Fl. Vegetii Renati viri illustris De re militari libri quatuor. Sexti Iulii Frontini... De Strategmatis libri totidem. Aeliani de instruendis Aciebus liber unus : item picturae bellicae cxx. passim Vegetio adiectae

.. VEGETII RENATI VIRI ILL VSTR 1S DE RE MILITARI LIBRI qvatvor; iEXTI IVLII FRONTINI viri confulatis de Strategematis libri totidem. AE LIANidc inftruendis Aciebus libcr vnus, MODESTI dc vocabulis rei militaris Iibcr vnus. Item pifturs bellicx cxx.pafllm VEGETIO Collata funt omnia ad antiquos codices, maxime BV D AE I, quod tcliabitur Aelianus. PARISIIS, Apud Chriftianuni vrecbclumjriib Pegafo, in vico Eellouacenfl. i^nno M. D.. LIII. RERViM ET VERBORVM IN VE- getio contertoium index,in quo prior numerus capita, alter libros fupputat. Acies, capite xiiii ,Ii- Cohortes xxiii, i. Marii diligentia v,i.& bio,iii. Colligere campu xxv.iii. x,iii. Accenli xix,ii, &xiui, iii. Colores lung 'xli,iiii. Martiobarbuii xvii,i. Ais equitum i,ii. Cornu v,iii. Menfores vii,ii. Annibal rei militans peri- Cornicines vii,ii. Metatores ibidem. 5 lusin procemiolib. ni. Cuneus xix,iii. Metelli diligentia ^x,iii. Anfcr xxvi, iiii. Decumana porta Alilitis facramcnium v.ii. Aphricaniiaculatores xxiii, i. Minotauri fignuni vijiii. XV,!. Decani Ym,ii.6r xiii,h, MuKcruRo.crines ix.iiii. A.quila xiiijii. Decurio •xiiii,ii. Munifices vii.ii. &xix,ii. Aquiliferi vii,u. Digmata xviii,ii. Aluruspedeftns exercitus Armaturs ibidem- Dracones xiii,ii. &ziii,i. xx,i. Affer xlvi.iiii. Drumi xvi.ni. Nauarchi xxxif,iiii. Auguftales vii, ii. Ducenarius vni,ii. Ordinarii vii.ii. Auxiliares ii>ii- Equites legionarii i,u. Optiones vii,ii. Baiearibiisfundspri- Exercitus i,!i.&i,iif. Pannonici xx,iii. mo reperts xvi,i. Falarica xviii,iiii. Papilones xxiii,i. Barrhitus xviii,iii- Falx xlvi,iiii. Peditum duo genera i,ii. Bebrs XX,i. Ferentarii xxd&xihi, iii. Pcifacu mos in fofsis du- Beneficiarii vii, ii. Flauiales vii,ii. cendis x,iii. Bipennis xlvi,iiii. Forfex xix,iii. Phalanges _ ii, ii. Buccina v,iii. Frons xv,iii. Phalarica xviii,iiii. Buccinatores viidi- Fundibulatores ibidem. Phcrentarii xv,u. Burgus Xjiiii. Calones vijiii. Campigeni vii,n. Campus martius x,i. Candidati vii,ii. Capaneus xxi,iiii- Caputcontubernii viii,iii- Caput porcinum xix,iii. Cartella viii,iii. Caterus ihii* Catorei militaris feriptor ili, ii. Catonis fententia xiii,i. Centenarii viii,ii. Centurio primipili ibide- Circitores viiidii. Clafsium duo genera i,ii. Claudiiiaculatores xv,i. Fudicores xv,ii &xiiii, iii. Fuftibalus xiiii,iii. Galearii x,i. Globus xix,iii. Harpagones xxv,ii. Haftatus xiiii, iii. Haftatus primus viii,m. Haftatus fecudus ibidem. Imaginarii Yii,ii. Lacedamoniorum circa bellum cura in proce mio,hi. Legio i,&fii,ii. Lenis armatura xiiii,lii- Liberarii vii,ii. Loricula xviii.iui. Malleoli xviii.iiii- Manipulus xiii,u. .Pila xx,i. Pilum XV,ii. Pompeii exercitium ix,i. ,Pr^toria porca xxiii, i. ,Principes xxv,ii. Principes prima: cohortisviiijii. Principia vii.ii. Vnmx centuria: xxiii,!. .Primus haftatus viii,». Promufeis xxvi,iii. Pyrrhus elephantos primus in Italia duxit ibide. Quibus dux moueat exercitu ad pugna xii,iu’. .Quintius Cincinnat’ iii,i. Remedium in formidi- .ne militum xii,m. a11 Kl e6niinHtl74 hfrt. zFLAVII VEGiTil UcXjdimicadi nutrit audaciam. Nemo facere mccuit, quod fc bene didicifle confidit.Etenim in certamine bellorum,exercitata paucitas ad vidloria proitmndii. ptiorcft:t rudis &indo£tamultitudo,exporicafempcradc5dcm. Ex quibusregionibustyroeligcndus •Cap. ij. 'Erum ordo depofcit,vt ex quibus prouincijs vcl regionibus tyrones legendi fint prima parte tradletur.Coftat enim,in omnibus locis &ignauos &llrenuos nafei. Sed tamen,quia gens gentem procedit in bello, &plaga cceli non ad robur corporum tantum,fed etiam animorum plurimum va let,quoloco ea que adoftifsimis hominibus comprobata funt,n6 omittam. Omnes nationes,qux vicinx fune foli,nimio calore ficcatas, amplius quide lapcrcjfed minus habere fanguinis dicuntiac propterea conftantiam ac fidu ciamfeominus non habere pugnandi,quia metuue vulnera, quifc exiguum fanguinem habere nouerint.Contra,Septentrionales populi, remoti afolis ardoribus,inconfultiorcs quidem ,fed tamen largo fanguine redundantes, funt ad bella prom-ptifsimi.Tyroncs igitur de temperatioribus legendi fune plagis,quibus &copia fanguinis fuppetat ad vulnerum mortifque contemptum,&nen pofsit dcclTc prudentia tqu? ad modelham feruat in caftns,& non parum prodeft in dimicationejConfilijs. Vtrum ex agris an ex vrbibus vciliorcs fint tyrones. Cap. iij. QEquitur,vtrum ex agris,an de vrbibus vtilior tyro ft,rcquiraraus.Dc qua Oparte nuquam credo potuiffe dubitari,aptiorem armft rufticam plebem, quxfub diuo &in labore nutritur/ohs paties,vmbr? negligens, balnearum nefeia,deliciarum ignara,fimplicis animi,paruo cocenta,duratis ad omnem laborum tolerantiam membrisicui gcftarefcrrumjfoflam ducere,onus ferre confueeudo de rure cll. Interdum tamen necefiitas cxigic,ecia vrbanos ad arma compclli:qui vbi nomen dedere militie.primiim laborare,decurrere,por care pondus, &folem pulucremque ferre condifeant: parco viftu vtantur & ruftico,interdii fub diuo,interdum fub papflionibus,comorentur.Tunc demumad vfum erudiantur armorum;&filongiorexpeditioemergit,in angarijs ^luriinum detinedi funt,proculque habendi aciuitatis illecebrisivtco modo,& corporibus eorum robur accedat, &'animis. Necinficiandumeft, poft vrbem conditam,Romanos ex ciuitate profcdlos ad bellum femper.-fccj tunc nuihs voluptatibus,nullis delitijs frangebantur.Sudorcm curfu &capefln exercitio collectum natans iuuentus abluebat in Tybcti.Ide bellator, idem agricola,genera tantum mutabat armoru. Q_uod vlqj adeo veru eft,vc cincimtaranti Qjiintio Cincinnato viro optimo dictaturam confiet oblacam.ExatKsdidateT g^js ^rgo fupplendum robur prxeipue videtur exercitus.Nefcio enim quomodo minus cimetmortem,qui minus deliciarumnouit in vita. Cuius xtatis tyrones probandi fint. C^. iij. NVnc,qua xtate milites legi conueniac,exploremus.Ec quide,uantiqua cofuccudo feruada eft ,incipietem pubertatem ad deledum cogendam nullus ignorat.No enim tantu cclerjus,fed etiam perfediusfimbibutur.qu? difeutur apucris.Dcindc militaristalacritacis faltus &curfus ante cctad* cft, quam mbuutar tkcrit«s. DE RE MILITARI LIB. I. j quam corpus artate pigrefcac. Velocitas enim eft,quas percepto exercitio ftrenuum efficit bellatorem.Adolcfcentes legendi funt,licut aicSalufnus.Na primumluuentus,Urnulae beJIi patiens crat,in caftris per laboris vfum militiam dilccbar. Melias enim elf vr exercitatus luuenis caufetur starem nondum aducnifle pugnandi,quam doleat pr^teriiflc. Habeatetiam fpacium vniuerfa difccdi.Neque enim parua aut leuis ars videtur armorum,fiue equitem, fiue peditem fagittarium vclis imbuere,fiue fcutatum armatur^ numeros omnefquc geftus docere, nc locum deferat, ncordines turbet,vt miffilc Sc defiinatoiftu &magnis viribus laciatjVt foflam ducere, fudcsfcienter figere norit, tractare fcutum &obliquis idtibus venientia tela defledlcre, plagam prudenter vitare, audacter infcrrc.Huic taliter infiituto tyroni,pugnare aduermm quoflibet ho fles in acie formido non crit.fcd voluptas. Qjia flatura tyrones fint probandi. Cap. V. PRoceritatem ryronum,aMarioconfule ad viatoriam feiofemperexada, Ita vrfenos pedes,vel certe, quinos &denas vncias habentes inter alares equiteSjvelin primis legionum cohortibus probarcntur.Sed tunc erat amplior multitudo; &plures militiam fequebantur armatam. Necdum enim ciuilis parsflorennorem adduxerat iuucntutem.Si ergo necefiitas exegerit,non tam flaturae rationem conucnit habere, quam virium. Et ipfo Homero tefle non fallimur,qui Tydeum minorem quidem corpore,fedfbrtioremtanimisfuififc fignificat. Exvultu &corporis politione agnofeiin eligendo, qui meliores poffint cfie tyrones. Cap. VI. Edqui deledtum adturus cft, vehementer intendat,vt ex vultu,ex oculis, cx bomni conformatione membrorum eos eligar, qui implcrcvalcat officium bellatoris. Namquenon tantum in hominibus, fed etiam in equis &canibus virtus multis declaratur indiciis, ficut dodliffimoru hominu difciplina comprshcnditurrquod etiam in apibus Mantuanus autor dicit effe feruandum. Namduo funt genera;hic melior,infignis &ore Et rutulis clarus fquamisiillc horridus,alter Defidia,b tamque trahens inglorius aluum. Sit ergo adolefcens Martio operi deputandus, vigilantibus oculis, crcdla ceruiccjkto pedlorc,humeris mufculofis, valentibus digitis, longioribus brachiis, venrrc modicus, exilior cruribus, furis &pcdibus.nonfupcrflua carne diftentiSjfcd neruorum duritia colleiflis.Cum hxc ligna in tyronc deprtehenderis, procenratem non magnopere defideres. Vtilius cft enim forres milites clTcjquam grandes. Cuius artis tyrones vcl elegendi fint vel refpuendi. Cap. VII. SEquitur,vt cuius arcis tyrones vel eligendi vcl penitus refpuendi fint, indagemus. Pifcatores, aucupes, dulciarios, linteones, omnefquc qui aliquid cradfafle videntur ad gcnseceapcrtincns, longe arbitror pellendos aca- Aij ftris. Sdujlijit OtiliKur, Marii MU-- genia TyMuh armU. ExVergilii im.Geergee. eUihs mdiSi Scriptores rei mUa~ ris. 4FLAVII VEGETII ftris.Fabros ferrarios,carpentarios,macellarios, &ceruorum aprorumque venatores,conucnit focietate militiar. Et hoc eft in quo totius reipublic^ falus vertitur,vt tyrones non tantum corponbus.fed etiam animis prxftantiilimi deligantur.Vires regni &Romam nominis fundametuiti in prima tdeledorum examinationeconfiftunt.Nec leuc putetur hoc officium, aut paflim quibufeunque mandandum,quod apud veteres inter tam varia genera virtutum, in Sertorio praecipue confla teflc laudatum. luuentus cnim,cui dcfenfio prouinciarum,cui committenda bellorum fortuna ,&c genere,ficopia fuppetar, &moribus debet excellere. Honeflas enim idoneum militem reddit. Verecundia dum prohibet fugere,facit eflc vidorem. Q_uid cnimprodeft fi exerceatur ignauus?fipluribus ftipendiis moretur in caftris? Nunquam exercitus profecit tempore belli,cuiusin probandis tyronibus claudicant telcdor. Ec quantum vfu experimentifquc cognouimus,hinc tot vbique ab hoftibus illat£ funt clades,dumloga pax militem negligenrius incunofiiifque legit, dum honefiiores quique citiiha fellantur officia, dum poffelloribustaddiCti tyrones,per gratiam aut dilTimulatioEcprobanturjtalefque fodantur armis, quales dominihabcrcfaflidiunt. Amagnis ergo viris magna diligentia idoneos eligi conuenit iuniores. Quando tyrones fignandifint. Gap. VIII. ^Ed non ftatim punitis lignorum inferibendus eft tyro delcclusiverum ante '^exercitio pr;£tentandus,vtvtrum vere cantooperi aptus fir,pofiic cognofci. Ec velocitas in illo requirenda videtur Sc robur, &vtrum armorum difciplinam edifeere %'aleat,vcrum habeat confidentiam militarem. Plerique enim quamuis in fpecic non improbabiles videantur, tamen experimentis comprobantur indigni, Repudiandi ergominusvtiles,& in locum eorum ftrenuifHtni fubrogandi funt. In omni enim confliitu non tam prodeft multitudo,qudn virtus. Signatis itaque tyrombus per quotidiana exercitia,armoru cft dcmonftranda doitrina. Sed huius rei vfum difiimulatio long^ fecuritatis abolcuit. Quem inucnias qui doccrepolfitquodipfe nondidicitj' Dchlfioriis ergovel libris nobis antiqua confuctudo repetenda cft. Sed illi resgeftas &:’eucntus tantum fcripfere beIlorum,ifta,qux nunc quxrimus,tanquam nota linquentes.Lacedsmonij quietem, &Athenienfes.aliique Grxeorum in libros retulere complura,qu^ thktiku vocantur. Sed nos difciplinam militarem populi Romani debemus inquircre,qui ex paruis finibus imperium fuum pene folisrcgionibus,& mundi ipfius fine diftendit. H$c nccefiitas compulit cuolutis autoribus, ea mein hocopufculo fidcliflime dicere ,qucE Cato ille Cenforius de difciplina militari fcripfic ,qux Cornelius Ccifus, qux Fron tinus perftringenda duxerunt, qux Paternus diligentiflimus iuris militaris in libros redegit, qux Augufti &Traiani Adrianique confiitutionibus cauta funt. Nihil enim mihi autoriratisalTumo, fed horum, quos fupraretuli, ea qux difpcrfa funt,velutin ordinem &c abbreiiiationes,qux cpitomaradicuntur,confcribo. Ad gradum 5 DE RE MILITARI LIB. I. Ad gradum militarem &curium &faltum exercendos tyrones. Cap. IX. PRimis ergo meditationum auIpiciis,tyrones militarem edocendi funegra dum.Nihii enim magis in itinere vel in acie cuftodiendum ell,quam vt omnes milites incedendi ordinem feruent. Q^od aliter fieri non poteft, nifi vt alliduo exercitio ambulare celeriter &^qualiterdircant-Pcriculum enimf^pc ab hoRibus grauifiimura fullinet diuifus &inordinatus exercitus.Militari ergo gradu,viginti millia pairuum,horis quinque duntaxat «ftiuis conficienda lunt.Pleno autem gradu,qui citatior eft,totidem hens viginti quatuor millia peragenda funt. Qmcquidaddideris ,lam curfus eft,cuius fpaemm non potcft difiiniri.Sed ad curfum prxeipue alTuefacicdi funt iuniores,vt maiore impetu in hoftes procurrant,vt loca opportuna celcriter,cum vfus aduenerit,occupennvei aduerlariis idemfacere volentibus, pr^occupent :vt ad explorandum alacriter pergant,alacrius redeant,vt fugientium terga facilius comprehendant. Adfaltum etiam quo vel fol&tranfiliunturjvciimpediens aliqua altitudo fuperatur, exercendus eft milesivt cum eiufmodi difficultates cucncrint,poflinc fine labore tranfire. Prxtereain ipfo confli£tu ac dimicatione telorum bellator cu curfu faituq.ue veniens, aduerfanj perftringit oculos, mentemque deterret,priufque plagam infligit, quam ille ad cauendum vel ad refi- Redum fepr^paret .De exercitio Pompei magni Saluftius hoc memoratiCum ?ompeif alacribus faltu,cum velocibus curfu,cum validis vede certabat. Neque enim ille aliter potuilTct par efle Sertorio,nifi fe &: milites frequentibus exercitiis prxparalTct ad prxlia. Advfumnatandicxercendostyrones. Cap. X. NAtandi vfum xftiuis menfibus omnis xqualiter debet tyro condifeere, non enimfemperflumina pontibus tranfeuntur,fed &cedes &infeques natare cogitur frequentcrexcrcitus. Sxpc repentinis imbribus vclniuibus folcnt exundare torrentes.Ec ignorantia non folum ab hofte, fed etiam ab ipfis aquis difcrimen incurritiidcoque Romaniveteres, quos tot bella &continua pericala,ad omnemrei militans erudierant artem,campum Martiumvicampus cinum Tybcri dclcgcruntdn quo iuuentus poft exercitium armorum,fudorc Marnm. pulueremqiic dilueret,ac lalTitudincm curfufquc laborem natado deponeret. Nonfolum autem pedites, led &equites ipfofquc equosveUixas(quos gale- G»har^. rios vocat)ad natandum exercere percommodum cft,nc quid impcritis,cum necelTitas imminebit,eueniat. Qjiemadmodumad-fcuta viminea vel ad palos antiqui exercebant tyrones. Cap. XI. ANtiqui(ficut inueniturin libris^hoc genere exercuere tyrones. Scuta de vimine in modum cratium corrotundata texebanttita vt duplum podus cratis haberer,quam fcutum publicum habere confueuic. Aiij lidcmque ralorm yf«. VeterUM confuetuio Catonis feisttnoa. 6FLAVII VEGETII liticmqueclaiias ligncas,duplicis $que poderis,pro gladiis tyronibus dabant.Eoquc modo non tantum mane,fed etiam poli meridiem exercebantur ad palos. Palorum enim vfus non folum militibus, fed eti agladiatoribus plurimum prodeft. Nec vnquam aut arena ,aut campus inunSum armis virum probauit,nifi qui diligcter exercitatus docebatur ad palum. Alingulis autem tyronibus Unguli pali defigebantur in terram,ita vt nutare non polTentj&fcx pedibus eminerent. Contraillum palum,tanquam contra aduerlarium,tyro cum crate illa &claua.velut cum gladiofe exercebat &fcuto;vt nuc quafi caput aut faciem peteret,nunc alateribus minarctur,inrerdum contenderet poplites &crura fuccidere, recederet, allultarer,inlilirct, Sc quafiprxfentem aduerfarium,f!Cpalumomniimpctu,omni bellandi artetentarec.In qua meditatione feruabaturiila caurela,vt ita tyro ad inferendum vulnus infurgeret,nc qua ex parte pateret iplc ad plagam. Non exfim fed punftimferire docendos tyrones. .Cap. XII. PRxterca non C 2fim,fedpun£tim ferire difccbanr. Namczfim pugnantes non folum facile vicerc,fed etiam denfere Romani.Caefa enim quouis impctuvcniac,nonfrequcnterintcrficit:cum &armis vitalia defendatur, &of- Ebus. At contr.apuntE:a,duasvnci3sada£ta,mortalis eft. Necefle cftenim vt vitalia penetret,quicquid immergitur. Deinde dumexfa infcrtur.brachium dextrum lanifque nudatur. Pun(5taautemtc<ftocorporcinfcrtur,& aduerfarium lauciat ante quam videatur. Ideoque ad dimicandum hocpr^cipue genere vfos elTc coEat R.omanos: duplicis auteponderis illa cratis Sc clauaideo dabantur,vt cum vera &leuiora arma tyro fumpfillet, velut grauiore pondere liberatus,fecurioralacri6rquepugnaret. Armaturam docendos tyrones. Cap. XIII. PRxtereaillo exercitij genere ,qupd armaturam vocant,&acampi do(Eoribus fradirur,imbuendus eft tyro. Qu^i vfus vel ex parte feruatur.ConEat emm Sc nunc in omnibus prxliis armaturam melius pugnare, quam caeteros. Ex quo inteiligi debet, quantum exercitatus miles inexercitato fit melior; cu armatura vtcunqueeruditi, reliquos contubernales fuos bellandi arte priecedant.Ita autem fcuereapud maiores exercitij difciphnalcruaraeft,vt& do- «Eores armorum duplicibus remunerentur annonis:^ mi!ites,quiparuinilla prxlufione profecerant,pro frumento hordeum cogeretur accipere ;nec ante CIS in tritico reddercturannona,quam fub prsfentia prxfedi,tnbunorum vcl principum experimentis daris,o/iendiflenc fe omnia,qua: erant mmilitari artCjCompIclTe. Nibil enim neque firmius, neque felicius, neque laudabilius cfi rcpub.in qua abundant milites eruditi. Non emm vefiium nitor, vel suri vel argenti gemmarumque copi^jhoftes aut ad rcuerentiam noftram,aut ad gratiam inclinanr,fcd foio terrore fubiguntur armorum. Deinde in aliis rebus (ficurait Cato)fi quid erratum eft.poteftpoEmodum corrigi; Preliorum delifta emendationem non recipiunt,cumfiatimpcenafcquaturerrorcm. Aut enim confeftimpereunt,quiignaucimpcrirequepugnauerunt;3Utin fugam verfi,vidoribus vitra pares efle non audent. Admiffi LIB. I. 7 DE RE MILITARI AdmilTiIia iacienda tyro exercendus. Cap. XIIII. 5Ed ad inceptum rcuertor. Tyro,qui cum claua excreetur ad palum,hafti- Iia queq; ponderis grauioris,quam vera futura funt iacula,aduerfus illum palum,tanquam aduerfus Kominem ia^tare compellitur. In qua re armorum dodor attendit,vc magnis viribus haftile contorqueat, vt deftmato iilu vel in palum veliuxta dirigat milUle. Eo enim exercitio Sc lacertis robur accrcfcit, &iaculandi vfus atque peritia acquiritur. Sagittis tyronem imbuendum diligenter. Cap. XV. QEd prope tertia,vel quarta pars iuniorum, quie aptior potuerit reperiri, arcubus ligneis, fagictiTque luforiiSjad illos ipfos femper exercenda palos.Ac do6lores adhancrem Sc artifices eligendi: &maior adhibeda foiertia,vc arcu diligenter ac feienter teneant,vc fortiter impleant,vt finiflra fixa fic,vc dextera cum ratione ducatur, vc ad illud quodferieduefi, oculus pariter ac animus conrcntiant,vcfiucin equofiue in terra,rcflcfagittare doceanr.Q^am artem &difci opuscftdiIigenter,& quotidiano vfu excrcicioqueferuari.Quantum autem vcilitatis boni fagittarij in prailiis habeant, &Caco in libris de difciplina militari euidenter oftendir, &Claudius pluribus jaculatoribus anteinilimcUuiijk- tisatqueperdo£tis,holfem,cuipriusimparfuerac,ruperauit.Aphricanusquidem Scipio,cumaduerfumNumancinoSjqui exercitum populi Romanifub iugum miferanr,eflet acie certaturus, aliter fupenorem futurum ellcnoncrcdidit,nifi in omnibus centuriis leftos fagictarios mifcuiflec. Ad laclandos lapides fundis vel manu exercendos tyrones. Cap. XVI. Adlapides verd,vel manibus vel fundis iacicndos,excrccri diligenter con uenitiuniores. Fundarum autem vfum primi Balearium infularum habitarores &inueniffe, &itaperircexercuille dicuntur, vc matres paruos filios more^erts nullum cibum contingerefinercnc,nifi quem ex funda deftinatolapidcpercufTillcnt. SiEpe cnim aduerfum bellatores caflidibus, cataphractis, loricifque munitoSjteretes lapides de funda velfuftibalo defi:inati,fagittis funt omnibus grauiores.-cum membris integris, letale tamen vulnus importent :&fineinuidia fanguiniSjhoflis lapidis iclu intereat. In omnibus autem veterum pr^liis funditores militallenullus ignorat. Quxresidcoab vniuerfis cyronibus frequenti exercitio difccnda ell,quia fundam portare nullus cfi labor.Et interdii cuenit,vt in lapidofis locis confliClus habeatur,vt aut mons fit aliquis defendendus aut collis, &ab oppugnatione cafiellorum fiue ciuitatum ,lapidibus barbari fundifque fmc pellendi. De exercitio plumbatarum. Cap. XVIT. "OLumbatarum quoque exercitatio (quas Martiobarbuios vocantj eft tra- i-uniobat deda lunioribus. Namin Illyrico dudu dux legiones fueruc, qux fena milhamiiirum habucrunt:qux,qudd his telis feienter vtebancur &fortiter,Martiobarbuii vocabantur. Per hos longo tepore ftrcnuilTime conftac omnia bella confcCta;vfque eo, vt dum Diocletianus &Maximianus ad imperium veniflent, pro merito virtutis hos Mattiobarbulos, louiarios, atque Herculia- Aiiij nos mtMti 8FLAVII VEGLTII nos ccnfucrint appellandos, cofquc cunftis legionibus pra*tuliflc doceantur. Quinos autem Martiobarbuios infertos fcutis portare confucucrunf.quos fi opportune milites iacerent, prope fagittanorum fcucantimitan videntur officium.Nam hoftes cquofqi confauciant,priufquam non modo manu ad ma num,fed ad idlum milTilium potuerit pcrueniri. Quemadmodum ad afeendendos equos tyrones exercendi fint. Cap. XVIII. NOntantum autem atyronibus, fcd etiam aftipendianis militibus falitio equorum diftrideeftfcmpcexada. Qjjem vfumvfqucadbancstatem, licet lam cumdillimulationejperuenilTemanifeftu eft.Equi lignei hyeme fub tcdoj^ftare ponebantur in campo: fuper hos iuniores primo inermes ,dum confuctudine proficerent,deinde armati cogebantur afcendcre.Tant^ue eu ra crat.vt non folum adcxtris,fed etiam afiniftns partibus &infilirc &dcfilire condifcercntjeuaginacos etiam gladios vel contos tenentes. Hoc enim con tinua meditatione faciebant, fcilicet vtin tumultu pr^lijfinc mora afccdcrent, qui tam ftudiofe exercebantur in pace. Adportandum pondus exercendos tyrones. Cap. XIX. POndus quoque baiuiare vfquead LX. libras, &iter facere gradu militari,frequennlTmecogcndifunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus ncceflltas imminet annonam pariter ac arma portandi. Nec hoc credatur cllc difficile,fi vfus acceflerirmihil enim cft quod no affidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites faditauiflc, Vergil. ipfo tefie poteft cogno{ci,qui ait. Non fecus ac patriis acer Romanis in armis Iniufto fubfafce viam ciim carpit,&hoffi Ante expedtatum pofitis fiat magmine cafiris- Qu^o armorum genere vfi fint antiqui. Cap. XX. LOcusexigitjVt quo armorugenere, vel inftruendi,vel muniendi finctyrones,referrc tentemus. Sed in haeparte antiqua penitus confuetudo deleta efi: na licet exeplo Gotthoru &Alanorum Hunnorumque eqtnru arma profecerint, pedites tame coftat efle nudatos.Abvrbe enim codita vfquc ad tepus diU! Gratiani,&catapliradis &galeis muniebaturpedefiris exercitus. Sed cu capefihs exercitatio,interueniete negbgetia defidiaque ceflarer, grauia videri armacceperunt,qu? raro milites inducbat.Itaquc ab Imperatore poftulabant primo catapbraftas,deinde caflidcs deponere :fic detedis peStonbus &capitibus,cogrefli cotra Gotthos milites noftpi,mulcitudincfagic£ariorufa:pe deleti funtrnec pofi tot clades,qu$vfque ad tantarum vrbium excidia peruenerunt,cuiquam cur^ fuit,vel cataphradas vel galeas pedefiribus rcddere.Ita fic vt non de pugna,fcd de fuga cogitent qui nudi in acie exponuntur ad vuinera.Qiiid enim pedes fagittarius fine cataphraaa,finc galea,qui cum arcufiutum tenere non potefi faciet? Quid ipfi draconarij atque fignifcri, qui finiftra manu hafias gubernat, in pr^lio faciet, quoru &capita nudaefle coftat &peftora?Sed grauispediti loricavidetur,& galea fortafle raro meditanti, &arma DE RE MILITARI LIB. I. i» ma tradanti. Citerum (juocidianus vfus non laborar,etiamE oncrofagcRaucnr.Scdilli qui laborem in portandis veteribus munimentis armorum ferre non pofrunt.detcftis tcorporibus &vulnera fuflinere coguntur &mortes: &apiebiu (quod cfl grauius &: turpius) aut capij aut certe fuga rempublicam perdere. Sic dum exercitium laboremque declinant,cum maximo dedecore trucidantur,vt pecudes. Vnde apudantiquostMurus non dicebatur pcdellris cxerci- Mumpe^ tus:niii quodpilatx legiones prxter fcuta etiam cataphractis galcifque fulgebant:vfque eo,vt fagittarij hniflra brachia manicis munirentur. Pedites autem fcutati,pr2ter cataphraCtas &galeas,etiam ferreas ocreas in dextris cruribus cogerentur accipere. Sic erant arm’ati illi qui in prima acie pugnantes principes,in fecunda hafl:ati,in tertia Triarij vocabantur. Sed Tliarij genibus Triarij. flexis folebant intra fcuta fubfiderc, neflantes vulnerarentur, venientibus telis: &cum neceflitaspoflulaflet ,tanquam requieti vehementius inuadcrenc hoftes, aquibus conflat {xpefaCtamcfleviCtoriam,cum haftati illi &qui priores fleteran t.interiilTent.Erant autem apud veteres inter pedites,qui diceban tur leuis armatut^ funditores ,&ferentarij :qui prxeipue in cornibus locabantur,& aquibuspugnandi fumebatur exordium :fcd hi &veloci{limi & cxercitatifllmi legebantur.Nec erant admodum multi, quia cedentes(fipr3e- lij necelTitas compuliflet)intcr principia legionum recipi folebant,ita vt acies immota confifteret.Vfquead prsefenrem prope tetatcmconfuetudopcrmanlitjVt omnes milites pileis, quos pannonicos vocabant, ex pellibus vterentur, quodpropterea fcruabatitr, negrauis galea videretur homini in pr^lio,qui gc flabat aliquid femper in capite. Miflilia autem quibus vtebaturpedcflris exercitus, pila vocabantur, f(;^ro fubtili trigono prxfixa, vnciarum nouem flue pedali ,qu$ in fcuto fixa non poflent ablcindi; &loricam fcicnter ac fortiter dircCla,facile perrumpunt,cuius generis apud nos iam rara funt tela. Barbari autem fcutati pedites, his prscipuevtuntur, quas bebras vocat, &binas etiam BfJr#* ac ternas in prsliis portant. Sciendum prstereaquod cum milTilibus agitur, finiflros pedes in ante milites liabere deberenta enim vibrandis fpiculis vehementioriituseft.Scd cumadpilam(vrappellat) venitur&manuad manum gladiis pugnatur,tunc dextros pedes in ante milites habere dcbcntivt &latera eoru fubducantur ab hoftibus,nc poflit vulnUs accipere,&proximior dextra fit,quee plagam poflit inferrc.Inftruendos igitur ac protegendos omni arte pugnandi, &quocunque genere armorum conflat efletyrones. Nccellc cft enim,vt dimicandi acriorem fiimat audaciam, qui munito capite vcipctflorc non timet vulnus. * De munitione caftrorum. Cap. XXL CAflrotum quoque munitionem debet tyro condifeere: nihil enim tam falutarc,nequetam ncccflarium inueniturin belloiquippcfirciie conftituta funt caftra,ita intra vallum fccuri milites dies nodtefque peragunt, etiam fihoftts obfidcat,quafl muratam ciuitatem videantur fecum vbique portare. Sedhuius reifeientiaprorfus intercidit: nemo enim iam diu dedudis foflis, prsfixifquc fudibus caftra conftimit. Sic diurno vel nofturno fuperuentu equitum 10 FLAVII VEGHTII equitum barbaroriim^eiulcos exercitus fcimus frcquentcrafflidlos. Non folu.m autem conbtlentcs fmccaftrisifta patiuntur,led cum maciccalu aliquo coepcrintccdete,munimentacaftrorum,qub fc recipiant,non habent, &mote animalium multi cadunt. Nec pnus moriendi finis fit, quam liollibus defuerit voluntas perfequendi. 1nquibus locis conftituenda fint caftra. Cap. XXII. CAfira autem prxfertim hofte vicino, tuto femper facienda fun tloco :vbi &lignorum &pabuli &aqua; fuppetat copia. Et fi diutius commoran» dum fit,loci falubritas eligetur. Cauendum etiam ne mons fit viemus altior, qui ab aduerfariis captus,pofl'it officere. Confiderandum etiam ne torrentibus inundari cofiicucrit campus, &hoccafu vim patiatur exercitus. Pro numero autem nulitu vel impedimcntoru munienda funt caftra,ne maior mul- -titudQCOtillipcturinparuis,nciie paucitasin latioribus vitra quam oportet cogatur extendi. Q^ali fpccie delinianda fint caftra. Cap. XXIII. INterdum autem quadrata, interdum trigona, interdum femirorunda, prout loci qualitas aut neceflitas poftulauent ,caftra facienda funt. Porfota. ta autem, qute appellatur prxtoria, aut orientem fpedarc debet, aut illum Jocum qui a.d hoftem refpicit; aut fi iter agitur, illam partem debetateenderc,ad quam eft profcdtirus exercitus ,intra quam prims centuris, hoc Decmmt cJl,cohorrcs,papilioncstcndunt,&dracones &fignaconftituunc. Decumapera. na autem porca, qu^ appelIatur,poftpr2Coriameft,perquam delinquentes milites educuntur ad pcenam. Q^ogencre munienda fint caftra. ^Cap. XXIIII. CAftrorum autem diuerfa triplexque munitiocft. Namfi nimia neceffitas non premit, ccfpites circucidunturetcrra, &: exiliis vclut murus inftruitur, altus tribus pedibus fuper terr3m,ita vt ante ficfolTa, de qua Icuati fint cefpitesideindc tumultuaria folia fic lata pedes nouem,& alta pedes fcptem.Scd vbi vis acrior imminet hoftium, tunc latifiima foifa ambitum conucnit munire caftrorum,ita vt xij.pedes lata fit, &alta fiib linea (ficuc appellant) pedes nouem. Supra autem fepibus hinc inde faftis, qux dcfolfatlcuata fuerit terra congeritur,& crefcit in altum quatuorpedes.Siclit vt fit alta credecim pedes, duodecim lataifiipra quafudes de lignis fortilfimis,quas milites portare confucuerantjprafiguncur- Ad quod opus ligones, raftrajqualos ,aliaqucvtcnfilium genera habere conucnit femper in promptu. Quemadmodum muniAda fint caftra cum hoftis immineat. Cap. XXV. SEd facile eft abfcntibushoftib’ caftra munire,verum fi aduerfarius inciibac, tuc omnes equites, 5c media pars peditum.adpropuifandu hoftium impetum ordinacunn acie,reliqui poft ipfos du6lis folTis muniuc caftra: Sc per pr^- coneindicacur,qu? ccturia prima,qu^ fecuda, qu^ rercia,qu? quarta donec opus omne compleuerit.Poft haec a centurionibus folTanilpicitiir, ac menfuratur, &vindicatur in cos,qui negligentius fuerint operati. Adhunc ergo vfum mftitucndus i DE RE MILITARI LIB. I. u tinllitucndus eft tyro,vt cum nccefsitas poflulaucrir,fine perturbatione ceteftaucdus Icriter pofsic caftra munire . Qjjcmadmodnm exerceantur tyrones,vt in acie ordinem &intcruallacuftodiant. Cap. xxvj. Nihil magis prodefle conftat in pugna, ^vtafsiduo exercitio mihees in acie dirpoficos ordines indefinenter obfcrucnc,nec vitra magis^expedit,auc conglobent agmen,aut laxenc.Na etiaconftipatiperdunt fpaciapugnadi,& fibiinuicem impedimento funt: &rariores atqj interlucentes,aditus perrupendihoftibus pratftant.NecclIc eft autem ftatim metu vniucrfa co fundijfi intercila acie ad tdimicantium terga hoftis acccfserit.Producedi ergo tyrones funt femper ad capum, &fccundu matricuix ordine in aciem di* * rigendi,ita Yt primo fimplexextenfafit acies, ne quos finus, ne quas habeat curuaturastvcxqualiligicimoqi Ipaciomilcs diftetannlicc.Tucprxcipiedu, vtfubitd duplicent aciem, ita vt in ipfo impetu, ad quem ipfi rcfpondcre folent,ordo feruetur.Tcrtidpr^cipiendum eil.vt quadrata aciem repente con ftituant:quo fafto in trigonum(quem cuneum vocat) acies ipfa mutadacft. 0^9ordinatio plurimu prodefle cofucuit in bello. lubetur etiam vt inftruant orbes,quo genere cum vis hoftium interrupit aciem,refifli ab exercitatis militibus cofueuic,ne omnis multitudo fundatur in fugam, &graue difcrimenimmineat. Hxc fi iuniores aflidua meditatione perceperint, facilius in ipla dimicatione leruabunt. Quantum (pacium ire vel redire debeant,vel quoties in menie exerceri,cumcducunturmihcesambulacum. Cap. xxvij. PR^tcrca &vetus confuetudo permafic,& diui Augufti atq; Hadriani co ftiturionibus pr^caucturjVt ter mmenfc,tam equites quam pedites educantur ambuIatum:hoc enim verbo, hoc texercendi genus nominat .Dece **^^‘*f millia pafllium armati inftruftiquc omnibus telis pcaitcs,militari gradu irc ac redire iubebatur in caftra,ita vt aliquaitineris partem curfu alacriore con ficerent. Equites quoque diuifi per turmas armatiquc,fimilitcrtatum itineris pcragebat,it3vtad equeftrem meditationem interdu fequeretur,interdu cederent,&recurfu quoda impetus repararent.Non folumautein capis,fcd etiam in cliuofis &arduis locis &afccndere &dcfccndcre vtraque acies cogebatur,vt nulla res velcafus prorfiis pugnantibus pollcc accidere,quam no ante boni milites afsidua exercitatione didiciflent. De adhortatione rcimilitaris Romanxque virtutis. Cap.xxviij. HwEc fidei ac deuotionis intuitu,Tmpcratorinui(ftc,de vniucrfis autorib" qui rei militaris difciplinalitecis madauerunt, inhuc libellum enucleata congcfsi ,vt in deledu atque exercitatione tyronum, fi quis diligens velit cxiftere,adantiqu? virtutis imitatione facile corroborare pofsic exercitum . Neqj cni degencrauit in hominibus Martius calor,nec effeet^ fune terr? qu? Laccd^monioSjqu^ Atheniefes, qu5Matfos,qu?Sanites,qu5Pelignos,qu* FLAVII VEGETII FLAVII VEGETII FLAVII VEGETII FLAVII V£<SETII FLAVII VEGETII FLAVII VE GETII FLAVII VEGETII FLAVII VEGETII RENATI DE RE MILITARI Libri fecundi prologus. wNftituta maiorum artis armatura,prscipue elementiam ve- I ftram peritillimeque retinere,continuis declaratur viftorii s ac triumphis.Siquidem indubitata approbatio artis tcft,re- ^ ru femper eifeftus.Verum tranquillitas tua, Imperator inui- £te,aItioricofilio,quam mens poterat terrena cocipere.cx libris antiqua defiderat, cuipfam antiquitatem faitis recentibus antecedat. Ciim igitur bxc literis breuiter c6prencderc,maicllati veftr^ nontam difeendaquam recognofeenda praeciperer, certauitfepius deuotio cupudorc.Qmdcnim audacius,quam dommo ac principi generis humani, domitori omnium gentiubarbararum,devfuacdifciplina infinuare bellorum ?nififorteiuflidcs fieri quod ipfcgeflifles. Et rurfum tanti Imperatoris nonobediremadatis, plenufacrilegii videbatur atque periculi. Miroitaqjt modo in paredo audax faitus fum.dum metuovideri audacior, fi ncgallcm. Adqua temeritatem,prarcedens me indulgetisvcftrx perennitas animauit. Nam libellum dedeleftu atqj exercitatione tyronum,dudum tanqua famulusobtuli;nec tamen culpatus ablcelfi. Necformidotiuflus aggredi opus, quodfpontancumtceflitimpune. IN Q_VOT GENERA DIVIDA: tur res militaris. Gap. L lEs igitur militaris(ficut Latinoru egregius autor, carminis fui tc^ aftatur exordiojarmis conftat &viris. Hxcin tres diuiditur partes, iEquiteSjPcditeSjClaires.Equitumtal^ dicatur, ab eo q> adliniili- —tudinealarum ab vtraq; parte protegat aciesrqu^ nunc vexillationes vocatur avelo,quia velis,hoc eft,fl.amulis vtuntur.Efl aliud genus equitii,qui legionarij vocatur,propterea quod conexi funt legioniiad quorii exe plu ocreati equites funt inftituti. ClalTium item duo genera funt. Vnu liburnarum, aliud luforiaru-Equitibus capi,clairibus maria &flumina,peditibus colles, vrbes, plana &abrupta.feruatur.Exquointclligitur magis reip. neceflarios pedites: qui poiTunt vbiqj prodefle.Et maior numerus peditu,fumpiu &expefa minore nutrirur. Exercit^ ex re ipfa atq; opere exercitij, nome accepit, vt ei nuqliceret obliuirci,quod vocabatur. Veru ipfi pedites,induas diuifi funt partes, hoc eft,in auxilia &legiones.Auxilia afociis,vcl foederatis gentibus mittebantur.Romana autem virtus, prscipue inlegionu ordinarioncprspollct.Legio aute ab eligendo appellata cil; quodvocabulueo- Efiites le~ gtonsrij. Pediti! dua genera. io FLAVII VEGETII Ffrntftfrl/. jnftruila.Pofthos erant fercncarij &lcuis armatura quos nunc auxiliatores & Scutali, armaturas dicimus. 5ciitati qui plumbatis vcl gladiis &miflilibus accin6ti,ficut nunc omnes prope milites videntur,armati erant.Itcm fagittarij cum cafluditorrs. fidibuSjCataphradis &gladiis, fagittis &arcubus. Erant Funditores, qui ad fundas vcl faftibalos lapides iaciebant. Erant craguiarij,qui ad manubaliftas vel arcubaliflas dirigebant fagittas. Secunda acies Emilitcrarmabatunin qua confiftentcs miiitcs,faaftati vocabantur. Sed iniccunda acic,dcxtro cornUjCO- hors fexta ponebacurtcuiiungebatur feptima. Oftaua cohors mediam aciem tenebat, nona comitante. Decima cohors in fecunda acie finiftrum femper obtinebat cornu. Quemadmodum triarij vel centuriones armentur. Cap. XVI. rriafi-. T^Oftomnes autem acies,Triarij cumfcutis,cataphractis &galeis ocreati cti Xgladiis,femifpathis,plumbatis &binis milTiIibus locabatur, qui genu polito fubfidebantjVt, fi prima acies vinceretur, ab his quafidc integro reparata pugna polTec reparare victoriam.Omnes autem fignarij vclligniferi.quamuis pedites,loricas minores accipiebant, &galeas ad terrorem hoftiu vrhnis pellibus tcCtas.Centuriones vero habebant cataphraCtas, fcuta, &galeas ferreas: fedtranfuerfis &argentatis Cnftis,vt facilius agnofccrencur aiuis. Commiflapugna grauem armaturam liare pro muro. Cap. XVII. ILlud autem kicndum cil,& modis omnibus rctincndum.commiiTobello, prima ac fecunda acies ftabatimmota.Triarij quoque relidebant. Fcrcncarij autem armatura &fcutatores,fagittarij,funditores,hoc cft,Icuis armatura aducrfariosprouocabant ante aciem procedentes :fihoftes fugare poterant, fequebantur: li eorum virtute ac multitudine premebantur, reuertebantur ad fuos &poli cos liabant. Excipiebat autem prselium grauis armatura,& tanquammurus(vt i:adicamJferrcusftabat:&non folum milTilibuSjfed etia gladiis cominus dimicabant.Eclihollcsfugal!enc,non fequcbaturgraiiis armatura,ne aciem fuam ordinationemque perturbaret, &addilpcrfosrecurretcs hollesjincompolitos opprimerenc.rcd leuis armatura cum funditoribus,fagittariis,& equicibus/ugientes fequcbaturinimicos. Hac difpolitione atque caucelalincpericulolegiovincebat,autfuperatafcruabaturincolumis;tquia ius legionis eftjfacilc nec fugere nec fcqui. Nomina militum &gradus in fcutis eorum aducrfis Icribcnda. Cap. XVill. SEdne milites aliquado in tumultu pr^lij afuis cotubernahb’ aberraret,dxuerlis cohortib*diucrfa in fcutis ligna pingebat:qu)jipfi nominatdagma- Da^sMftL ca,ficut etia nunc moris ell ficri.Pr^terea in aduerfo fcuto vniufcuiufqs militis, literis erat nome alcriptum, addito ex quacllet cohorte,quavcccturia. Ex his hjirHibm apparet legionem bene tinftitutam, quali munitilTimam clTc ciuitatcm, quse omnia prsiio nccclTaria fecumvbiqucportaret,ncc metueret repetinum hoftiu fuperuentum, qua: etiam in mediis campis fubitofolTa Ic valloqucmuniret,qux omne genus militum contineret &c armorum.Siquis igitur pugna publica fuperare Barbaros cupit,vtdiuinicatis nutu, dilpolitione Imperatoris xnuiCli DE RE MILITARI. LIB. II. 51 inuidi reparctur,ex tyronibus legiones votis omnibus petat.Incra brcue autem temporis rpacium,iuniorcs diligenter cledi &exercitati,<5Uotidic,non folumanc/cdetiam poft merid!cm,omni armorum difciplina vel arte bella dijveteres illos milites,qui orbem terraru integru ikbcgeruc, facile co^quabunt. Nec moueatur,C?far,cuamaicftas,qubdolimconfuetudoeft mutata, qu?t viguit;fedhuius^uifionisacfcelicitacis eft perennitas tua.vtprofaluneiak, te reip. &noua excogitet ,&antiqua reftituat. Omne opus difficile videtur anteqtentes ,ceterum fi exercitati &prudentes viri delcdui proponantur, celeriter manus bellis apta poterit aggregari Sc diligenter infiitui. Quiduis enim clFicitfolerti a,fi competentes nondenegenturexpcnfse. Pr$ter corporis robur,notarum &computandi artem inryronibuseligendam. Cap. XIX. ^Edquoniam inlegionibus plures fcbol* funt,qute litcracos milites aux~ ^rut ab his qui tyron es probat in omnibus quidem flatura roagnitucfine, utiret. corporis robur,alacritatem animi,couenic explorari. Sed in quibufda notaru pcritia,caIculadic6puradfquevfuscxigitur.Totius enim legionis ratio,fi ucobfcquioru,fiuc miIicarianumeroru,fiue pecunia quotidie aflcribitur a- €tis maiore prope diligcntia,quain res annonaria, vel ciuilis, politicis libns annotatur.Quotidianas ctia in pace vigilias. Item excubitu fiuc angarias,dc omnibus centuriis &c6cubernijs,qu£ vicifTim militesfaciut,vt ne quis contra iufiicia pnEgrauecur,aut aheui priftetur immunitas. Nomina coru qui vices fuasfccerutjbrcuibus inferuntur. Quando quis comeatuacceperit, vel quot dierum annotatur in breuibus.Tunc enim difficile comeatus dabatur, nifi caufis luflifsimis approbatis.Ncc aliquibus milites inftituti deputabantur obfequijs,nec priuata iifdcm ncgociamadabantur. Siquidem incogruu vidcbatur.ipcratorismilitem,quiveft£ &annonapublica pafcebacur,vciliratibus vacare priuacis. Ad obfcquia tamen iudicu vcl tribunoru,ncc no etia principaliu deputabantur milites,qui vocabatur acccnfi,hoc eft ,poftea additi quam fuifl« legio copIeta,quos nunc Supernumerarios vocant.Fafcicu laria tamen,id eft, lignu,fcenu,aqua,ftramcn,etiam legitimi milites in caftra portabanc.Munifices enim ab eo appellatur,quodhiEcomniamunia faciat. Aettofi’ Suptritmi r«iii Donatiui partem dimidiamdebentapud figna fequcftrarc mihtesferuandam. Cap. XX. ILlud uerd ab antiquis diuinitus inftitutu eft,vc ex donatiuo quod milites c6fequuiuf.ditnidiaparsfequeftrarcturapudfigna,5c ibide ipfis militibus (eruaretur ,nc pet luxu aut maniu reruc6parationcm,a cotubernalibus poifiiabCumi.Plctique embomines &prxeipue pauperes tantu erogat quatumbabctepotuctint.Scpofitio autem iftapccum* ,primum ipfis cocubcrnalibus docetur accoraoQa.(Nacum publica fuftentetur annona, cx omni- Hij bus do- sz FLAVIIVEGETII bus donatiuis augetur eorum pro medierace caftrefc peculium) Miles deinde qui fumpras fuos feie apud ligna depofitoSjdc deferedo nibil cogitat,magis diligit figna. Pro illis in acie fortius dimicat, more humani ingenij,vt pro illis habeat maximam curam, in quibus fua videt pofitaclle fubftantia. Denique decefoIles,hoceft,dcccfacci,pcr cohortes fingulas exponebatur, in quibus hxc ratio condebatur. Addebatur etiam faccus vndccimus,in que tota legio particulam aliquam coferebat, fepulturs fcilicct caufa ,vt li quis ex cotubcrnalibus defeciflet,deilIo vndecimo facco ad fcpulturaipfius pro- Dffo/it4- meretur expenla.Hxc ratio apud ligniferos(vt nuc dicunt) in cophino ferriipgnif^ uabatur. Et ideo figniferi nonfolum fideles,fed etiam literati homines eligebantur,qui &fcruarentdcpofica,6cfcircnt lingulis reddere rationem. Inlegioneita fieri promotioncs,vt per omnes cohortes tranfeantquipromoucntur. Gap. XATI. NOn tantum humano cofilio,fcd etiam diuinitatis inftindu,Icgioncs ar bitror aRomanis collitutas.In quibus dece cohortes ita Ivint ordinatx, vt omniu vnum corpus,vna videatur elle coiunftio.Nam quafi in orbe quedapcrdiuerfascohortes &diucrfasfcholas milites promoucntur, ita vt cx primacohorte ad gradu quepia promotus vadat ad decima cohorte: 8c rurlus ab ea,crefcentibus ftipendiis,cum maiore gradu per alias recurrat ad pri Pronipili ^^ddeo primipili ceturio,poftqm orbe omnes cohortes per diucrfas admi centurio, niftrauerit lcholas,in prima cohorte ad hanc pcrucnit palma,in qua ex om Prtmiimw jji legione infinita comoda confequitur.Sicut primicerius in officio prxfcftoru prxtorio ad honcftu quxlluofumq} militixperuenit gradu,ica legio* nanj equites cohortes fuas contubernij affeftione venerantur, cum naturaliter equites apeditibus foleant difcreparc.Pcr hac ergo cotextionem,in legionibus, &omniucohortiuequitupediturhque fcnubaturvna cocordia. Quidintcrtubicincs &cornicines &clalsicuintcrlit. Gap. ^XII. CoTifieines 1TAbct prxtcrca legio tubicines,cornicines, &buccinatores. Tubicines a-tucetna Xj.ad bellu vocat milites, &rurfum receptui canentes rcuocat.Gornicincs targs. ^buccinatores erat ornamentutotius legionis iningrclTu coflidus &eius tcditu.Hi quotiens canut,nomilitcs,fedngna ad eorum obtemperat nutu. Ergo quoties ad aliquod opus exituri funt loli milites,tubicines canut,& fo li milites ad Cigna eoru obtemperat.Qjiotiens mouenda funt figna, cornici nes canut.QjiotienS autem pugnatur, &tubicines 8c cornicines pariter ca Ckfdcm. nut.Glafsicu item appellatur,quod buccinatores per cornu dicut. Hoc infigne videtur imperij,quia clafficu canitur imperatore pfente ,vel cu in milite capitaliter animaducrtiturquia hoc cxiperatoris legibus fieri nccelTeeft. Si vero ad vigilias vel angarias faciedas,fiuc ad opus aliquod, vel ad decurfionecapiexcut milites,tubicine vocate operatur, &rurfus tubicine admonete ceflat.Cuautcmoucturfigna,auc ia motafigedafut,cornicines canut.Quod ideo in omnibus exercitiis 5c ptoccffioibuscuftcditur,vt in ipfa pugnafacilius obtemperent DE RE MILITARI LIB. II. obtemperent milites,fiue cos pugnare,fiue flare,fiuc fcqui,vcl redirepr^ceperint duces. Siquidem ratio manifcfta fit,fcmpcr in ocio debere lierLquod ne - ceflarid faciendum videtur in prxlio. Dc exercitatione militum. Cap. XXllI. LEgionis ordinatione digcfta, ad exercitium rcuertamunvnde (Ecutiara di6;u eft}cxcrcitus nomen accepit.Iuniores quidem &noui milites, mane Scpoflmeridicmad omne genus exercebantur arnioru- Veteres autem & erudiri fine intermifllone fcmclin dic exercebantur in armis.Ncquc enim Ion gitudo $ratis,aut annorum numerus artem bellicam tradit, fcd continua exercitationis mcditatiorpofl quaca volucris llipendia,inexercitatus miles femper cft tyro cum armatura qux feftis diebus exhibetur in exercitio. Idcirco non tatum armaturam,qui fub campi dodorc funt,fed omnes tequalitcr contubernales quotidianamcditationcdircebant,& corporis velocitatem. Nam &velocitas vfu ipfo acquiritur corporis, &fcientia feriendi hoftem fed^ protcgendijprxfercim fi gladiis cominus dimicetur. Illud vero maius cft,vt feruare ordines difcant, &vexillum fuumin tantis permixtionibus in ipfaprolufionc comitentur, nec interdodos aliquis error exiftat,quamuisin multitudine fit tanta confufio. Adpalumquoque vel fudesianiores exerceri percommodum cft,cum latera vel pedes aut caput petere pudim csfimque condifcant. Saltus quoque &idus facere pariter afruefeant, infurgerc tripudiantes in clypcumjrurfufque fubfidcre,nunc gefliendo prouolarc cum faltu,nunc cedentes in terga refilirc. MifTilibus etia palos ipfos procul ferire medicentur, vt& ars dirigendi. &dextrx virtus poffic accrcfccre. Sagittarij vero vel funditores,fcopas,hoc cft,fruticum vel ftraminum fafces,pro figno poncbant.ita vc fexcentis pedibus remoucrctur afigno ,vtfagittis vel certe lapidibus cx fuftibalo dcftinatis,fignufxpius tangerent. Proptcrcafine trepidatione in acie faciebant,quod ludentes in campofeccrant. Scmpcrall'ucfccndueftetiam,vc fcmclcantum funda circa caput rotetur,cumex ea emittitur faxu. Sed &manuTola omnes milites medicabatur libralia faxaiadarciquivfus paratior creditur,quianondcfydcrac fundam. Miftiliaquoquevelplubatasiugitcr perpctubqueexcrcitio dirigere cogebatur vfquc adeo, vt tempore Iiyemis dc tegulis vclfcandulis,quxlideefrenc,cerccdc cannis, vlua vel culmo &porticus tegerentur ad equites, &quxdam velucbafilicx adpedites; in quibus tempeflate vel ventis acre turbato,fub tedo armis erudiebatur exercitus. Caceris autem etiam hybernis diebus,ftniues plmiixque ceflarent, exerceri cogebantur in campome intermifla confueeudine, animi militum debilitaretur &corpora,fyluam csderc^portarc onera, tranftlire foflas,natare in mari ftuc fiuminibus,gradu pleno ambulare,vel currere etiam armatos cu farcinis fuis frequen quentiflimcconucnit, vc quotidiani laboris vfus in pace, difficilis non videatur inbclIo.Siueergo legio fucrk,fiuc auxilia, exerceantur affiduc.Na quemadmodu bene exercitatus miles prseliumcupit,ita formidat indodus. Poftremd feiendum eft.in pugna vfum amplius prodeffe quamvires.Nam fi dodrina ccllct armorum,nihil paganus diftat amilitc. Eiij Exempla Ad pihm exerUrU HFLAVII. VEGETII Exempla adhortationum &exerdtij militaris, de aliis artibus trada. Cap. XXIIIf. AThlcta,venator,auriga,proptcr exiguam mcrcedem,vcl certe plebis fauorem, cotidiana meditatione artes luas aut feriiare, aut augere confucfcunt. M)litein(cuius cft manibus feruanda refpub.j ftudiofius oportet feientiam dimicandi vfiimtjue rei bellica lugibus exercitiis cullodire :cui contingit non tantum gloriofa vi£toria ,fed etiam amplior pr^da ;quemque ad opes ac dignitates ordo militis &Imperatoris iudicium confueuit cucherc. Artifices fcsnici ab exercitiis pro laude vulgi non recedunt.Miles facramen- to ieftusjab exercitiis armorum, vclnoucllus vel iam vctuUus cellare non debet, cui pugnandum eft pro faluce propria &libertate communi iprsfcrtim cum antiqua fit prudenfque fencentia, Omnes artes in meditatione cofifierci Enumeratio ferramentorum vel machinarum legionis. Cap. XXV. LEgio autem non tantum militum numero,fed etiam genere ferramentorum vincere confueuit. Primum omnium inftruitur laculis ,qus nulls Jories, nulla poliunt fcuta fulFcrre. Namper fingulas centurias lingulas carrobaliftas habere confueuit,quibus muli aderahendum, &fingula contubernia ad armandum vel dirigendum, hoc eli:, vfidecimhomincs,deputantur. Namhx quanto maiores fucrinc,tanto longius tela iacuiantur. Non folum autem caftra defendunt, verumetiam in campopoll aciem grauis armaturs ponuntur.Ad quarum impetum,ncc equites loricati, nec pedites fcutati pofiuntobHare. Invnaautem legione quinquagintaqiiinquc carrobahfts effe folent.Itcm decem onagri, hoc cfi:, finguli per fingulas cohortes in carpentis bobusduobus portantur armatisivt fi forte boftesadoppugnandumvencrint vallum ,fagittis &faxis pofsint caftradcfendi. Scaphas quoque de lingulis trabibus excauaras,cum longifsimis funibus,interdum etiam ferreis cathenis,fecum legio portanquatenus contextis eifdem(ficut dicuntjmonoxy- Iis, fupcrtextis inieftifquc tabulatis ,flumina qux fine pontibus vadari nequeunt, tam apeditibus quam ab equitatu fine periculo tranfeantur. Habet ferreos ha rpagones,quos lupos vocant, &falces ferreas confixas longiIsimis concis.Itemadfoflarum opera facienda bidcnrcs,ligones,palas,r3fl:ra,aIueos, cophinos quibus portetur terra. Habet quoq; dolabras, fccures, afcias,ferras, quibus materiaac pali dolantur atque fecantur. Habet prstcrea artifices cum omnibus ferramentis,qui ad oppugnandas hoEium ciuitaces,teftudines,miifcuIos,arietes,vineas(vt appellantjrurres etiam ambulatorias faciant.Vcruni ne fingula enumerando plura dicantur, vniucrfa qu^in quoque belli genere neceflana efle creduntur,fecum legio debet vbiqucporcarc, vtin quouis loco fixerit cafl:ra,armatam faciat ciuitatcm. DE RE MILITARI LIB. III. FLAVII VEGETII FLAVII VEGe’T II FLAVII VEGETII 'n'iU'i, ff,' / FLAVII VEGETII 73 82, FLAVII VEGETII Finis Secundi libri. «3 nioTU cir- <* bellum FLAVII VEGETII renati de re militari. Libri Tcrtij Prologus. |Thenjcn{es Sc Lacedsmonios ac Macedonas rerum potitos, pnfcitcftantur annales.Verum apudAthenienlcs,no folum rei bcllicse/ed etiam diucrfarum artium viguit indu- Itria: Lacedsmonijs autem pr^cipua fuit cura bellorum . Primi nan<^ue experimenta pugnarum de euentibus colligentcs,artcm pr^liorii fcripiille firmantur vfque ed,vt rem militarem,qiiae virtute fola, vcl certe feli citate credirur contineri ,ad difei - plmam pcntisquelludia reuocarent:ac magiftros armorum (quos rwiunt appcllaucrun t) iuuentutem fuam vfum varictatemque pugnandi pr^cipe* rcntcdocere.Oviros fumma admiratione laudandos,qui eam prxcipucartem cdifcere voluerunt,finc qua aiix artes efle non polTunt. Horum fequen «s inftituta Romani,Martij operis pr5cej>ta,& vfu retinuerunt, &licerisjpdidcrunt. Q_u^ per diuerfos autores librosquc difpcrfa ,Imperator inuidc, mediocritatem meam abbreuiare iufsiftijnc vel faftidium nafcercturcx plurimis,vel plenitudofideideeiTetinparuis. Q^uantum autem in pr^IijsLaccd^moniorumdirciplinaprofuerit^vt omittam c^teros^Xanthippi declaratur cxcmplo,qui Attilium Regulum, Romanumqueexercitum f^pc viatore,cum Carchaginelibus,no virtute, fcd artis folo fere auxilio,profiracis excr Citibus ,cepit ac domuit,vnoque congreflu triumphans, bellum omne confccit.Nec minus Hannibal petiturus Italiam Laced^moniudo^toremqu?- fiuit armorumreuius monitis tot Confules,tanrasque legiones,inferior numeroae viribus,intcremit.Ergoquidcfideratpaccm,prfparec bellum, Qui vidoria cupit, militeimbuat diligenter. Q_ui fecundos optat euentus, dimicet arte non cafu.Ncmoprouoeare, nemo audet offendere, quem intelligic fuperiorem fore,fi pugnet . Qmmodus debeat effe exercitus. Cap. I. aRimus liber tyronum deledum excrcitiumquc deprompfic ,fe - aquens legionis inftitmionem difciplinamque edocuit militarem , ^hic autem tertius c-ksficum lonat .Ideo enim illa prgmifsa funt,vc ^hxCjin quibus peritia certaminum &vidori^fummaconfiftjr,difciplinxordinc cudodito,mtelligcrcntur celerius, &lius adiuuarent . Exercitus diciturfam !cgio"riijrn,q etiam auxiliorum,nec no etiam equitum Excreitut. ad gerendum bellum multitudo collcda.Huius modus ama^iftris queritur armorum.Nam cum Xerxis &Darij &Mithndatis c^tcrorumque regum, qra innumerabiles iarmauerant populos exempla leguntur,euidenterappa rcmimiumtopiDfos exercitus, magis p;bpriamulntudiue,qhcfiium virtu tc^depr^flos.Nam pluribus cafibus lubiacci amplior multitudo. In itineri.' bus XafWpfBi rei miliM' ris fericuS Hdimibal rei tiffiudio • [u$. txneitut ttmpert» piluiofiS. t4 FLAVII VEGETII bus pro mole fua fempcrcft cardior.Tn longiore autem agmine,ctia apaucis fuperuentu aflolctpati.In locis aute afpcris vel fluminibus tranfcundis, propter impedimentorum moras fxpe decipitur. Preterea ingenti labore numc rofis animalibus equifquepabulacoIliguntur.Rci quoque frumentari^ difflcultaSjquxin omni cft expeditione vitad3,citd maiores fatigat exercitus. Na quatolibetfludiopr^paretur annona,tato maturi® defit, quatopluribus erogacur.Ipfa quoq; aqua nimi? multitudini aliquado vix fufiicit .Qmod fi cafu acies verterit tergu,nccefle cft multos cadere de multis,&illos qui effugerint,vt femel tcrritos,pofieaformidare coflidu. Veteres aute,qui remedia difiicultatu experimentis didicerat,notanumeroros,qcruditos armis habere exercitus volucriit.Itaq.in Icuioribus bellis vna legionem,mixtis auxilijs, hoc cfl,deccm millia peditu, &duo millia cquitu, credideruc poflefuflicere, quamanum Pretores velut minores duces,ad expeditionem f^pc ducebant» Q^ddfimagna: hoftiu copixdicerentur,cofularispotcftascu.xx.millib®pe ditu,&quatuorcquitu, tanqcomes maior mittebatur. Qjaddfiinfinita multitudo de gentibTortifsimis rcl»ellafiet,tunc nimia necefsitatc cogentc,duo duces Sc duo mittebaturexercitus,cum ciufmodi prxeepto ,vcprouidercnc nc quid refpubidctrimcti capiat,Cofules ambo.Dcniqj cu in diuerfis regionibus cotra diucrfos hoftes aPop.Rom.annis pene omnib®pugnaretur,ideo fulficiebant militum copix,qu6d vtilius indicabat no ta grades exercit* habere,quam armis inflrudos.llla tamen ratione feruata,ne vnquam amplior multitudo fociorum auxiliarium efict in caftris,quam ciuiu Romanorum. Quemadmodumfanitas gubernetur exercitus. Cap, ij. ^TVnc(quodvel maxjmeprouidcndumcfl:)qucmadmodufanitas cuflo 1NLdiatur exercitus,admoncborhoc eft,locis,aquis,ttempcrie,mcdicina, exercitio.Locis, ncinpefiilcnti regioneiuxtamorbofaspaludcs,ne aridis & fine opacitate arboru capis,aut collibus,ne fine tentohjs ^ftatcmihtes.cdmo rentur.ne tardius egrefsi,& calore folis,.&/atigationc itineris cotrahatmor bu,fed potius in xftate ante lucem adloca, ccEpto itinere deflinatapueniant. Nef^uahyeme iter pniucs ac pruinas no^busfaciat,autlignoru patiantur inopia,auc minorillis vcftiu fuppctac copia.Nec fanitaci cni, nec expeditio- ni idoneusmiles efi,qui algere c6pelIitur.Nccpniciofis,nectpaluftnb®aquis ytatur cxercitus.Na mal^ aqu? potus,vencno fimilis,pcftilentiabibcntibus gencrat.Ia vero vt hoc cafu xgri cocubernalcs oportunis cibis reficiantur, ac mcdicoru arte curctur,Principu Tribunoruqs &ipfius Comitis, qmaiorem fuftiDctpoteftatCjiugis qu^retur diligcntia.Male cni cuhisagitur,quib®neccfsitas &belli incubit &morbi.Scd rei militaris periti,plus quotidiana armorum exercitia adfanitate militum putaueruntprodefle,qmedicos.Itaqj pedites fincintermisfione ibribus vel niuibus fub tedo,reliquis dicb®cxcrce ri in capo voluerunt.Similiter equites no folum in planis,fca etiam in abruptis,ficfolTarum hiatu difficillimis femitiSjfcq; &equos fuos afiidue exercere iuildunt ,vt nihil ijs in necefsicaccprxlij acciderepoflet incognitum. Ex quo DE RE MILITARI LIB. 1)1. gj Ex quo intcIIigitur,quato ftudiofius armorum artem docendus ficfemp exercitus,cum ei &laboris cofuetudoln caftrisfanitarcm, &incoflidtupofiic prxftare victoria. Si autumnali xftiuoq^ tempore diutius in ijfdem locis militum multitudo cofiftac, ex contagione aquarum &odore ipfiusfotditatis vitiatis haullibus &aere corrupto pcrniciohfsimus nafeitur morbus,quijphiberi non poteft aliter,nili frequenti mutatione caftrorum. QuantacuraprouidendafIntatq;feruadapabula&frumcnta. Cap. iij, ORdo poftuIatjVt de comeatu pabuli frumeotiq; dicatur. S^pius enim pe nuria,qpugn3c6ruroitcxcrcim,& ferro feuior fames cft.tDeinde reliquis cafibus poteft in tepore fubueniri, at pabulatio &annona! necefsitate remediu non habent,nili ante condatur. In omni expeditione vnu &maximuconfiliu cft.vt tibi fufficiat vidus,hoftes fragat inopia.Ante igitur quam inchoetur bcllum,dc copijs expenfisq; folers debet ede tractatus, vt pabula,frumentu,cxter9q; annonarix fpecics,quas aprouincialibus confuctudo AnnorwnV depofeit,maturius exigarur,& in opporrunis ad rem gerenda ac munitifsimis locis,amplior femper modus qfufficit aggregetur. Qjiod li tributa defi ciunt,prorogato auro coparanda funt omnia Neque enim diuitiaru fccura podcfsio efl:,ni{iarmoruaefenfione fcruetur.Frequcnteraute neccfsitas geminatur, &obfidio I^pe fit longior quam putatur,cu aducrlarij ctia ipfi efu ricntescircufiderc non definant,quos fame {peranteflevincendos.Prxterca quicquidm pecore, vcl quacuquefruge vinoque hoftis inferens bcllu ad viftu fuupotcntoccupare,non folum admonitis peredi6ta pollcllbribus, fcd etiam coaftis pcrcle£tos perferutatores ad cadellaidonca dearmatorumfirmata prxfidijs,vel adtutifsimas't6fercndu cft ciuitatcs,vrgcdiqj prouincialeSjVtante irruptionem feqj &fuamcenibuscodat. Reparatio enim murorum tormcntoruqj omnium ante curada eft. Na fi femel holles prxucniunt occupatos,metu vniucrfa turbatur.Et qu? ex alijs vrbib^petenda funt,interclufis itineribus denegatur.Scd fidelis feruatoru cuftodia, &erogatio mode rata,confucuitrulficcreprocopia,maximefiab initio procuretur.C|terufera parfimonia cfi:,tu feruare cu deficit.In arduis expeditionibus,pcapita magis militu^per dignitates ab antiquis pbebaturannon»,ita vtpoftneccfsita te cifdc arep.redderctur.Hyeme fignoru &pabuli, xftate aquatuvitada eft difficultas.Fruraenti vero,vini &aceti,ncc non etia falis omni tepore ncccfifitas dcclinadxita vt vrbes acqs caftella ab ijs militibus, qui minus propti inueniunturin acic,armis,ragittis,fuftibalis,fundis etia 8c faxis,onagris,baIiftifquc dcfendatur.Prxcipuequc cauendum videtur,ne aduerfariorum dolo atque periurijs decipiatur ipuincialiu incauta fimpIicitas.Frequetius emeon uentionum paciTqae fimulatio credulis qarma nocueruc.Q_ua rationefamc collciftipatiunturhoftes.dt^fi vero crebris fuperuentibus facile vincutur. Quctnadmodumoportcatjpuidercnemilitesrcdicioncfaciat. Cap. iiij. INterdu mouet tumultu ex diucrfis locis CQlIe£t’exercit*:& cu pugnare no ht,irafcifcfimuk,t,vc no ducatur ad bellum: quodijpr^cipuefaciut qui in Hfedibus trifiliedili. Sigy. V»* «dt4. Z6 FLAVIIVHGETiI bus ocio{cdelicateq,-vixerunt.KaalpcritatcinfoIiri laboris offenfi,qucm in expeditione necefle eft fuftinerc.pterea metuentes plium,qui armorum exer citia declinatjad eiufmodi pcipitancur audacia.Cui vulneri multiplex medicina cofueuit opponi,vt du adhuc fcparati fun tin fedibus fuis,trjbunoru vel vicarioru,nec noetiaprincipuad omnemdifciplinaardifsimafeueritate teneantur,nihilq; aliud,nifi deuotione moderation^j cuftodiat,nullis c5mea tibus vacent.Adnomen,ad hgna obferuare no definant.Capi curfioncm(vt ipfi appellat) inlpedioncmqj armoru afsidue faciant. Adfagittas iaciendas, ad mifsilia dirigcnda,ad iadandos Iapides,vcl funda,vcl manu. Adarmatura gcilum,ad vedes ia£tados:pro fimilitudine gladioru,punitim c^limq^ feriendo,mulco dievfqj adfudorefuntfrcquentifsime detinendi.Curfuetiam &faltuadt tranfmittendas foffas nihilominus imbuendi,fi mare vcl fluuius vicinus eft fedibus- Aeftiuo tempore adnarandu cogendi fiint omnes. Pr£- terea fylua c^dere,iterp duraofa &abrupta facere, materiem dolare, aperire foflam,occupare alique locu,& ne acontubernalibus detrudantur,infcuiis inuicem obuiantibus niti. Ita exercitati atq3eruditi in fedibus milites Rhomanijfiuc lcgionarij,fiucauxiIiarcs,fiue equites fuerint,cu ad expeditionem ex diuerfis conuenerintlocis,^mulacione virtutis, prolium magis necefle ha beant optare per ocium.Nemo cogitat de tumultu, qui fiducia de arte vel vi ribus gerit.Dux autem cfle debet attentus,vt in omnibus legionibus fiue auxihjs,velvexilIation!bus,acribunis,vicarijs prmcipibufqj.fiqui turbulctivel feditiofi fuerint milites, non pro inuidia fiiggerentiu,{ea pro reru veritate co gnofcat,edrq5prudeciori cofiiio fegregatos acaftns,ad agendu aliqd quod ipfis prope videatur optabile.- aut adcaftefla yrbefqj deputet muniendas acqj feruandas,tanta fubtilitate.vt cu abijeiuntur,videantur cletfti.Nunqehim ad contumaciapariconfenfu multitudo prorupit, fedincitatur apaucisqui vitiorufceleruqj impunitate Iperancpeccare cupIurimis.Qjidd fi fieri medi emam nccefsitas cxtrcmapfuaferirjredius eft more maioru in autores crimi nu vidicariiad omnes metus,adpaucos poena perucniat. Laudabiliores tarne duces fimt,quorum exercitus ad modeftiam labor &vfus infl:ituic,q^uam illi quorum milites adobedicntiam/uppliciorum formido compellit. Signorum militarium quot fine genera. Gap. V. MVita quidem funtedifccnda atqj obferuandapugnatibus :fiquidenul la ficncgligeti^ yenia,vbi de falute certatur. Sed inter reliqua nihil ma gis ad viftoriam proficit,qmonitis obtemperare fignorum.Na cu voce fola inter plioru tumultus regi multitudo non pofsit, &cupronecefsitaterctu plura ex tempore lubenda atqj facieda fint, antiquus omniii gentiu vfus inuenit,quoa) odo quod folus dux vtileiudicaflct,p fignatot^agnofeeret &fcquercturexercitus.Triaitaqi genera coftac cfle fignoru,vocalia,femiuocalia muta.Quorum vocalia &fenimocalia percipiatur auribusiMuta vero referuntur ad oculos.Vocalia dicutur qu^voce humana pronuciacur,ficucin vigilijs veliii pr^liOjpfigno dicit ur:vc puta,vifftoria, palma,virtus,deus nobifcu,triuphus Imperatoris,&aha qu^cunque voluerint dare ij quiin exercitu habenc DE RE MILITARI LIB. IIl. 87 habent maximapoteftace. Sciendu tamen cft,ifta vocabula quotidie debere vanari,ne ex vruholl:esfignuagnofcat,& exploratores inter noftros verfen 'sig^afe^- tur impune. Semiuocaliafuntquxpcr tuba,aut cornua,aut fauccina dantur. tioMli4, Tuba qu^ direcia eIljappeliatur.Buccina,qu9 in lemetipfam ^reo circulo fle- «ftitur.Cornu quod ex vris agreftibus,argento nexu,temperatu arte,&: Ipirir Corm tu,que canentis flatus emittit,auditur.Naindubitatis per h^efonis agnofeit exercitus,vtrum itare autjpgrcdi,an certe regredi oporteat:verum loge perfequi fugietcs,an receptui canere. Muta figna funt aqui1?,dracones,vexilla, sigwKaw flamul^ ruf^jpmn^.Qjiocunq; enimh^cferriiuflcrit dudor,edncccireeiIC- gnu fuu comitates milites pergat. Suc &c alia muta figna,qux dux belli in equis,aut indumentis,& etiam ipfisarmis,vtdignofcatur hortis,prxeipit cu Itodiri. Prxeerea manu aliquid, vel flagello,more barbarico, vel certe mota qua Ytitur verte,fignificar.Q^x oiain rtdib*’,itinerib®,in omm exercitatione caftreii,vniuerfi milites &fcqui,6c intelligerc cofiaefear. Cotinu* enim vfus neceflari® videtu rin pace cius rei,qux in pr^Iij cofufione feruada fit.Ite mutu &comune flgnu cft,quotiens proficifeente turba excitatus puluis ad fimiiitudmem nubiiirurgit.hoftiumq^prodit aducntum:fimilitcrrtdiuif9flnt.ca.- pix,per no<rtemflamx,pcrdiem fumus fignificatfociis quod aliter nunciari non poceft.Aliquadoin cartellorum aut vrbium turribus appendunt trabes; quibus aliquando credis,aliquando depoficis indicant quxgeruntur. Qjiata fit feruada cautela,cumvicinis hortib®mouetur cxe^cit^ Cap. VI. QVirem militarem ftudiofius didicerunt,aflerunt plura in itineribus, g in ipfa acie pericula folcre contingar?.Na in conflidu armati funt omnes milites &hortem cominus vident, Scadoppugnandum animo veniunt parati. In itinere autem minus armatus minufq; attentus crt miles, &fuperuentus impetu vel fraude repente turbatur.Ideo omni cura,omniq5diligcn- tiaprouiderc dux dcbet,neproficifces patiatur incurfum.vclfinonfacilc, at fine damno repellat illatum.Primumitineraria omnium regionu,in quibus bellum geritur,pjenifiime debet habere perfcripra:ita vt locorum interualf ’ Ia,no folum pafTuum numero, fcd etiam viarum qualitates pcrdiiiaticapeni dia,diuerticula,montcs,flumina, ad fidem deferipta confideret; vfque eo, vt folertiorcs duces,itineraria prouinciarum, in quibus ncceflitas geritur, non tantum adnorata ,fed etiam pi dahabuiflTe firmentur, vt non folum confilto mentis,verum afpedu oculorumviam profeduris eligerent. Adhxc apru* dentioribus &honoratis locorumquc gnaris,feparatim debet vniuerfa-perl- quircre,& veritatem colligere depluribus.Prxtereafub periculo cligcndarii viarum,ducesidoneos,{cientefquc percipere,eofquc cuftodi^maciparcj addita pcenx concertatione vel prxmij. Eruntcnimvtilcs,cumincelligeiirncc fugiendi fibi copismfupereflc, &fidei prxmium,perfidixparatafijpplicia. Prouidendum quoquevt fapientes excrcitatique qu^rantur,ne duorum aut trium error difcrinien pariat vniuerfis. Incerdumautemimpccitarufticicas plura promittit, &credit fe {cire qux nefcic.Sed cautclx caput eft, vt ad qo^ loca vel quibus itineribus fit profedurus exercitus,ignoretuc. Tutiffimum Hij nanqj 88 FLAVII VEGETII nanqj in expeditionibus crcditurfacieda nefeiri. Ob hoc veteres Minotauri fipnu in legionibus habuerunt, vt queadmodu ille in intimo &fecrctifsimo labyrintho abditus perhibetur,itd ducis cofiliufempereflct occultum. Secu rum iter agitur,quod agedum hoftes minime fufpicatur.Verum,quia expio ratores altrinfecus mifsij^fcdioncmfufpicionibus vel oculis deprehedunr, &interdum transfuga ^ditorefqi non defunc, queadmodu occurri ingruen tibus debcatjin timetur. Dux cu agmine exercitus profedurus, fidclifsimos, 'argutiflimofq; cum equis probatiisimis mittat,qui loca,per qu? iter facicdu eft,injpgreffu &atergo,dextra,leu^, pcrluftret,ne aliquas aduerfanjmolia curinfidias.Tutius aute operantur exploratores noftibus quam diebus.Na Quodamodoipfe fui proditor inuenitur,cui®fpeculator fuerit ab aduerfarijs deprehenfus.Primi ergo equites iter arripiant,inde pedites:impedin:eia,fa- .gittarijjXaloncSjVehiculaqj in medio collocetur, ita vt expcditapars peditu -& equitum fubfcquatur.Na ambulantibus,interdum quide afronte,fedfre qucntiiis atergo fuperuentus infertur. Alateribus quoqs pan armatoru ma nu impedimenta claudcda funr. Nainfidiaiores in alio loco impullanc,trafuerfo frequenter incurfu.Iilud quoq; pr^cipue obferuadum clf, vt ca pars ad .quahoftisveturus creditur, oppofitis elcfiiifsimis cquitib® &leui armatura, iiecndetiapeditib^fagittarijs muniatur. Q^od fivndiq; circunfunduntut inimici,vndiq} p^arata debet efle fubfidia.N evero repentinus tumultus am pUus^noccarjantecommonendifuntmilucSjVtparati fintanimo,vtarmain ^1anibus habeant. Nam in necefsitatcfubitaqu$c6tcrrcnt,prouifanonfo- Icni ellc formidini. Antiqui dihgcnufsimcprzcauebant ,neacalonibus iriterdum vulneratis,interdum tim«ibus,& fagittarijs clamore paucfa^tis,pu gnantes-mihtcs turbarentur: ne difpcifilongius aut conglobati, amplius ^ expedit impedirent fuosjhoftibufque prodeflcnt.Ec ideo ad exemplum mili CdIcBft lum>etiam impcdimcnu fub quibufdam fignis ordinada duxerunt. Deni- Qilearif .c^ueex ipfis calonibu-s (quos galeaticts vocant) idoneos ac peritos vfulegcbsnt;quos no amplius ^ducentis fagilarciarijs pucrifq! proficerent. HiTquc V53alla dabant,VI fcirent ad qu^ figna deberent impedimenta colligere. Sed pugnatores ab impedimentis laxamento aliquo diuiduntur,nc coftipatilsdatuf inpfoiio>afnbulantc exercitu.Vt locoru varietas aducnerit.ita defen iio^ratio varictur.Nafn in campis patentibus equites magis folent impugnare quam pcditcs.At vero in locis fylucftnbus vel moniofis,riuepaluftribuspedcfircs magis formidanda funtcopi2.Illudquoq5 vitandum, ne per ncgligcnciam alijs fellinatibus,alijs tardius incedentibus,intcrrupatur acies MnpNKti ftfrt^teouctUr.Cotinud enim hoftes inter prolata pcruadutt.Prsponenrfi, disti^ funtxxcrcitatifsimi campi doftores,vicanj, vel tribuni ,qui alacrio- PcstETrdenij&pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum prOCe0crint-.fiiperuentufado,non tam redire quam fugere cupiunt. Qui vcrodxtrefni ftim,dcfern afuis,vikoftium ac propria defperatione fupcracur. Scftftdumcli etiam, quod aducrfe£ij:in his locis qusfibi oportuna incellisabfeffi. giint, fubfeflas: occultius collocant ,v.cl aperto Marte impetum faciunt . 'Sedne 85» DE RE MILITARI LIB. IIL Sed ncfccreta nocear,ducis pr9ftacinduflna,l<5ue omnia pnus couenit expio rare. Deprchefa quoq3fubfei]a,ficircuucniacur.vEiIiterj plus periculi fuftmec guam parabat inferre. Aperta aute vis Ii prxpacetur in motibus, alti ora, loca pr^mifTis funt pr^fidiis occupada,vc ciim boftis aduenenc reperiatur interior, nec audeat obuiare,cumtaafrotc^fupra caput fuu eernat armatos. QjJodfi angufte fmt vi^, fcd rame tut^.meli' elt procedere cu fecunb® ac dolabris inilitc5‘,& cum labore vias aperire,quam in optimo itinere periculu fuftinere.Preterca nofcerc debemus lioftiu cofuetudine:vtru nodte,an incipiccc die,an hora reficiedijlaflis fuperucnire cofueuerint; &id vitare quod illos fa(Suros ex more putamus.lam vero vtrum peditibus anequitibus, vtrtim funditoribus.vtru cotatis.an lagitrariis ampli" valeat,vtru numero hominu an arraoiu munitione pr£celIar,nos fcire couenit :&ordinare quod nobis vt!ie,iilis docetur ad- u,^rrum.Tra£tarequoq5,pcrdieman per nocte iter expediat inchoarciquq &c quanta iocoru interualla i]nt,adqux cupimus properare: ne xllaccaqu? penuria obficcucibus,nehyeme difficiles aucinui^ occurrat paiudcs,maioiefque torretcs;& impedito itinere circuucniatur excrcit®,priufqua ad deftinata perueniat.Vt noRra comoditas cR, ifta fapieter vitare^ ita fi aduerfarioru imperitia vel difsifnulatio occafione nobis dederit,n5 oportet dimitti, fed explorare folicite proditores,ac transfugas inuicarc, vt quid hoRis moliatur, inpr^fcnti vel in futurum pofiimus agnofcere:paratiTque equiribus acleui armatura ambulares cofdcm,vel pabula vidumqucquxrcntcs,improuifo terrore decipere. Quemadmodum £umin3,qux maiora funt.rranfeantur. Cap- VII. INtranfitu fluuiorum grauis moleftia negligetibus frequenter einergit.Na fi quaaquavioIcntiorfuerit,aut alucuslacior,iinpedimct3, pueros,&interdumipfos ignauos folet mergere bellatores i^rgo explorato vado,dux acies cquitum,cledis animalibus ordinantur,interuallis copetentibus feparat?, vt per mediupedites &impedimenta tranfcant.Naacicsfuperior,aquaruiiTipctum frangit: inferior, qui rapti fubmerfiquefuerint,colligit atque tranfponic. At cii altior fludlus nec pedite nec equite patiatur,fi per plana decurrat, du6iis multifaria fpargiturfoffisjdiuifufq; facile trafitur.Nauigio vero amnes,haRilibus fixis, ac fuperpofitis tabulamentis peruii fiunt: vel certe tumultuario operc colligatis inanibus cuppis,additifque trabibus tranfitu pr^bent.Expediti *vcrb equites fafccs de canis aridis vel vlua facere confueuerutjfuper quos loricas 6c arraa,ne mundetur,imponut:ipficquiquc natado trareunr,t colligafafces tiTq; fecu fafces ptrabutfarcinis.Sed comodms repertu cft,vc monoxylos,hoc pertrdlmnt cft,paulblariorcsfcaphas, ex finguliscrabib‘’cxcauatas,jp genere ligni &fub tilitate lcuillimas,carpcntis^fecu portet exercitus,tabulis pariter 6c clauis ferreis prxparatis.lta abfq; mora coftruftus pons, &funibus(qui^pprerea habedi funtj vinftuSjlapidci arcus foliditatem preftat in teporc.Scd inflant aduerfarii ad tranfitus fluminu,infidia{que vel fuperuentus facere confucuerut. Ob quamnecefficate in vtraque ripa collocantur armaraprxfidia,ne aluco interuenicnte,diuifi opprimantur ab hoflibus. Cautius tamen cllfudcs ex vtraque Hhi parce $0 FLAVII VEGETII parte prsfigcre ac fine detrimento/i qua vis illata fuerit, fuftinere. Qjiod fi pons non tantum ad tranfitum ,fed etiam rccurfum &commeatum neceffarius fuerit,tunc in vtroque capite, percuffis latioribus folTis, aggerequeeonllruclo ,defenfores milites debet accipere, Tquibus tam diu teneatur, quam diu ncceffitas locorum poftulabit. Q_^cmadmodum caftra debeant ordinari. Gap. VIlI. COnfeques videtur.itmeris obreruationedeferipta, adcaftrorufin quibus raanendu cft^venire ratione. No enim belli tepore adftatiua vel ad manfione murata ciuitas femper occurrit, &incautueft plenuquc difcriminis,exercitu paffim line aliqua munitione c6fidcre:cu militibus adeapiendu cibum occupatis,aut munera facienda difperfis,facile nc£latur infidi^.Poftremd noftis obfcuntas, necellitas fomni, pafcentm equora difperlio, occafionc fuperuentibus pr^ftac.In metadis caftris no fulFicit bonu locu eligere, nili talis lit,vt alterco nopofsit melior inuemrimcvtiliorpr^termilTus anobis,&abaduerfariis occupatus,apportet incomodu. Caucndu quoq^ ne per tellate aut aqua morbofa inproximo.auc falubris aqua fit logius:Hyemc,ne pabulatio delic autlignocucopiamefubitis tepellacibus capus ,in quo maneduell,folcatinudari.-nelitin abruptis ac deuiis, &circufcdetib® aduerfariis difficilis pr^ftetur Cgrellus;ne ex fupenoribus locis,milia ab hoftibus,incu tela perucniat. Quibus vt oportet caute ftudiofeqj prouilis, pro necefsitate loci vel quadrata, vel rotunda,vel trigona,vel obloga caftra collitues. Ncc vtilitati prsiudicat forma.Tamepulcnriora credutur,quibus vitra latitudinis Ipaciu tertia pars additur logitudini.Ita aute ab agn menforibus podifmu menfurx colligi oportet, vt ad quatitatem cocludatur exercitus.Napropugnatores angufta conllipac.& vitra quam couenit latiora diffundut.Tribus aute modis diffiniunt caftra munin polfe.Primu in vnius no£tis traliiu,itinens occupatione Icuiorem cum fublati cefpites circudantur,& aggerem faciut,fupra quem vaUi,hoc cft, Cfgwf. fudesvcUribuli lignei per ordinem digerutur- Cefpcs autem circuciditur ferfemspede ramentis, qui herbarum radicibus cotinet terram.-fitalcustfemilfem,latus pedem,logus pedem fcmis.Qjidd li terra folutior fucrit,vt ad limilitudinem lateris, celpes nonpofsit abfcindi,tunc opere tumultuario foHa producitur,latapedes quinquc,alcatres;cuius intrinfccus agger excrcfcir.vt fine metu fceurus quielcat exercitus.Staciua autem caftra xftatc vel hyemc,hoftc vicino, eifirn. maiore labore ac cura firmantur.Nam fingul^ centurix, diuidcntibus capi do doribus &principibus,accipiucpedaturas, &fcutis vel farcinisfuis in orbem circa propria ligna dcpolitis,cinftigladio,folfamapcriunt,latamaucnouem, aucvndecim,auttrcdeciinpcdibus:vcl,li maior aduerfanorum vis metuitur, pedibus decem &fcptem(imparem enim numerum obferuari moris eftjtum fepibus du<ftis vel interpofitis ftipitibus ramlfque arborum,ne facile terra dilabatur, agger erigitur. Super quem adfimilirudinemmuri,pinn^,& propugnacula coponuntur.Qpus vero centuriones decempedis metiuntur,ne quis minus foderit, aut erraucric alicuius ignauia. Id etiam tribuni circueunt, nec ante difceduncquiftrcnuifunt, quam fuerint omnia perfc(fta.Ne tamcnaliquis 91 DE, RE MILITARI LIB. IIJ. quis fuperucntus laboratibus fiat,omnes equites &pars pcditu,qujenon operatur,dignitatis priuilcgio ante fofiam in prccin^u armata c6fiftit,vt ingrue • tes repellat inimicos.Prima igiturfignalocisfuis intra cafiraponuntur,quia nihil cft venerabilius eorum maieftatc militibus.Duci prcerorium,eiufquc comitibus prcEparatur.Tribunis tabernacula collocantur,quibus per contubernales ad munia deputatos,aqua,lignum, &pabula miniftrantur. Tunc pro gradu legionibus &auxiliis, equitibus, &peditibus, loca in quibus papiliones tendant,deputantur in caftris; ac de Cngulis centuriis quaterni equites & quaterni pedites,qui excubitum noftibus faciunt, eliguntur. Et quia impoffibile videbatur in fpcculis per totam nodtem vigilantes fingulos permanere, idcoin quatuor partes ad ciepfydrafuntdiuifse vigilix,vt non amplius quam tribus horis nofturnis necelTc fit vigilare. Atubicine omnes vigiliae committuntur. Et finitis horis acornicine reuocantur. Idoneos tame tnbuni &probatifsimos eligunt,qui vigilias circumeant, &renunciec, fi qua emerferit cuipa,quos circuitores appellant. Nunc militiq fadus eft gradus, &circitores appellantur. Sciendum tamen elf,equites extra vallum nodurnas excubias facere debcre.Per diem autem caftris pofitis,alu mane, alij poft meridiempropter fatigationem hominum cquorumque angarias faciunt.Intcrprxcipua conuenit ducem prouidcrefiuc in caftris,fiuc in ci«itaceconfiftat,vc animalium f )afcua,fubuediofrumenti,caetcraruiRquclpecierum,3quatio5lignatio,pabuatiojfecura ab hoftium reddatur incurfu. Qjiodaliter non potell euenire,nili per loca idonea ,qua noftrorum ambulat commeatus, prjefidia difponantur,fiueill$ciuitatcsfint,fiuecaftclla munita. Q^bdfi non repetitur antiqua munitiOjOportunis locis circundata maioribus folTis tumultuaria caftclla lirmantur.Nam acaftris diminuto vocabulo funt nuncupata caftella. Intra qu£ in angariis aliquanti pedites ,equitdquc degentes ,tutum iter commeatibus prseftant.Dilficilecmmlioftis ad ea loca audet accedere, in quibus &afronte &atergo nouit aduerfarios commorari. &quanta confyderanda fint,vtintclligatur vtrum fupcrttfntibus &infidiis,an publico debeat Marte confligi. Cap. IX. aVifquis hos artis bcilic^ commentarios,ex probatifsimis aucoribus breuiatos legcred.i^nabitur,quaprimum legeprxlij,depugnadiquc cupit audireprxcepta;fedcoflidus publicus duaru vel triu horam certamine diflinituripoflqua partis cius,quxfuperata fuerit,Ipes omnis intercidit. Ideo omnia ante cogitanda funt,ante tcntanda,antefacicda,quam ad vicimu veniatur abruptum.Boni enim duces,no aperto Marte prxliu,in quo eft comune periculQjfcdexoccuItofcmpcr attentant,vt integris fuis,quantum pofsint hoftes interimat certe vel terreant;in qua parte quf nccelTana admodumfunt,ab antiquis reperta perfcribam.Pr^cipua ars &vtilitas ducis cft,vt adhibitis ex vniuerfo exercitu fcientibns belli &lapientibus viris,de fuis &hoflium copiis, fxpiustra fletiomniCquamplurimumnotctadulationefumniota.vtrummaiorem numcrumpugnatorumipfeanhoftes habeat, vttumipfius,anaduerf3- rioruhomines magis armati fint &muniti. Qmmagis exercitati, qui fintin nccefsita- ^rtnrim VigliiB Ciremtores Cirdares An^rttf CaJitSm Augsw inor^itS 98 flaviivegetii partem aliqua vrgerc ccepcrit^nifi fuperfluos habeas quos cotra globos poflis opponere,flue equites,fiue pedites de acie culcris,du alia vis dcfendcrc,aliam pcriculofius denudabis. Qjiod fi bellatorum tibi copia noabudat,melius ell aciem habere breuiorem,dumodo in fubhdijs colloces plurimos.Na plures circa medias partes campi, ex peditibus bene armatis debes habere le itifsimoSjdc quibus cuneum facias,& ilatim aciem hoftium rumpas, Circa cornua autem decontatis loricatifq; equitibus adhoc feruatis, &icui armatura pcdicum,alas hoftium circum uenire te conucnit. In quo loco primus dux ftarc debcac,in quo fecundus, in quo tertius .Cap. xviij- DVxquipr^cipuamfuftinecpoteftatem interequites &pedites in parte dextra ftare confueuit. Hic enimlocus cftin quo tota acies gubernatur cx quo rciluscft hberq^ procurfus. Ideo autem in vrrofqi confiftit,vt &confilio regere, 6e autoritate tam equites quam pedites ad pugnam pofsit horta ri.Hicde equitibus fupcrnumeranjs,mixtis peditibus expcditis,aduerfano* rum finiftrum cornu,quod contra ipfum ftar,circuire &atergo femper vrgeredcber.Secundusdux in media acie pon!turpeditu,quiealuftetet& firmet. Hic fortifsimos pedites, &bene armatos dcfupfiuis fceu habere debet, de qmbus aut ipfc cuneum faciat, &hoftium aciem rumpatrautfiaduerfarij cuneum fecerint,ipft forficem faciar,vtcunco illi pofsit occurrcrc.lnfiniftra parte exercitus,tertius dux clTc debet, fatis bcllicofus &prouidus, quia finiftrapars difficilior eft &velut manca in acie cofifilt. Hic bonos equites fupnuracrarios &veIociffimos pedites fecu habere dcbct,de quib®finiftrum cornu femper extedac, ne circuueniaturab hoftibus.Clamor autem (que quida barritum vocant)prius no debet attolli,quam acies vtraq^ feiunxent. Imperitorum enim vel ignauorum cft vociferari de !oge,cum hoftes magis terreantur,fi cumtelorumidu clamoris horror accefferit. Sepipcr autemftudere debes,vt prior inftruas aciem,quam hoftis, quia ex arbitrio tuo potes facere quod tibi vtile iudicas,cu nullus obfiftatideinde &tuis auges cofidentia ,& aduerfarijs fiduciam minuis, quia fortiores videntur qui prouocare no dubitant.Inimici autem incipiunt formidare,qui vident contra fc acies ordinari. Huicadditur maximum comodum,quia tu inftruftus paratufqs tordinantem &trepidum aduerfarium praioccupas.Pars enim vidori^ cft mimicum turbare antequam dimices . Qmbus rcmedijsvirtuti vcl dolis hoftium refiftatur in acie. Cap.xir. Xccptisfupuenientibus vcl incurfionib* repentinis ex occafione.qua nu •^qdux exercitus amittir,iam itineribus,fatigat!s,influminutrafgreflionc diuifisjin paludibus occupatis, in iugis montiu laboraiibus ,in capisfparfis, atqjfccurisin mafioncdormietibus,oportunu pr^liu femper infertuncualiis negotijs occupatus hoftis,prius interimatur quam pparare fc poflit.Q^odfi cauti funt aducrfarij,& infidiaru nulla fit copia,tuc aduerfum prtefentes,fcicntcs,videntefq5,CEqua coditioncpugnatur.Indears belli,non minus in hoc aperto cofiidujquam in occulcisfraudibus adiuuat eruditos .Caucdumvcl maxime. DE RE MILITARI Lib. iij. 9? xnaximcjiic ab akjCornuqj finiftro(quo(if?pi’ cucnitjauc ccrtc dcxtrofquod tamen raro contingit)circuueniaturtuiamultiTudinehoftium,a vagantibus globiSjquos Grumos vocat. Q_uod fi acciderit,vnu remedium cft, vt ala cornuqj replices &rotudcs;quarcnus couerfitui,fociorum terga dcfcndant.Sed &in angulo ipfius extremitatis fortifiimi collocetur,quiaibi impetus ampli or fieri confiicuit.Item aduerfum cuncu hofiiu,certis refiftitur modis. Cuncus dicitur multitudo peditum,qu<eiunS:a cu acie primo angufiior, deinde la tior procedit, &aduerfarioru ordines rupit:quia apluribus in vnum locu tela mittuntur.Qu^a rem milites nominat caput porcinum Contra quem ordi natio ponitur.-qua forficem vocat.Nam eIcftifsimis militibus confertis in Vrorfex litcram ordo c6ponitun& illum cuneum excipit,atqj ex vtraqj parte conclu dit,quo fado aciem non poteft erupcre.Item ferra dicitur, qu2aftrcnuis dire sena da„3ntc frontem opponitur hoftibuSjVt turbata acies rcparctur.Globusaute Globus dicitur,qui afuaacic feparatus,vago fuperuentu incurfat inimicos,cotra que alter populofior vel fortior immittitur globus.Obfcruadum quoq; eft,nefub tempore,quo lam committitur pugna,velis ordines commutare,aut de locis filis aliquos numeros ad alia transferrc.Statim enim nafeitur tumultus atque confufio,& imparatis conturbatifquc facilius hoftis incumbit . Q^ot generibus pugnapublica comittatur, &quomodo ctia qui inferior cfi numero &viribus,valeat viftoria obtinere. Cap. XX. DEpugnationu fepte funt genera,quu infcfta ex vtraqj parte figna confligunt.Vna depugnatiocftfronte longa,quadrato exercitu, ficut ctia nuc ^pe Icmp folct prolium fieri, Sed hoc genus (depugnationis periti armoru no optimuiudicant, quiacu in prolixo Ipacio tenditur acies, noxqualisfemper capus occurrit, &hiat aliquando in medio finus,autcuruatura fit, &ita in eo loco acies frcquenterirrupitur.Pr^tcrca fi multitudincaduerfarius antecedit, alatcribus aut dextra aut finillra ala circuucnit,inquopericuIu magnu eft, nifi fupnumcrarios habeas quifufl:incat,hofteq5 rcpcllat.Hoc genere fohdcbctc6fligcrc,qui &plurcs &fortes habuerit bellatores,vt ex vtroqj cornu ho fic circuueniat, &quafi in finu fui cocludat exercitus. Sccuda depugnatio eft publica,(| plurimis mclior.Tn qua fi paucos ftrenuos loco idoneo ordiaueris, ctiafi multitudine holliu &virtute turberis,tame poteris reportare viatoria. Huius talis cfimodus.Cuinftruiii^ acies ad c6grcffiimvcniuc,tunc tu finillra ala tua a dextra aduerfarij tui logius fcparabis,nc vel mifsiliaad ea vel fagitts pcrucniat.Dcxtraautc ala tuafinillr^al^ illius iugc,& ibi primuinchoa piiu; ita vt cu peditibus optimis, &jpbatifsimis equitibus finillra parte illi®,ad qua te iunxeris,aggrcdiarjsatq3circucas,& detrudendo atqj fupeurrendoadho Ilium terga perucnias. Quodfi fcmcl aduerlarios exinde pellere cceperis,acce detibus tuis indubitatam vi(ftoriacofequcris,& pars exercitus tui,qua abho llcfubmoucris,lccuradurabit.AdfimiIitudincmautcmAlitersvellibcll^fa brilis,acics inhoc dimicandi genere conllituitur. Qjiodfitcprioraducrfariusfccerit,quos poli acicmfupcrnumcrarios diximus debereponi, tam equites quam pedites ad finillrum tuum colliges cornu,&fic aduerfario refifies Iij magnis ICO FLAVII VEGETII magnis vinb’,nearte pellaris. Tertia depugnatio cftfinjilis^ccuJ^Tcdinhoc deterior,qnod afiniftro cornu tuo eu illius incipis dextro cofiigcic.Ka quali macus impetus cft eoru,& aperte cu difficultate aggrediiicur hollcs,qiii in iT niftro dimicat cornu.Qjiodapcrtius explanabo. Si quado ala tua finillra Ion gehabueris racIiorc,tuc &fortifslmos equites peditefqi c6iugc,& in cogreC- lu ipfain prima applica ad alam hoftiu dexteram ,&quan tu potes aduerfarij dextra partem pellere &circuire feftina .Tu aiitc aha exercitus parte,m qua deteriores bellatores habere te nofti ,alinillra illius longe fepara ,ne vcl gla» dijs inuadatufjvel ad ca tela perucniat.In hoc genere cauedu ell,nc inimicoru cuneis trafuerfa tua acies clidatur.Hoc aute modo vno cafu vtiliter pugnabitur,ll aduerfarius infirmius dextru cornu habuerit, &tu loge fortius finiftru. Qjaarta depugnatio cahs eft,Cuordinaueris acie, ante quadringetos vel quin getos palTus.quam ad hofte perucnias,no Ipcrantc co.iiibitd ambas alas tuas incitare te c6uenit,vt ex vtroq; cornu improuifcs hoiles vertas in fuga, &ce lerius viatoriam cofcquaris.Scd hoc genus certaminis licet cito fuperet,fi exercitatos fortifsimofqj produxerit,tamen periculofum cft, quia media aciem fua.qui fic dimicat,denudare copcllitur, &in duas partes exercitu feparare. Et li primo impetu vi£tus no fuerit inimicus,habct poftea occafione, quainuadat &diuifa cornua, &media acie deftituta. Quinta depugnatio eft quarta fimiIis.Scd hoc vnu amplius habet, quia Icucm armatura &fagittarios an mtdm te tprimaacieponic,vt illis refiftentibus no ppfsit acies irrupi.Naficdc dextro cornu fuo,ilhusfiniftru;& de finiftro cornu fuo,illius dextru aggreditur. Qiiod fi fugare potcnt,ftatim vincirrfin minus,media acies illius no laborat; quia aleui armatura lagittariilqj defenditur. Sexta depugnatio optima cft,&:, jppe fimilis fccund^.qua vtutur qui de numero fuoru,& de virtute dcfperant . Ec fi bene ordinauerinc,quauis cii paucioribus,femperviftoria cofequuntur. Nam cu inftruiftaacics ad hoftes accedit, dextra ala tuafiniftr^ alxhoftiu mn gc, &ibi perequites probatifsimos &vclocifsimos pedites incipe praEliari. Reliquam autem partem exercitus tui, longifsime adextra parte illius remo uc,&dire(ftum porrige,quafi vcru.Nam fiparte finiftra illius &alateribus & atergo ccepens c^dcre,finc dubio verres infugam. Aducrfariusautcmnccde dextra parce fua,ncc de media aciepoteft fuis laborantibus fubucnire,quia a. cies tua extenditur, &tota ft porrigit ad fimilitudinem iliter^jlongifsimcq} recedit ab hoftibus.Quo genere in itineribus ftepe cofligicur.Scpcima depugnatio cft,GUse loci beneficio adiuuat dimicantem. In hac quoq; &cum paucioribus. Se cum minus fortibus poteris aduerfarium fuftinerc,!! motem ,aut mare,3ut fiume,aut lacu,aut ciuitate aut paludes, aut abrupta in parce vna ha beas,ex quahoftis non pofsic accedere, rcliquu exercitu tuu direifta acie ordines.Sed in illa ala quf munitionem n5 habet,omnes equites &fcrccarios ponas .Tunc fccurius pro tuo arbitrio cum hofte confliges,quia ab vna parte lo ci natura te munit ,ab alia duplex prope ponitur equitatus .Illud tamen obferuandum cft, quo nihil mehus inuenicur, vt fiuc de dextero cornu tuo cum illius finiftro pugnare volucris, ibi fortifsimos ponas; fiuc de finiftro icr DE RE MILITARI LIB. III. ilro cum illius dextro,ibi flrenuiHimos colloces :iiue in mediofacere cuneos volucriSjpcr quos holliu acies rumpas, in cuneo cxcrcitatiflimos ordines bellatores. Viftoria enim perpaucos fieri confueuit.Tantum cft vt elefti aduce fapicntifsimo,in his locis in quibus ratio:& vtilitas poftulacjordincntur. Viam abfcedendi ab hollibus dandam,vc deleantur facilius fugientes. Cap. XXI. PLeriquc rei militaris ignari,pleniorem vidoriam credut,fiaducrfarios aut locorum anguftiis, aut armatorum multitudine circundederint ,vt aditu non inucniant abfcedendi.Sed claufis ex dcfperatione crefcit audacia, &cum Ipci nihil eRfumit arma formido. Liberer cupit commori,qui fine dubio fcit fe efTe moritutum.Ideoque Scipionis laudata fcntentia cft, qui dixit, viam ho* Ilibus quafugerent,rion efTemunicndam.Nam cum abfcedendi aditu patefa- 6lo,mentes omnium adprsbcnda terga confcnferint,multi more pccoiu trucidantur.Nec infequentiumvllumpcriculucft,cumvifti (quibusdefendipotcrant)armaconucrterint in fugam. Hocgenere quanto maior fuerit exercitus,tanto facilius multitudo profternitur. Neque enim ibi requirendus efl nu merus,vbi animus fcmcl territus,non.tam tela hoflium cupit declinare,quam vultum.. Cstcrum claufi,licet exigui numero &infirmi viribus, hoc iplo carneo fune hoflibus pares,quia defpcrantes fciunt aliud fibi licere non pofie. Namvnafalusvidis,nuUamfpcrarefalutcm. . Q^cmadmodumabhoflereccdacur,ficonfiliumpugn£ -r difpliceac. ,Cap. XXII. . Dlgeflis omnibus qus ratio rniJitaris experimentis &arte fcruauit, vnum fupcrefl docere,qucmadm.oduni recedatur ab hoflibus. Namdifcipli^ bclhcx &exemplorum pcriti,nufquam maius periculum imminere tcflatur. Qmenim ante congrefTum recedit ex acie ,&fuis fiduciam minuit fif icifiucis addit audaciam. Verum quia hoc ftepius nccelle efl cuenirc, quibus modis tuto pofsit fieri, declarandum cfl. Primum vetui nefeiat ideo tc recedere, quia dcclinasiriirc conflidum,fcd credant arte aliqua fcideo reuocari, vt ad opoxtuniorcmlocum inuitetur hoflis,vcfacdius fupcretur.aut certe infequcnubfis aduerfariis fccrctiorcs collocentur infidia:. Namncccffe cfl ad fi^am pariSi fint,qui ducem fuum fentiunt defpcrare.Illud quoquevitandumefl,-ne hpiles teieccdercfentiant, &flatim irruant.Prpptcrea pleriquc ante pedites, fiios^»- quites poruEruDtjVtfiifcurrcnics aduer^rios videre non finexent,q^ando peditcsabfecdcbanr.Item articularim incipietes aprjmis, fingulasacies fubd^- cebant, retroque reuocabanc, in gradu fuo manentibus reltquis-i-quos fe^fpn pofteacefsimqucad illos iungebant, quos fubduxerant. Prunum aliquapt^ exploratis itincribus,nori:u cu exercitu recedebantivc bofles;dicQ]rto,cum intcllcxifIcnt,non pofTenc comprehendcrepraecedcntcs. Prsetcrea leuis armatura^riemirtebaturad colles, aquo fubitotucd rcuocaretur cxcccitq?; .£c f^toftcsinfcqm voluiffent.a Icui armacura,quie antea occupauerat locum,a(^.ice cquiribusfundebatur.Nihil enim pcriculofius exiflimaturjquam.f in confulge mfcquentibus,ab.his qui in fubfcffa fucrint>vclante fe paraucfim,obui^ur, .Iii; Hoc loz FLAVII VEGETII Hoctcpus cft quo oportunc collocatur infidi^jtjuiaaduerfum fugicccs,ma lor audacia &minor cura cft.Ncccflarid aute amplior fecuritas graui® folcc ha bcrc difcrimc. Imparatis,cibii capiecibus,in itinere laffis,equos fuos pafcecib% acnihil tale fulpicaribus fupeructusallolet fieri. Qjiod &c nobis vitadueft,& hoftiin ciufniodi occafionibus pernicies inferenda. Hoc enim cafuopprelTis, nec virtus potcfl,nec multitudo prodclle;quia qui in acie publica vincitur pugna,licct& ibi ars plurimum profit,tamc addcfcnfioncmfuapotcftaccufare fortunlQjiivcrofupcruetus &fubfcflas infidias paflus eft,culpafuanon poteft cxcufarc:quia hoc cuitarcpotuit,& per (peculatores idoneos ante cogno. fccre.Cum reccditur,talis fraus fieri confucuit.Redo itinere pauci equites con fcquuntur, valida manus occulte per alia mittitur loca :vbi ad agmen inimicorum peruenerunt equitesjtentant leuiter atque difcedunt. Ille credit quicquid infidiarum fuerat prsEtcriilTe ,&fine cura refoluitur in negligentiam. Tunc illa manus, qu$ fecreto itinere deftinata fuerat, fuperueniens opprimit ignorantes.Multi cum ab hofte difcedunt, fi per fyluasitun funt,promittunt qui abrupta vel angufta occupent loca,nc ibidem ab aducrfariis patiantur mfidiis.Et rurfus po(i fc procifis arboribus vias claudunt,quas copedes vocant, vt aducrfariis facultatem adimantperfcqucndi, &penevtrique parci in itinere ad fubfelfas communis occafiocft. Namquiproccdit,oportunis vallibus, vclfyluofis montibus,quafipoft (e relinquit infidias, in quas cu inciderit inimicus,recurrit ipfe &adiuuat fuos. Q^i vero fequitur auerfis femicis ,longe ante deftinat expeditos, &procedendo aduerfahumarcec acranficu, vt deceptum atergo &afronte concludat. Dormientibus no6tu aducrfariis, &qui procellerit poteft regredi, &qui fequitur,' quantumuis interfit, potcftfupcr^ uehire per fraudem. In cransfrccationefluuiorum,qui procedic,ilIam partem cchtat opprimere,quo pr^mifia tranficrac,dum reliqui aluco feparantur.Qm aulcm feftinato itinere fequitur, illos qui non potuerunt tranfirc,conturbat, pDe camelis &cataphradis equitibus. Gap. XXIII. GAmclc» aliquar^ nationes apud veteres in acie produxerut,vt Vrfilianiin Aphrica,Macetcs hodie quoq; producut.Scd hoc genus animahu arenis toiefad^ fiti aptu,c6fafas eriain puiucre veto vias abfqj errore dirigere memoratur-. C^ceru procer nbuitate,fi ab infohtis dimoucatur inefficax bello cft. -Gataphra^li equites propter munimina quo gcrunr.a vulneribus quidem tufijfcd propter impedimetum &pondus armoru, capi eos facile cft; &laqueis frequenter obnoxij,contra difperfo3pedites,quam contra equites in certamine mcliorcsicamcn aut ance legiones pofiti,aut cum legionariis mixti, quando«)minus{hoc cft manu ad manum)pugnatur, acicsiioftium (ope rumpik. Quomodo quadrigis falcatis, vel elephantis in acie poflic obfifli. 'Gap. XXnil. aVadrigas falcatasin bello rex Antiochus &Mithridates habucrut.Q^? vt primum magniiin acie intulere tcrrorem,itapoftmodu fuere derifui. Nam diffilile currus falcatus plantim lcmpcr inucnic agrum, &leui impedimento retinctunvnoqj afHiifto aut vulnerato equo dccipitur.Sedmaxime hac Romanorum DE RE MILITARI LIB. IIL Romanorum militum arcc perietur. Vbi ad pugnamventum cH, repente toto campo Romani tribulos abiccerunt,in (^uos currentes quadriga: cum incidiffcntjdelet^funt. I nbulusauccm cH quatuor palis confixum propugnaculu, TraBiw, quod quomodo abicceris,tribus radiis Ilat,& eredo quarto infeftum cH.Elcphanri in prsliis magnitudine corporum ,barritus horrore, forra^ ipfius nouitate,homines equosq; conturbant.Hos contra Romanum exercitu primus Pyrrhus in Lucania rex Pyrrhus eduxit.Poftea Hanibal in Aphrica. Rex- Antiochus in oriente,lugurtha in Numidia copiofos habuemne, aduerfus quos diucrfa relaiumdu- fiftcndi excogitarunt genera armorum.Nam &Centurio in Lucania gladio *'*• manu('quampromufcidemvocanc)vniabfcidir, &bini cataphradi equi lungcbatur ad curru,quibus infidcntes clibanarij,fanflas,hoc efl^IogilTimos con - tos in elephatos dirigebat.Nam muniti ferro,nec afagittarfis, quos vehebant sariffe. bclu^,I?dcbatur,& caru impetu equoru celeritate virabac.Alijcocra elephatos cataphrados militcsimmifcrututa vc in brachiis eoru,&in calTidibus vclhumeris,aculci ingentes ponerentur eferro,ne manu fua elephas bellatore contra fe veniente pofldapprehcndcrc.Prscipue tamen vehtes antiqui aduerfum elephantos ordinarunt. Velites autem erant iuuenes, Icui armatura, corpore velkcs. alacri,qui ex equis miflilia optime dirigebant. Hi equis procurrentibus ad latiores lanceas vel maiora fpicula beluas occidebant :fed crefccntc audacia, poftea collcdi,pIures milites pariter piIa,hoc cft, mifsiha, in elephantos congcrebantjcofquc vulneribus chdcbanr. Illud tamen additum eft,vt funditores cumfuftibalis &fundis,rotundis lapidibus dcftinatis,t Indos (per quos rege- “ bantur elephanti) cum ipfis turribus affligerent atque madarene, quo nihil tutius inucnitur. Protcrca venientibus beluis,qua irrupiflent aciem, Ipacium milites dabant. Q^^aecuminagmen medium perucniflent, circumfuflsvndu que armatorum globiSjCum magiflris abfqU5 vulneribus capiebantur illofo. cmohU- Carrobahftas aliquanto maiorcs(h^enimlongius 3c vchcmeotms fpicula difite, rigunt)fijperpofitas curriculis,cum binisequisaut mulis poftacicm ordinari conucnir,& cum fub iadu teli acceflerint, bcftio fagittis baliflariorum tranffigunrur. Latius tamen Sclirmiuscontra eas profigiturfcrrum,cuminmagnis corporibus maiora fint vulnera. Aduerfum ciephanchos plura exempla &machinamenta retulimus, vc fl quando necefsitas poftulaucrit, Iciacur quo fmt tam immanibus beluis opponenda. Quid fieri debeat,fi vel pars vel totus cxcrcitus fugerit. Cap. XXV. ^Ciendum verb eft,fipars exercitus vicerit &pars fugerit,minime dcfperan dum,cum in ciufmodi ncccfsitate, ducis conlhantia totam fibi pofllt vendicarevidoria. Innumerabilibus hoc accidicbclhs,& pro fuperioribus funt habiti qui minimedclpmruntNara infimilicondiuonefortiorcrcdiEur,quem aduerfanonfrangunt.Prior ergode colis hoftibuslpoha capiat, &quodipfl colUpre dicunt,colligatcampum,pniOrclamorc aciuccinis exultare videatur.Hac fiducia pcrtcrrcbicinimicoSyic3fuisfiduci3in'geniin3bit>quali vidor ex omni parte dilccflcrit. Q^bdfi aliquo cafu omnisacie fundatur exercit* pcrniciofa cladc, tamc repaiaoonis midcisfotcun^no defliic,.Sc medicina quorenda efl. Dux 104 FLAVII VEGETII Duxergo prouidus fubcacautela publicodebee Marteconfligere,vtfiqui(l pro varietate bellorum, vel condicionis humanxfecus accident, abique graui detrimento liberet viftos.Nam fi vicini fuerint colles,fi pofl terga munitio,fi ceteris abfccdencibus fortifiimi quique reftiterint/c fiiofquc feruabunt. Fre, quenteriam fufaacicSjdirpcrfos ac pafsim fcquentes,reparatis viribus intcrcrait.Nam nunquam exaltantibus maius folct efle difcrime, quam cumtex fufxbibi» .bita ferocia fubitd in formidinem commutantur. Sed quicunque conucncus fucritjColligendi funtfuperftitcSjbello erigendi adhortationibus congruis & armorum inftaurationc refoucndi. Tunc noui dcled:us,noua querunturau-, xllia: &(quod amplius prodefi)captatis occafionibusin ipfos viftorcs per oc. . cultas infidias impetus faciendus cfi,ac fic audacia reparanda. Nec oportunicas deerit,cum pro felicitate fupcrbius &incautius mentes efferantur humanjE.Siquis hunccafum vltimum putat, cogiteteuentus omnium prsliorum, inter initia contra illos magis fuifie,quibus vi&ocla debebatur. Regulsbcllorumgeneralcs. Gap. XXVI. INomnibus prxliis expeditionis conditio talis efi,vt quicquid cibi prodeft, aduerfario noceat: quod illum adiuuat, tibi lemper officiat. Nunquamigitur adillius arbitrium aliquid facere, aut difsimulare debemus,fed id folumagcrc,quodnobisvtileiudicamus.Contratc enim incipis cflc/i imiteris quod fecit ille profe;&turfus quicquidprot.ua parte tcncaiieris, contra illum erit, fi voluerit imitari.In bello,qui plusin angariis vigilaueritjplufque incxcrcen do milite laboraucric, minus periculum fuftinebir. Nuxxquam miles in aciem . producendus cft,cuius antea experimenta non. ceperis. Aut inopia,aut fiiperucntibus,auc terrore melius cftnoftem domare, quam pratioun quoamplius foiet fortunapoteftacis habere quam virtus. .. Nulla cofilia meliora fiint,q illa qUieignoraucrit aduerfarius anteq facias, Occafioin prxlioampliusfolcciuuare quam virtus. Infohcitandisfurcipicndifque.lipftibus,fi cynifideveniann, magna fiducia eftiquiaaducrfariumaropliustrinsfugkfranguntquampercmpti. Melius eft poft aciem plurafcruatcpr^fidia ,quam latius milite fpargere* Difficile vincitur,qui vere potefl de filis &c de aduerfatijeopiis iudteare. Amplius valet virtuSjCpiammultiraido, Paucos viros fortes naturajpcreatjbona iftitutione pliircsredditinduftria* 'Exercitus labore profiei£,ociQ,confenefcit.< .i Nunquam ad certamen publicum: produxeris militem, nificum Icum vir --deris fperare viftoriam. .. .. .li ••• . Subita conterrent hoftcSjVfitatavireffiunt. difperfis fuis inconfiiltc infcqmtur,qaam ipfe acceperat, aducriaricv vult dare vidtoriam. ^ Quif^umcntunecc^^a^iumque£ommeatu•^Q.pr^parat.'vinciturfi^cfcr^o^ Quimulticudme &Virtute pKEccdit,quadrata dimicet fionte, quiprimus •^eft modus- .'.or.T;'' Qmimparefe iudicaf^e?tro cornufiio fiQifiaa5x:ornupcilaiinimici,qui eft> fecundus DE RE MILITARI Lib. iij. loj eundus modus. Qui finiftram alam fortifsimam habere Ce noucrit, dextram alam hoHis inuadac ,qui cft tertius modus. Qmhabet excrcitarifsiraos milites, in vtroq; cornu pariter prWIium debet incipere, qui eft quartus modus . Jeucm armaturam opiime regit,vtranqj alam hoHis inuadat ,ferctarijs ante mediam aciem conftitutis,qui efl quintus modus . Qmnec numero militum,nec virtute c61idit,fi depugnaturus cft,dc dextra fua fiaiftram alam hoflium pulfet, reliquis fuis porreftis in fimilitudinem veru,qui feztus cft modus . Q^ii pauciores infirmiorelq^ habere fe nouit,feptimo modo ex vnolatcrc aut mote,aut ciuitate,auc mare,auc fluuiu,aut aliquod debet habere fubhdiu. Q^i confidit equitatu ,altiora loca quierat equitibus, &: rem magis per equites gerat . Qm confidit pedeftribus copijs,altioraloca peditibus quaerati&rcmma gis perpedites gerat. Cumexplorator hoftiu latenter oberret in cafl:ris,omncs ad tctoriafuapcr diem redire iubcantur, &fi:atim deprehenditur explorator. Cumcofilium tuum cognoucris aduerlarijs proditum,difpofitionem mutare te conuenit. Qjiid fieri dcbear,traftaro cu multisrquid vero fadurus fis, cum paucifsimis ac fidclifsimis,vcl potius ipfc tccum . Milites pcena &timor in fedibus corrigunt, in expeditione Ipcs &pr$- znia faciunt meliores. Boni duces publico certamine nunquamnificx occafionc, aut nimia ccccfsitatc confligunt . Magna dilpofirio cR,hoftcm famemagis vrgere quam ferro . De equitatu funt multa pr^ccpta.fcd cu hfc pars mili ti^, vfu exerciti), armorum genere, &equorum nob]litateprofecerit,ex libris nihil arbitror coiligendum,cum pr^fens doftrina fufficiar. Qu^ogenere depugnaturus fis,ncfcianthofics: ne aliquibus rcmedijsrcfi- Rerc moliantur. DIgefla funtImperacorinui£le,qu^ nobilifsimi autorcs.diucrfisjpbata teporibus,per experimentoru fidem,memori^ tradiderunt ,vt ad fagittadi pentiam,quainferenitatctuaPerfamiracur;adequitandifcientiam vcldccorem,qu$Hunnoru,Alanorumq,- natio velit imitari,fi pofsit:ad curredi vclocitarcmjqua Saracenus Indusq? non xquanadarmatur» exercitatione,cuius capi doCtores vei pro parre exempla intellcxiffe fe gaudent, regula pr^liandi, immo vincendi artificiu ingeratur, quarenus virtute pariter acdiipofitione mirabili,reip.tu; &Imperatoris officium exhibeas &nuhtis , 7 f DE RE MILITARI LIB. FLAVII VEGETII DE P. EMIt. IT ARILIB. III. FLAVII VEGETII FLAVII VEGETir. plllliii illBUMHipli Is^is—==i FLAVII VEGElII. FLAVII VEGETII renati de re militari Libri Quarti Prologus . ^ffUl>Ut4 Grcftcm incultamquc hoininum initio feculi vita, acomunione mutorum animaliumvel ferarum ,vrbium conftitutio prima difcreuit.In his nomen reip.peperit c5munis vtihtas.Ideo potentilsim^ nationes acprincipes cofecrati nullam maiorem gloria putauerut, quam aut fundare nouas ci uitatcs,vcl ab alijs conditas in nomen fuumfub quadam am phficationc transferre. In quo opere clemetiaferenitatis tu? obtinet palma. Ab alijs enim velpauc? vel hngulx,apietate tua innumerabiles vrbes itaiugilaborc perfcftsefuntjVt non ta humana manu conditx,quam diuino nutu videanturparat?.Cunftos itaqj imperatores fcelicitate, moderatione, caftimonia,exemplis,indulgentia,ftudiorum amore praecellis. Regni animiquc tui bona cernimus .Hsc cnimancicipare&:ruperioroptauit 2tas,& extendi in perpetuumventura defydcrat. Quibus rebus ta ntum vniucrfo orbi pr?lH tum gratulamur bonum, quantum vel humana mens petere ,vel gratia potuit muinaconfcrre.Sed dilpofitionibus veftr? clementi?, quantum pro&cc ric murorum elaborata conftruftio,Roma documentum ell,qu?falutem ciuium Capitolin? arcis defenfione fcruauit,vtgloriofiuspoftcatotius orbis polsiderct imperium. Ad complementum ergo operis maieftatis vcftr?pr?- cepeione fuicepti,rationes quibus vel noftr^ ciuitatcs defendendiE funr, vel hoftium fubruendx, ex diucrfis aucoribus in ordinem digeram .‘nec laboris pigebit, cum omnibus profutura credantur. Ciuitatcs aut opere,aut natura^aut veroque deberemuniri. Cap. j. Rbes atque caRella aut natura muniuntur,aut manu,aut veroque, quodfirmius ducitur .Natura,aut loco edito vel abrupto, aut circunfufo mari fiue paludibus vcl fluminibus. Manu,fosfis, ac muris. In ilio naturali beneficio tutisfimum eligetur confiliu ,in plano qu?rifur fundantis iuduftria.Videmus antiquifsimas ciuitatcs ita in eam pis patentibus conftitutas, vt deficiente auxilio locorum,arte tamen &opere redderentur inui^tx . Nondirc^loSjfcd anguloibs murosfaciendos. Cap. ij. AMbitum muri diredu veteres ducere volucrut, ne ad i<5lus arietum eflet difpofitus/ed finuofis anfra6libusia£tisfundamciis claufere vrbes, cre briorcfqs turres in ipfis angulis ediderut.Propterea,quia fi quis ad murutali ordinatione coftruftu,vcl fcalas,vcl machinas voluerit admouerc, nofolu a fronte, fcd ctia alateribus &prope atergo vcluti in finu circumclufus opprimitur. ^5) DE RE MILITARI LIB. IIII. Q^ucmadmodum murus etcrraiungaturaggellus,vr nunquam pofsit clidi. Cap. III. MVrus autem vc nunquam pofsit cltdiiiac ratione perficitur- Interuallo Vicenum pedum interpofito,duoincrinfccus parietes fabricantur. Deinde terra,quq de foftis fuerit cgefta,intcr illos mittitur,veitibufque denfatur: ha vt a muro primus paries parum inferior, fecundus longe minor ducatur, v£ de plano ciuitatis ad fimilitudinem graduu quafi cliuo molliufquc ad propugnacula pofsit afcendi.Qjiia nec murus vllispotell arietibus rumpi,quem terra confirmat, &quouis cafu deftru£tislapidibu5,ca quiEinterparicccs denfata fuerit,admuriyicemingruentibusmolcs obfiftit. De cataractis, &portis,ne exurantur ab ignibus. Cap. IIII. CAuetur praeterea ,ncporcsfubiedrs ignibus exurantur. Propter quod funt coriis &ferro tegendx. Sedam^ius prodell quod inucnit antiquitas,vt ante portamaddatur propugnaculum, in cuius ingreilli ponitur cataracta, qua; annulis-ferrcis ac funibus pendet, vtfihoftesintrauerint, demifia eadem extinguantur inclufi. Ita tamen fupra portam murus eft ordinandus, vt accipiat foramina,per qus de fuperiore parte efFufaaqua,fubiectumextinguac incendium.' De fofsis faciendisi Cap. V. FORx autem antevrbesaltifsimi lacifsimxc^uc facienda fu nr,vt nec facile pofsintco^quari repleriqucab ohlidetibus,& cum aquis coeperint inundari,ab aduerfano cuniculum continuari minimepatiatur.Nam duplicimodo opus fubterraneumperagi,carum altitudine &inundatione prohibetur. Ne fagitrishoftiumhomincsixdanturinrauro. Cap. VI. FOrmidatur ne multitudo fagittariorum, de propugnaculis exterritis defenforibus ,appofitifque fcalis ,occupet murum. Aduerfum quod cara. phraftasatquefcutainciuitatibus debet habere quam plurima. Dcindepropugnacula (iupl!Cia,Iaga ciliciaque tendantur, impetiimque excipiant fagittarum.Nec enim facile tranfeunt (picula quod cedit ac flu(tuat.Inucntu quoque remedium eft,vt de ligno crates faccrent,quas metellas vocaucrunt,Upidibufque complerent rea arte inter bina propugnaculaconftitutas,vtfiper fcalasalcendiffcnthoftes, &partem aliquam ipfius contigilTcnt, fupra caput fuumt vergerent faxa. Quibus modis prouidendum fit,nc famem patiantur obfefsi. Cap. VII. MVltadcfenfionum oppugnationumque funt genera, qux locis competentibus infcremus.Nunc fciendum eft obfidedi duas ellelpecics.Vnam ciim aduerfarius opportunis locis prxfidiis ordinatis,continuis infultibus im pugnat obfeffos. Alteram cum vel aqua prohibet inclufos,vcl deditionem /peratafame, quando omnes prohibuerit commeatus.Hocenim confilio,ipfe ociofiisac tutus fatigatinimicum.Adquos cafus,po(re(rorcs,quamuis Icui fufpicione puKati, omnem alimoniam vi<ftus intra muros debent Ihidiofifsimccollocare,vc ipfis exuberet fubIIanti^,aduerIarios inopia cogat abfccdcre. Mjj Non jmfetrrit fOTtUt Kiitierum Romtiuri CTMSt i3tf FLAVII VEGETII Nonfolum autem porcinum, fcd &c omne animalium gcnus,(juocl inclufum feruari t poteft ,deputari oportet ad lardum, vt adminiculo carnis frumenta fufficiant. Aucs autem cortalcs &c fine cxpcnfa in ciuitate nutriuntur,& propterjEgrotantcsfuntncccflariar. Pabula equis congerenda priccipue,& quxapportari nequiuerint,exurenda. Vini,accii,cxtcrarumquc frugum vel pomorum congerendxfuntcopix,nihilqucquodruis proficiat, hofiibus relinquendum cft.Nam vt hortorum cura in viridariis domorum, vel aries ex. crccatur.vtiliratis aut voluptatis ratio pcrfuadcc. Parum autem proficit pluri, miim coUcgiflc,nifi ab exordio dimcnfioncfalubri per idoneos procuratores erogatio temperetur, Nuquara periclitati fune fame, qui frugalitatem inter copiam feruare cceperunt. Imbellis quoque xtas acfcxuspropterncccfiitate vidus tforis frequeter cxclufa cft.nc penuria opprimeret armatos,aquibus fxpc mcenia feruabantur. Qjix fpccics prxparandx fine pro dcfcnfionc murorum. Cap. VIII. EXurimenta, bitumen, fulphur ,picem liquidam ,oleum quod incendia. rium vocant,ad exurendas hoftium machinas,conucnitprxparari.Adarmafacicndafcrrumvtriufquetemperaturx, &carbones feruantur in conditisdigna quoque haftihbus fagictuque ncccfiaria reponuntur. Saxa rotunda dcfluuiisquxpro rotunditate grauiorafunt &aptiora, mittentibus diligcntifsinie colliguntur,ex quibus muri replentur &turrcs.Minima etiam fundis fiucfuftibalis vel manibus iacicnda.Maiora per onagros diriguntur. Maximavero pondere,formaquevolubili,in propugnaculis diriguntur,vt dimilla pcrprxceps,nonfolumhoftcs obruant fubcuntes, fcd etiam machinamenta confringant. Rotx quoque de lignis viridibus ingcntifsimx fabricantur,vcl inccrcificx validifiimis arboribus cylindri(quas taleas vocat)vtfint volubiles Ixuiganturrquxpcrpronum labcntiafubitoimpctu bellatores ftcrnunt,C- quoque folent dcterrcrc.Trabcs quoque &tabulata vel diucrf^ magnitudinis clauos ferreos elfc oportet in promptu(Nam talibus, oppugnantium machinis per alias machinas confucuit obfifti}pr^cipuc ciim fubitis operibus addenda fit muris vel propugnaculis altitudo ,ne aduefariorum mobiles turres fupcrcmincant &capiant cmitatem. Qmdfaciendum fi nctuorum defuerit copia. Cap. IX. ^^Eruorum quoque copiam fumrao (ludio expedit colligi: quia onagri ^^vel balillxcxteraque tormenta, nififunibus neminis intenta, nihil profunc- Equorum tamen fetx de caudis ac iubis ad baliftas veiles aficruntur. Indubitatum vero cft crines fceminarum in ciufinodi tormentis non minorem habere virtutem, Romanx ncccfsiratis experimento. Nam in obfidionc Capitolij corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum ncruorum copia defecifict, matronx abfcilfos crines viris fuis obtulere pugnantibus, rcparariTque machinis aducriariorum impetum repulerunt. Maluerunt enim pudicifsimx fceminx deformato ad tempus capite libere viue* re cum maritis, quam hoilibus integro decore fcuire. Cornua quoque vel cruda DE RE MILITARI LIB. IIII. 137 cruda coria proficit colligi ad cataphradas tegcndas^aliaque machinamenta fiue munimina. Quidfacicndumncaquxinopiampatiancurobfeffi. Cap. X. MAgna vrbis vtilitas eft, cum perennes fontes murus includit. Qjipd fi natura non pr$ftac,cuiufiibec altitudinis effodicdi funt putei, aquarumquehaufius funibus extrahendi. Sed interdum ficciora funt loca, qux montibus funt faxifque munita,in quibus fuperpofica caficlla extra murum inferiores reperiunt fontium venas ,ac de propugnaculis vel turribus dcRinatis protegunt tehs,vc aquatoribus liber profletur acceflus.Qjabd fi vitra ladum teli, in cliuo tamen ciuitatis fubieda fit vena, caftellumparuulum^^qucm Burgum vocant) inter ciuitatem &fontem conuenit fabricari, ibiquebahilas lagictariofqj conftitui,vc aqua defendatur ab hoftibus.Pr^crca in omnibus publicis zdificiiSjmultifquepriuacis.ciftcrncefuncdiligcntilTime fubllituend^.vt receptacula aquis pluuialibus, qu^ de tcdis effluut,proflent. Difficile enim vincit fitis cos,quiquamuis exigua aqua ad potum tantum in obfidioncfuncvfi. Sifal defuerit quid faciendum fit. Cap. Xl. SImaritima fit ciuitas &fal defucnr,liquor ex mari fumptus,pcr alueos aliaque patula vafa diffunditur, qui a calore folis duratur in falem. Qjjod fihoftis abvndaprohibcacCnamhoc fepe accidic)harenas, quas exagitatum ventis mare fuperfuderat,aliquando colIigunt,& dulci aqua eluunt, qusefolc ficcata nihilo minus mutatur in falem. Qmd faciendum cum primo impetu venitur ad muros. Cap, XII. ^-»IolcQtaautem impugnatio,quando caffcllis vclciuiratibusprteparatur, Ymutuo vcrinquepericulojfed maiore oppugnantium languine, excreentur luduofa ccrtamina.llli enim qui muros inuadere cupiut,terrifico apparatu expofitis copiis, inlpem deditionis formidinem geminant, tubarum ftrepitu hominumque permixto. Tuc,quia timor magis frangit infuctos, primo impetu ftupentibus oppidanis, fi diferiminum,experimenta non norut, dum admotis fcalis inuaditurciuitas, refifterc debet omni virtute. Qmidfi afidentibus fiue militaribus viris repellatur prima congrefsio ,ftatim claufis crefeit audacia, &iamnon terrore,fed viribus &artc confligitur. Enumeratio machinarum quibus muri oppugnantur. Cap. XIII. ADmoucnturctiam tcfludincs,arietcs,falces,vine?,plutci.mufcuh,turres, de quibus fingulis qualitcrfabricentur, quo etiam pado przlienturvel repellantur,ediflerara. De ariete,falcc,teftudine. Cap. XIIII. Demateria ac tabulatis teftudo contexitur, qux nc exuratur incendio, coriis vel ciliciis centonibiifqueveftitur. Ha:c intrinfecus accipit trabem, qu2adunco pr?figitur ferro, quod Falx vocatur,ab eo quod incurua cft,vt dc Miij muro 13« Arks, refiudo. eMtos Platti. calidis ISafxU. FLAVII VEGETII muro extrahat lapides :aut certe ipfius caput veftitur ferro, &appellatur A- ries: vcl quddhabec durifsimam frontem, qu^ fubruat muros:vel cjuodmore arietum retrocedit,vt cum impetuvehementius feriat. Teftudo autem aliinilitudineversteftudinis vocabulum fumpfxt,quiaficut illa modo reducitjmodd profert caput, ita machinamentum interdum reducit trabem, interdum extntjVC fortius csdar. Devineis,plutciS:& aggere. Cap. XV. ^yIneas dixerunt veteres,quas nunc militari barbancoque vfut caufias vo- Vcat-E lignis Icuioribus machina colligatur,alta pedibus 8,Iata pedibus 7^ longapedibus 6. Huius teitum munitione duphci,tabulacis cratibufquc contexitur. Latera quoque viminefepiutur,nefaxorum tclorumqueimpctupcnctrcntur.txtrmrecusautem,ncimmiiro concremetur incendio,crudis ac recentibus coriis vcl centonibus operitur.IftaCjCum plures fa6t£fuerinc,iugunturin ordinem,fub quibus oblidentes tuti ad fubruenda penetrant murorum fundamcnta.Plucei dicuntur,qui ad fimilitudincmtabfidis contexuntur cviniinc,& ciliciis vcl coriis protegutur,ternfrque rotulis, quarum vna in medio, du^ in capitibus apponutur,in quacunquepartem volueris admonentur more carpenti: quos oblidentes applicant muris, corumque munitione protefti, fagittis fiue fundisvcl mifsilibus defenfores omnes de propugnaculis ciuitatisexturbant, vcrcalisafccndcndifaciliorprtefteturoccafio. Aggerautem ex terra lignifquc extollitur contramurum,dc quo tela iailantur. De Mufculis. Cap. XVI. MVfcuIos dicuntminores machinas ,quibus protedi bellatores fi lutum obfuerit aut ciuitatisfo(Iacnm,apporcacislapidibus,lignis,ac terra, non loliim complcntjfcd etiam folidant,vc turres ambulatoris fine impedimen- to iungancur ad murum.Vocanrurautea marinis beluis Mufculi. Na quemadmodum illi, cum minores finr, tamen balenis auxilium adminiculumquc iugicer cxhibet;itaiftsmachinsbrcuiorcs,depucat^turribus magnis,adQcntuiillarum parant viam,itmcraqueprsniuniunt. Dc torribus ambulatoriis. Cap. XVII. TVrrcs autem dicuntur machinamenta,ad xdificiorum fpccicm, ex trabibus tabulatifque compada; &ne tantum opus hoilili concremetur incendio,diligcntifsime ex crudis coriis vel centonibus communitur,quibus pro modolatitudinis additur alti tudo.Nam interdum tricenos pedes per quadrumdnterdum quadragenos vcl quinquagenos kt^funt.Proccritas autem ipfarum tanta fir.vt non foliim muros.fed etiam turres lapideas altitudine fupcrcnt.His plures rotsmcchanicaartciubduntur.quarura laplu volubili magnitudo tam alta mouetur. Prsfcns autem periculum ciuitatis cft, fi ad murum fuerit turris admota.Plurcs enim accipit fcalas.&diuerfo genere conatur irriipere. Nain inferioribus habet ancte, cuius impetu dellruit muros, circa vero mediam partem accipkpotcm,fadu de duabus trabibus, fcptumq; ^9 DE RE MILITARI LIB. IIII. de vimine,quem cito prolatum inter turrim murumque cofticuur. &per eum ingredientes de machina bellatores in ciuitatcm tranfeunc ,&occupant muros.In fuperioribus autemtutris illius partibus contati ScTagittarij collocantur,qui defenfores vrbis contis, miflilibus/axifquc ex alto profternant. Q^o fafto ciuitas capitur fine mora. Qmdenim auxilij fupereft,cum hi qui-dc muroru altitudine fpcrabantjrepente fuprafcafpiciant altioremhoftiu murum? Quemadmodumambulatoria turris pofsit incendi. Cap. XVIII. HVic tam manitcfto difcrimini occurritur multis modis.Primmn li confidentia vcl virtus ell militaris, eruptione fada,globus egreditur armatorum, Sc vihoftibus pullis machinamentum illud mgensdireptis coriis ignis exurit. Qjjod fi oppidaniexirenon audeant,maiores baliftas, malleolos,vel phalancascumincendiodcftinant,vtperrupcis coriis vel centonibus, intrinfccus flamma condatur. Malleoli vclut fagict^ runc,& vbi adhcrcrint(quia ardentes funt) vniucrfa coflagrant. Phalarica autem ad modu haft$ valido prsfigitur ferro,inter tubum &haflileruiphurc,rcfina,bituminc,fl:upifque conuoltiitur infulo oleo, quod incendiarium vocant, qu^ balift^eimpetu deflinata,pr«rupto munimine ardens figitur ligno, turritamqs machinam frequenter incendit. Depofici quoque homines funibus,ciim nofies dormiunt in laternis portant lucernas, &incenfis machinis rurfus leuantur in murum. Q_ucmadmodum altitudo muris addatur. Cap. XIX. PRtetcrea partem muri,ad quam machina conatur accedere,csmctb atque lapidibus,vcl luto fmc lateribus, poftremd tabulatis extruendo faciunt aliiorem,ne defenfores mcenium defuper vrbi ventura pofsit opprimcrc.Conftatautein ineflicax machinamecum reddi,fiinueniacurinferius. Verumobfidentes eiufmodi dolum adhibere confucuerunt. Primo talem extruunt turrcm,qux propugnaculis ciuitatis videatur inferior. Deinde fecretd aliam dc tabulatis intrinfecus turriculam faciunt, &cum muris fuerit machina fociata,fabitd funibus troclcifq} de medio turricula illa producitur,dc quaegredientes armati (quia altior inueniturjftatim capiunt ciuitatcm. Q^o pado fodiatur terra, vt machina nocere non pofsit. Cap. XX. INterdum longifsimas ferratafquc trabes opponunt machinx venienti, caraque amuri vicinitate propellunt. Sed ciim Rhodiorum ciuitas oppugnaretur ab hoftibus ,&: turris ambulatoria fuper murorum altitudinem ac turrium omnium pararetur ,mechanici ingenio inuentum eft ta- Icremcdium.Pcrnodemfubfundamcnto muri cuniculum fodir,& illum ad quem die poflero turris fuerat promoucnda, nullo hoftium fentiente, egefta terra cauauit intrinfecus ;&cum rotis fuis moles fuiflee impulfa ,atque ad locum qui fubtus cauatus fuerat veniflct,tanto podere folo cedente fubfcditjvc nec iungi muris, aut moueri vlterius potuerit. Ita ciuitas liberata cftjdcrchdaque machina. MiUrob'. Pbakrita. KhodiorS «HmU. Dc fca- A41 SEXTI IVL;iI FRONTINI quo exercere equos non poterat, certis quotidie Koris ita fufpcndebat, vt poftenonbus pedibus innixi,prioribus alleuatis, cum naturalem alsiftendi appe ymJijue confuctudincni,ad fudoremtvimque cruraiadtarenr. M.Cato,pollicentibus Barbaris duces itinerum. &infuperpratlldiu, fi magna fumma eis promitteretur,non dubitauic polliceri: quia aut vidoribus ex ipoliis hoftilibus poterat dare,aut interfedis exoluebatur promifsio. Q^aximustransfugere ad hoftes volentem Statilium nobilem clar^ ope rx cquitemjVocari ad fe iufsit:eique excufauit, quod inuidia commilitonum, virtutes illius ad id tempus ignoraffet. Tum donato ei cquo,pecuniainfupcr largitus, obtinuit vt quem ex conficientia trepidu accerficrac, Istu dimitteret, &ex dubio in reliquum non minus fidentem quam fortem haberet equitem. Philippus, cum audiifiet Pythiam quendam bonum pugnatorem, alienatum fibi,qu6d tres filias inops vix aleret, nec arege adiuuaretur, monentibus quibufdam vti eum caucrct,Qmd fi,inquit,partem ?gram corporis haberem, abfcindcrcm potius quam curarem?dcinde familiariter fccreto elicitura Pythiam, accepta difficultate neccfisitacum domefticarum, pecunia inftruxit: ac meliorem fidclioremquehabuit,quam habuerat antequam ofFcndcrct. Q«w.Sfr- T. Quintus Crifipinus,poft infauftam aduerfius Pcenos dimicationem,qua collegam Marccllum amiferat ,cum coperiffiet potitu an nulo mterfeili Hannibalem, literas circa municipia totius Italise dimifif,ne crederent epiftolis,fi qu£ Marcelli annulo obfignatxperfcrrenturimonitionc confecutus vt Salapia &alix vrbes fruftra Hannibalis dolis tentarentur. Poli Cannenfem cladem,perculfisitaRomanorum animis,vt pars magna reliquiarum nobilifsimis autoribusdeficrendx Italix iniret cofiilium, Publius Scipio adolefccns admodum, impetu fa£lo,in coipfo,in quo talia agitabatur ccetu,pronunciauii,manu fc fuainterfc£luru,nili quiiurafletnon efle fiibimen tem dcftituedx rcipublicx;cunquc ipfe fc primus religione tali obligaf[ct,ftrifto gladio mortem vni ex proximis minatus, nifiaccipcrctfacramcntuiillum metu,exteros etiam exemplo coegit ad iurandum. Volfcornmcallra cum prope avirgultis fyluaquepofita efient, Camillus caomnia,quxconceptum Ignem, vfquc in vallum perferre poterant,incedit, &fic aduerfarios exuit callris. Publius CralTus bello fiociali eodem modo prope cumcopiis omnibus interceptus cll. Quintus Metellus in Hilpaniacaflra moturus,cum in agmine milites con tinerent fc in callra, Hcrmocratcs detentos cos ,poliero dic habihoribus iam fiuis tradidit,bellumquc confecit. Milciades cum ingetem Perfiarum multitudinem apud Marathonem fudilTct, Athenienfes circa gratulationem morates copuht vt fcllinarcnt ad ope vrbifcrendam,quam clalsis Perfiarum petebar,cuqucpr^currillcc implefletqj mcenia armatis,Perfix rati ingentem efle numerum Atheniefium,& alio milite apud Marathonem pugnatum, alium pro muris fiuis opponi, circumagis cx STRATEGEMATVM LIB. IUI. ftis extemplo nauibus Afiam repetierunt. Pififtratus Achenfenfisjcum excepilTet Megarefium clalTem ,qua illi ad Eleufinnoftu applicuerant, vc operatas Cereris lacro feminas Athenienfium raperet:magna^2dicaca:de eorum virus eflecfuos, eadem qua ceperat nauigfa AthenienG militecompleuic,quibuIdam matronis habitu capriuarum in cofpectu locatisrqua facie decepti Megarcnles,tanqufei luis SC cura fuccelfu renauigantibus effufi obuiijinermefquejrurfus oppreflifunc. Conon dux Athenienfium,vi<Sa clafle Perfarum spud infulam Cypron,milites fuos captiuis armis induit, iifdem barbarorum nauibus ad hoftem nauigauit in Pamphiliam apud flumen Eurymedonta.Perfe quia Sf nauigia &habitum rupcrftantiom agno{cerent,nil cauerunt: fubito ita(j opprefii, eode die, &nauali &pedeftri pra:lio vidi funt. Finis. ‘^aeliani de instrv- 'eNDIS aciebvs opvs ad divvm HadrianumjaTheodoroTheffalomcenfelatinum fa(3uin,di Antonio Panormitx Alphonfi regis pracepcori dicatum. PRAEFATIO. Scientiam Grscis acierum inftruendarum folitam ,diue Hadriane, quam ab Homeri vr(j temporibus fumpIilTe initium certum eft, literis complures madauerut autores fuperiorcs ,qui parum eam qua nos habere in rebus mathematicis credimur, difciplinam tenuere. Quamobrem,pace omnium dixerim,itaperfualus,de hac eadem tradarc fcie tia volui,vt pofterosnoftra potius quam illorum antiquorupricepcaleduros confiderem:tamen quod Romana huiurcemodi reifacultatem ac peritiam, vt verum fatear,ignorare,diu dubitaui an rem repetere in viiim^ reuocare deberem,iam}apfara,dcfitam, &forfan minime propterea vcile, obeam dodrina quam tui Romani inucnere:fed cum ad diuum Netuam patrem tuum falutandivifendi^gradaFormiasveniflem, diefque nonnullos apud Frotinum viru confularem mfignem,& rei militaris peritum,diuerterem,intellexi iane no mi nusftudii ab eo ipfb grace impendi quam Romane fciemis militari ,atque itanegligendu:prstercaqa6d de acierum inftruftione more Grzcoru docere nocenfuriratusfcilicetnuquam apud Frotinu poSeid ftudiu feruari,nifi haud deterius eo genere ordinandhquod Romaniexercet,haberetur. Forma igitur operis quam notaueram quidem aliquando literis, ftdnuquam edere auiusfu, propter tuam fummara peritiam &virtutem ,qua facile omnes qui copiis vnquamimperauerinc antecellis,mod6 perficiendam cxpolieda^ repetii ea cum diligenria,vcpr| omnibusveterum aucoruGrzcorum operibus pofiec raeoiu dicio comprobari. Namdilucide quidem ordinate^ expoficionis ratione futurum ita affir mauerira, vt qui opus hoclegant,l5ge &plenius pofGnt doceri facilms,quam ex iis qua antiquiores reliquerunt:fed quanquam hoc ita eft, rame no fine pudore fumma^ retratftione mittere opus militare ad re poteram, tam multorum magnorum^ bellorum magiftrum atqp Imperatorethaud enim fieri poceft quin hxc tenuiora videacur,fi cumtuis coferri volucris. At fi vt peregrinam fcietiam &rationum elegantiufculam quandamlegeris commentationcm,credo nonnihil capies delcAationis,prsiertim fi in his vel Alexandri Macedonis ingenium ac ftudium militare contempIeris.Summas autem 8i veluti capita eorum qus explicantur prxpolui omnium, vt quando per tuas occupationes minus plura legere liceat,paucis qua: liber cotinet intelligere poftes 8C qux placuerit legere,facile fine vUa iaSura temporis inuenires. Primus DE INSTRVENDIS ACIEBVS. i45 Rimus omnium quos nouerimus poeta Homerus acierum mftruendarum fcienciam tcnuifle,ac homines ea preditos fa- Konierut. culcace probafiTe laudauiflcque videtur. Qjaale illiid de Meneftheo carmen lcgimus,Nulla quidem huic fimilcm mortalem protulit stas :Ordine qui Martis turmas equitemque locaret. Et quidem de Homerica difciphna armorum legimus opera Stratoclis, Hcrmis,& Frontini noftrs statis viri confularis-.fcd latius Aencas genus id inftruendi expofuit,qui de tota quoque re militari fatis operum edidit,quteCyneam ThellalumrcdcgilTe in brcuitatcm coliat. Pyrrhus etiam Epirota quemadmodum copia: inftrui deberent,fcripfit: &Alexander eius filius, Clearchus,itMiquePaufanias,Euangelus &Polybius Mcgalopolitanus,virinvarioIiterarumfiudio delcftatus,& Scipionis familiaris. Ad htec Eupolemus arque Iphicrates, Pofidonius Stoicus etiam arcem inflruedarum ac3crumfcripfcrc,plurefquealij,autprima qu2dam imbuendi erudimenta edidere,vt Bryon, aut pleniores tradatus, quos Topicos adenotatione iocoru infcripferunt.Verum enumerare omnes qui aliquid de re militari feriptu reliquerunt,longum &fupernacuume/l: omnium tameopcralegi, &quid de iis iudice dicam.omnes fere ita mihi vnanimiter fcripfific, quafi docere homines vellentnon ignaros ,fed fatis earum rerum pcritos,quas explicare ftatucrent. QjJ^od Igitur nobis incommodum,cum primum rei huiufmodi difciphna affectaremus, occurrebat, vt neque prxeeptores noftrte statis idoneos haberemus, neque fatisfaccrepoffe veterum illa prsceptaputaremus, idpro viribus enitemur,ne aliis cueniat committamus: quamobrem quoties minus fententiam noflram verbis fatis exprimere polTumuSjadiumento vtimur figurarum defcriptionisivt ipfe confpedus vifu intelligcntisfubucniat.Nufquam tame antiquorum aurorum vocabulis vti omittam,vt qui primus his noftris crudimentis imbuatur,nihil pofteaperegrinum fibi fonare arbitretur,cum illorum opera audiet. Credo autem neminemfore.qui noftrahac via &ratione inftitutus,n6 facile veterum quoque omnia polfit operainccUigcre.Vtilem omniu maxime difciplinam hac efle intclligi ex iis licet, qusPlaro philofophus in eo opere quod edidit de Icgibus.dilTerit. Crctcnfium enim legumlatorem ita leges condidilTe aifirmar,tanquam homines femper parat icflent ad bellum, atque in procinClu dimicadi confifterent: omnibus n^ueinter fe vrbibus bellu geri,quod no aliquo prsconc aut feciali,fcdab ipfa rerum natura indiceretur. Quod cum ita fit, quinam alia cllc poteft difciphna vel potior,vel human? vits commodior quam hxc rei militaris? Initium vcrdfumendun) abiis cenfco quxabfolutc ad bellum atqueperfeCte apparantur ,qii arum duplices elle copias nouimus: Autterrcllres enim aut naualcs.Terrelfres qux terra prxlietur, Nauales qux mari aut fluuiis claffe decertent. Sed de infcructione naualis ordinis alias,nunc qux ad terrefirem pertinent expeditionem exponemus.Hominum igitur quos ad bellum colligimus numerus ira conftac.vt partim bellatores fint,parfim imbelles,tantum ad vfus neceflanos bellatorum &miniftena accomodati. Bellatores ij fune qui ad dccertanduinftruuntur,armifquc Xiij aducr- petJffeS er Ye&orcS. Amitigrit uk Arnu,- turf. Velties. FelaU. Vela. Xeiiis ar-' tBAt^ra. eopu. Cata^hram. Hafbt er tsntatt. lereiUATiJ. Scyihx. Ttrenani. a4<sr AE LIANVS aducrfariumimiadunt. Imbelles reliqui omnes habentur,vc medici,vttabcrnanj,vcferui,&:ca:tcri qui exercitum miniftcrijcaufa fequuntur- Bellatorum ahj pedites,alij vedores. Pedites qui pedibus in terra enituntur: Vedores qui aliquo fcranturvehiculo: quorum duplex cll: genus. Nam alij equis,alij elephantis vchuntur.-quinetiam qui equo vtuntur,fcorfum in duas partes diihnguuntur:quippe qui aut in curribus conftenc,aut equis ipfisinfideant:h^funt vniuerfi genens difFerentis.Mcmbrum pedcftrc atque equcftre multiplex eft; quod vero in elephantis &curribus verfari ^pofui,nulla cuariat diffcrdia-Pe • deflris itaque ordo in partes digeriturtres. Armatos,Velites,Peltatos. Armati grauiflimis inter pedites armis vti confueuerut more Macedonum, &ob eam rem grauis armatur^ dic untiir,ac nomen illud Armati fpccialcaccipiunc.Na Tcutuin amplius &rotundum gerunt, &haftam longiorem. Velites IcuilTime omnium armantur, quocirca vcl expeditos nuncupari eoCdcmlicmt: non loricam induunt.non ocreamuniuntur,nonclypeumaut fciuum grauc gerere foliti funtifcd telis tantum vtuntur aut lagittis,iaculis,lapide aut ex funda,aut ex manu; quo in genere Argili telum ponendum eft.Pcltatisfimihs Macedonicsiili armaturam vfu eft,fedlcuior. Nam pelta fcutumparuum leueque eil:,& conti eorum loge farilTis funt breutoresrdcniquc genus id armatur* lo» cum mter velites &armatos tenere apertum eft, videlicet grauius quam velites, Icuius quam armari: quamobrem funt complures qui eos cum velitibus iunganr,& vttofquc vocare velint lenem armaturam. Equeftres copi* qu* a quadrigis fciungi &per turmas locari debent,modo armandi inter fediftant. Pars enim armis tota obftpta eft ,&hinc cataphradi nomen fortita eft ,pars no tota armis in tegitur. Cataphrados igitur in telligi eos volo,qui no folu fua corporajfed etiam equos lorica vndique muniunt. Partis autem nocacaphrad*,3lij haftati habentur,ahJ fcrentarij. Haftati qui manus conferunt, &cominus hafta decertant,quorum alij fcutum gerunt,&indefeutati dicuntur. Ahj finefcutohafta impugnant,qui nomine Ipeciah Haftati vocantur, &contati. Fercntarij equites ij dicuntur, qui eminus folent dimicare; quorum alij lacuhs,alij arcu vtuntur. laculaniur quos Tarentinos vocamus. Arcu vtuntur qui equites fagittarijjSc anonnullis Scythee etiam vocantur. Tarentinorum duo funt genera,na ahj iogiusiaculatur,& obea rem equites iaculatores dicuntur, &Tarentini fpeciali vocabulo. Ahj cufcmelautbis iaculummiferint,quo]cuiori vtuntur,manus de ccetero cu aduerfario conferunt, &cominus pugnare incipiunt, no lecus quam quoshaftatos appellari retulimus. Leues hos nominari lolitum eft.Ergo Tarentinorum alij, Tarentini nomine fuo vocantur,qui dc longe iaculari confueueruntialijicucs, qui pugna cominus fubeunr.Expoftn genera copiarum numero ix,armatos, peltatos,vehres, equites haftatos,cquitcs iaculatores,equites fagittanos,equites caraphrados,currus,clephatos: cd cum phalanx qu5que,collegia,pr*fcduras,ordmes,numcrumque idoneu contineat.atque etiam verba fortiatur.qu* tum adprscepta quotidiani exercitii,tum ad pnEliumipfum accommodetur, dehisftngulis doceamus neceffe eft. Primum igitur in hacdifciplina &pr.xcipuueft, vt cx multitudine hominum DE INSTRVENDIS ACIEBVS. minum inord,nat£m<juc acceperimus, idoneos eligamus &lo dsconuen.encibus,nflruamus,hoc eft.decuriemus.&condecurfemus 'atque' vt numerum fiaruamus cop,arum,<ju, modici commodiquead bclli itione &vfum fuppedite.,qu,ppc cum &mitinerc,& mcaftris,& i„ prjh.s ipfisinfiruaum haberi exercitum hepernuam vtile.lam fepius magnis copias inordinatas apaucis ordinatis militibusprofligatas Icglmus.-quaniobrci Aeneas Ita genus id dilciphn jdefinit,vt fciltia fit beljica: motionis. Polybius verd fcie tiam clleinquit,quahomiiies militari ordini admittantur,decurientur code curientur,denique aptentur &erudiantur ad belli vfum &ratione De’cur,are Igitur cft decurias inftituere.Eft autem decuria numerus hominu',qui adu- , ce vno pofitione fimplici fiibinde deduSus fene.ceffet vel in odati vel in duodecimuvelin d-cimumfexta.Numerus enim decuri; vani ad hunc modum i diuerfis autoribus datur.Verum in re nobis propoCta fexdecim defcribiur: cum hic numerus,tum ad phalagis logitudine modice habeac.tum fi vfus aJiquadocxigat altitudine,vel duplicarimxxxij.vraugeatur,vel dimidiari, vein viij.diminuatur,nili!l poftpofins expeditis militibus efle poffic impedimento. Nam Uue taculeturfiiic funda aut arcu vtantur,facile fuo iadu altitudine phalagis exuperer.Optimus cuiufqjdecuri^pr^poni &ductor exterorum omniu cfle debcr,qui &decurio,& decanus, &dux,& primus, &prxftes nucupacur. Vltimum decurk tergidudore vocamus. Tota vero ipfam decuria, ordinem, verfum &: decania, nonnulli etiam cnomotiam, quafiaudoracioneraafacramento militari appellant. Sed fiint qui enomociam,quartam eflcdecurixpartem aflcranc,prxfcdumque enomotarcham praeponant. Duas item enomotias dimccriam,quari bipartitam vocant, &z principem Dimceritam,ica vc fs-. midecuriam diinoeriam quoque liceat vocitari, 6c fsmidccurionem Dimoeritarri,quifccudus decunx efc.nam qui proxime dccurioncmpoftponitur, fubftes dicjcur,qui vero bunc fcquitur.prx/les. Item fubltcs qui proximus abboc prxftite eit,ac deinceps in hunc modii prxftesfubfte^quc locatur, veordo totus ex prxftitibus &fubftitibus pofitis alternarim coficiatur. Vnde merito decuriam ita quoque definiunt, vt verfus lic ex primis /ccudifquc pro virtute mftitutis,atquc vni decurioni obtcmperancibus.Condccuriarc,ell priiitx decunx fecundam ira apponere, vt lateri primi verfus dccurionis,dccurio fecundi vetfus relpondeat,&: lateri fiibUiris primi decurionis, fubHes primus fecundx decurix,ac deinceps ad huc modum.Aftes verbis dicitur qui ica appolicus viger,verbi grana,decurionisprimxdccurix aftes,decurio feciid^ decuri^ cll:,6c fubll:itisprimx,fijbftcs{ecudx,itaq5dcinccpsiquoties igitur portfecudam decuriam tertia &quarta &reliqux deinceps adiiciuntur,talis collrudio codecuriatiodicitur,totaquecoagmccatiophalax/iuclcgio.Cuiuslongitudoprinia decurionum ordinatio eli.qux &frons, &facies, &acies, &: iugum,& os, ^duces, &pr^ftites, &: primi decuriatu mvocari folita eft Q^antuverb pbapone frontem ad tergi vfquc dubtores porrigitur, idalmudo nominatur. Srarepcrdirc6tiiminlongumaftites,iugarcdicitur. 5tare perdiredum in latum prxllites fubflitefque, verfare vocabulum accipit. Phalanx feorfuni 148 AE LIANVS in primas fummafquc partes duas afronte per totam fui altitudinem fccatur, quarum altera cornu dextrum &caput vocatur,altera cornu l^uum &pes dilongitudo itafccaiur,ons &vmbilici nomine vtiraur. rffmrfirnf armatoruphalagemponelcuislocaturarmatura.Equitcs vcrdabhac Xiocotertioftatuutur:lieritamepoteft,vtvrusvclfccus dipfonuntcrducxigat,quod in progreflu operis explicabimus. Nunc quantus armatorum atque cquitu numerus efle debeat, &queadmodu fingulos oporteat ordinari, 6c ordines magna cu celeritate trasformari neceffitate incubente c6ucniat,& quinam difciplina mouedidefingulis ordinibus habeatur,exponemus.Numetu ftatuereccrtucopiarunullaprobabili ratione poflumus. Prout enim remfua quifq; plus minufuc apparatus deiiderare incciligit,ita modu dcfcnbct. Sciendumtamen eos numetos deligi oportere,qui ad ordinu transformatione poflint occurrere habiliores,hoc eft,quoties phalagis longitudine augere,akitudinediminuere,autccontrari6agere voluerimus:quaobrcm genus numeri illud probamus ,quod fubinde in partes xquas vfquein vnitatem poflit diuidi: vndeautores qui de acieruinftrudioncfcripfere, magna ex parte phalangem grauis armaturce numero xvj. mil.ccclxxxiiij.inilitui cenfent oportere. Leuis PWrffl* armatura fubduplo cius numeri, itemque huius fubduplo equitu phalangem dcfcribiic. Nam xvj.mil.ccclxxxiiij. numerus dimidiari fubinde vfquein vnitatem poteft.Formsigitur dclcriptionifquc gratia hunc ponimus numerum. Vnde fiCjVt quooia decuria xvj. hominibus conftarc propofuerimus, Mxxiiij. decurias colici ncccflc fit. Dccurix in ordines digerucur,quib’ fingulis vclnomen proprium inditu elbdu? naque decuti^ dilochia,veIut duplare quandam decuria fme armatura conftituunt,hommu xxxij,cuius ordinis princeps dilochita duplaris quida decurio nuncupatur. Qmtuordecurixtetrarchia,quadruplarem dixerim decuriafaciunt,hominulxiiij, cui prxcft tetrarcha, quadruplaris decurio.Dux quadruplares ill^ centuria coiiftituur,hominu cxxviij. decuriaru viij.cuius pr^fc(3:us,Centurio,& anonullis ordinarius dicicur.Dux cencuri^ manipulum reddunt,decuriarum xvj.hominum ccivj.cui manipularius prxcft. Sunt qui genus hoc ordinis ccivj. Xenagiam amercenario milite vocent,Siufque principem Xenagum.In hifce fmguTis cclvj.hominum manipulis homines fupcrordmarij v. habentur: Signifer,Tubicen,Miniiler,Pr^co, Tergidux.Qjwdra habere hunc ordinem forma certu eft, longitudine ad xvj. altitudinequcadtotidc.Duo manipuli pecacoharchiam,cohortem quingeritariam componunt,hominu D.xij.centuriarum xxxij.cuius princeps pecacofiarcha,Tribunus minor.Du^ cohortes quingentarix tmcerarchia, id cft, cohortem milliariam faciunt,hominum M.xxiiij. centuriarum Ixiiij. cuius prxfeftust mcerarcha. Tribunus raaior.Dux millenarix meros, hoc cft, partem conftituunt.hominum ij.mil.xlviiij. cuius prxfcdum mcerarcbaaparre.quafi Partarium dicimus,decuriarum cxxviij. Genus hoc ordinis nonnulli telos nuncupauerunr,pra:fe£ltimquccius tclarcham. Dux partes phalangarchiam phalangem fimpiarem confummant, hominum iiij. mil. xcvj. decuriarum cclvj.cuiuspr^fc(5tusphalangarcha,princcps phalagis fimplaris dicitur;nonnulli ehim, Cbilkrchos. DE INSTRVENDIS ACIEBVS. 'i4i nulli ftrategia,id efi.prxtura huc ordinevocat:&5rratcgu, id eft.prstore eius principe nominat. Dux fimplarcsphalagcsdupiarephalange redduc hominu viiinid.cxcii,decuriarud xii.Sutq ordine hucmeros,id eft,parte appellari ve l]nt,quod modo cornu &ala diximus nominari. Dug duplares phalages quadruplare phdange coagmetar,decuriaru m-xxiiii.horainu xvi m.ccclxxxi i. 5ut ita<j intota phalagc hue legione cornua duo,phalages fimplares quatuor, parces oClo,cohortes miliarig xvi,quingetarnxxxii, manipulilxiiii. Ceturig cxxviii.Ceruri^ quadruplares cclvi. Decurig duplares dxii.Decurig Mxxiiii. Optimus quif(j prxfeftoru phalangum fimplariu in prima fimplari,hoc eft ,in dextro cornu llacuic.-fecudus virtute,in {ecuda,hoc eft,iIguo cornu locarrtertiuscu Iccundaintlsuaponiturmediaveriusleduram: quartus cum primam dextra,hic ctia media verfusfeftura. Quod cu prima &quarta prgfedoshabe at, primu virtute SC quartu, fecuda aute &tertia lecudu virtute &tertiu,pares vciij virtute Tuorum principu coftant. Nam fi in quatuor magnitudinibus infunt proportiones gquaIes,quod aprima SC quarta proueniar,magnitudine id ei efle squale quodfit alecuda 8^ tertia, apertu in dilciplinis mathematicis eft. Prima igitut &quarta fecundam &tertiam zquiparat: partium quoque prarfefti ita ordinantur,vt primus virtute in Isuo prim* phalagis fimplaris ftatuacur. Secundus in dextero iecunds, Tcrtius in Isuo tertis. Quartusin dextro quarts. In fingulis etiam decuriis quadruplaribus decuriones ita locantur, vt primsdecutis princeps virtute excellat ,quarts fecundum virtutis locum obtineat,tertis terrium,{ecunds quartum-.ita enim virtute pares intra fe coftenc. cum prima primum &quartum uirtute habeat, fecunda autem fecundum virtute SC terciu.Ite cu in fingulis manipulis quatuor dedms duplares cotincantur,hac eade ratione vel in his ipfis principes ordinemus,vt prims quadruplaris prsfeftus in dextro ponatur,K virtute csteris fit prgftatior. Q^artslguu teneat cornu,&virtute fecudus habeatur. Tertig in dextro c6fticuatur,& virtute fit tertius. Secudsiniguo locetur, quartus virtutis ratione. Hanc eandem proportionemfiuecomparauonemvclmmaioribus prsfefturis feruabimus; AELIANI. thalmxi,drmli,pr4-i- rrdf.iii,armli,ph.ii/, ph.iiiJArmH,ptf.iy. tref,ij,iX»iti,?h4Mtx-q. Odddddddddd ITdddddddddd Odddddddddd ITdddddddddd ^ Sdddddddddd Odddddddddd Odddddddddd Odddddddddd 3 Idddddddddd “.dddddddddd <dddddddddd 3dddddndddd g. 1dddddddddd'^ dddddddddd l-dddddddddd E'dddddddddd g B“fga Velites, ^'tt 3 oooooooooo oooooooooo g^oooooooooo oooooooooo oooooooooo oooooooooo ^oooooooooo oooooooooo Equites. yyyyyyyyyy yyyyyyyyyy yyyyyyyyyy yyyyyyyyyy ^TVncdcinteruallis quibusarmatiinter (ediflent tuin longum tu in altu, agemus. DifFcrertiarripIexeftmterualli. Nam homo ordinatus cubita quatuor occupat.Deniatus duo.Coftipatus vnum. Denfario igitur efl cum ex laxioribus arciiorareddimusinterualla: atque ita per aftitera iubftitem^ corpus phalangis colligimus, &militem vniuerfum facimus tum in longum tum in latum adducliorem,verum ira vt recipere poffic immutationem .Coftipatio eft quoties phalanx per aftitem ac iiibftitcm ardtias fefe colligit, quam modo deniari retulimus,ade6 vtob frequentiam militis nulla vel dextrorlus vel rmiftrorius poffit neri decImatio.Denfatur,cum phalangem duci in hoftcsplacec imperatori.Conftipatur,cum hofti aggredienti rcfirtediim in robore eft. Cum itaque fronte phalangis decuriones Mxxiii comp!eant,ii cerre ordinati,cubita iiiimil.xcvilogitudinisoccupabuntjhoc eft,ftadia,x &cubita xevi Delati ftadiaquinque,cubita xlviii. Conftipati ftadia occupabunt ii, femis,& cubita xxiiii. Armabitur phalanx fcuto &halta. Scutum optimum quod Macedonicum,atneum,mediocriter cauum.ad odo dodratum magnitudine. Hafta nulla cubitis odo breuior,logiinma,qus eatenus fumi poteft, quatenus tenere miles &vti facile valeat. Decuriones vtpcre duces decuriarum phalangis ,optimos efle omnino c5uenit,ita vt &ftatura Si viribus corporis prafiantiores csteris fint, Sireimilicarisperitiores.Hoccmmiugum phalangem continet vniueriam,Si in vfu przcipuum eft. Vt enim gladius pondere ftji ferri pofterioris & mole,aciem efficaciorem prxftar,idcni in phalange exiftimandum elfe,vt pro acie ac oris cuiulHa robore ipfe fit ordo decurionu .Pondus autc 8i mole & magnitudinis additamentum afferat confticutain tergo militum multitudo. Curandum quoad fieri poteft,vt etiam iugum fecudum militeconftet idoneo; Nam eius quoque ordinis ifta in frontem prominet,Si adiuda priori vriliseX propinquo eft,Si vel defiderato vel {auciato decurione,fecudus fe in parte pri- DE INSTRVENDIS ACIEBV5. re conftitucs,ordinis incolumitatem fcruabit.Tcrtium item iugum &quartu &reliqua deinceps pro virtute inftituemus,vt qui deterior fit, iis fubinde pofterior collocetur. Macedonica phalanx inexpugnabilis &mtoleradahoftibus habita eft genere fuo inftruAionis &ordinis. Miles enim armatus vel in duobus cubitis ftat quoties denfari imminens prxlium poftulat.Sarifl^ longi, tudo ad cubita xiiij, quorum duo manus aufcrunc,rcliquaxij promincnt.Itaque fit vtfecundi fuas farifias fuper armatos iugi prioris prominentes,ad dccc cubita habeat:tcrtij ad ofto,quarti ad fex,quinti adquatuor,fexti ad duo. Ab hisnullaitemfariflaprimumfuperatiugu. Q^odeumper fingulos iugi primi farifix quinque aut fex promineant, fpeciesformidolofa exiftat,confcntaneu eft.Miles item firmus ac robuftus coftat quinque fexque farifsis obfeptus, &tot tantisque fultus innixufque facultatibus commilitonum. Qmnctiam qui poft fextum pofiti fint iugum, &fi minus farifsis agunt, tamen pdderefui corporis promincntcs,augent vires totius phalangis &facultate,nec fugiendi vllam ducibus Sc prsftitibus relinquunt occafionem,nonnulli haftam pofterioris militis longiorem quam prioris fumiidcirco voluerunt, vt ctia qui in tertio &quarto iugo locati eflent,fpiculisfuisparifrontchoficmpoirent excipere. Tergidux fuperordinarius fingulorum ordinuprudens pcritufquc elTc debcf,qui prouideac &procuret queadmodu mihtcs ordinis totiusverfentincerfefeatquciugent: &recedentes velmetu, vel aliqua alia caufa,prohibeat, &reftitui cogat in ordine;atque etiacum conlfipandu fit.copcllai milite,cogarque,fi vfus cxigic,in ar£tu quam maxime adduci. Ita enim fit,vc vires &roburphalanxaccipiat. Qjias ob res non modo in fronte,verum etiam in tergo legionis principem &ducem aliquem flatui,nccc0ariura ducimus. Hxcde decuriatione armatorum phalangis dixiflc fufficiat. Nunc de velite. Inftrucc imperator fuum velitem pro paratu ex confilio hoftiu, modo infron te,modoin dextra,modoin leua,nonnunqua etiam in tcrgo.vidclicct quemadmodum res vfufquccxigit.Nos exempli gratia ficinftruimus. T^Ecuriasquoq; in ordine vclituftatucmus M.xxiiij,videlicet totidequot ^—^phalax continet armatoruivt fub prima armatoru decuria ,prima vclitu ordinetur, &fub fecunda fecunda, &deinceps fub fingulis fingulq coftituaniur,non tamen ex xvj hominibus has inftituemus,fed ex viij, itavt M. xxiiij dccurix coplcanthominu viij mil.cxcij. Nomina eoru &ordines ita accipe. Qjjatuor decurias velitufyftafin,ideft,coftitutione vocamus, hominu xxxii. Duas coftitutiones pcntccontarchia, femicenturiam dixcrim, hominu.Ixiiii. Duasfcmicenturias,centuria;hominu cxxxviii.Incfic fingulis centuriis debet fupcrordinarij quinque, Signifer,Tergidux,Tubicen,Minifter,Pr^co. Duas centurias pfilagia aducetis velitibus,quafi velitaria,vel cxpeditaria nominamus,hominu ccxlvj.Duas velitarias xcnagiam amercenario milite,vclut mer cenariam dicimus,hominum Dxii. Duas mercenarias fyftema, tanquam con ftitutoriam appellamus ,hominum Mxxiiii. Duas conftitutorias epixenagiam ceu admercenariam, hominum ii. mil-xlviii. Duas admcrccnarias ftiphos,hominum iui.mii.xcvj.Duo ftiphoe cpicagma,vclut additam legionem, dccu- C4 phitiSx. Sdrij^ie £14 ecdoriM» Tersdux fuptroriU- MriKS> Suprrotdituirij. AE LIANVS Prima ftatio ante declinationem. Primadcclinacio. Secunda declinatio qux &Immutatio dicitur. Dlfcrimcn duplex notatur immutationis: aut enim abhoIlibus,autinhoilcs immutantur. Quamobrem immutationem ita definiunt, vtprioris afpedustranflatiofit in afpe6lumpoftcriorem,hoc eft,tergi aut econtrario. Immutatio igitur ab bofte^bis in haftam milite declinate efficitur. In hoftem autem, bis declinante in fcutum fieri afiblet. Conuerfio eft cum dcnlatis copiis per aftitem fubftitcmque, totum phalangis corpus tanquam hominem vnum vel in haftam vertimus vel in fcutum,ita vt circa primum decurionem vclut centrum omnes circumagantur,atquc italocum priorem immutent,vc alpedum dextrumaccipiant, finguhs lubftitibus &aftitibusloca feruaribus, fuohoc modo. Difcrimcn. Prima ftatio aciei. d d ddddd ddddddd ddddddd CLQ-Q^ clq^q^ dddddd dddddd dddddd Rem^o aaftropbt tnfitxto REuerfio eft conuerfionis reftitutio in cundcmlocum.quem antccopix denfa inftruftionc obtincbat,qaam conuerfio fieret. Inflexio eft militum cx duabus conuerfionibus motio.itavtlocumaccipiantpofteriorcmdd d dddddHH dddddddd 'aU'» dddddddd 'H'» 'TTt)'» dddddddd~D't)'tl dd d d d d d dTD DTJ ddddddd DEflcxloeft militumex tribus conuerfionibus motio,ita vtfi adhaftaiu»- gantur,tranrcant in leuum arpc£tum;fi ad fcutum,in dextrum- 1J5 DE INSTRVENDIS ACIEBVS. Prima conucrfio in fcutum. '-o ns »13 OIT3h3 •uin^sdje uiniiij 3^ 'to «ts -p3jxnb‘uieuBij ui J3j>^3 -o »73 -Tjiuiy oywnuoD nwsx "o »73 ^3 •-O >73 PPPPPPlTldddd Primaftatio. PPPPPPnidddd PPPPPPllTdddd ^c' ^^^Conucrfio in haftam g^3^ pp_ ^oin^at^Eiuaxapaippaj^Enb •5' ®2“ cu cl. cu ‘lunansj ui oyjanuoa Eijja VErfare.cft fingulos fua in decuria edirefto decurioni &tergiduaori con flare $qu3 inter fcfccofcruantcs intcrualla.lugarc,cft fingulos fua in decuria edircd;ofuoaftiri flare, feruantesfimili modointcrualla. lugant ergo prxfcflo primx dccurix omnes decuriarum prxfcfti.Subflitiverbprimiprxfcitifubfliiescxterorumomniumpnncipum,ac deinceps ad hunc modum. Reddere in arretSUjefl militis ora ad primumafpcdtu reftitutcrc. Verbi gratia, fi miles aduerfiishollcs conflitutus imperetur declinare in haftam.dcindc prxeipiaturin arreiflum rcflitui, rurfiis in noflcm conucrci, aduerfumque ftare oportebit. Euolutionum duo funt genera,alterum per decurias, altcrupcr iuga. Vtruqucin tres digeritur fpecies, Macedonicam,Laconica, Choreum, qux &Perfica &Cretenfis nommatur.Maccdonica cfl,qux primorem phalangis locum commutat, &frontem in tergu afpc£lumque poflcriorc traducit. Laconicacll,qux locum phalangis poftenorem commutat:& pari ratione relido primore afpedu,fumitpoflcnorcm,tcrgumqucefiicit frotem.Perfica illa quam &Crctcnfcm &Choreum diximus nuncupari, locum eudem feruare phalangis,militibus fingulis commutantibus fua loca,ita ve pr^fedus decurixlocu tergidudoris accipiat, &tergidudor vicem prxftet decurionis, fronsqs extergo afpeduipolleriori reddatur. Euolutiones per iuga fieri folct, quoties cornua transferri ad intcrcifa fiuc fcduras,& inicrcifa ad cornua melius cfljVtmedi^copiaru partes corroborctur;& aut dextr^per lcuas,aut Icu? per dextras reddatur validiores.Qui ne per maiores exercitus partes faciat c> uolutioncSjCauentjhofte propinquo, per minores ordines eas fecurius faciut. Q^eadmoduautceuoluioportear,dica. Euolutio per vcrfum,qux nomen ^ Maccdoncaccipit,ficrifolcr,cumdeci]rio locu immutat,&poflpofiti omnes coucrfi dchaflafequutur, intcruallisq} iifdc leruatis, &cofiflutpcrordincm. Genus Laconicu agitur ,cum decurio immutatus de hafla vniucrfam decuria trasfcrt,& locu fibi pare alium accipit, &reliqui omnes fedates recto fc coflituunt ordine &aptant,aut ciim tergiductor immutatur.Primus autem fubfiflcns conuerfus de hafla ante tergiductorem fc collocat, exterique omnes fcctates,altcr fefepr^ altero ponit,donec prxfectus decuria primus coflicuatur. Choreus VtrpiTtl v^dderein T«ro AE LIANVS Choreus ica decurio de hafta mutatus decuriam antecedat,&: ceteri omnes fcquantur, dum ipfc prxfcftus locum tcrgiduftons accipiat3& tcrgiduftor prxfefbi. Ita per decurias cuoluifolitum eu. C^oeodem more per lU- ga quoque cuoluimus,quoties per ordinem ;fuoluendum hc,vc quilibet ordo auc locum feruans eundem euoIuac,ac dextrorfum finiftrorfumve rrafcac.Nihilo enim fccus quam modo retulimus agi oportebit. Duplicandi duo fune gc nera:Aut enim per luga^aneper altum duplicaraus.Vtrunquc vel numero hc, vel loco. Numero duplicabitur longitudo, fi quxM.xxijij.militibus conflat, MM.xlviij.rcddatur,infertis ex fubftitib®altitudinis in rtiilitu interualla eode quem logitudo occupat locorquod facimus quoties derifare longitudine placet. Atvbi reflicucre placuit, cuoluere fua in loca iubem*’cos quos inferuimus ]5gitudmi..Scd funt qui genus hoc duplicadi improbet,prxfcrtim hofle pro - pinquOjCxpcditasqj copias atque ctia equites cornibus iungi, itaq; fpccic dari duplicationis fiuc duplicadi acccfsionc cenfcat- Duplicada eft logitudo,quO' ties aut fuperarc cornu hoflium volumus,aut ne noflrum fupcretur,cauemus. Altitudine duplicare foIemus,vel addita Iccunda decuria pnmx,ita vt fccudx prxfcdus pone primxpr^fcdu proximus c6llocctur,fecundusfecund^,quarilus primx conftituacur, &terti us.-fecudx,fcxtus primx ordinemriac deinceps ad hunc modum,vt tota.fecunda decuriaprimx inicratur,& quarta fimili ra* lionc in tertiam: &omnes numero pares decurix in impares ,vel his cifde dcr curiis paribus per euolutionem adiundis tergo imparium. Autigitur itaduplicada eflaltitudo,auf numero eodem feruatp, milites fefc longius porriget, quatenus fu^ verfum &fpacium altitudinis duplicent; cum autem reflitui oportuerit,auc intenedos adiuddsvc tergo milites ilIos,in fuas decurias rcuocabimus,autfpac!a coartabimus quxquc intcruallo anximus laxiore. «^Ranfuerfa eft phalanx,qu^ longitudine multoprodudiorc conflat quam altitudine Arredaefl,qu9percornil progreditur,longeprcdudiorcaltitudine conflans quam longitudine,oinnmOquc plus longitudinis quam alti* tudinis habcat.oblongum id confueuimus nominare. Arredum vero edircdb, quod plus altitudinis quam longitudinis habeat :quocirca phalangem quoque interpretari licet his cifdemnominibus.Obliqua efl,qu9 alteru cornu quod hbucrir propinquum obiiciens hoflibus, coque decertans, alterum femotius teneat,manens aggrediendi opportunitatem. Intercalatio eft, cum intcruallis pr^pofiti militis,inierimus per diredum aliquos ex his,quos poflponi placucrat.Prxpofitio eftjCum vel ex vtraque parte aciei,vcl ex altera tan tiim fronti proponi mus ahquos ratione auxilij. Impofitio efl,cum Icuc armaturam interuallis alternarim phalangis totius inferimus. Poflpoficio feu fubjcdioefl,cum leuem armaturam phalangi incurux poflponimus,ita vt for* ma omnium copiarum port^ triplicis ipcciem prxfcrat. SEquitur vt queadmodu ordines conuerri exfijoIoco,ruxq;inflrudioni reftitui debcnc,doccamus. Cumitaq; ordines couerti in haflaafluefccrc voluinus,pr5cipicur decuria dextri extremi quicfccre.-c^teras omnes per fingulas declinare in haflam, dcxirorfumqjprocedcrc, tumrcddcrcin arredu: deinde i.6i DE INSTRVENDIS ACIEBVS. inde iuga poftcriora colligere,atejj ita denfato milite couern in haftam. Qjio fa<ftolireftitui fuu mlocum placuerit, lubcbiraur immutari ad fcutu, boc cft, queque in locu vergere auerfuni, cum ordinem totu reuern, hoc eft, quemadmodummilite obdefato couerfus Ipeftauic dex trorfum,ira totu craffcrriin locuvnde coucrciinceperac.Mox decuriones quiefcar,reliquiproccdantperiuga.Dcindcimmuteturvt vergat qiiorfuprincipiofpc6labac,tu decuria dextri extremi quiefcat.Hsc enim fuu lam obtineclocu,reIiqu£ omnes ad fcutu declinent, Scprocedetes reftituacur.Adpoftremufurfumprecipitur.Itaqj fuum quifquc recipit locu &fcruat.Atlicouertere ordine ad fcutu velimus,praecipitur decurialem extremi quiefccrc:h$ccnim fu.iiam habet politionem,reliquos omnes declinare in fcutu, liniflroriuq; procedere, tu reddere in arredu. Deinde luga poHeriora colligere, mox adfcutu couerti,vt iam a<ftum Iit quod voluerimus, hinc li refticuere placet non fecus qillos in hafta conuerfos reftituemus:quippc qui rurfus quequein haftaimm utari prxeipiamus,deinde or - dincreuerci,niox decuriones quiefccre, &reliquos omnes procedere per iuga,tu immutari,poftmodu decurial^ui extremi quiefcerc,vtpotcfuuiam locum obrinente.Tciiquas declinantes in hafta procedere, dum lufta recipiat intcruallaiad poftremureddere in arreftu, atque ita omnes fuu locu recipient. Si auceinfleilerc ad hafta placuerit, duas fimul conucrfioncs ordinis faciemus. Itaqj efficietur, vtdccurionesaprofpeduaduerfo in aucrfum per ordinis immutatione cranfcac.At cu rellituere volumus, pr^cipirur ite ad hafta infledere.hoc eft, duas item couerfiones ibide ordinibus dare.Itacnim fic,vt eode fpc-. 6lcnt decuriones,quorfum principio coftituti fpeftabar, antequam vlla inflexio ficret.Haccu fecerimus,decuriones quiefeere pr$cjpicmus,rcliquos immutatos iugarclaxarepoftcriora,tu rurfus mutari, &ordinis poftrema decuriam dextra quicfccre.Iam enim hzc fuum in locum reftituca cft,reliquos declinantes in fcutum,procedere,& fuis interuallis reftitui,mox reddere in arredlum.Itaque ordines primu fuumque locum recipienr.Sedfiinflc6iere-ad fcutum velimus,prsceptis vtemur contrariis,hoc eft,bis inflefti in fcutu; quofado,rcftitutione agemus,quodex his qux modo expofui apertum iam cft.Deflexio agitur,cum ordinem ter parte verfiis eandem c6uertimus,hoceft,aut in haftam,aut in fcutumifacit porro inflexio in hafta m,vc militu ora tranfferantur aparteprimore ad pofteriorem. Deflexio autem facit,vt aprimorc vel ad lsuaaeuemant,veladdcxtram:naliadhaftam dcfle£iitur,ini£uacranffertur: fi ad fcutum,in dextram. Si phalangem denfari cornu verfiis dextru placuerit, prscipiemus decuriam cornu dextri quiefccre,reliquas autem declinari in ha ftam,atque in dextra colligere,tum reddere in arre<ftu,& iuga pofteriora colligere.Gu aute rcftitucre libet, quiefeere decuriones,reliquos immutari, iu* ga relaxare pofteriora.Deinde rurfus mutari mox decuria cornu dextri quiefcere.Iam enim reftitutu in dextro efc:reliqui ad fcutum declinares fuos duces fequantur,& primis interuallis receptis reddat in arreci;u.Si autem cornuverfus finiftru denfari phalangem libuerit,pr^ceptis econtrario vtemur.Mediam item phalangefl denfari placuerit,prxeipiemus dextra duplarem phalangem declinare 2.6% AE LIANVS declinare ad fcutu.l^ua ad liafta,tum procedere media verfus plialagcm, mox omnes reddereinarre£lD,iugaqucpofteriora colligerc.Atfiphalangeprimis inftitucre locis velimus, pr$cjpiturinimutari,& periuga procedere, excepto primoituomncs rurfus mutari, &: dextra duplarephalagem declinare in haftam,l^ua autem in fcutu;mox fcfliarifuos dudores, donec ad prima deueniat intcrualla.Deindc reddere in arreftu. Sed quoties immutatur,fi per dcnfationemagitur,crefta teneri fpicula omnia,ne impediat,couenit.lis cirdcm exercitiis ac prceccptis leuis quoq; armatura inftituedaerudiendaque clESuc certe prsceptahxc Immutationu, Conuerfionu,]nflcxionu,EuolucioDu, &Reftitutionum vtilia ad fubitos hoEiu fupcruecus,quos vel alatere vel afrotc intulerint. Macedonicam euolutionem Macedones inucmllc proditum eft. Laconicam ad Lacedeemonios referunt 3u£tores,quocirca ita nuncjipari metuetur. Philippii tamen qui Macedonum imperiu auxit, &Grscisapud Cheroneam profligatis,Grxci^imperauit,ac eius hlium Alexadru,quibreui Afiam in fua dicionem redegit, Macedonica ncglcxifle cuolutione legimus,vc nififumma vtendi neceflitas cogerct,nunquara vterentur.Laconic^ vfu vtrumque aducrfarios deuiciflefcrunt.Datur enim Maccdonicxvitio,quddhofte repete atergo fuperueniente>non fine magna turbatione ageretur.Nam cum poftcriorcs conuerterent fefe in locum priorem ,&rem haudquaquam fugx diflimilem facerent,hoftes audaciorcs reddcbantur:& iam milites qui ira cuoluilTenc,deterrere ac perftqui pocerat.Laconica certee cotrario agit. Vbi enim duces vna cum fequente milite verterunt fefe obuios in hoftem arergo fupcrucnientcm, terrorem inferre nimirum polTunt &turbationem. Sed afliiefaciedx fune copix,tara pedeftrcs,quam equeftrcs^partim voce, partim fignis, qux vifu percipi valcit, vt rem apte ac opportune, quam quifquc exigat vfus, polfint expedirc.NonnulIa etiam tuba prxcipi couenit.lta enim plenius omnia miniftrabuntur. Certiora iunt ea qux voce indicantur,nifi quid fit impedimento. Sed tranqudliora,qu£ fignis mandetur, videlicet cum res nulla ell qux obftec atque obfcuret. Vox autem percipi interdum non poteft,aut propter annorum fonicum,aut propter equorum tranfitum &hinnitu,aut propter impedimentorum tumultu,6: totius multitudinis hrepitum. Signa quoque multis rationibus obliterari poflunc ac euanefeere, na &craflicudine acris, &pulucre excito, &imbre, &folisfplendoreoppofito. Adhxc locorum inatqualitateSc frequentia arboru. Adde quod interdu fieri no poteft,vc fignum ad vnuqucqj vfum prxparcmus, cum longe plura poflint occurrere, quam quibus aflliefaftifintmilites.Nouis autem rebus quid nam cofuetifigni afleratur.Non tacoUdi Jt~ raentconcidi ita porcft,vt prxeeptum fimul &vocis &figni incertum fit. m/lmma Dc itineribus. poffint. Vnede itineribus dica, fi ance quot modis expediri folec iter,diifiniam. Itinerum aliud arrcdainduftiocft,aliud dcdu£tio,autdexcra,autl^ua;& aut fimplici,aut duplici laterc,aut triplici, aut quadruplici agminis ^pccdctur. Simplici.cu ex parte vnaaduerfariuaggrclTuru fufpicamur;dupUci,cu exduabus;triplici,cum ex-tribus:quadruplici,cum vndiquc.Vnde fit vc iter aut fim- DE INSTRVENDIS ACIEBVS. plici phalange agatur,aut duplici,aut tnplici,auc quadruplici. Arredta induftio cfljCum ordo ordinem fcqmcur. Verbi gratia, quum vel xenagia prxcedeatc reliqua: fcquunturxenagisjveiquadruplarem decuriam reliquiEordinatimfeftatur.Item qu^agiturperoarnu altitudine longeprodudbore quam longitudine; necpluribus quamduabus decuriis, hominibus denis compolitis,conftetordo. Huic opponiturgenus aciei quod Ccelembolum,quali roftrum cauum norainamus:quoditainltruitur,vt duplicat;^ phalangis pra:cedentia cornua inter fe diftent, fequentia iungantur, ad formam litera: v, ficuc dcfcriptio oftedit. Qmc vt primos dilie£los,itaiun£los inter fe habet vltimos. Cum enim arrecta illa indu£lio medium aduerfariorum petat, habet id cauu roilrum in promptu, vcfoluta coiundione extremorum,impetum copiarum primarumfruftrctur,lateraque inuadat arrcdx mdudionis inimici. Q^inc- - ciam triplex phalanx obiici huic eidem generi ira potcft,vcvn aalterius cor*- nuimpugnetjlecundareliquum cornu aggrediatur,media &tertia impetum maneat &conflidum- Arre£ta indudio PP PPP P P P PPPP PPPPPPP P P P PPPPPPPPP P PPPPPPPPPP PPPPPPPPPP PPPPPPPP Oh -TS -tS Oh Oh ’T3 •T3 Oh Oh ^3 ^3 Oh Oh Oh Oh •TJ --O Dh Oh *T3 *T3 QhOh •-0'T3 OhOh •T3'T3 Oh Oh '-0 TS Oh Oh "TS TJ QhOh^TJ^O Oh Oh ’T3 'T3 DEdudiocft, cum phalanx fuos duces,hoc cft,decuriones aut parte dextera habet deducentes,qu£ dextra dedudiodicitur:autlsua,qu£dcdudio Isua nuncupatuonon item per decuriam,fed per iuga ambulans, cornu pr«- pofito &latere inftruda,auc duplici,aut triphci,aut etiam quadruplici,prope noftemexiftimecaggrelTuru. Sed quali vtraquephalangis pars luo latere conflidum ineat primuLm,ita deferibatur, vt longitudinem triplicem quam altitudine habcat.Frons enim x.altitudo tribus coftat hominibus. Qjramobrem miles nontantum ex diredo,verum etiam ex latere aggrcirus,conflidum rum excipere tum infcrre,nimirura per exercitationem debet condifeere. AE LIANVS Arrcda dcauaiokua. Arrcda dcdudio dextra. ddd ddd ddd ddd Fd d d dddF rddddddr o d d d d d d 0 ndd d d d d n sddd d d d s ddd ddd ddd ddd ddd ddd PHalanx quq antiftomiis aduplic! frontis fcu oris obicctu,(}uafi occeps vocata cft, ita inftruicurjVt medij tergis inter fefe oppofiris conflent,extremi autem confligant cum aduerfariis. Pcrutilishxcpedeftnbus copiis cft, cum aduerfus largam hoftium equeftrem copiamdimicant :melius enim refiftunt circumucntioni,& multiplici equitum inuafioni.Valet hoc inftrucndi genus potilTimum contra barbaros, qui loca Iftro amni vicina incolunt :quos am- Aapbippi pbippos cognominant,amut3tione cquorumiex aliis enim equis malios trafilircconfueuerunt.Equeftres,qu? opponuntur copix,forma conftantcs quadrata,in ordines duos parte alceral6giorcs,pro vfus neccflitatediuifxfuntjVt totidem membris phalangis pedicumbipartitxobiiciantur. Phalanx Occeps. Aii .iii iii •-0 >-o -0 o0Cl, o. cuf iii trt ua iii •t3 TJ T3 Oocl. Cur iii .2 ' ciU ^"O *T3 0 0 Cu Cu O-tO m% ?iii T3 -O <-0 00Cu Cu cun iii . « 3' iii frons •W 'T3 ooCu Cu os; »iii ' TsjTa 0oCu Oh Cu .iii ciii T3 ""O “O o O Oh CU Oh iii s Piii T3 '-0 '-0 o C CU Cu Oh ,ia.[5^ iii •-0 •TO >73 ooCu Oh cu ia -i iii >T3 '-a "-o o0Cu Cu Cu Ui .; PHalanx amphiftomus,nomen aduplici fronte fiuc ore in latenbiis inftitu* to acceperat, ita vtlatericepsquxdam &anceps poflctnominari> Simihs fuperiori occipiti cft,prxtcrquam quodilla fuisexcrcmisftccertac,hajcfuis la-i teribus dimicat. Cstera verb qux de fuperiore expofui^huic quoqueeonue^ mnrir:omniabaftislongionbus,tahxcquamftjperioriliapugnar,«iorc Ala-i- norum &Sauromatarum.Spedat dccuriarumdimidiuminpartem ptiorem, reliqui conuerfifunt in pofteriorem,ita vc dimidiati milites oppoficis inter fc tergisprxlienturfrontcdupl!ci,alcerapriorc,qua decuriones coficiantraltcra pofteriore,quam tcrgiduftorcsiciim etia in duplarem phalangem copix diuidi polTunCjVt frons prior altera confticuaturphalage,poftcrioralceraconftcr. DE instrvendis aciebvs. Itf-J u Ai AA AA AA AA AA AA Phalanx anceps. TS -o "T3 1-0 -0 -O "O •-a -o o. CL, ccu su cl, o. a. cu a. AA AA AA AA AA AA AA AA TDHalax duplaris anliftomus,hoc cft^occeps nuncupatur,quae fuos duces non *extra per dedudtiones, fedintusaducrfosincerfepofitoshabeatr tergi autem duftores extra videlicet in dextram ieuamqj dedudionem diftin^os. For ma b^c inftrui fotet,quotiesaduerfaru equites forma roftri aggrediuntur. Cum enim roifrum exeat in mucronem,duccsqj fequetes de latere habeat,tentatesq; Irontem copiarum pedeftnum rumpere,ne id eucn lat duces peditum in medio fl:ant,vc impetum aduerfariorum vel impediant,ve! re infecta faciant preterire. Qui enim rolboinlfrudi aggrediuntur,ea Ipe iunt,vt medios acici profligant, omnefq; turbet copias. Quodcum principes copiarum pedeftnum intelligant, \traqj ex parte fefe velun murum confticuunt,&: paulo inter fediftantes, vergetesq-, adiocum penitiore,impetum irritum reddunt aduerfarioru Genus id mftruendi equeftre quod roftrum dicimus,PhiIippum regem Macedonu inueniffcfcribitur. Proponere ille ftrenuos omnesft)Iebat,vt eoru virtute miles (juoque deterior contineretur,opqfq; vna cum prsftantionbus profequereturjmore fpi culi autenlis, cuius acie pro {uaroiidicate,fuoq; acumine facile tranfadigente, re liquum etiam ferrum,quanquam hebes elTet.non fine efticacia penetraret. Phalanx duplans occeps. Fro X nsff>. XXX ^rO xxxxx XXXXXXX xxxxxxxxx xxxxxxxxxxx ~ xxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxx Roftrum equeftre. "phalax duplarisPenftomus feu Amphiftomus^id eft, latericeps fiue anceps illa ert,cuiiis partes per dedudionem cornu pr^pofito obli<]iic procedat, & dextra habeat prietedos,& leua tergidudores incus. Cum enim aduerfa acies quadradiuidat fe in duo obliqua cornua,dextrum &ljniftrum,cupiens acicho ftiufimile circuuenirc, hac de caufa,quicircuuentumfibi videt imminentem, Zin duplicem A, o AELIANVS in duplice mobile phalange fefe afFormant ,&partem fui alteram in leuu dirigutcornu, altera vertutindextru.Vndenomepenftomi,hoc eft,latcricipitis,ge nus id accipit. Quippe quod latere fuo vtro^ fronte fpcflante in hofte habeat. Phalanx duplaris latericeps Simiiiceps. pHalanx homceoftomus,alimilitudincorisfeufrotisnominata,quamCmi« licipitem appellarim,ica fic,vt decuriam pertcdam,iioc eft, hominum xvf, mouentem in hoftem fequatur alia fimilis.vnde homceoftomus didaeft.Nam 6c qui fequuntur fimili fronte &forma comitantur.Opponitur hxc genere aci ei,quod plinthum alatere vocant; quem fi pia- -phalanx fimiliceps cet,LatcrcuIu dices. Ordinatur id genus ta for- PPPPPPPPPP maqnumero atquilateru. Forma inqciimvndi pppppqpppp que aqualibus coftet fpaciis. Numero aute cum Frons, quot hominibus I6gitudoc6ponatur,totideetipppppppppp am altitudo. In hoc eode ordinis genere omni pppppppPPP ex latere armatos apponi folitu eft, nullo vel fa- Frons, giteario vel funditore adiundo .Conficitur hic dd d dd d d latcrculusexduabusdimceriis;decuria:nanque ddd ddodimidiudimeeriam dicimus. Ciim enim dccu- -tj dddddoriafexdccim coftarehominibiisdebeac, dimce dddddcx, riaodoconftat. Bipartitaidinterprcteturfipla dddddcu cec,quoad melius vocabulum inuenerimus. 'ts d d ddd dd d d d ft- Laterculus. DE INSTRVENDIS ACIEBVS 16-7 ^Halanx duplaris Homceoftomus eft,curn panes aequali progredietes icme ^re^auc in dextra dedudione ambz continent fuos duces,aut in leua. Duplaris fimiJiceps. ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd ddd PHalanx Hetcroftomus afrontisdiucrfitace appel!ata,cjuam Verficipitedixcrim,ita inftraitur,vt ambulans per inductionem duces ordinis prxcedecis habcat(vt fiOin dextra deduCtione,fequetis autem in leua,ica vt ordines alternata principum locationcprocedant. Nullus enim eodem latere Tuos continet principcs,quo antecedens. Phalanx verficeps. dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd dddd '^Vrmam qus adfpeciemoui inftruitur Ilion ThclTalusexcogicarat, vnde ^Ile vocata eft, fuofqj ThefTalosco ipfc genere inftruendi exercuit. Vtilc hoc eft cum fingulis iuis angulis habeat principes. Primum llarcham,hoc, turma: pra:fcdum:vltimum tergidudorem,vtrinque autem lateris cuftodes. Opponitur huic acies, qua: forma Iunx cornibus in partem duCtis priorem formetur, ducesqj fuis in cornibus habeat,&fuis brachiis cricuucnire aduerlas equitum copias tentet. QuamobrcmillsmoreTarcntinorumalongeiaculantur, circularem retorquentes acceflum &turbantes. Taretinos iaculatores appello, ficut inter initia operis didum eft ,aTarento Calabria oppido ,cuius equites paruo quodam iaculo vti confueuerunt. )-03!inq ^‘I jiof 1-»1 I... xn. ^ 'nfqnmi --:'i mu -::.5d»:d Turma 174 modesti libellvs DE VOCABVLIS REI MILITA- ris^ad Tacitum Auguftum. Hciim alas dicunt ,eo quod ad fimilitudincm alarum ab vtraque parte protegant acies,qii^ vexillationes vocatur, avelo quia vc lis, hoc eft ,flammulis vtantur .Efl; &aliud genus equitum qui legionarii vocatur,propterea quod conexi fint legioni. Verum [pii pedites in duas diuifi funt partes, hoc eft ,in legiones, &in auxilia. Auxilia afocus velfcederatis gentibus mittebantur.Legio autem ab eligendo appcllaca eft,qiiod vocabulum,coru defiderat fidem at^ diligcciam,qui militesjpbat.Producedi vero tyrones funt femp ad capum,&fccundu matricu \z ordine in acie dirigedi,ita vt primo fimplex Sc exiefa fit acies, ne quos finus, ne quas habeat curuationes,fed equaii Icgitimoq; fpacio miles diftet a milite: Sc prscipiendujVt fubito duplicent aciem,ita vt in ipfoimpetuisadqucm relpoderefolet,ordo feruetur.Tcrnopr«cipiendum,vt quadratamaciem repete coftituant,quo fado in Tyronium quem cuneum vocant,acies ipfa vertenda eft: qu£ ordinatio plurimum prodeffe confueuitiu bello. Auxiliares cum ducutur adprasliujCX diuerfis locis &ex diuerfis moribus venictes, nec difciplina inter fe,nec notitia, nec aftedione confentiunt; &alia inftituta ,&alius inter eos eft vfus armoru. Nccefle eft aute tarde ad viiftona peruemre, qui dilcrepat anteq dimicent. Legionibus femper auxilia taquam leuis armatura in acieiongebantur,vtiniis prjeiiandi magis adniiniculu efTet quam principale fubfidiu. In om nibus autonbusmuenitur fingulos cofules aduerfiim hoftes copiofiUimos non amplius quam binas duxifle legiones, additis auxiliis focioru: tanta in illis erat exercitatio, tanta fiducia, vbi cuiuis bello duxlegiones crederetur fufficerepof fe.Sciendu eft enim,in vna legione dece cohortes efle debcrc:fed prima cohors reliquas &numero inilitu &dignitate prxceditinam genere at<j inftitutioneli tcrarum viros eieftiftimos quxrit.Hxc enim fufcipit aqui!am,qux prxcipuum fignu mRomano eft femper exercitu, &totius legionis infigne. Imagines Imperatorum,has enim imagines taquam diuina &prxfetia figna finguli venera tur. Habet pedites mille cv. Equites loricacoscxxxiii&appellatur cohorsmiliariadixc caput eft legionis.Ab hac enim cu pugnandu eft, prima acies incipitor dinari.Secuda cohors habet pedites dlx.cqteslxvi. &appellatur cohors quingentaria.Tertia cohors fimilitcr habet pedites dlx.eqteslxvi .fcdin hac cohorte tertia validiores &jpbati milites,qui in media acie confiftat-Cohors quarta, habet pedites dlv,equites!xvi. Cohors quinta habet pedites dlv,cqtes Ixvi.Sed qnta cohorsftrenuos defiderat militcs. quia ficut prima in dextro,ica quTta infi niftro ponitur corriu. quin^ cohortes in primaacie ordinatur.Sexta cohors habet pedites dlv,equites Ixvi.In primaquoij enucleati affcribedifutiuniores: qa in fecuda aciepoft aquila &imagines cohors fexta cofiftit. Cohors feptima habet pedites DE VOCABVLIS rei MILITARIS. £75 tes dlv e<^uites Ixvi. Cohors oitaua habet pedites d!v,e^tes Ixvhfed &ipfa animofos defiderat v!ros:quiain fccudaacic coliftitin medio .Cohors nona habet pedites dlv,equites Ixvi.Cohors deama habet pedites dlv,equites ixvi &ipfa bonos cofucu;tacci_pebellatores;q,alicutmfecuda aciefexta dextiu, ita deama finiftru pofsidet cornu.Iis decc cohortibus legio piena fudaf,qu9 habet pedites vi mij.cvrequites dccxxvi .Minor itaqj numerus armatoru m vnaquaq; legione efle debet. Maior aut cofueuit efle:& non taniu vna cohor tem,red etia alias miliarias,li fuerit luflajfufcipie.Tribunus maior per epillola facra Imperatoris indicio deftinaf. Minor tribunusjpuenit ex labore. Tribunus aut vocatur ex tribu ,quia preeR militibus quos ex tribu primus Romuluslegit-Ordinarii dicutur,qui in pr^ho primos ordines ducut.Aquiliferi qui aquila portat. Imaginarii,qui Ini^atoris imagines ferut. Optiones ab optado appellari, antecedetibus xgritudine prtepeditis, hi tan^ adoptati, cu eoru vicano folet vniuerfa curare.Sigmfcri,qui ligna portat, quos nunc draconarios vocat. TelTerariijqui telTeras per cotubernia militu nucianc. TelTera aut diciturpreceptu ducis,quo vel ad aliquod opus,vel ad bellu mouetur excrcitus.Torquani duplares,torquarii hmplares, quibus torquis aUreus folius virtutis pr2:miu fuir.que qui meruillet,pr£ter laude interdu dupla cofequebatur annona. Ite primus haftatlis duas ccturias.id eft,cchommes ducebat iil acie fecuda.quc nunc ducentariu vocat.princeps autc pnm^ cohortis cetaria femis,hoc eft,cl homines gubernat.Sic dece ceturionibus regebatur ,quibus magns vtilttatis gratia magnus honor aveteribus eft coftitutus, vt ceteri mi lites ex tota legione omni labore ac deuotionecotendcrent ad tatapr^mia puenire.Erat etia ceturiones qui lingulas ceturias curabat,qui nunc cetenarii nominatur. Erat decani xmilitibus pr2polici,qui nimc caput cotubernn vocatur.Secuda cohors habet ceturiones v. Similiter tertia &quarta.vfqjad decima cohorte. In tota aut legione erat ceturiones Ixvi.Scd legati Imp.ex c6- fularibus ad exercitus mittebatur ,quibus legiones &auxilia vniuerfa obteperabat in ordinatione pacis,vei necefsitate be!Ioru,m quoru locu iliiiftres vi ros coftac magiftros militu fubftitutos,a quibus non tantu binx legiones,fed etia plures numero gubernatur. Proprius aut ludex erat prafeilus legionis, habes comitiua primi ordinis digmiate,qui abfente legato taq vicanus ipfius poteftate maxima retinebat:tnbuni vel ceiunones,c£teriqj milites eius pr^- ceptaferuabatvigiliarufiuctjpfedionis .Tellcras ab eode petebat .Si miles cEime aliquod admififlet ,autlioniate pr^fedi legionis atribuno deputabat adpecna.Arma ommumilitu, ite eqiii,veftes, &annona ad cura ipuusptinebat. Difciplina,feucntas,exercitus non folu peditu fed ena equitu legionanoruprarcepto ems quotidie curabatur.Primum fignu tonus legionis eft aquila,qua aquilifer portat .Dracones etia^ lingulas cohortes aDraconariis femtur ad picliu. Sed antiq qui fciebat macie comiftb bcilo celeriter ordines aciefqj turbari atq; cofimdi,&: ne hoc pollet accidcrc,cohortes in ceturias di uifcrut,et lingulis ceturiis lingula vexilla coftituerunita vtex qua cohorte vel quota elTet ceturia,in illo vexillo Uteris elTct afteriptu :qdihcuctes vel legetes ~'''niiliics MODESTVS milites,iu qucmuis tumultu acontubernalibus fuis oberrare non pofTet. Cen turiones inliiper i^ui nunc centum vocantur ,nimiru bellicofas loricas tranfuerfis cafsidu crims,vt aTuis facilius nofccrcntur,habebant:quicj; finguias gu bernare iufferut cateruas,vt nullas exifteret error: cum cu(51i milites Sequeretur,non foliim vexillum fuu,fed. etiam centurionem,qui fignum habebat in galea.Rurfiis ipfa: centuns in contubernia diuifx funt, vt dece militibus fub vno papilione degetibus vnus quafi prxeffet decanus,qui caput contubernii nommatur.Contuberniu aut manipulus vocabatur,ab eo q» coiunflis manibus pariter dimicabant. Q^emadmoduinter pedites ceturia vel manipulus appellatur,Ita ifltcr equites turma dicitur :&habet vna turma equites xxxii. Huic qui pr^eft,decurio nominatur. Pedites qui dece decadibus ceturi^ prgefat,ab vno cetiirione fub vno vexillo gubernatur. Similiter xxxii equites ab vno decurione fub vno vexillo regutur .Pratterea ceturio eligedus elt,qui iit magnis viribus &jpeera llatura, qhaftas vel mifsilia perite iaculetur,& fortiter. Similiter eligedus eft dccurio,qui turm^ equitum pr^poniturdn primis habili corpore,vc loricatus &armis circudatus omnibus,cum fumma admiratione cquu pofsit afcedere.equitare fortiisime, coto fcieter vti, fagittas do- £iifsime mittere,turmales fuos,id eft,fub cura fua equites politos erudire ad ola qu« cqueftris pugna depofeit .NuncquaHierinftrueda fit acies li pugna immineat,declaratur vnius legionis exeploiqj fi vfus exegerit,trasferri pofsit ad plures. Equites locatur in cornibus .Acies peditu aprimacohorte incipit ordinari in cornu dextro, huic cohors fecuda coniungitur -Tertia cohors in media acie coI!ocatur,huic anne(fticur quarta. Quintavero cohors finiftrum fufeipit cornu,fed ante figna,& circa ligna,necnon etia mprima acie.dimica tesprincipes vocabatur,hoc efi: ordinarii,c^teriq; principaies.H^c erat grallis armatura,qp$ habebat calsidcs cataphradtas,ocrcas in cruribus,fciita,a;!a diosmaiores,quosfpathas vocat,& alios minores, quosfemilpathasnominatjplubatas quinas politas in lcutis,quas primo impetuiaciut. Ite bina miffiiia,vnu maius,ferro triagulo vnciarunoue,haftilepeduquinqj fcmis,quod piiu vocabat,nucIpiculu dicicur,ad cuius ia£lu exercebatur pr^cipue miiites, quod arte &virtute dire(5i:u>& fcutatos pedites &loricatos equites f^pc trafuerberatraiiud minus,ferro vnciaru quinq;,hali:ili triu pedum femis,qd'tunc verriculu,nunc veriitru dicitur:prima acies prmcipij,fccuda haftatoru armis talibus dicetur inftrufta.Sed in fecuda acie dextro cornu cohors fexta ponebatur,cui lugebatur feptima. O^laua cohors media acie tenebat,nona comitate.Decima cohors in fecuda acie femp obtinet cornu. Inftruftiois vero lex efi,vt in pnroo ordine exercitati &veteres miIitcscoIIoccntur,quosantea principes vocabat. In fecudo ordine circudati cataphracSis,&: optimi milites cu Ipiculis velJaceis ordmetur,quosjphaftatos vocabat- Inter ordine atergo valktufex pedes diftare voluerut ,vt haberet pugnates fpaciu accededi atq> recedcdi:vehemetius enim cum faltu curfuqi tela mittuntur .In his duobus ordinibus ^tate maturi &vfu colidentes,& muniti grauioribus armis rollocantur.Eii enim ad vicem marinec cedere nec fequi aliu debent,ne turbetur ordines DE VOCABVLIS REIMiLiTARiS ^77 ordincSjfed aducrfarios vehcmctes excipere, &ftado pugnadoqj repellere vcl fugare .Tertius ordo difpoiiitur de armatis vclocilTimis, de fagiitarns luuenibus,de bonis lacuiatoribus.quos antea ferentarios nominabant .Quartus aute ordo cofUtuitur defeutatis expeditiflimis-* dcfagittariisiunioribus, de his qui alacriter feagunt verutis vcl martiobarbuiis,quas plubatas nominat, qui dicebantur Icuis armaturx.Sciendum eft ergo ftantibus primis ordmibus,tertium, &quartum ordine adprouocadum cum miflilibus &fagittis primo loco femper exircrqui fi hoftes in fugam vertere poterunt,ipfi cum equitibus perfequuturtfiverbab hoftibus pulli fuerint, redeunt ad primam &iecundam acic,& inter ipfas recipiunt fc ad loca fua .Prima autem &fecunda acies cum ad machxras, id eft ,fpatas pila (vt dicitur) ventum fuerit ,totum luftinet bellum. In quinta acie ponebantur baIiilarii,funditores,tragu!ani,fuftibuiaiorcs qui fuftibalis lapides iaciunt.Fuftibalus efi longus pedes quatuor,cui per medium ligatur funda de coriOj&Tvtraquemanu iinpulfus,prope ad inftar onagri dirigit iaxa .Sextus ordo pofl omnes afirniilTimis &fcutacis &omni genere ai moru inunitis bellatores tenebat,quos antiqui Triarios appellabat .Hi vt requieti & integri acrius inuaderent hofl:es,poft vltimas acies federe confueuerant .Sed fi quid in primis ordinibus accidifl'ct,de eorum viribus reparationis fpes tota pe debat. Omnes autem fignarii.quamuis pedites lintjoricas minores accipiebat, &galeas ad terrorem hoftium vrfinis pellibus tedas- Centuriones vero habebanteataphradas ,&fcuta ,&galleas ferreas, tranfuerfis &c argentatis criflis, vt facilius agnofeerentur afuis. Illud autem fciedum eft &modis omnibus retinendu,qu6d comiflbbello,prima ac fecuda acies dabat immota.Triarii quo<j refidebant. Ferentarii autem armatura leuis,& fagittarii,& funditores aduerfa riosjpuocabant,antc aciem procedcntes,fi hoftes tugare poterat, fequebanturt fed fi eorum virtute ac multitudine premebantur,reuertebatur ad fuos,& pod cos dabant. Excipiebat aute prjeliu grauis armatura, &tanqu-am miirus( vt ita dicam)fcrrcus dabat,& non folum miflilibus,fed etiam gladiis cominus dimicabant. Et fi hodes fugaflent, non fequebatur grauis armatura, ne aciem fuani ordinationemq-, turbaret,&diiperfos recurreres hodes incompofitosopprime rctjfedlcuis armatura cum funditoribus, fiigiiianis, &entibus fugides fcquebatur mimicos. Hac difpofitionc ac cautela hne periculo legio vincebac,autiuperata feruabatur incolumis.quia legionis vis cd facile necfugere.nec fcquiTed ne milites aliquado in tumultu prslii afuiscotubernalibus aberrarent, diuerfis cohortibus diiierfa in fcutis figna pingebant .Pr^tcrea in adiierfo vniufcuiuf^ militis erat nome literis afcripcu, addito ex qua edent cohorte, quave centuria. Ex his aute apparet legione bene inditura quafi inuidiiTima cfle ciuitate ,qux omnia prxlio neceflaria fecu vbitj portarctmee metueret repcniinuhodiufupuetum, quae etiam medus capis fubit® foflTa valloq^muniretur. Habet prsierea legio tubicines,cornicines,buccinatorcs. Tubiemes ad praeliu vocat milites, & rurfus receptui canut. Cornicines quoties canut, no milites fed fignaad eorum obteperant nutu. Ergo quoties ad aliquod opus exituri funt foli milites,uibicinescanunt:quoiiesmoueda funt figna, cornicines canut. Clafliariiautcapp';!- Umur buccinatores qui cornu ducunt cxercitumihoc infigne videtur impcni, i75 MODESTVS quiaclafllcum canicimpcratore pra^fentc. vcl cum in milite capitaliter animad ueriimr. Hoc enim ex imperialibus legibus fieri nccefle efi.iiue ergo ad vigilias vel angarias taciendasjiueadopus aliquod, veladcurfionem campi cxcunc milites, tubicine vocante operantur. Kuiius^tubicinc admonente ccllant. Cum ante inouentur ligna,aut iam mota figenda funt, cornicines canuc.Q_uodideo in omnibus exercitiis firprocclTibus cufioditur ,vtinipfa pugna facilius obtepetent milites,liuc eos pugnare,fiue ftarc,liuc fequijVcl redire prxcipiut duces. Siquidem ratio maniicfia eft,fempcr in acie debere fierfiquod ncccfland facie dumvidetur in' przlio. De lingulis centuriis quaterni equites &quaterni pedites excubitum node faciunt. Hc quia impolTibile vidcbaturmfpeculis vigilantes fingulos permanere, ideo mquatoor partes ad delidem funt diuiia; vigilia, vc non amplius quam tribus horis nofturnis ncceiTarium fit vigilare .Atubict ne omnes vigilix comittuntur,& finitis horis acornicine reuocantur. Conftiu d:a acie pedicum,equ;ces ponuntur in cornibus, ita vt loricati omnes &conteiTtiiuncti fine pcditibus.-Sagittarii autem,vcl qui loricas n5]iabcni,longiuseua geniuna tortioribus na^ equitibus peditum proregedafunt latera, &: avelocioribus atque expeditis hoitium cornua femper fundenda atej turbanda .Scire debet dux contra cuneos,hoc eflglobos holhu,quoc equites oporteat poni. Na ncfcioqua occulta ratione imo pcnediuina, aln contra alios dimicant melius: &: qui fortiores vicerant,ab inferioribus faipe vincuntur. Quod 11 equites impa res tueii'ni,moi eveterum, velocilTimi cum fcutis leuibus pedites ad hoc ipfum exercitati, iifdem niifccndi iunt,quos expeditos quali volitantes, velites nominabant. Quo facto,quamuisfortilTimi equites holtiu eticnerint ,tamen aduerfus mixtum agmen pares cllc non polfunt.Vnuhoc remediu omnes duces veteres inuenerut,vt aHucfacerenciuiiencs currentes egregie, &inter binos equi tcs,lingulos cx his pedices collocarent cum leuioribus fcutis,glad!is,aique miffilibus. Elephanti in prxliis magnitudine corporu,barritus horrore, formx ipfi us noaitJte,homines equofque conturbant. Hos contra Romanumexercitum primus in Lucania rex Pyrrhus eduxit. Poftea Hannibal in Aphrica,rex Antiochus in Oriente) Jugurtha in Numidia,copioroshabiieruc,aduerfusquosdi uerfa excogitarunt genera armorum Nam Centurio mLucania giadio manu, quam promufcidem vocant,vni ablcidsc: &bini cacaphradli equi lungcbantur ad currum,quibusinfidentes clibanarii, farillas.hoc eft, longiflimos contos, in clephanros diligebant. Alii coira elephantos,cacapIiradtos milites immilerunt,ita vt in brachiis coru, vcl mcaflidibus,vc! humeris,aculei ingentes poneretur ex ferro, ne elephas bel latorem contra fe veniente polTci apprehendere. Prxcipuctatr.cn antiqui velites aduerfus elephantes ordinaueriint. Velites autem eratmuenesleui armatura,corpore alacn ,qui ex equis optime inifTiiia dingebantihi equis prccarrenti bus, ad latiores lanceas,vei maiora fpicula beluas occidebant. Sed crefeente audacia,pollea collcfli plures milites, pariter pila,id cft,mifl!liain elephantes con gcrebanc eolqi vulneribus elidcbanr. illud additum eft.vt funditores cum fuftibalis &fundis,lotudis lapidibus deftinatis, in illos per quos regebatur clcphates,cuni DE VOCABVLISREI MILITARIS ^79 tcs.ciim ipfis turribus alfligercnt at(j ma6tarent,quo nihil tutius inucnitur^pofiea vementibus bcluis,quali irrupillcnt aciem, fpaciu milites dabant: qua! ciim in agmen medium peruenjflent,circumhi(is vndi^ armatorum globiSja magiftris militum abf<5 vulneribus capiebantur illxli.icd optima ratio eftj& ad viatoriam plurimum conlfert,vt ieftillimos depcditibus cquitibufqi cum vicariis comitibus,tribunisq; vacatibus habeat dux poft aciem in rubfidns pr^paratos, alios circa cornua,alios circa mediutvt ficubi hoftis vehementer iniiftit, ne rupatur acies,prouoientfubitd,&fuppieantloca,additaq5virtute,inimicorum au dt/"' daciam frangant. Huiuscautelapnmi Laconesinuenerunt, imitati Chartagi-^^ nenfes. Alteram porthxcvbi^fcruariint: hac difpolitione nulla ineliorinuerr niuir.Nam dire£ta acies hoc folu agere debet,petere vt hoftem repellat,aut fulo# dat.Si cuneus fit agcndus,aut forfex ,fupcrfluos habere aebebitjde quibus cune um forficemqi faciens ducenda fit. Gnauitcr ex abundantibus ducitur.Nam li de loco fuo ordinatum militem transferre ccepens,vniueifa turbabis. Quod fi bellatorum copia tibi non abudat,melius eft habere aciem breiiiorem,dumodo in lubfidiis colloces plurimos. Cum exploratorhoftinm latenter oberrat in oaftris,omnes ad tentorium fuum per diem redire iubcantur.-ftatim deprehedi tur explorator.Cum confilium tuum cognoucris aduerfariis proditum,dilpofi tionem mutare te conuenir.Rard enim manet abfconditum,quod ad notitiam multitudinis iam pcruenit.Fieri quid debeat traftato cum muitisiquid vero fa- <Jlurus fis,cum pauciiTimis ac fidelillimis,vel poriusipfe tecu. H^c Martii operis prxeepta per diuerlos aurorum libros difperfa,Imperator inui<5le,mediocri tatem meamabbreuiarciuflifti,ne veifaftidiu nafceretur ex plurimis, ve! plenitudo fidei deellet in paruis. Neij cni degeneraiiit in hominibus Martius calor, nec defeil^filt terrx,qu$ Lacedsmones,qux Atheniefes.qutc Marfosqug Saranites.qiix Pelignos.qus ipfos progenuere Romanos. Nonne Epiri armis plurimum aliquando valuerunriNonne Macedones acThefia/i fuperatis PerliSjvfq? ad Indiam bellando penetraruntf^Dacosautem &Myfos ScTraces inter bellicofosfemper fuilTcmanifeftumcft, vtipfum Martem fabulx apud eos natum elle confirment. Longum eft fi vniuerfarum prouinciarum vires enume M-ntis rare contendam,cum omnes in Romaoiimpcni ditione confiflant. Sed longa fecuritas pacis homines partim ad deleiStationem ocii, partim ad ciuilia traduxit officia; ita cura exercitii militaris primo negligetius agi, poftea diflimulari, ad poffremum olim in obliuionem perduda cognolcitur. FINIS. tl