -
excremcruis ac putridis uefcuntur: quce uero puris demens
tir alantur,ngnd»m comperta func.at multa animalia cas
num edunt, aha uerb lapides,ut Indici lacerti, cf uituli ma
Tini. Cum enim jmt uoraces , talibus uefcuntur , appetis
eumlp cibi frufirantur. Sic o- htpi.pne fame,tctrarn dcuos
rant. At nullum tamen animal tot lapides dcuorat, quat
iacentis Indicus
:
m eius enim uenincuio maxima copia as Animalia
reti.e,C/ljpubrum inueniri faletiquoniam uerb omne mixs dloerfa nu-
tiim,bifmidopumiiprxd!tutnefl,comnekumidumpms mero, noa
gue nutrire poieji , ideo ex lapidibus, etiam ac terra nutris pofsunt in
mentum habetur . Bufones enim Cf ipft terra nutriuntur: terra, & a-
hudo uerb iuTn,es,t3-pifcii(m multi. <jua dege-
tAerum uerb animal aliquod, fpecieidetn,in aquis cp- in re, &in ipa
terra degere pofsU,dubitatione dignum efi:nam idem pros cie conne-
tuldubib ittuittlUis:"airmus,f;beT,gammarusipmaxime, niie.
R 1 fpeche
l6o DE R.ER.VM VAB.IETATE,
ffecie autem idem , o- in a^uis , & in ima habitare pojje,
uerifimile uidetur : quoniam idem numero, multoip magis
idem fpecie. Praeterea wdentur c? in falfis aquis, cr influt
munibus multa animalium genera fpecie eadem, ut cancri,
«t<p percae : eadem ergo ratione c? influminibus,^' in teri
ra,qutecun<f etiam forma fimulia funt,c)- translata uiuunt,
ut tejludines marina crfluuiatiles,qua in tma diu uiuunt.
aitfireiberem perpendamus, nullum animal fpecie idem
uidetur poffe
,
c in aquis , C7 in tma uiuere : nam quod in
terra uiuit, ahem refpirat: quod autem m aqua,aquam:o>
perationes igitur ha,ditierfe funt admodum,quare c fpec
cies.TefludineS enim tmejiresji quod aliud animal aquaa
tico conuenit,palupribus fpecie maxime afsimulanturmon
tamen eadem fpecie dici debet,mfi fuerint amphibiaiquo:
niamcumprolifca fmtutrabk inuicemtamen commixta
non generant. Simili modo dicimus,exteriorem illam fort
mam in nereidibus , C7 tritonihus , ut mhil facit ad hoc, ut
pifces homines dici debeant , ne<p fmcjs, aut cercopithecis
prodejl quicquam: ita netp ad unitatem fpecierum,quand»
hac refpirando aquam, illa aerem, uiuere no pofsint. Qjiod
cr fi tejludines paluflres in tma uiuant, aut amphibia
funt , aut non uitmnt,nifi o-utfbriin aqua,<y anguilla m
terra, adeo ut non uiuere proprie dicanmr. uiblut etiam ut
nus non erit, netf mores ydcm,pifcitm enim agrefliores
funt. Oflenfum efi in Arcanis, fi eadem effe poffent fpecie,
in confinibus effe generum: at confinia generum, funt ama
phibia : amphibia autem cum nullo generum conueniunt,
quia nullum genus in utrotp elemento uiuere potejhamphia
hia autem uiu-unr : non igitur gammari, aut uttuli,qui ueri
pint amphtbij, pifees funt , aut terrefiria animalia, neque
dclfkki aut uoce,fed alterius generis fibri autem(,utdia
ilma
t I B 6 R VII.
Sum cjlycrrcftm ueri funt.non autem amphihij. KuUa i»
gmr auispifcis efje poteJl,aut terreflre animal , aut amt
phibium, aut fcrpens, neip aliorum v.llum:fei amphibia i»
emm genere , tjuie tamen ad unum deducuntur : quamob*
rem erunt fex genera prima. Terrefire,pifcis,amphihiimt
auis,ferpens,o- amphibium inter ferpentem,a- pedejlre <t«
nimalmamnon repugnatio- pedibus breuthus obreperCiO
ferpere: hisfi homo pro feptimo genere addatur, non erra*
bimus. Tot igitur erunt animalia iam,qute in eadem fpecie
collocarinon poterunt : forfan etiam de ferpente marino
quajiio erit, cum ki arena fodiat, /ed no uidetur a pifcium
genere ejfe alienuimultipeda autem qua uolant,o ipfage*
nus proprium quoddam repofcunt-.in uniuerfim igitur to*
tidem erunt . Quod ft formtcas,erucas,bombycescp ob^*
cias,qubd quum fint uslucres , fmt etiam multipedes, eiuf*
demtp fpeciei : dicmus eas tales ejfe, quia potefiate tales e*
tant: ha autem idem numeromon autem numero diuerfce,
fpecie autem eadem , quia potefiate non funt , quacunque
non eadem numero funt, non igiturfpecie.Qyaeun^ igi*
tur fpecie eadem,non autem numero funt,ea funt, qua po*
tejiatem habent cum his, qua iam aHum adepta funt-.ue*
lut lupi,o urfi,qui m mari uenantur,o alofa,fluriones,ae
fdmones,cateriip humfmodi pifces, qui m mari degunt,cu
his qui influntinibusiquidam enim non mutant aquas. Ha*
iienus de his, nunc alias differentias profequomur, o prU
me fextu.
Dignofcuntar animalia mafcula h fceminU, qugcun^ Sexu» iti 4«
genitale extra, o manifejiim habent : reliqua partim ge* nimilibas
nerali ratione, partim prespria; generali, quoniam pleruqt eogniti*.
mafnihnafunt audaciora, mobiliora, cj- capite maiore,ae
r 0 tuttdiore,quod m eunicklu fpeliare licet. Aues utro for*
R t mofme
a<5S DE RER.VM VARIETATE,
mMhus at<p conflMis , noi Cf uelochis currere, cy uehe-
tnentiiis falire : quia contentio illa , figit membra fuperiot
ra,at(p his innixus homo uelocius a uehrmentius membra
CotlapiiU- inferiora mouet. Aliud ftgnumeJ},quodfi pelle mmxO,alt
bus in m»- tero falire ,uel etiam ambulare uehmtxs , deficiente prius.
Ilibus con- quam per his moueatur, coquo fixo pedi fubijcitur, motus
tentis bo- tx toto impeditur. Atipdereipfaconjlat fatis, frumentem
rooncloci- nobis, feu quadrtipedtbus, eum mouentur,adh'd-uerimus:
us currit, & nam dum pes unus mouetur, alter quiefeit :fi duo fimul m»
nchemen- uentur,d:'.o quiefeunt. Qjfinetiam homo cum falire uult,
tiiis faitat. contoitii cruribus faltat , membra^ fuperiora immobilia
eontinet. Aues quoif,o- pifces,de quibus maior uidetur du
hitatio, dum mouentur,fpiritum eontinent.crfixo reliquo
corpore , alis aut branchijs moliuntur inceffum,aut tiolaa
tum. Et generaliter, quod in initio motus faciunt, idem ea
tiam per totum tempus motionis obferuaniitamctfi m mi:
tio hoc fu eutdentius,qukmm continuatione motus-.uenkn
hcec ftc narrata, forfan dubia uideri poffent,fi demonflraa
iionem non attulerimus , quam tamen preetermifit Arijloa
telesiea autem efl,qubd eilm omnis motus animalium, com
paratione corporis: uiolentus fit-.ob illius grauitatem,opor
tet ut fiat cum nixwat nixus non fit,nift aliquo quiefcente,
quia impulfus habet rationem: quod uero impellitur, ab aa
liquo tanquam firmo impellitur, ne fit proceffus in infinia
tum : de his loquor , qua fpome impelluntur: aliquo imitar
firmo opusef^m animalium motu.Ex quo patet,quod hoc
manifefiius efiingrauibus, quam lenibus,m uelocibus m»
tibus,qukm tardis, in initio, quam in proceffu moiusiin his
qua non aequaliter mouenttir, quam in his qua qua fi a tera
ra aqui diflantia feruntur, cuiufnodt funt aues,o pifees,
' Jliemmiustfumprhtsdiilis,maioruehementiamotKsapa
paret,
LIBER VII. 2(^9
paret , ideo etiam nixus, cr pars quiefcens in t« efl eonfpia
cua,cum m amhus,ey pifcihus,ob diHas rationes maxime^
iam capto motuferme lateat. Aues emm,0' pifces cum le*
Ulter ferantur, impetu exiguo indigent ; cjuamobrem nihil
in eorum motu quiefcere , aut firmum ejfe uidetur. Atcp
hoc primum efi fuppofttu . Secundum euidentiusefl,^od
ad rem attinet obfcurtorem , tamen habet caufam : Jcilicet
quod omnia a dextris mouemur , nec folum quadrupeda^
cr bipeda, fed qua etiam omnino pedibus carent, uelut fer
pentes:a dextro enim in fini/lrum,fi quis diligenter animad
uertat,omnia m.ouentur. Et caufa eji,quoniam in finguUs
animalibus pars una efl calidior, cs- robuflior,i::r mobiliore
alia atro quafi quieti , O' firmitati deflinata, T^nde uidee
mus gerulos, pondus fmiflra fpatula ferentes, facilius moi Homine»
ueri,quam dextra : nam fi dextra ferant, tarde cr cum dif cur pondc-
ficultateprocedunt.Partemigiturhancagilioremaiipuae ri , liniftra
lidaoremdextram uocant.Aiephiecomniaperfpicuafunt. pane faci-
lllud autem minime perfpicutm, cur in omnibus animalia liiis fetant.
bus eadem fit pars dextratnifi forfan ecelu ,& ipfum quod
a dextra moueatur in finiflram,efficiat partem unam feme
per dextram. Sed hac alibi demonflrabuntur : hic fufficit
docere , quod ita fit. Tertium fuppofitum efl , nullum a*
nimal fanguine pr aditum , plus quam quatuor fignis mot
tum fuum perficere . E t rurfus uerfa uice, omne animat
quod quatuor tantum fignis mouetur,effe fangumeum.Si*
gnauoco, quibus fiunt motus in pede flribus pedes, in fera
pentibus partes: nam fi ferpentes ambulare tudeasfillosmo
aeri uidebis , ac fi intus quatuor reconditos , at:f Utentes
pedes haberent. In pifcibuser^plerifque pinna erunt, m
auibus cum pedibus fwvliter ala. Hoc autem demonflrana
dum efl.Cum partes ha contraria fint,ut difii! efl,neceffda
ricad
S/O DE RERVM VARIETATI,
rio ad unum terminum copulantur , tjui finis efl utriufp
partit ; e? ah illo termino initium, tam motus tptam .jttietii
eflm eft cor , quod in plantis in infima parte pofttim efi. in
animalibus plerifp , ut ferpentihus
,
c? quadrupedibus, cr
pifeibus in medeonn bipedibus , ad fuptriorem partem atz
tinet. Inipfouerb principio , quia naturaliter mouetur,
non efi diferimenipfarum partium, fed foltimhis , qua
Vermis pe- infirumentis proprijsmouentitr. Q^uaergo cor habent,
des habens quoniam principium efi illismotus , quatticr fignis agunt
quadragins lar; Cy quee quatuor ftgnis aguntur, cor habent: ideo etiam
eaqaatuor. fangtiineafunt. Qpamofcrem c? talia diuifa non uiuunt,
& cur diui- quia motu priuatur; namfi principiu diuidat:ir,intereunt;
fas mouca- fmexaltera parteremaneat ,rcliquanon mouetur: quare
tur, & quo - interit.Principitm ergo cr tcmjinaijiri quo partes, qua mo
modo. lientur , copulantur, indiuiduum efi,& folum m his,qu£
quatuSr fignis mouetur.Qiix ergo motus fuos :n unii print
cipium non referunt,diutfa uiuunt.uelut Iulis,qui quadrat
gmtaquatuor pedes habef.nam ex terrejiribus nullum plut
reshahet. Hocergo fi diuidatur,amb:e partes ad ameriot
ra tendunt: quia hoc animal quafi ex pluribus eficompolit
tum. Vt}um igitur principium non potejl plufqud quatuor
fignis mouere, quare nec animal [anguineum . nam fi mos
ueretur,eaufaejfetmulttplex,&non ana, Q^iiu uerbpart
tesante o^retrbnonmouenlur fed totumam lotu efi quod
in anteriora transfertur,fed dextra c finifirafiiperiores,
O inferiores & omnes, fi unus debeat effe motus, in tmo
copulantur prine ipio atque termino immobili , quod ipfas
tttouet cum nihil moueat feipfum : necmoueat, nifiquatet
nus ipftm immobile eji,ut in Phyfieis declaratu efi..CSfiae
ca <mimaHa,quee tale principium habent,quatuor fignis ad
ingtti moueri , Vmm enim principium^non rufi unum cort
put
L I B E a vir. 171
fus mouet^fecundiim eandem rathvfimipddrenecnifi^img
/igno dextro^^altero finifiro uno fupetwre^dltero inferiore:
<puee duorum motutwt^c^ duorii motorum uhem fuheunt:
nam dextrUyO" fimftrum^unius motus^motoriscp locu obti*
nent: furfim quotp z^deorfum^ exquihm coficuurmotus
unui ad anteriora: bipeda uerb tametft quatuor notis moa
ueantUTy lU cu aues ambulant^ ne<p enim ex toto fuhlatis d»
lis d fcopulis opertis , ut nec homo brachiis ambulare pofs
/«nf, nec aues fublatis cruribus,no tamen quatuor notis ita
mouennir^ ut quadrupeda: fed duabus perfere utuntur^ut
cu aues uolant alis:€um ambulant, pedibustmperfeHe ue*
tb 3 c? quafi auxil^ loco pedibus, cu uolant: alisdutem,cu
ambulant . Serpentes autem CJ- quadrupeda perfecte quas
tuor notis-.fed manifefie quadrupeda^occulte f€rpent€s:mo,
uentur cmm ferpentes uelut homines objlipi , dextra prius
parte zp- fuperiore anteferendo , fmjlru crus relinquunt po
jlerius , cauwm uerb m med^io ft: ita etiam ferpentes. Cds
uum enim quod ej} pars inferior, Z7 uenter in quadrupedi»
hits ,Z !7 deuexum quod in quadrupedibus efi dorfum^zs"
pars fuperior,uicifsvm progrediiinturyZP" m anteriorem par
tem deferuntur. Anguilla uerb quartum motus obtinent
modim, ex primo fcilicet, tertio ip compoftttm : nampr'^
mus e{i,ut perfere C5* tnanifefle quatuor notis moueantur. Animali*
Ut quadrupeda: fecundus, ut perfeSie duabus, zp duabus -Ccx modis
imperfecte, ut bipeda: tertius, ut occulte quatuor, uelut inouentur.
ferpentes,(p murena, qua pinnis carent : quarsus , ut per»
fefte zp manifepe duabus yZD’ duabus occulte, ut anguil-
la: ha enimeum duas anterius pinnas habeant: ab itlisana
teriorpars manifejl'emoucttir,pof}€rior occulte, uelut m
ferpentibuSyfmuando fe atque impellendo. Quinius mo»
di'.s eji eorum, qua plures habent pedes, aut alas, qua
^pers
i7t DE RERVM VARIlTATf,
imper/ffle comihus mouentur,nec proprie dmkuUr^ d:i
tmtUTjfed potius corpus trahere. Sextus inodu: eftuoke
tauo,<[ualistterrmbus!S'hirundmihtlSi r.ar.: hae ab cn.nia
busaltjs differunt, quoniam primo pariem avteriortm mo
uent,inde illa pofleriorem, uelut lacerta caudam irahimtt
oh id, talia cum ambulant , caput erigunt, ut uehemesuius
trahant ; pars enim anterior dum moueiur, duplici mtinea
re fungitur; duobus erum fignismoueiur , inde eontrafta
reliquum corporis trahit: hac erum animalia adeo infra
ma erant, c frigida , ut natura « pojleriore parte princi:
pium fui motus collocare non poffet. Ex his ergo manifea
Serpentes flum eji,airferpentes abff pedibus fui fabiitnam cu duoa
ciuSaepe- bus tantum,^ uthirtm iines fe mouentes, exangues effent;
^bus. eum quatuor,ob longitudinem , nimis effent pigritcim plu
ribtts mouerentur plufquam quatuor notis , atf ka rurfus
exangues, ( 3 ’ abfp perfedo principio, fed quaf plura ania
malia. Rurfus nec impar numerus pedum effe potefl: unus
enim aut tres, motum impedirent : in alifs uetb,puta fe-
ptem,Helundecim incommodum traciim facerent , cum
corporis pondus effet inaquale, ut uidemus,fi a lulidefqua
centipedam uocant,cdm tamen quadragmtaquatuor pCa
des habeat ) pes unus abfemdatur : ntceffe emm efl,crin
obliquum procedere,e3 ineptius moueri. Cur autem homo
rubitoipofierius,s3'genuaanterms habeat: quadrupeda
contrario modo, genua anterius, fuffragmes autem pojiea
riui , in quo etiam auihus afsimilantur, oflendere oportet.
Atip in hominibus clara eflmriuff ratiomam brachiaaa
liter ad ufum manuum
,
er cibum capiendum inutilia foa
rent: crura uero cum antrorfum feraniur,geiiu ante poftto
fommodiiis feruntuntum quia leuius,tum quod maius efi:
quoniam continuato motu, necejfeejl pedem anteriorem
re{y
re^io crure e^uitfcm:ad ijuiete autem in ipfb motu fertur
^
ut duohm motihut contrarijs-.ft aliter conjlitmu effet pfij
necejfario fimul moueretur. Caiar demonfiratio hac eflifit
crus ABC inflexum in pofierwra, d
quod da progreditur in D , pes in pia
no er.t tnf,cr genumrcHaT) EF, i,
gitiir ciiin dum C transfertur in F, ci {> (^
B , genu transferat extremum eruris
uerfus s.:jit igitur tn L, cr quia cum
ea mouetur pes, fimul monebitur ret \f c
trb, cr ante : contrahitur enim crus. ^ 1
Jn auibus uerb, quia uelocitas motus
huius non effet nsceffaria ( uolare entm poffunt) fuffragit
nes quadrupedum imitata efi . Ha entm in pofteriora in^
euruantur,non propter caufas ah Ariflrtele enarratas,fed
principaliter , ut recumbere poffentinam fi ad anteriora
infle^ienntur, nunquamquiefcere poffent. Btenimneque
humum uentre attmgerent , neque aquslitir poffent iacet
te: quod incommodum cum alias maximum ejfet,mgrauia
dis foret exitiale, idem etiam auibus eueniret. Vndehomo Moni* eo*
cumaliter fitydifpoftnis , contraSis cruribus in folaquie, nttes h»-
fccre no potejl : atq; cbhane caufam n.stes habere illum o- beit
porluit, ut federe poffet : propterea reliqua animalia com»
mode non poffunt federe, fed crus extendere coguntur, ut
homocum procumbere uuli : fedhomo crus cr femurcxe
tendit: at<p ea de caufa,quadrtipeda per tranfuerfum gra»
diur.tur ; caneri aero etiam in obliquum : hae autem quia
ante non bene profpiciunt oh pupillam, nihilominus ipfi
antrorfum feruntur , licet quidam magis in latus : lacertee
«erOjCJ- qute funt huius ger,eris,qualp fub terra latent, cdnt
lenem habeant cuttm, o- duramjs- pondus corporis maius
S quam
27+ RERYM VARIETATE,
qKcim pro uiritus , uerrunt tfiran: ideo crurj dida ita hd-
Gtyphcs hent. Lacertis etiam ionpitudo corporis accedit, unde m:er
mon cfle de f<rpcntes,ep- eiuadrupcda , talia media funt,r^iUTa fcmper
Bionfltaittt. mcdijs extrema copulante. Alip in hoc medio oencre,eiiam
contmentur,qua: plurcs hahent pedes. Ex bis li.pict,curaa
ties tantu duos pede: habeant, cjuoma pluribus, ptidns qita-
tuor figras monerentur; non fun: igttur gryphes , ut aliqui
dicunt, non eram fanguinea effent an:maiia:aues uerd alas
, habere oportuit , quoniam moribus cr natura mconjtar.tes
erant : itaq cibo feleCto uiuunt , ferranibus, C7 animahbus
qua cum fparfa effent , attt infummiiatibus ueprium, no»
«ifiab alatis colligi poterant. Pariratione pifles, fi pedet
haberent,Kmeo illo principio carerent. At diees,cor omnia
habent animalia, quomodo igitur principio uno comuni ca
rerepoffum ; Sed inquit Arl}toteles,prmc:pium hoc,in mi
fedlis toto extenditur pedlore,dimf:mlf cjhcor autem,non
nifm fanguineis animalibus tefiiidoucrb ,quee corde at
uulfo uiuit,dubiki!wnem habei-.fed de hoc alias. Nunc au
te.m quomodo animalia moueanttur, doceamus. Duplici
autem in motu parte quiefeente opus habent: altera inius
qua dicia eft, reliqua extra, cuius etiam in exemplo memta
nimus: nam feit pulfiefiat,feu tractus,r.:fab aliquo extea
rius quiepente feri nequit. Velut ji quis in nasti malli traa
hataut impellat, frujlra aget nauiin,fi extra nanis mcuea
bituT. Principium aute motionis in animabbus.cfl appeti
tustunde fer, fu efferente, quod appctitur,non aliter, quam
in machinis trochleis laxatis ,una'ap aliam trudente fiunt
motiones. Sed m machir.isalfp mutaiior.e qualitatu,eum
in animalibus ex ira inealefeant, in timore, ac trifilia refri
gerentur. Etenim omnes hifperturbalior.es ,cu calore aut
frigore f iit, c cum cordi ibm«nicami>r,totu etiam mutat,
. tuloa
J. I B E R V I f.
ttthori,pit!lore,horrore,tremore. Siquidem uifaresappe,
titionem excitat ^ hac autem af[:H:ov.em , quie injimmens
tum adionis pr/tparat-Principtum autc omnis motiomt^o'
praeipue quse fectmdu locum fit, tji coriqiiod cil quiefeat,
quatenus eji motionis principium ,&ur etiam quicfccntis
paitis, tit ji dextra pars moueaturjinijira quiefccnteicon^
fiat cor quaji duplex effe prPneipiufH: at unum tantum cjje
oportet, atsp immobile-.hoc enim etiam de cixh eft deinom
jiratiem.anima ergo ipfa hoc eTit,a;<p una immobilislf.Efi Demonftr$
autem appetitio, medium quod mobile moliet : injlmmene tio often-
tumautem,fpinms,qmpartimgramsefl,utleuiapofsit des animi
deprimere, partim leuis , ut grauia pefiit attollerecdtcp ide effeimmo^
in mmenfum extenditur, ac etiam in arftu cogitur -Sunt ia biiem,
f
itur tr. animalibus fex: qua immobilia,ani!na:qua immo%
ilia partim
,
c? partim mobilia , quatenus principium , ui
cor in pcrfe§is animah.bus, cj- m imperfcihs cordi propora
tione refpondens, qucemouentO'mouentuT,ut crura : quee
a corde monentur
,
c ? pedes mouent,qua foidm monentur,
ut ex rtma partes : medium motioms,us appetitio, (3' aff es
flio:C3'mjlniTeii,iim,:piodejifpiriius. Motionu etiam tria MotidnUni
genera: uol:!ntar!um,ut cruris: inuitum,i:t palpitatio cors geaeiatcizs
dis, es uirga ereftio, huntenim ab effedihus,fed uoluntati
non paref.es naturale, ut fomnus,uigdia,concoliio. Inuis
tum motum agsmt, cor es uirga,quia principia funt: ob id
non par efl fubijci alieno imperio,fed quaft ex affe{libus,ut
principalia moueri: cor enim animalis, principium iathget
niti uirga.gencrandi. In principio uero uri lem lada mutas
tione,quemadmodum in iemotie,magn.t fit sn extremis-ams
de letii ex timore , magnus pallor , es titubatio
,
es tremor
prouenit. Memoria uero es fpes,ex sifu eiifmodi motuum
quaf fptdrorumpnunc mag!s,nunc mimis caufe eoru funt,
S 1 Itaip
27^ RERVM V' ARIETATI,
Coi qRO' Itdtp Je motibus ommbus,caufis^p eorum, h(cc diHa Jlnl in
modo ad IO animolibus . Partium uerb qua uoluntario motu mouea^
lioua mem tur, nulla exiinbio corde inoueiur, quoniam ultimumefi,
bra fe ha - quod moritur, cejfaief cufpis
,
cr bafts ante alas : ala enim
boat. pojl omma alia cefptnt , palam autem quod noti uoluntat
riemouetur hoc principium , licet talium motuum inalijs
membris caufa fit.Wihil etiam prohibet quin auulfo corde,
animalia moneantur, ac aliquantulstm uiuant: non tan tn
uereumunt ,abeji enim anima : fed confuetudine fpiiitus
imbuius,agitat uincula.
Vaccasim- Porro difcrimirta,quce in animalibus a magrsitudmefu
inenf* ma- muntur , maximafunt : Cf a propagatione,c:T cibis,tum en
gnitudinis. uamcura,crium habent. Qjue enim locis hutnidis alunt
tur, cr ubi fit copia pafius , maiora zr pinguiora euadunt:
uelut in Epiro Ariftotelis tempore, ubiloi us paludofus,&
pabuli copia: nec ufip ad nonum annum uaccif taurus adt
mittebaiur , hoc enim ad magnitudmem incrementi plurit
miim conducit ,CCCC educabantur adhoc, quce regi
feruabantur. Cum alfi tentafjeni translatas fic educare ni
uiuebant : aut non ad eam magnitudinem peruenire potet
ranr. Erant autem natiua adeo proc era, ut a flantibus et
tnu.gerentur , labiis f amphoram,di{iu mirum,redderent.
Albertus quoip refert, m Phryfia, nulla cura, fed fola pirtt
guium pa florum caufa ( efl enim locus paluflrh,o pabut
li copia abundans ) boues ad equorum magnorum ahiiut
dinent crefcere. luuat etiam ad magnitudinem fi uituli cat
flrenturiplurimiim enim crefcunt,citm incrementi tempore
caflrantUT, quoniam humidtora redduntur corpora. Sed
Coinua neqt cernis cornua excidunt , ft poflquam nata fiiermt, cat
boum mo- flrentur. Mirum autem efl, bobus cornua non cadere,cer»
bili». uh autem fingido anno ; cum tamen cornua boum pelli atu
nexa
l 1 B E R. VII. 377
nexa Jint, ceraorum autem ofsi ; neip enim aliter fujimeri
pofsetJndicio efl de bobus, tftod ofsi no mhxreant,tu quod
abftf labore detrafla cute auferantur, & quod in Phrygia
(ut Arijiotelesrefert) bouesmobiUacornua habeant. In Cur uaccs
boum etiam genere tam fcemina, quam mas cornua habet, cornua ha-
eerute autem fcemina comibus carent, obmagmtudtnem, beant, ccr-
pandusip. Inutdia enim effent, dum grauidafant.Inproi usnon.
eejfu<ttatisaugenturramis,adebut Alhertus referat,ui- Ceru*caii
diffeunum.quiXXll ramos m cornibus haberet, m fingua ramis in cor
lo fcilicet X I atip exiflmant,pro annorum numero augeri, nibna.
Ita<p ft fic elfstjOportuiffet ceruum iilufoium X I anrms hac
bere,at!p ita parum uiuerent.Aut fi in fmgulos annos unus
ramus adderetur ad numerum,aliquos effe csm centum ra
mis. Omnium enim confefsiom dsu uimt,nemo tamen hoc
uidiffefe unqua affirmat. Quod ft dicas,cu perueniunt ad
certum numerum ibi confiflere: tam in prima iuuenta con»
fi flerent , deinde ferme omnes cum tot ramis inuenirentttr;
^od tamen falfim efl . Aut ergo non ftngulis annis muc Ceruos nS
tam cornua, quod magis uerifimile uidetur, cum incremen oftendere
tum tanta molis , cum tam infigni duritie nimis uelox fox numernan^
ret,autfaltemhoTum ramorum numerus,maioremterual notum.nn-
10,
quam unius anni indiget, ut augeatur. Arefcum eeruoc mero ramo
tum cornua, fifub diuo taceant, uel cum cerni ipft coferme: rum in cor-
rint. Apud Arginufam is monte Elaph-o,Ariflotelesrec ntbus.
fert, ceruas nafci aure fcijfa : quod mirum non efl,eontrac Cerux (cif-
Ha iam diu labe per multas generationes. fa aure natu
Caufa uerb fexus in animalibus triplex ferme uidetur, taliter can-
aqua,uentus,c>- <etas parentum. a' iuuenihus enim mafcuc fxfexufi ab
11, ac uentoboreali flante, eyaquispurioribusgenerantur, animalib.
Atque id maxime in his, qua unum tantum aut duosparu
unt ammaUrns, ut elephanto , camelo , uacca , capra : fed
S t mari-
T
1*4 DE R.IR.VM VAMITATI,
noninmedioeji,quitpapituerhabent,quafiinlatas mu \
umtur : motus emm frnnlis fitui principe , principium aut
Eckini cui tcm motus in cordt. Echini igitur cum ex natura pectinum
ijuinqi oua ftmex o/?r«ritm , o«u« fjafccnt in latere, quo fit , ut cum
habeant, cotinuum habere nequeant, ob caufam di(iam,o fati fint,
ut rationem imparitatis c? obliquitatis feruent , quinq oua
necejfario habuerunt : quod imparem numcrum(ut ofiene
fum ejl )feruari neceffe fit ; ne<p unum , mfi continuum,
fufficere poterat : at contmuiim non licuit effe , neque tria
fufficiehant , in tam amplo fpatiomec feptem,quomam nii
mis anguflum locum relinquerentiquinque igitur ejfe opot
tuit. Qfiamobrem Cf totidem uentres , ut demonfiratuiK
ejl: totidem quoque dentes, qui uentribus inferuirent. Sunt
igitur quafi quincuplex animal : nam in exanguibus, quat
dam multiplex potejiate principium habent : uelui iulis,
quam centipedam ttocamus, qua X L 1 1 1 1 tamen,non cena
tum pedes habet, hac autem diuifa per tranfuerfum, o- uU
Infefta cur uit,crmouetur:hocttero fuperius diximus. Vt ergoadrem
aaulofa. redeam, qua crujia integuntur alia quidem tenui, ut locu:
fld.alia ualida,ut ojlreaSed de aquaticis antmalibus,fera
nso in aliud tempus differatur ; nunc autem uideamus , cur
infeda plerunip fint anulofa. Confiat enim principium mo
tus in aliqua parte effe oportere : qua fi tota dura fit , mos
ueri non potejl, nifi pedibus, ut cancri: fi tota mollis,mula
to minus , quoniam non ejl, quod firmum fit : oportet igia
t!ir,ut altematim partes dura cum mollibus commifeeana
tur, quafi per anulos. Et rurfus cum his animal fefe collia
git in unum , ac laxat , atq, lorica inflar , tum coftarum i
Apet.Scma ladentibusfe tuetur , duris partibus molles tegentibus. Id
fex deatti ttero ratione contingit: nam hac animalia eilmparuafuea
ktbint, rMf , /iigimt potitis , quam edant , ut mufea, uefpa, apes:
quana
LIBER VII. 'igy
Ari jiotcles adeo diligenr/uerk, HtiBapitus,0‘
mufcis dentes deprehenderii tejuoddiffieilms etiam eji m
mufcis , aim promufcidd haheant^tjua humidum coliigut.
Exhumidi igitur liquidiore parte, mollis fitbjiamia:ex ter Infitftt «ttt
rena, anuli generantur. Cum uerb calor admodum ftt dei multi e£Sei
tilisjd humidum potius cogit,quinpconcoquat:ideo^ len mt ut feti-
ta illa materia conficitur, ex qua eructe cortice,aranete fcs cura. ^ ^
lam,apes ceram, bombyces fericum,taliatp eiufcemodi fai
ciunt.Ob id etiam pauca emittunt excrementa,’;^ diu abfi
que cibo uiuunt. Edere nonpoffunt ob molliciem-.ea- fi edes infeA» eat
rent,non pojjtint concoquere, ob caloris imbecillitatem: es diu tbfqae
dum c? concoquunt ,qu<emagnafunt ,utpolyphhienim cibouiait.
maximi Utter exanguia, er tamen magis exfu^unt cirris ,
quam ore edant. Plus tamen longe crefeit, quam pro uitte
ratione: ferunt enim non plus biennio uiuere. Htec tamen Animilii &
caufa efi,q!wd genita e putri materia ncngrandejcant. at putti mitea
que eo magis, quSdcolligi tanta materia cafu non potefi: ri« genita
unde initia exigua, er qute fequtintur incTementa,initijs cutpaiua.
eorrefpcndent. In calidis tamen regiosiibusmaicra,uiwis
dora, robufiiora. Secundtm diuifionis genus,ex fuperiot
ribus repetere oportet, tsillum enim efl,quoniam quaget
nerantur. aut ut ex animale animal, aut ex ouo, aut putre»
dine generantur. Aues e? quadrtiptda,oua perfelta efficit
KB( : pifces er exanguia,mperfe{{a, er qua exterius fufeit
piant incremrntum,de quibus folis hic agendim efb. Stc 9
qua exputredmegignusuur. alia ucrmes,qui non mmutan
tur.-alia uermes prius,inde itt animal fui generis tranfeunt:
alia »0 fine affeliu animalis primo fic gignitur, aetut apes.
Confiat igitur, uermium pruna, & facillima effe generatio
nem: fed de his fatis.Qyie igttur ortu habet a uermibtis,ut Ptp iUiaS
papilioneSfCnecydaliftriplicemoriiommahabet pruni, gentiitld,
cum
aS5i DE RERVII VARIETATEj
rumex putri materia uermis gignitur: hicedit,quoniamf
cremento indiget, cr ut humor ille colHgatur,quo f: uejiire
queat-cr oh id etiam excrementa reiji it. Secund6,putamis
ne duro fthi otduito,uermis quaft in ouum tranf,t:nam nui
Ium membrum ei dijlindu remanet, nedu ut comedat, aut
txcremUareijciat: iijptobitis,fed tamen ji tangatur, fecon
trahit,at(p tunc chry falis feu aurelia dicitur. Vltimb uero,
ex ouo erumpit nympha feu papilio, qui c uolat , cr fugit,
eyoua pdrit. Siquidem non hoc foLum his animalibus pros
prium eji,qu£ex putredine gignuntur, fed etia ex his, que
quoquomodo ex uerme, ex ouo gentto,cranfmutantur rs a-
uam forma, uelut bombycibus. Palam enim e ft, bombyces
oua parere fiib cefiatis f.ne,que in panno feruantur uff ad
uer, loco no frigido. Et ex his Soli expofttis, uermes hema
bycil generantur. Qjaatuor uero nomina habere hac,haud
obfcurim eP;tria,pro temporii ratione, attp conununetuet
liet in ferieis erucis, quod nomen efi ammatis,ab initio utre
mis poji bombyx , inde necydaltis.Et in crucis,uermis,pbli
aurelia, ultimo nympha. Sed uerha phdofophi aliquantus
tdmperuerfa fusnt. Eruca ergo atep bombyx,anmaiitgerie
rale ac proprium nomen eji . Dijf erunt tamen necydali a
nymphts,quia neq; uolant,neip fugunt necydali. Qiiedam
uero ex nymphis, adeo cuis abfumuntur , ut fub autumno
ftrme tota m ea tranfeant , folusep cortex relinquatur, atqs
fuperfit. Erucarum tranfmutatio hcecpUrunep tcrjeptemt
diebus ft. Pereuntep nympha omnes fub autumno, fenio
A«ini»Iiii e incuruata, aliscp duideniibus : quadam etiam tnfeda, ut
putri mate lahmi cacitate,tS' aqua intercute.
ria genita. Sunt auteen multiformia animalia , qua ex putredine
cur multi- gignuntur, quonia ex eadem materia uiui<t,ex quagignun
formia. tur ; materia auteex qua gignuntur, ut alias diilu efl,infie
mtae
1. 1 B E R Vir. iS/
mltinim fer me efi fpeaeru. Cum nero nutriri accommodi
dtgcre oporteat Jtogulum in fuo iaco, minintmiip fit,prOt
pxia forma mdiguit: ijuee uero uagantur, fimilia fiint,ut es
tHcct,mufcte,foTmicae.Variantetii m c(Acribus,oh fccttac
tem, ac tenuit ale: fplendet enim cutis eoruddeoit colorum
rmr.imas cpaafcuncp dtjferetias opendit, alias ettamgignit^ Exangafs'
atif oh hanc caufam denfa cutefunt talia , quare &chftp cui abfque
phvmis ac pdtsibaceni/n foraminibus indigent. Eruca ta= pilis & pia
men, c? uermes multi^piloft furtt,fei raris pilis, quonia i«. mis.
teruaila foraminu magna, pro animatis rai'wne,effe opor.
tet. Jn conis cedri ,uetrms oritur fabre longitudtne,capite Vermis
formica, fed depreffo, corpore rotundo,duokus in anterio dii.
reparce circulis, loricis duodet iri!,isrnis utrmip, jed dixta
caput pedibus,m partim repat, partim gradiatur, fitip mes
ditis tnteriicrme,a- fcrmka.Vide auanm diligentia natur Infeift» qa»
ratnminimarecollBcauitimuunttaliainlocouhinafcun: modo alio
RiijC? translata etia in ftaiilibm. plenuup in dulcibus. Nare tus.
rdt laachimus Fortius uidiffe, ce; ex auellana, qua uermi
continebat,affrntabant ferpememmagiiitudine, ct forma
educajfc: nam nuceufep ai utrmem dmifa,eo'ip ildafo,nux
cein in laFte condebant, eruas Soli exponebant, fed ita ut
Uerrms a Scie haud tangeretur. Obid ea p.ine,qua Sol rax
diabat, uascotegebant, ita nttslth diebus alebant. Poft,lat
& addito rarfus exponebant Soii : lac ante ouiUinn effe ox
ponet. Referunt euain,uerrr.em qui in ruths folijs mucnix
tur,ijfdem educatum, uiginti deehus fupertiiuere.
Genera amem exanguium , ernifsis nunc marinis , tria infeftot»*
fur.tiaiiauolani, alia repunt, alia ambulant. C^uauolan:, genera, &
qiiatuor differeniijs diftinguuntur ; quadd enim memoria ditfcretitiq.
prrej'ldt,domos fibi eligentes, ut apes: quadam non,f d v.ax
ga, C!:-duratUs/(arabei,quosdcQrmbuscenios tiocant:
»88 DE R.ERVM varietate,
<ptiiJLtm ohlortgdy tjud ex aurehjs fiunt, quatuor alis prat l
dita, quid duabus difficulter fujiir.erentur, ut papiliones,
clocufla: quadam breuia,qua duabus alis cotenta funt,
ut mufca. Qua uero repunt,omnia fub uno genere comia
nemur tiernuim , tametfi plures etiam eorum Jim fpecies.
Qjia autem ambulant: aha ut eruea, quas ne^p reHe dixea
ris pedibus carere, nec habere.alia ut aranei, cr feorpiones
manifefiis , imo etiam longis pedibus. Sunt prater hac(ut
dixi) animalia fingulisrebus propria, forma, uiribmp dia
aerfa,fed tamen qua ad hac prima genera redueatur.Po. a
ipis cur fi- ro clim in exanguium genere prudencifsima fint apis, & for
cli lafien- mica, utilifsitna uero apis, ct bombyx ifequitur ut apis oa
tifsima,un- mnium fst tum prudentia, tum utilitate prajiantifsuna,no
de aiguinc- folum forfan exanguium, fed cunHoru , prater hominem.
mm cfScajt id effecit altifsima fapientia,ut inteiligeremusnon corpoa
animoram Tts magnitudine, fed anima , prudentiam cor, flare : ipfam
Immortali- uero ammamnuUa Opus habere magnitudine, quautmia
mti», nor fit {fi quod magnitudine omnino iiacat , paruutn dici
poteflfeo effe excellentiorem, utpoiecr ipfam pariem ania
ma mundi. Eji autem corpus huic funfiioni aceoinmodaa
tum, er generatio ipfamam ex mellis pracipua fubparaia,
qua tenuifsimaejl,cr fteca ac caHda,gigni:ur : ctmelia
pfum 'a paruo animali, ctim ex rore fubtilifsime elaboraret i
tur, fieri neceffe erat. Ex eo genere,quod memoria prajiat,
nouem funt fpecies: apis, dux, fucus, ut fpa,crabro,teredo,
firenis minor , firenis maior ,& maximus qui bombyx, fed
non fericeus ille, dicitur: Ires ultimie fpecies foUtatiee,relia
qua gregalestquarti tres prinue,eiufdem funt natura. nam
iregtbusapes erreges nafcuntur,exapibtss autem fuci.
Afam gene Omnium nobiliores inter hac etiam funt apes , quoniam
cati». ha conficiunt ceram, mel,fauos,Rex ape maior efijCracua
leum
t I B £ R. V ili iSp
(fuln habet. Albertus, maculam in capite quaft mfigne re»
giumiapes magnitudine dtgenerant^fed aculeum habent:
fuci aculeo carent, fed regibus magnitudine pares . Itaque
hcec tria genera, in uni conueniunt. funtcp faci quafi nepoa
tes regum.Sobolem paruamapum.fihadones Uocant. Mei Mei eai
conficiunt, quoniamin fuccingente alas parte foliculus ejl dulce.
lucidus, ac ut mei dulce: fmile enim fit a fimili.
Ratio uerb adminijirationis regiii hums,talis el{:alueo Apu tegni
in quem confluxerint propofito , cwafauos 'e floribus fa^ adminiftta*
dant, eos confiruunt mitium a te&s facientesiobflruunt la Mo»
tiora foramina, fi qua fint,& eadem materia pauimentum
illinunt, ne bejiiolce ingrediantur , idlf etiam aniarioribus
fuccis ,ut tutiores fint : domos inde fibi confiruunt a te£la
mitium ducentes: pofl regt,dtmum furis, fed has minores.
Sunt qui exifliment,regiam domum prius confici : atpofla
quam unica illa efl,ordtnem fequi, propofitum certum ejl.
Cellas autem habent bipartitas,atip fauispro parietib. itia
terfeptas. Aditus aluei prior ex commofe illinitur. Ejl au- Cammofei
tem cOmmofe, purgametm cera mgrunt,acris odoris ,uU lu» di
teribus falutare, telloru autem facies ex picata cera , qua
mitioteji eommofi: ceram ex lachryma arboru conficiunt:
necnon etiam florum ipforum fub flantia. Dum opus eonfi
citur,a uere uflpad autumnum quadam mellis, ex floribus
ac fanorum maceriam deferunt , alia coficiunt ipfum mel^
alia fauos,quadetm erythacen ( efl autem quo fauorupas
rietes iungunt, aliud a meile cr propoli) alia poliunt opus: Esythtepf
dum foboles eduealur,quadam aquam afferunt. MatutU
no,cum adhuc omnes filent, una duplici, aut triplici horna
bo eas excitat, furgunttp ad opus,rurfus cum redierint,und
leui fufurrO alueum circumuolitans ,fomni uices imperat.
Exmementa,quodfateant,uolantet eijeiunt aut fi non lU
T ceti
apo 01 RERVll VARIETATI,
m,m ctrtam aluri panem coi/ciunt . Praftatiores anirnoa
ha in alueo nata occidunt, occtfa extra deferunt , ut eiiam
mortuos fuoi . Oderuntuehementioresomnesolores: C7
iJfo unguentatos impetere foient . Adrii fpicutis nocent,ut
Arifloteles referat, a^iijuando ecjuum ah eis oecifum . Pui
gnantcimuefpis,t:yimerfe fednan malueis Jitd iuxtati.i
m campis,deuihias perimunt . Reges nunquam prodeunt,
nifi cum toto examine. Si fepius eiiagci.tur , pracidimt re‘
gi alastattp ita ucl inu txcontinentur . Si rex perierit, exat
men omrrino diffoluuur ac difcedit , net ulla arte retineri
poteJl,cum plures fuerint, ce foholes pauca , ut adhareant
priori examini occidunt . Si difiejjum parauerit examen,
ap'suna peculiari uoeepntcimi per multos ante dies , cy
pbf} cum dies difceffus appropmauat , aliquot circumuoe
lantalueum apes,atque inde digrediuntur . Si paruum fit
examen , pterunque maiori adrueret ; /i rf x fequatur, eum
occidunt . Si ferme paria agmina pugnant snuiccm,aut m
diuerfas partes difcedunt . Cum aliquando examen apum
morbo ahfuneretur, peregrinum aliud examen dduemt,a'
conferta pugna ,depulit mcotas proprios, mellaep diripere
capit : quod tum cufios animaduerieret, cedebat peregris
nas: at tum incohe m/Jirrf xfTuiu,cy illas perfequentes atcf
occidetes, ctijiodem minime Ia f erunt, ouafi adiutore fitum
agnofeentes . Imminentem tempefiatem agnofeere certum
tli,quod cum adhuc ferenum citlum fit , tamen in alueo fe
continent. Si uenrus flat, ne illa i ahgat, lapillum pedibus
arripiunt cy deferunt St Rex feffus fu, quod factle euenit
oh cortfueiudmem manedi domi, clarum p.arw>iiem , cora
porismolem (ejienim longior ape) eum deferunt. Si abern
raucrit ab examine, folertifsime illum uefiigant . Si mellis
penuria adfit,uetut poji ulsima alnei cafiraiionem cantma
LIBER. V I Ii 25)*
^it, fucos in exiliu relegant fi pertinacius refliterint, occia
dunt eos,ipforu quotp cellulas fpoliant.Si fuci quis praeit
fis alis imnntiat^ipfe^mcerta caufa,omniu alioru fucorum
alas erodunt,qu0cl mirum di^u efi: fuci m gyrum atque in
fubiime,no ut apes,cum alusum ex!ermt,ferri folent. Cum
coharetu muicem^ unatp ex altem pendet m ramo arboris,
quafi racemi effagentes,difcejfum parant:0- ob id cujlot
des fono ans pelluntfmfperfolp dulci umoac melli commit
Xto eas alliciunt. Etfi regem capere contingantjllu fequun
mr,:? m alueu illum cormtantes redeunt. Mei uernale fuat
uius attp candidius autumnali , autumnale tamen foUdius
ob roris c6ccclionein,iejlate enimfaHwm eff. mbribus mit
nus mellis, quoniam neip ip fe laborant,nec ros decidit, fed
foboles copiofior. At per ftccitates,meUis plurimum, fobot In mellS
lis parum.ideocp mei cr oliua eandi fortem fubeunt, quod colUgendd
ficcitatibus utraip iuuentur,minuanturf imbribus . Obid ac ceraco-
prcejiat cujioiem hac animaduertere, ut fciat compediam pcndiuiui
cx utroque facere : nam neque foholi per fccitates operam
dare conuenit coUigendaissy melius eji per imbres fobolem
adrmttere,mettp dimittere . Similiierneciltud pratereunt
dum,m quo nunc delinquunt : nam colligunt mella Joldnt,
tertio anna apes excind(ntes,uacudteilf aksearia,unde cot
gunturnoUellis in uscuos alutos immfsis ,rutfus tertium
annum expeclare, oh difciplinani amiif-m: ciim ( 1« Arit
fioteles refert , Colutnellaep aptifsime deferibk ) bis folem
rent aluearia fingidU annis cajlrari , initio ajiatis quatuor
ex qumip pariibus,tummellis,tutn cera auferentes : o-fub
autumni fi ne, ex tribu; duas, quod hyeme mhit apes fibipu''.
rare pojjent cibi: atep ita totius mellis ac cera partes ferme
tres,ex quatuor fubducebat examini,quod qiiandotp in dem
emis perduras annu,ajferentes muriam. Vnde liquet, rof
T i biljticre!
ipl DE R.ER.VM varietate,
bufliores apes quandoxf ad duodecimi annum poffeperue
mre,fed examine in decimo ahfumpto etia ualidiores, auie
tum etiam oh femim fimt imhecilles,inopia pereunt . Jure
merito autem, tot uiuunt annis,cdm ex meile progignamur
alanturlp,tentiifiima,pura atip coecHa [ubjlatia-.tptodart
Argumenta jumenti elJepoteji,tjuantum etidhumana uitte pro ferine
quantu mei ^ comodi O' auxtli) afferat. Cateri apum communit uild
uit^ pro du pyr feptem aanoru: ut pro regionum etiam eptalitae
tendas com 2, uexationibusuarietur.Quod ji in cafiratione autuma
modi affc- „aliplusadimaturmellis^uamoporteat,reddereoportet,
lat dccla- ^ fandaraca nutriedx.Eji fandaraca idem
quod erythace, uel cerinthus amari faporis , inueniru/f ia
fauori cauitatibus.Jn urduerfum autem apes conficiunt ce
ram,mel,prcpolm,eryikacen,comofmi,pif[ocero>i,feupis
catam ceram. Tauos cpnfiruunt ex his, ne,p materia dtjfea
runt.Propolis efl tam grauis odoris,ut nonnulli procbalba
M m fuffitu utantur. Brythace Arabica lachryma minor,
fed non multum abftmilis : conficitur enim ex arborum fuc
co cr rore; fucos tanquS feruos ad opus primum emittunt,
coguntep labore-.regihus amplas et magnificas adesexirue
Apes qn* unt in parte alueifemotayCr tuberculo eminentes. fJac de
innent, apum folcrtia,rcgimme,atcp prudentia, quod intentu fuit:
non ut hifloriam feriberemus , uelut quod fumus fiercorit
iuuenci, apibus fit falutaris , altiearia fccet, occidat noxia
ammaUa-.uel quod e flercore uituli primogeniti, aut citrae
rite fucco ora uafculorum illita,earu digreffum prohibeat:
Ajes alb». certum eftemmmeliffophilo plurimum eas deleUari, Sunt
apes generaliter nigrtt, quoniam cum leuesfint, tenuisea-
Ttm fub flantia facile excoquitur: quod autem efl excoHu,
<7 humidum uelut carbo, nigrum euadit : terreu enim mae
net,ntc aerem admittit, ob humidi copiam, qua ratione
mufe*
LIBER, Vir.
mufca tales funt. Apes tamen agrefles^ iuxta Carthagine:
perit, alb It feruntur, quit minores nofhis, multum conficit
unt mellis, fed acrioris atf diluti. Occludunt cera ofiium
aluei,canatem'‘p foltim per quem ingrediantur relinquunt.
Sed cr Arijioteles,albarum apum meminit.Contmgere po
tefl id,materia citra exuflione cancoila,aut oh tenuitatem
infummafuperficiereficcata.Perfequunturapesmelfuhz Cur apet
latum,eumcajirStieraluearia,tamfolerticura,taittxal>z furta odira
fcondere liceat,inuentum,deuorant cr abfumunt; inde orz ferantur,
ta opinio odiffe fures ac furta ; fures fani e fuo genere,‘1fui
non defunt,obferuant:inuentosperfequunturcy occidunt,
maxime quod tumidi uix explicare fepoffunt.
Proxirate apibus ac earum generi uefipa funt , qua nec Velp 5 Jc mo
mel,nec ceram bonam progigntitfuntippamphagitjCo^ob dus captem
id, in olla in qua caro fit, facile capiuntur: oportet enim di ea$.
perculo obduHo ollam ignibus fuperponere. Sub terra ceU
las faciunt. Matrices fimt autem uefpx maiores, in arboris
bus hyeme latent. Ex hispuefptt prima gignuntur, e quibus
aliit,donec abfoluatur agmen,intereunt hyeme ineunte. Si
uefpam pedibus pofierioribus prehenderis , finaslp bombu
mittere, e ater a qua aculeo carent , ad illam utmafculi ad
fammam,auxdium tanquam allatura,aduolant.
Crabrones & ipfi pamphagi,fed carnem maximi appe Crabrane»
tunt ; mufcasip capientes capite pracifo fecum afportant; &c eoruj»
fauasfub terra faciunt,^ plurimos: omnes aculeo armans mirutn.
tur: oculos habet pojifuccmguli locum, fcilicet infra alas,
mei cf ceram non bonam faciunt in arboribus,uel(ut dm)
fub terra . Rex eorum ualde magnus eft, ut nullum aliu4
exangue atifuolatile. Teredmes crabronibus fimiles , fed Teredine*.
ii4ri<t cr cupediarum uppetentiorei, ideoip ad culinas adt
KoIimt.Sirenis amem minor, fufcUs eji:maior,niger c? Sitenu hi-
T $ riiid:
JOO DI RER.VM VARIETATE,
cornuti quidim^ut cera jies: alij ungulam hahent , ut uipet
tarum genera quadam. Mamfejium efl autem, talia omnia
Teftudines tjjemolejica.Sed cr tefiudmibus in cauda unguis quando^
unguem in que e(l, non ah fitmlis gallorum calcaribus . Opinor, quod
cauda ha- cum tejlacea fit,feu callo, feu amputata fummitate, uelut
bcntet, cr lacertis, duriorem renafd:fed corticibus ut calcaria con
flat . Serpenium autem ungues non difjecui , ratio tamen
tadtm efi-.nam c? cornua talia funt,folidiora, pinguiora:
udut monocerotis.Excoftum naniftale humidim,ferpen
tum autem crudam. Tejiudines autem comutas,meliores
txijlimant:crplane tales effe uideneur,qubd immodice fmt
humidee. Pauca funtex hoc genere inno firis regionibus
qua edi foleant,prater has . l^am ranas a paucis annis cie
tra, edere Itali confueuerunt . hac tamen citra horrorem.
Yguana Ser /Ipud Indos tamen,Peru yguana lacerti genus efl, quod (y
f ena, in aquis sy terra uiuit,sy inter arbores,fcedum afpellu,fed
tamen ^jiu iucundum.pracipue oua .Cum enim apud nos
omne hoc genus inuifum fit , quod fucco carcat apud Im
dos,oh aeris caliditaicm,cr humidamfii-fiansiam, ut cre
fcuntfita etiam pingues euadunt cyob idefui apti,prafert
tm quod in aquis etiam degant. Ueep hoc ferpenium genus
efl, quod quatitor habeat pedes cr tn aquis uerfetur : pint
guefctt affrillo arena uentre, nouo inuento, ut ferunt : nec
Serpentum rmrutrt,cumfrMo carnes augere foleat . Incrementi uero
luagnitudi- maximi huius generis,tum ferpentum, alias exempla atsus
nisae doci ^usmunc duo hac adieciffe fufjiciat: alterum, cuius Pet
litatis mira trus Cbteza meminit,otcidtlfe Hifpanum ferpentem uigin
exempla, ti pedes longwm,cuius caput rubens , oculi uirides acpros
minentes . Sed nullum euidentids exemplum , quam quod
narrat Diodorus Siculus,adi}ciens captura modum, Bt ne
quid hifioritt addam^ aut detraham , illam proprijs uerbis
t I B E R y I I. JOt
fuhiungere libet. Sunt autem hac ; Co fpeBa Ptolemed Ses
eundi in huiufmQdi donis munificentia, Graci uenatores
communi animo dlcrcuere , aliquem magnum /erpentciK
uiuum in Alexandriaad eum traducere.Cumhcecres^a^
uis,difficiVisipefJ'et ,fortunaconm conftlio opitulata efi.
Serpens erat triginta cubitorum longitudine,iuxta aquas^
qui reliquo tempore immobilis , fe tn circulum redigent
quiejcebat: accedentibus ad aquam potus caufa cteteris a*
nimantibus,fubitb affurgens, orelp nonnulla capiens , alia
circumneUens cauda,depajcebatur. Hunc confpicati ho*
iaines,ciim longior efjet,hebes<f natura, laqueis ct catenis
illum capere exijiimantes,primum fidenter ad eum acceffe
runt.Beflia appropinqua.tes,uifis igneis oculis, Ibigua lam
bente fmgula,fquammaru afperitate, dum maturetur fire
pitum ingentem reddente , dentibus infuper eminentibus,
oris quotp aJpeHuharrido , immutato colore admodu ex=
territi funt. Ita^p timide inieris ad caudam laqueis, ad eoti
tabium funibus corpus,magms fiSilis conuerfa helua,proa
pinquiorem ore captum uiuum deglmiuit-.alium fugiente,
cauda longe apprehenfum,atcp ad fe trabium oeciduicate
ri metu perculfi, fuga faluti eonfuluere-.non tame omittem
tes belua capienda curam, fpe lucri timorem fuperate.Are
te igitur c? dolo potiore,uiribus beluam funt aggrefsi. Pri
mtim ualidis,fpifsiscp funibus rete eocauum, gibbi forma,
bellua capax,fecerunt . Tum fpectdantes ferpentis cubile,
attp exitus,reditu!'ip notato tempore,ut primum ferpens ad
confuetum animalum paflum prodijt , ore aditus ingentia
btts tapidiius,tcrraf ohduBo , in proximo iiallis loco latu
in primis ingrejfum, tum arbtiorem interius ueluti cunictia
Ium, cubile uerfus in quo rete pofuum ejiJecere.Reuertena
Hapafiu beiuie,fagUtar'gJunditores'^ , tum equitum mda
gnus
|oj DI RERVM VARifiTATEi
giws numerus, ad hac tihicines ad id praparati, omnes fit
fe ojiendere : nulli tamen propius adire funt , aliorum
malo edoffi.Hos ille ut confpicatus eji , caput alte extulit.
Sed cum contegis procul manu telis,tum e<juorutn confpei
lluytum latrantium canum multitudine , ad hac tubarum
concentu, territus ferpes, ad fotuum aditum profedus eji;
t^uem obfeptum cilm reperijfet , illi mfequend ’ armorum^
etpiorumep jirepitu, tubarum infuper clangore
,
c? uenan^
sium clamoribus, iam feritate depofita objlupefaSlam tel
luam,adprapaYatum ad id aditum adegere: quem ingrefi
fa,m rete incidit. Deincepsreluftantem,reteq: dentibusma
gnis aditis fibilis laceranti,comprefferunt. Nam cy cunicu
la cum reti extrada , mtdtisip ad caudam idtbus percuffa,
effradis dentibus,extp ea re dolore percutfa fera,mitior eji
tffeSla.Eo pado irretitum ferpente deferkes AlexandriS,
Kegi obtulerunt mirandu fpedaeulum, cr uix audientibus
credendum . Dedudo df inde paulatim ad conterendas ttii
res cibo, feritas eius remifsior reddita eji: ita ut ob illius oa
rttnes manfuetudinem objiupefcerent. Pcolemaus uenatot
ribus tributo pramio.ferphem dimenfo enutriens cibo , ad
regiam uenientibus exteris, pro mirando fpedaculo o freni
debat.Con/iat autem ex his qua Diodorus recitat, hanc fi
ram fui generis faiffe.pojiea quam manfuefada fuit.
®racones. Std de ferpentibas alatis, dum Lutetia ejjem , quid ui-
derim apud Gulalmum muficum referam . Habebat ille
quinque tales , qualesnunc defcribam ; qui ctlm omnes dii
uerfis temporibus habiti ejfent, forma uero eadem penitus^
'mdicabantnonfuijfe commentitios: ne que enim diuerfi ho
mines, eadem ad unguem
,
c? maxime diuerfis temporibus
fingere pojfunt , Erant autem bipedes alis exiguis, ut uix
Uolare poffe crediderim . Caput paritum cr ferpentum
jt T B E R VII. jo?
sapuifimlt^colorluddus-.plmnxnulla^ntcfiU. Magnit
tudo eius ^uipnecelletat alios ,cuniculi. Prtejiiiiffet , ^
tonfiiii fuiffent , alas tam grandes addere , Kt poffe uolare
exifiiinareniur ; delatos ex India confiat: dracones uulgus
uocat . Omnes ferpentes frigore obfiupefctmt , quomam Serptnte»
pauco fangume praditifunt : omnia etiamodorata usbet quibus he»
menter ferpentes hehetant^ut allia & cape : quadam ucrc betentui Je
i proprietate, ut arum, monocerotis cornu, fumus ceruini obltupe-
cornu,a- apud Mexicanos mirum in modum Pictetlhher- fcant.
ha genus,alids quadam defcripfmus.
Sunt c? in Cumana ( ut referunt) falamandra , palmi salama dr»
magnitudine, graciilames ut gailma, quarum morfusade inCominav '
modum exitialis tji. Seu ex eo genere fit,feu non, quadrae
pes efl . illud mirum quod referunt , c pro certo compere
tumeji,uidneratos fagmis medicatis , cuius medicamenti
forinam alias defcripfimus, uel etiam mtnBa cufpide farte
guine uipera malefica , etiamfi prater fpem eonualuerint,
ex uenere uulnus confolidatum :'m d frumpi : fi paulo coa
piofitis hikantefi fe fupra modum exerceant,aut meemmoe
di aliquid patiantur, reuirefccre plagam & doloresae fes
hret exeitare,adeb noxia latahs ueneni uis eji.
Juxta CapMt fandi Aitgufimi ferpens efl,quem cafeae Serpens erf
Uellam uocant Hifpani,quafi tmimabulum-.ferpendo enim cauella.
fragorem hunc ficu , quafi J unent tintmabula : id effe poe
teft,quhifquammis duris ac mohihbiis fit armatus, uel ei Vide infji.
f:am uoceipfa, quam dum graditur, emittit : neip emnmh cap.37.in a»
fnrfan fmiles foni fiunt, fed prorirnioremhuncexiflima: ne ubi Cu
runt.Confiat enim, ferpeies magnos ferpendo dum concut
fiunt armatum corium, firepitu non leueni tfp.cere.Bfl a:i^
tem regio illa talibus monflris accommodata, biqliident in
montibus Andes ,ferpentes funt trabium magnitudine,
CrtcS'
JO/j- DE RERVM varietate,
C tamen innoxij; tales erunt, /i non uefcantur animallbuSi
Animalia ttam rarifsime animal lcedit,nift uel uexatum, uti cibigrat
CUI noxia. tia,ael ob filiorum amorem dum uercntur muadunt, uelut
urfa o- canis.Caufam uero incrementi diximus fpeeiem,eo
piam alimenti,(S' aerem pmguiorem,m his qua fieeanatut
ra funt. In Samogithia uero ferpentes nutriunt laeertis fh
rmleSjfed nigros attp breues,quadrupedes tamen : pinguet
fcunt cura accolarum ; nec hos plane ferpaes effe iicnm,
nifi uelut o lacertos.
Serpentes Serpentes fatinam amare adeo proditum eji , uteircd
quib. plan- plantam,eiufmodi in agro Comenftuiperarum multitudo
tis gaude- maxima conuemunt,plures quotpfuper arborem ferpunt.
aut. Ego id nondum compertum habeo, fed id plane compertu
unumquodque genus animantium certo genere plantarum
deleSari.Cum uero plura fmt genera,licet uno nomine co-
tineatur,ob id uariare hac ratio utdetur: uelut bufones fal
uia,ob umbra denfttatem,uipera eruca-.generaliter ferunt
haderam c? fomculumffatas effe ferpentibus: uini etiam
haujlu attp odore pleriep deleilantur.
Lacerti con hsdia intra Gangem,iuxta Ultram duitatem, quam
chiliati. nunc uocant Cananor, lacertorum genus pragrandi capis
te,duplicitp dentium ordme,iuxta flagna & aquas inuenis
ri ferunt, quod conchis integitur uelut tefludines ,fed plus
rimisueluti fquammis-.hormnes deuorat
,
cj- fpiriius odore
mofchi refert. Eji enim ficeum,atf, ideo fauum,& conchis
tedum, cr jiercus habens odoratum . Netp magnum uides
turfefquammarum durarum ac craffarum genere, in «Mi»
chas tranfire: affinia enim funt.
Anguis in Serpentes etiam quandoque m lapidibus inuentos cone
Japidc. flat, ut etiam is qui Martmo quinto Pontifcefmuentus efl
in lapidicina Latij : fuperuixit'<p,quanquam nuUa refpiras
tionit
LIBER V I Ij jcS^
Mnis uejiigU effent m f olido ac udjio lapide. Confiat tdm
tnen tales ejje noxias , cum natura caterorum animalium
aduerfenturjmtip difsitniles. Qjiomodo uerb refpiretjooc
eodem Utro fuperius dixmti r. Pcelix hoc animat,eiii cj- on
iHijCr «iM.Cy moTS.,eodem loco futura eratji paulo altius
lapis ille defoffus fuiffet. Generamur autem hi, ex lapidis
fubfiaruiahimidioreputrefcente,utuermes. Caterumob
folidiorem fubfiantiam , uiuadores funt: atf oh id conta»
du fuo lapidem atterunt,cr ex illo attrito at<p corrupto ntt
triuntur,augeniurip.Refert etiam,m ipfis lapidibus ranas^
(3- bufones, eancroslp, quod magis niirmri efi,fed mortuas^
repertos.
oderunt ferpentesignem,ncnfolumquodhebetetocut Serpentes
los eorum, fed etiam quia natura ignis ueneno aduerfatur, quado uer-
Vnde cum ex mortuis ferpentibus nulli uermes generentur, mes gene-
ueneno eam generationem prohibente; fi tamen fulgure in> ret, & quaa
tereantyUermes ex eis generaritur,quoniam fulguris uisuei do non.
nenu extinxit.Referttnt,ferpentes odorem leopardi refuge*
Te,quamobrem expediet iliiu s pellem habere intra cubkUi
Ium. Verum o- de his infra loquemur.
Serpentibus hoc mirum mefi,quod linguam habent bi* Serpetibus
fidam,ac quaf ex capillamentis confirudam : ijdemfquas fugandis,
mis pro unguibus coflis pro cruribus adeo rede o-ap* Seipeiimni
pofite utuntur,utnohnulli eorum ad cubiti magnitudinem lingua bifi-
erigantur,procedan:tp innixi his uiribus. Albertusrefert^ da.
uiperam afcendiffe arborem, picctlp pullos ediffe: fuperue*
nienspica pugnauit cum utpera,fed in coxa capta clama*
hatt ad cuius uocem aduolauit foda , quie uiperam afsU Hiftoriani-
due in capite percudens, interemit, deiechlp. Exitialis e fi p ers, & pi-
morfus cuiufiunp, ferpentis, cum alium deuarauerit,uelat exp ngnans
K3'Tubetam,autfcorpionem uipeta. Ejfefcrpentetnpar* tium.
V uum.
^06 DE R.ES.VM VARIETATE,
uim, cubitiip filum magmiudint,^uemreli:jui omnes fut
Serpens f»- gidnt : hirfitwn quoif, quern^p fictum appellenc,prodidit
eet. Arijiotcles, Cecterumo-edendo^o- mandendo deteriores
fieri quorumcunif animalium morfus, non firpentumfia
Ium, haud dubium cuiquam ejje debet. Sic c? lingua bifie
da , non filum ferpentihus,fed etiam lacertis,uitulo'ip maa
Tino conuenit.Caufi eji,qubd cum tenuis ejjet ob maxillam
rum humilitatem , acutam quocp effi oportuit: ut uero fas
tilitti explicantur bifida,quo etiam melius inter dentes uU
Seip entum braretur : nihil eitim tenue ualie latum natura fingit, quod
capjt» sno moueri oporteat. Capitisosunumefi,<yconiretufifigura:
offe con- nec in eo oculorim foramina fint-.quod ideo fadumt fine
ftant. facile ladatur,cum humi fetpat.
RATIO FVGANDORVM
R.EPTILIVM, ET TALIVM.
CAPVT XXX.
_
'I
o a V M animalium tadium graue efi at
pjl deo, ut carere illis apud multes , pro non
exigua falicitate baheaturttrifariam era
.* ^0 repulfi datur . Aut his qua illa hora
renf, uelut frigus,.fulphur,aceti fextima
moderata enm qualitatis talia participat. Aut non repela
lunt longius, fed cffenfim prohibent, ut axungiatno enim
tutim iia fiuciant, dum in pilis figendis han nt.Aut occis
dum, alia quide implicando, ut rejins: alia fiffocando, ut
fiieum:alia ob utrtutfo- quaUtatem,aut uenena,ieTUgo,ae
talia:quad'd fimul arcet, r^r occidilt,ut jiaphifagr'ia,&uera
nix: fimili modo reliqua diuiftoms membra inuicem eomits
tuntur: commune eft omnibus, ut uel aliunde adueniant,uel
ibi generetur. Ob hoc pluribus in locis pediculi,cr pulices,
quant
LIBER, V IU fOf
iptam mufcje: mufcanm enimgtneratio non 'ita nos cornis
tamr ; oh hoc 'ig tur in fpeculis fea turritis atrijs, <fUod ftci
dora loca fmt,generari nt<jueunt.Sed neip illud aliundiad
uerUre, non fer entibus Uiribus continui uolatumigraim es
tiam eji afcenfus aere defcenJtrite^ut in Problematibus ab
Ariftoteie difium ejl. Aer <^uoep qui m turriculis iliis undea
quacp perflatis fertur, ob frigus illas arcet,o- motufuc ttoa
latum mufcarum impedit: unde flumeuento maxime fria
.gido latent mufca,cr quanto ualidior fu rit.
£jl mihi atrium turritum in quarta contignatione, ab
oriente contehimn , ubi Domitianum habitare diceres: fth
meridie, non ab oriente erectus fui/pt murus, frigidior aua
Lt foret . Sic tamen indufiria pauper regiam kabitat:nam
oportet friundu locum tenere,ae fcepiils uerrere. Aliquando
a prandio duee , aut tres mufc(e aduolarttnt,puto e cubicua
lisfordidioribusuicinorum. Ambiat atrium multitudo ara
bufculorum olentium, uelut myni,rBfce,es- medici mali.
In uniucrfum infelia omnia qum(p modis arcentur.Aut
prohibendo generationem: fic in locuf is oua conte: tre foz
lemus. Aut aduentum , ut nuper dixi de atrio turrito,loeis
quoip eonclufis ferpentes non admittimus: claufis feneflris,
quoniam mufca obfcuro loco jion uolantj ab earum tcxdio
(imus tuti: Qjtadam aperte infelia pellunt, cj- occidunt, tst
duo extrema Ma,ignis<3'pritfertimflamma,<y mmenfmn
frigus . Sed a- omnes fera horrent flammam,ac fugiunt:
Inde fapoT acris & amarifsimus , uelut acetum , fel tauri^
decadum cucumis anguini , hellebcri albi , colccynthh
da, lupinorum . Qjiadam odoris propria quadam ui, ut
fulphuris , atramenti , calcaniiue , florum
,
cr foliorum
Sambuci utriufque , coriandri , comunm
,
c? ungularum.
Qjiadam multiplici genere kiccmmodi illa af petunt j
V » utruthi,
Mii/cs nl
non adliijti
Generilj»
ratio fugaa
doru^ ar*
cendoruaa
infecloin.
308 DE RERVM VARIETATE,
Ut rutha,anigo. At<jue hac eadem ferpentihus admrfana
tur, c generationi, c? oKii eorum. Antiqui uero duotus
maxime, iduorum mme ohliti funt homines, eommodifsime
ad omnia jeruanda utebantur, pice, ai.jiie amurca olei.
Pix ab aere tutatur , amurca ab animalibus . Inuenio in»
ter odorata, ftyracem fuffitu otrtaia ferme infefta animat
ha pellere.
Erucis tol- PraflocoridasGrtec!uocant,animaUa qusfolenthor-
lendis. tii noffrf ; ferunt ergo , quod ji ueniricuiurn uerueeis fla*
tim occifi plentm /ordibus fuis,fpaiio quo abtindantjeuu
ter defoderis, pofl biduum reperies ibi animalia ipfa con*
geflaihoc cum bis,uel tertio feceris,genus omne, quod no*
Serpentes cebit,extmgues.SimtUter,fim flerquilinio roborea aliqua
ne nabean- materia ftt,negantnafciferpentem. Halicacabi duoip ra*
tur. diceobflupefcere ferpentum genus , idquodafpidem uo*
Afpides at cdt,receptim efltnec mirum cum ea radix et;am,atq; illius
obftupef- femenjnomtnibus fliiporem inducat. Jtacpforfan etf alijs in
eant. exanguibus, idem forfan prteflare poterit. Referunt etiam,
Ranx ut fepulto caprie felle,ranas adilludcogregaritquoduixcre*
congregen di potefl.quodfi uertm fit, odore id fieri conflat,nec altius
tas. defodi oportere.
Tulices Pulices,ntillare magis arcentur,quam munditieiuerre*
quomodo re pepe cubiculum, mutare lintea, leftis uti penfdihusgof*
nitemus, fipium candidum per leHtm fpargere : nam eo ueluti reti
capiuntur: congregari ferunt illos pinguedine herinacei.
Vafts quoip patulis aqua plenis, in folo difpofitis , capiun*
tur ; fugantur decobio tribuli ntarmi,fparfo perpauimea*
tum,mclius colocynthida, aut oleandri.
Papiliones ft apes infeflent,noble accenfis candelis ( ad
papilion ib. Itmen enim properant ) femeiipfos perdunt. Cimices refe*
delendis. TUnt pelli, fi ebulus uirtdis in fpondatu capitibus ponatur:
forfan
LIBER V r I. J09
forfan ob odorem tetrum:hoc certe eji,nt<tlum malo pelUs Cimice» ut
re. Occidit eos fvmus calcdntWi,& cemgtr.Ujfednonua^ h 6 habe»*.
denuo redeant: ita^ nihil melius calce cum lixiuio fer
nente mixta, cr ut fic dm torreantur tabula cp- undiep,inde
tnifceantur Jtaphifagria, cp hydrargyrium, & fulphur, c?
oleim laurinum,calcantho,(y arugmUillinantur. Pormiz Aduetfiis
cis tollendis,forarmna illarum limo manno, aut cinere ohe formicas.
firues.Dicunt,nociua' cor fimiliter appofitu Jugare illasici
nere,aut creta alba earu iter intercipitur. Sed alibi multa.
Erucis <jua uittbus infefia funt,cantharides,qua in ros Vitium em-
fetis inueniri confueuerunt, finito in oleo marcefcere,0‘ ex ces.
eo falces putandarum uitium inunges . Culices moriuntur Culicibus
fumo concrematorum lupinorum: infejia res, cp de tpiaa^ necasjdis.
lidsfermonemhabuimus. Allium odore fuo arcet fcorpio^ Contra oa
nes; exiptmauerim ferme omnia animalia arcere, prceferj mnia ani-
timexanguia,atepferpetes. Prafentaneum aduerfus omne maiia no-
peflem horum animalium , maxime cimicum imuriam,cu:s xia.
cumis anguini decoHo , aut felle bubulo cum aceto limites
illme,non accedent: quod ft loca etiam ipfa, morientur. '
JnfeEa omnia, oleo eS- maxime Soli expcfita, perire a
J
Scorpio i»
firmant. Verum fcorpionem, in oleo utginiiduobus diebus oleo diu ut
uixiffe, uigeftmotertw perijjfe, Aibertus experimento edo: iit.
Eus fcripftt.ambulabat in imo uafis,crin olei fuperficie ani
pullas emittebat, quaft rcfpiratioms particeps. Aconiti foa
lijs torpefeere patim, hellebori autem reuiuifeere produnt.
Culices fub Sorea,quod mirum ep,maximos,cr effie in: Culicum
fepifsimos,refert Olaus Magnus.caufamip reddit,qubdcu hiftoria.
ibi cepate perpetuus dies fit, nox nulla , urfpcrtUtones de: Vefpertilio
funt,quictdiees deuorent. H^c quide caufa potep effemul ne» ubi n i
titudinis, non magnitudinis. Tum maxime quod fateatur Qau
tffe,auism certum genus, quod culices edit. Caufa igitur
V i muUfM
DE RERVM VARIETATE,
propter id , diter ille hos duceretur. Cum ucro dnimdUum
quadrupedum^ curam docere propofitum ftt , conflat nuU
inter hac, imo omnia efje genero fius aut utilius homit
ni equo ipfOyquaWish UlitA cura incipere decet.
tem morbi duoru generumyUehit o* in nobiSydnimiyCorpos
Equis ob- ris'ip.Siigttureqitusuelfefp)remrefpuatyUelnduimingres
ftinatis. di nolit,uel timeat rotasydut alidyidcp maxime contingit C4
jiratis
,
c? qui male uidcnt , O' timidts lapillum ex filo fu*
fpenfum in aure immntito. Si hoc non profit^quod illorum
fenfum pcrturbatyOculi uitta umciantiir: profuit hocfepe»
yirgd etiam fi cedantur crurdy quaretro agit aut eleuat:
ignis quocp caudie fubmijfuSy tuminflrumentum ferreum^
quod dum retrocedit,]llu pungit cr fauciat-.optimum enim
hocejl :ita ftin humum procumbat yinfrauentrefmtacua
lei.Qyod fi moderate fotum obnitaturynon fu autem refes,
leniter cafiiganduSyC rei quam timet admotiendus-.nam a*
criter ubi impellatur y durior fape fit , quod maius pericu*
Equorum lu^rp fuheffe exiflitnet. Herpeti Mero,^fm wermem uocant
hcrp eti. neterinar^yUermiculufny qui in cardui fullonum uerdce na
fcitur pennce anferis inclufiim j abfp ojfenfa , difciffa (ute
frontisyinferitOyConfuitO(puulnus.Solet uiginti pofi dies ea
moriy totidem<p diebus equus liberatur. hellebori fru*
flim recondunt : urtica fcetida m potu cr cibo data{fcro*
fulariam uocant)€li proprium huius morbi auxilium. Cua
rant alij igne,ali} feclioneuencCy atip purgationibuSy qua
duo ferme ommhus morbis equorii conueniunt t cum enim
parum dormiant , plurimo uero cibo urantur , atq; exercis
Equ«rum tio, tum abfp ordine^ utrotp auxilio indigent. Bxpurgat
generalis tiombus maxime y conuenit medicamentum , quod ex myr^
ratio cura* rhaygenttanay arijlolochia longayradicibus ebultyC bacs
tionis. fisUuri confiat. Curfu a purgatione exercentur, in aqua
autem
l I B E R V I I. 5<7
autem ah ujiionediheris inpafeuis ahutro<p mttmntur.
Generaliter autem ft m pafcuU uon fmtJ.oco calido agri e»
qui alendi funt , yonis<p cibU. Sanguis cajlratis non adeo
mtnuendus^quia mintlr abundant: eo etiam fi abuna
dent ^laduntur. Agaricns pro medicamento maxime an» Equis
helofu conuemt,c^ fcenugracum : ftc equmimeum cu: helofis.
raui : laudant ueteres omnes fanguinem catuli , qui decem
dies non excefjerit^ in potu. Item potens auxUiim:ex ama*
Tis nucibus hydromellite ^(^Jyluejlris cucumis radice fis
ant pafliili cum meile dentur: radix auo que herba Ia*
naria peHori , uel aurium^ uel narium radicibus impaHa^
uelexmori radice errhinum^Kp- capitis fridio cumuino^
modico olei adiero. Caterum , familiaria auxilia , acria
(Squalida ejfe folent^cuiufmodi fulphur, nitrum ypiper^
cafioreum : rutha quoque in pluribus morbis conuenity uU
Hus plerunque ahfiineniiam equi [iht injiituunt. Exhibe*
ri debent omnia cum lacie aut uino . Sed cy gentiana ra*
dixutilifsimaeji.
Equorim grejfum y quem aliqui uccant tolutarium^ Afturconil
alij gradarium yfeuajlurconemy qua ratione fiaty in libris Teu inccf-
de Subtilitate documuSyUerum feri etiam alio modoyqtio fus equottl
Galli utuntur, haud dubium ep:cum enim equus trifariam tatio.
moueatUTyUel extremam pedis iun6luramfle^endOy uelge
nu. Italiyligatis binlSyO' binis pedibusydextris inuiceniyatip
finipris inuicem , cogunt eos binos y (pr binos fimul mouerCy
fpatida etiam mota, fed genu pracipue agUatOy at^ flexo.
Galli y ultima pedis iun^uram arHo uinculo omniii pedum
deuinciunt:iia ft^ut cogatur equus genua mouers. Atep ita
patet adaflurconis difcipUnam pertinerCyUt genua fledat.
Namftiun^uram folam inferiorcmmoueaty etia fi ambas
dextras pmul attpftniflras^non perfici gradart um grcff sm
cona
Canes lon-
go pilo do
ciles.
Equis da-
tio IziXs.
51S DE RERVM VARISTAtEj
conjidt. Sunt igitur duo generagrjJarij inceffits ecfuorut
Gallicus ^cum genua fimut moucntur^fpatuU uix: cum ua
rb genua^t^p-fpaudcetUalicus.Molltor eji mceffiis <juicun<p
fit altiore iunciura , t^uoniam modico intcruallo mochl^
multwn fpatij fuperatur.MuUcitm molliter inceduntymot
ta inferioreiun^iura j uocaturcp incejjus ille Trdina : cum
autem genu afiurtonius cocutityjtusgisgenu fleximy^uam
pes^eiuod altius cadat ^ditm figitur.
Canesuerb qui tenuifumo molltpilofunt ^ingenio ft
acdociliores reliquis funt : quoniam mollis pdusficci ani t
malis effie nb potejiymft ob tenuitatem ; unde tenues humoe
res fignificae^ C fanguinem ter.uem. fn caneautem:,C-cas
Udo animali^ tenuisfanguis prudentiam affert. Qyomam
uerb quod tenue efl^ZP" calidum ^facile ejferucfcit ^obid
mordacesplerump funt hi canes.
Cum uerb ufus equorum ( ut alias dixi) maxinic ftt nes
cejfarius^ contingit iier agentihus^prcecipue tcediofa iabltu
rdy fi uel ferream foleam amittant ^uelcLuo pes Udatur^
Ajferre folentclauos , 0 " malleolum , idem tenaculd uices
gerit. At fi iam ex clauo equus claudicat , exempto
ungulo excauata molliter , ne corona Udatur , aut fordes
aliqnalateatyfulphurliquefa^im repurgato ulceri indU
to: foleam extcrius^ne locum Ufum premat incuruato: res
liqudf pinguedine o- ccra ohlitOy tum foleu foramtnayqu^e
clauis non complentur. Sicmthi contigit ajiurchmem Ars
chiepifcopi AmuUhonis dono datum , confeflim e clauda
fanum reddi. Redibam enim tunc e Scotia. Pauca uerha:
feptem tamen funt praecepta. Stms quifulphiiris lacOyrefis
na laricis utantur.Sednihii melmstuillo udlcft ad fit. Hos
dus alius melior^ excauata ungula^ C5* etiam e dire^o uuls
Wrrii rupta corona^ut ftbulum exire pofitjcrru affigituTi
L I B £ *. V I f. JI5r
quod in flexum loaim non premat^ <t tntur ah ungula abt
fiedatundi(p -.ind€ diligenter aqua primbyinde uino eluitur
pesy ne quid areme^dut famei omnino infidau inde impom»
fur unguentum e terebinthina , cerayOleo,fepo cafirattyO"
melle.Demilm corium ita inferituryUt prohibeatytte arena^
udaquapofiit tngredi : ligmemm cancellatis intra fera
rum heeret pedts ungula. Sic fiatm licet equum mfcendea
rCyO- expertus fum.
Scabiei equortmy munditieSyfangulnis detraSlio, ftfes s cabiei le*
ratypurgatiOyCibus bonus^fulphufy argentum uiuimymely media.
pixiiquida^falyCicutafuccuSy acetumyahmenyhelleboruSy
fapo liqutduSy oleumy fuligo, jiercusfwllumy calx:at<p hos
rum quadam
,
c? pro natura morbi, conferuntyO reliquis
amnalibus. Conferto- radix cucumeris afimni, qua cum VtpiUess^
nitro pilos ni^os in albos commutat. Sedutadremre» groia albfi
deamyoUum laurmumy o fuillus adeps etiam multum con mutcatui»
ferunt fcabiei. Pituitamnonfolumki his, fedcaterii^Ua
mensis curant furcuti hellebori . uel cyclamini, aut radicis
cucumeris anguini per durem trakiHus. Manifefitm ejl au
tem quot morbos pituita in cerebro in his animalibus yO" Equon^
quam graues generare foleat ygraucames , deftillationesg pituita;.
rmgmonem.dc talia multa.
Caput equi pulh fi Capius frigida lauetur : extenttatury Equi ut fia^»
Cy maere frit. At contra f: collum calidayCrajfefchyCrmesfp beant par-
crefcHi.iubaip puUhrior euadn.Bqftorstm autem omnibus uum eaput,
rnorhis fordtdiSyquilp cutem paule altius penaratity aut Os & iubapola
mnino non pcnetrantyCondiuity ut ftrigdt ad fanouine vf.p chtam.
friccntufy mdclautnturlixiuic facio e.cuv.a parte caUiSy
duabusip tomenti faharum,cs- tribus csncrisf-axiniiita tas Cutis omai
tnenne coquantur, fedfolum frigida infundaturiubi Dpiit busmoibis
ine idueris y inungito unguento ex bydrargirio yhellebo^ equorum.
^20 DE RERVM VARIETATE,
ro,fidphure,dumme,wfsiUgme,porci axungtd exceptit.
Equi dolo- Laborant gregales equijbla podagra , qua excidunt
xibus labo - ungues ,fed renafcunttn: in domejiicis deos uehementtfsin
lites, quo- mus, c? repentinus efi morbus: indicium eji^cumpofierioa
modo di- ra crura ad priora contrahunt,uiferme pedes collidantur,
gnofcatur. tegreip mcedum.Demum ibi fieuierit,fe profcernunt,exiJ}lx
mantes ficpoffe morbum propulfare: refpiciunt etiam lax
. tera , eum credant caufam, quce illos urget, externam ejje,
pojjeip illam deprehendere. Contingit multis de cauftsiuel
abfcefjii , & hic prope infanabilis ej{,fitpprimitur'q! urina,
er aures refrigerantur: quod commune ejl fignum , in em
quis febre laborantium. Et fi quid iuuat , eji feciio ueme
duplicata, ac cum multa fanguinis efftifione. Qjia uerb 'i
flatu ftt,copiofa oleiperfufione indiget: er fi refte curetur,
no:t pereunt. Supprimitur in his uenter, er urina: feduenm
tri confulimus enematibus :erfinon proficiant , porrum
immittitur fapone Gallico illitum, atque inde celeriter per
accliuia deducatur. Cumq uenire purgato urina non prox
fluit , allium er cimices contundantur, fuccuslf eorum exx
prelftis immittatur : iuuant er fomenta iuxta tefticulos, ex
decodo creffonu,paritarite,er radiculis porrorum. Qpod
fi nec hac iuuent, equa iuuencida prope alligetur: excitax
to enim calore in partibus illas, er uerctri tenfione locis
dilatatis , difcujfoq ob calorem humore, cquocp oblibidix
nis fitmulum excita:o,lafciuientetp urina profluet. Eadem
ratio in his, qui ob fecum retentionem dolent ; aut aliam
ob caufam. Sed fi ex cruditate , uinum cum pipere er cu-
mino deuorandum dabis. Solent enim plerunaue in hunc
morbum incidere , ctiin excalefafti m frigido loco manx
fervat, aut frigidam a quam biberint, aut epota plurima ax
qua celeriter ambulausrint, nonnunqua etiam fi hordeum,
O magis
1 I B E R V t 1. 3it
Cy mdgls tritlcim magna copia deuorauerintmeque ullum
tnalim magis pnefentaneum, O* lethalius^ quodtp celerem
ajferat moTtem.Porro ex his caufis at<p cura^ ad fmgulorii
cognitionem cs" curam deuenies.
Habet praterea equus qum(p uoces yajfe^us eius figma Ecjuoru u6-
ftcantes. Hmnitum alacrem y quo alacritatem declarat: ces
iongar efl^non tamen multum , cy in fine uox exaltatur ycal
citratyfed innoxie. Cum uerb hinnitylonga uoce , quam in
fineremutitydefideratO'Uocatfociimy autequam^ cum
qua concubuit ( ideo Darius regno dignus cenferi non^dem
buity nam alterius generis efl hic hinnitus ) innoc non caU
citrat. In dolore , nullam uocem : fed fi multum premat^gc
mttum emittity fuhmffa uoce. Hinnitus bremfsmusjtrte /i»
gnumeji: tunccp aures demittere folety ficutuox rauca^
quam naribus foliim emittere utdetur fimilisrugUui
leonis , timorem declarat : atque in his duobus affeftibus^
calcitrat cr ferit equus Jt generofus fit . CaterumyUt in ira
ad collum aures demittit^ ita in timore erigit , at^ w antes
riora tendit. Habes igitur uoces prmcipaliorum ajfeHuitj
latitiaydefiderijyiraydoloriSyO' timoris^ nec fallit m hU;as
Itdsnon habet.
BoueSyne pedes fuhterant priufquam in uiam quoquam B oues n ^
addaSypiceliquidacomuamfimaungito. Comuauerbiui pedes rub«
niorim/t cera oblinantur calida, ducuntur in quamuis uo teiant.
lueris formam. Boucoinua
Bos fi eegrotare coeperit , dato continub ei outm unum quomo do
gallinaceum crudum, integrum deuoreti poflridie caput ul formentur.
pici conterito, gt in uafe ligneo terito, c? cum hemina uini Boumorbi.-
facito bibat fuhlimiter yboscpipfuso- qui dabit fublimiter Bobus fan-
fiet:ieiuno boui dato. Admiblum fanguim5,qtneis pro pez guinc min-
fieefi^cenumTemedimntpaafdloTumTuheortm uncias gentibus..
X tres^
[Document text truncated for crawler view.]