Full text
LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN Panorama actual y censo de artesanos Antonio Reyes Ruiz y Mª Dolores López Enamorado Delegación de Fomento Económico. Ayuntamiento de Jerez
Este trabajo ha sido realizado por Territorio y Ciudad S.L., por encargo de la Delegación de Fomento Económico del Ayuntamiento de Jerez, en colaboración con la Asociación Desarrollo y Solidaridad, y se enmarca en la Iniciativa Comunitaria Interreg III A, España-Marruecos, proyecto Ma’arifa, impulsado desde el Instituto de Empleo y Desarrollo Socioeconómico y Tecnológico de la Diputación de Cádiz y cofi nanciado por los Fondos Europeos de Desarrollo Regional (FEDER). La artesanía en la zona de Tetuán: panorama actual y censo de artesanos Antonio Reyes Ruiz y Mª Dolores López Enamorado Jerez, febrero 2008 © Textos: los autores. © Traducción: Rachid Barhoune, Mohamed Saïd Khalladi y Abdellatif El Bazi. © Fotografías: Antonio Reyes Ruiz. © Todos los derechos de explotación reservados a favor de la Delegación de Fomento Económico del Ayuntamiento de Jerez. Avenida Alcalde Álvaro Domecq. Jerez (España). I.S.B.N.- Depósito Legal: Diseño y maquetación: Federico López Muñoz. Imprime: Gráficas Santa Teresa. Sanlúcar de Barrameda (Cádiz). Impreso en España. 978-84-96838-82-6 CA-396-2008
Todo proyecto llevo implícito un esperado punto y final. Pero, aunque resulte contradictorio, terminar significa de algún modo comenzar de nuevo. Hace ya más de cuatro años que iniciamos, al amparo de la Iniciativa Comunitaria INTERREG III A España-Marruecos, la puesta en marcha en nuestra ciudad del proyecto de cooperación transfronteriza denominado Ma’arifa que, liderado en la provincia por el Instituto de Empleo y Desarrollo Tecnológico de la Diputación de Cádiz y ejecutado en Jerez por la Delegación de Fomento Económico del Ayuntamiento de Jerez, con la cofinanciación del Fondo Europeo de Desarrollo Regional (FEDER), pretendía acercar dos realidades tan próximas y tan distantes como son las dos orillas del Estrecho. Fruto de este trabajo conjunto ha sido la puesta en marcha, en pleno Casco antiguo de Jerez, del Zoco de la Artesanía. Hoy el Zoco, tras múltiples esfuerzos, es una gozosa realidad. Allí podrán encontrar los visitantes, además de un hermoso edificio rehabilitado y recuperado para el uso y disfrute ciudadano, una oferta comercial y cultural que aúna y hermana a la ciudad de Jerez con la provincia de Tetuán. Pero, lejos de terminar, la apertura del Zoco significa para nosotros el comienzo de una nueva etapa: la de profundizar en la línea del conocimiento mutuo, la de acercarnos cada vez más, desde la perspectiva cultural, hacia unos territorios a los que la historia más remota nos vinculó, y a los que la historia más reciente nos ha ido separando. Siempre hemos defendido que el mejor puente de comunicación entre los pueblos ha sido, es y será la cultura.
Por ello, a lo largo de estos años de trabajo hemos querido que este proceso de acercamiento cultural fuera jalonado por algunas publicaciones que contribuyeran a ampliar el conocimiento mutuo y a poner de manifiesto el conjunto de elementos comunes, arquitectónicos, urbanísticos, arqueológicos, religiosos, musicales, turísticos, artísticos, etc., que nos unen. Así, en diciembre de 2006, publicamos, en edición bilingüe, el libro Medinas y ciudades históricas a ambos lados del Estrecho: Jerez y Tetuán / Médinas et villes historiques sur les deux rives du Détroit: Xérès et Tétouan. Esta publicación fue el primer paso. Dos años más tarde, cuando el Zoco de la Artesanía comienza a ser una referencia práctica de las posibilidades que encierran los proyectos de cooperación transfronteriza, completamos aquella primera publicación con un segundo libro, también en edición bilingüe, centrado de manera exclusiva en la artesanía: La artesanía en la zona de Tetuán: panorama actual y censo de artesanos / L’artisanat dans la zone de Tétouan: panorama actuel et recensement des artisans. En él podrá encontrar el lector un pormenorizado censo de los productos y productores artesanales de la zona de Tetuán. El libro incluye un estudio en el que los autores nos sitúan en las claves de la artesanía tetuaní, unas conclusiones que nos aportan un análisis de la situación actual de este importante sector artístico y económico, y una amplia y rigurosa bibliografía. Todo ello, junto al censo, permitirá al lector conocer en profundidad la historia y la realidad presente del elemento que ha sido la referencia básica de nuestro proyecto: la artesanía. Esta segunda publicación cierra un ciclo. Pero las puertas del entendimiento, lejos de cerrarse, están cada vez más abiertas. Estoy convencida de que este conjunto de iniciativas llevadas a cabo servirán para mejorar las relaciones entre España y Marruecos y para acercar, especialmente desde el punto de vista cultural, dos realidades geográficas unidas y comprometidas en un mismo proyecto común. Pilar Sánchez Muñoz Alcaldesa de Jerez
ÍNDICE INTRODUCCIÓN La trastienda del bazar: contribución al estudio de la artesanía marroquí ........................ 9 EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN .......................................................... 25 CENSO DE ARTESANOS Provincia de Tetuán ................................................................................................................... 43 Provincia de M'diq-Fnideq ........................................................................................................ 61 Clasificación general por oficios, barrios y empresas .......................................................... 69 Cooperativas y asociaciones artesanales ............................................................................. 95 CONCLUSIONES .......................................................................................................................... 99 BIBLIOGRAFÍA ESCOGIDA ....................................................................................................... 107 INDEX INTRODUCTION L’arrière-boutique du bazar: contribution à l’étude de l’artisanat marocain ................ 117 LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TETOUAN ................................................... 133 RECENSEMENT DES ARTISANS Province de Tétouan ............................................................................................................... 151 Province de M'diq-Fnideq ...................................................................................................... 169 Classification générale par mértiers, quartiers et entreprises ............................................ 177 Coopératives et associations artisanales ............................................................................. 203 CONCLUSIONS ......................................................................................................................... 207 BIBLIOGRAPHIE CHOISIE .......................................................................................................... 215
INTRODUCCIÓN LA TRASTIENDA DEL BAZAR: CONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LA ARTESANÍA MARROQUÍ 15 pitulaciones de tradiciones milenarias. Ocurre en todos los lugares del mundo, también en España y en Marruecos. La artesanía constituye hoy uno de los pilares básicos de la economía marroquí. Basta observar determinados parámetros económicos, a los que se hará alusión en el estudio (peso en el P.I.B., volumen de las exportaciones directas, ingresos generados por las compras realizadas por los turistas, mano de obra que ocupa, evolución del sector servicios, empleo estable...), para constatar que se trata de una actividad en progresivo crecimiento y con unas enormes potencialidades de cara al futuro. El importante incremento del sector turístico ha ido en consonancia con el desarrollo artesanal, a la vez que la artesanía se ha convertido en uno de los principales medios promocionales para motivar a los turistas a visitar Marruecos. Todas ellas fueron razones más que suficientes para que nos adentráramos en la aventura que supone desgranar un sector económico, caracterizado
16 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS por una cierta disgregación y un nivel importante de autonomía, que en los próximos años está llamado a tener una fuerte presencia entre nosotros, una vez entre en vigor, a partir de 2010, el acuerdo de asociación firmado en 1996 entre Marruecos y la Unión Europea, que traerá consigo una zona de libre comercio con Europa. Pero además, existían otro tipo de razones. ¿Por qué no comenzar a entrelazar una red de actividades que mostrara al mundo las manifestaciones artísticas de años y años de convivencia? ¿Por qué no iniciar un proceso conjunto que facilitara la introducción en el mercado de productos con características similares? ¿Por qué no establecer estrategias comerciales de difusión, promoción y conocimiento de un sector en el que perviven tantos rasgos heredados y tantas semejanzas? ¿Por qué no concebir la cultura y las manifestaciones artísticas, una de ellas la artesanía, como medio de unidad y de confluencia entre los pueblos? Para iniciar este proyecto era preciso conocer la realidad, analizando de forma rigurosa y pormenorizada la situación y las características de la actividad artesanal al otro lado del Estrecho. Nace así el trabajo que aquí presentamos: La artesanía en la zona de Tetuán: panorama actual y censo de artesanos. Esta investigación se enmarca dentro del proyecto transfronterizo denominado Ma´arifa I.C. Se trata de un proyecto global de mejora de la competitividad y capacidad de desarrollo sostenible para la provincia de Cádiz y la región de Tánger- Tetuán, enmarcado en la Iniciativa Comunitaria
INTRODUCCIÓN LA TRASTIENDA DEL BAZAR: CONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LA ARTESANÍA MARROQUÍ 17 Interreg III A, España-Marruecos, elaborado e impulsado por el Instituto de Empleo y Desarrollo Socioeconómico y Tecnológico de la Diputación de Cádiz, a través del proyecto Ma´arifa, cofinanciado por el Fondo Europeo de Desarrollo Regional (FEDER). Dicho proyecto abarca un conjunto de acciones asignadas y gestionadas por diversos ayuntamientos y mancomunidades de la provincia. Entre ellos, y dentro del mencionado programa Ma´arifa, el Ayuntamiento de Jerez, a través de la Delegación de Fomento Económico, ha realizado la rehabilitación, en la zona de la antigua ciudad almohade, de un edificio para la puesta en marcha de un zoco con presencia de artesanía de Andalucía y de Marruecos. El presente estudio complementa el ya publicado con el título Medinas y ciudades históricas a ambos lados del Estrecho: Jerez y Tetuán (Jerez, 2006). Y es que para una adecuada concreción del proyecto de puesta en marcha del Zoco de la Artesanía en la ciudad de Jerez, se requerían dos pasos previos: de un lado, analizar las relaciones y vinculaciones entre ambas zonas,
18 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS Andalucía y el norte de Marruecos, desde la perspectiva urbana, es decir, examinar cómo un espacio urbano con las características propias de una medina puede convertirse en continente de actividades comerciales y artesanales; y de otro, adentrarse en profundidad en un medio físico y cultural, la artesanía en la zona de Tetuán, del que conocemos sus manifestaciones artísticas, pero del que carecíamos, hasta el presente, de suficientes datos para analizar sus claves y para determinar sus características y su importancia. Se trata, por tanto, de desentrañar un sector artístico, y también productivo, en un territorio muy cercano. Para la realización del estudio se procedió a la firma de un convenio de colaboración con la Delegación del Ministerio de Turismo, Artesanía y Economía Social de la Provincia de Tetuán y con la Cámara de Artesanía de Tetuán. El objetivo del convenio era doble: por una parte realizar un acercamiento a la situación de la artesanía en la zona de Tetuán. Por otra, aprovechar las sinergias de la administración, el enraizamiento y los conocimientos que del sector de la artesanía tiene en el territorio, para realizar un detallado estudio de campo de los sectores y de los artesanos en los principales núcleos de población que conforman este espacio geográfico: la ciudad de Tetuán, Fnideq, M´diq, Martil, Ued Lau, Zinat y Ben Karrich (pertenecientes, administrativamente, a las provincias de Tetuán y de M´diq-Fnideq, ambas en la región de Tánger-Tetuán). El estudio consta de dos partes. En la primera de ellas, se analiza sucintamente la artesanía en Tetuán y su entorno, y se recoge la contribución de la artesanía al desarrollo socioeconómico de
INTRODUCCIÓN LA TRASTIENDA DEL BAZAR: CONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LA ARTESANÍA MARROQUÍ 19 la zona. A continuación, se adentra en los aspectos organizativos del mismo, destacando los principales sectores de actividad; se detallan las cooperativas artesanales constituidas en la zona, así como las asociaciones profesionales existentes, reseñando el papel de los Centros artesanales (un total de cincuenta y tres repartidos por todo el territorio marroquí) vinculados a las delegaciones provinciales de artesanía, y el papel de la formación profesional en el sector. Por último, se destaca el papel de las Cámaras de Artesanía, concebidas como organismos públicos cuya función es la de servir de marco de representación a los artesanos marroquíes. Esta primera parte del estudio es, en definitiva, un acercamiento a la realidad de la artesanía en el reino de Marruecos, a su organización y a su configuración, y todo ello tomando como marco de referencia la ciudad de Tetuán y su entorno inmediato. La segunda parte ofrece los datos pormenorizados del estudio de campo realizado, tanto en las zonas urbanas como en las rurales. Seleccionadas las ciudades, se dividieron las mismas en barrios, y en ellos se definieron las empresas y oficios existentes y el número de trabajadores de cada una de ellas. Respecto a la metodología, se definió un equipo de trabajo constituido por cuatro personas, dos por la Delegación Provincial de Artesanía y dos por la Cámara de Artesanía, coordinados por los directores del estudio y por las instituciones firmantes del convenio, que, en contacto con las autoridades locales y los almocadenes o repre-
20 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS sentantes de la administración en los barrios, fueron visitando los mismos y recogiendo todos los datos sobre las actividades artesanales y las empresas existentes. Entendimos que era el procedimiento más seguro, conociendo las características y peculiaridades de la administración marroquí y del sector objeto de estudio, para garantizar que la información obtenida tuviera la suficiente fiabilidad para establecer un eslabón sólido, inexistente hasta el momento, en el conocimiento de la realidad artesanal en el norte de Marruecos. Este estudio que aquí presentamos sintetiza, pues, todos los datos recogidos, y aporta una visión pormenorizada sobre la situación de la artesanía en la zona, sobre el número de artesanos y los principales oficios que en ella se realizan, que podemos concretar en los siguientes sectores: madera, metal, cuero, barro, industria textil y un conglomerado final en el que se incluyen,
INTRODUCCIÓN LA TRASTIENDA DEL BAZAR: CONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LA ARTESANÍA MARROQUÍ 21 entre otros, sectores como la cestería en caña o mimbre. La distribución por barrios nos acerca, especialmente en la ciudad de Tetuán, al peso y a la repartición geográfica de la actividad artesanal, tanto en la Medina como en la ciudad nueva. En este sentido, junto a los datos que aportamos en el libro ya mencionado, Medinas y ciudades históricas a ambos lados del Estrecho: Jerez y Tetuán, podemos constatar cómo la Medina sigue siendo el contenedor esencial de las actividades comerciales y artesanales de la ciudad. Hasta aquí los resultados. Antes de terminar quisiéramos reseñar algunas de las dificultades halladas en la confección del presente trabajo. Es la primera vez, que sepamos, que se aborda un estudio de estas características sobre Marruecos, en el conjunto de un territorio provincial. No existe, hasta el presente, ningún trabajo de campo publicado acerca de la artesanía en este ámbito. Por tanto, había que definir bien los parámetros y los principales lugares de actuación, labor que no es fácil, toda vez que abarcar la amplitud de las zonas rurales es tarea siempre compleja. Para ello partíamos de la experiencia de los representantes de la administración y de los datos en poder de la Cámara de Artesanía de Tetuán. En este sentido, consideramos que la distribución territorial realizada es lo suficientemente representativa del conjunto de la zona. Otro de los principales problemas encontrados es la dificultad -que no es exclusiva de Marruecosde definir con claridad el número de artesanos
22 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS existentes, en la medida en que muchos de ellos están fuera del control administrativo y realizan su actividad profesional ajenos a los canales oficiales. Una parte del sector de la artesanía permanece sumergida, en un submundo ajeno a cualquier elemento de control, lo que hace muy difícil su catalogación. Razones de fiscalidad son las que explican la oscuridad que subyace en este tipo de actividades artesanales. Por último, queremos señalar que este estudio se adecua a las características y consideración organizativa de la artesanía en Marruecos. Ello podría crear algunas disfunciones terminológicas con respecto al concepto de la artesanía en España. En este sentido, es preciso aclarar que dentro del registro legal de la artesanía marroquí figura lo que se denomina «artesanía de servicio», es decir, se trata de pequeñas unidades de producción orientadas a dar respuestas a necesidades domésticas y de la vida cotidiana. En este epígrafe se agrupa un conjunto de profesiones artesanales, según la normativa marroquí, tales como electricistas, chapistas, fontaneros,
INTRODUCCIÓN LA TRASTIENDA DEL BAZAR: CONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LA ARTESANÍA MARROQUÍ 23 mecánicos, etc. Nuestro estudio, como no podía ser de otra manera, respeta la consideración organizativa marroquí en lo relativo a esta «artesanía de servicio». Antes de concluir esta introducción, queremos expresar nuestro agradecimiento a la Delegación del Ministerio de Turismo, Artesanía y Economía Social de la Provincia de Tetuán, de manera muy especial a Abdelaziz Chauni, delegado provincial de Artesanía, y a la Cámara de Artesanía de Tetuán, en la persona de Said Wahabi con quien procedimos a la firma del convenio, en su etapa de Presidente. Igualmente agradecemos la colaboración de las personas que directamente se han encargado de realizar el trabajo de campo: por la Delegación Provincial de Artesanía, Abdellatif El Karmoudi y Adil Amri, y por la Cámara de Artesanía de Tetuán, Abdellah Debdi y Abdelkhalek Marso. Por último, hacemos extensivo nuestro agradecimiento a Lioua Eddine Aboubakrine, arquitecto y amigo, cuyo constante y entusiasta trabajo ha hecho que este estudio pudiera ser una realidad. Con la publicación de La artesanía en la zona de Tetuán: panorama actual y censo de artesanos culmina una labor que iniciamos en diciembre de 2005, cuyo primer eslabón fue la publicación del libro Medinas y ciudades históricas a ambos lados del Estrecho: Jerez y Tetuán. Con ellos hemos querido contribuir a tender puentes de unión entre dos realidades culturales, Andalucía y Marruecos, a las que la historia, siempre contradictoria, unió y separó.
24 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS Estos libros son sólo un primer paso. Uno de los muchos que personas, asociaciones, instituciones y administraciones realizan para salvar estériles fronteras naturales, e imaginar, porque los sueños siempre son posibles, que la cultura no entiende de muros, de barreras, de líneas divisorias, de orillas ni de márgenes. Que las separaciones existen únicamente en la mente y en el corazón de aquellos que hacen de la confrontación la guía de sus vidas. La cultura es un elemento universal. No sabe de idiomas o de política. Sólo ella -y la artesanía es una de sus representaciones más vivaspodrá un día no muy lejano allanar los caminos del diálogo y del entendimiento como base de comunicación entre los pueblos. Ese ha sido nuestro objetivo. Esperamos y deseamos que estas páginas supongan el inicio de un proceso continuado de trabajo conjunto, en torno a la artesanía, a ambas orillas del Estrecho.
EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN 31 Constituye asimismo un factor de integración económica y social de la población marroquí, sobre todo de aquella que tiene una renta más modesta. • Desempeña un papel importante en el desarrollo del enfoque de género, habida cuenta del lugar privilegiado que confiere a la mujer (numerosas actividades artesanales son desempeñadas exclusivamente por mujeres, tanto en el ámbito urbano como en el rural). • Su fuerte contribución a la entrada de divisas por medio de las exportaciones directas (cerca de 700 millones de dirhams anuales) y las compras de los turistas (estimadas en unos cinco mil millones de dirhams). • Tiene un carácter formativo en la medida en que cada empresa está considerada como un espacio de aprendizaje y de inserción profesional. El Departamento de Artesanía y Economía Social ha puesto en marcha una estrategia sectorial con el fin de desarrollar y promover la artesanía en Marruecos. Está destinada a favorecer la aparición de un tejido de empresas estructuradas que deben constituir un catalizador de crecimiento del sector en el horizonte de 2015. Esta estrategia se basa en una visión de segmentación de los actores, siendo los tres principales: • Las empresas de referencia a nivel nacional.
32 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS • Las PyME y las microempresas. • Los artesanos individuales (trabajadores autónomos urbanos y rurales). Se establecerá un contrato programa entre el Estado y los distintos socios institucionales y profesionales, el cual se define en torno a los siguientes puntos: • Política voluntarista para el desarrollo de actores de referencia (empresas/campeones nacionales). • Instauración de condiciones que permitan la dinamización y el desarrollo competitivo de un tejido de PyME estructurado. • Migración controlada de los artesanos individuales (trabajadores autónomos) hacia la economía formal, y estabilización del tejido existente. • Puesta en marcha de medidas sociales adecuadas para estabilizar el tejido y mejorar la situación y los ingresos de los artesanos individuales en los ámbitos rural y urbano. • Instauración de una política nacional de promoción/denominación de marca. Paralelamente, fue definido un plan de acción que contempla medidas de acompañamiento a los operadores económicos implicados, en relación a los siguientes aspectos: • Ayuda a la financiación y mejora de la producción a nivel urbano y rural.
EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN 33 • Acompañamiento a las empresas artesanales para mejorar sus prestaciones técnicas y tecnológicas en el seno de los sistemas productivos locales. • Consolidación y creación de espacios y zonas destinados a las actividades artesanales. • Adopción de la estrategia de denominación de marca. • Modernización del sistema de formación existente. • Formalización de una estrategia de comercialización de los productos artesanales en el extranjero. • Puesta en marcha de un programa de protección social en beneficio de los artesanos. Contribución del sector de la artesanía al desarrollo socioeconómico de Tetuán Tetuán está situada en el extremo norte del Reino de Marruecos. Su territorio se extiende sobre una superficie de 2.574 km², lo que representa un 22,25% de la superficie total de la región Tánger- Tetuán (11.570 km²) y un 0,36% de la superficie total del territorio nacional (710.850 km²). Posee un potencial humano relativamente importante: 514.377 habitantes, lo que supone un 20,91% de la población de la región Tánger-Tetuán, según el censo general de la población y el hábitat del año 2004. En cuanto a la población activa, asciende a 195.419 personas.
34 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS La economía local se caracteriza por un sector turístico esencialmente de sol y playa, y turismo verde; por un sector industrial embrionario, pero que entrevé un nuevo impulso con la creación de nuevas zonas industriales; por un sector agrícola tradicional, basado en una agricultura de subsistencia practicada sobre pequeñas parcelas, y una ganadería extensiva esencialmente a base de caprinos; y por un sector pesquero que, aunque tradicional y falto de infraestructuras portuarias de recepción, está llamado a desempeñar un papel de envergadura en la economía local, gracias a la futura creación de puertos comerciales, y algunos puertos pesqueros. Por lo que se refiere al sector de la artesanía, desempeña un papel predominante en el proceso de desarrollo de la actividad económica y social de Tetuán. Constituye uno de los componentes de la cultura artística, propia de la idiosincrasia local, y un campo de creatividad e innovación por parte de los maestros artesanos.
EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN 35 a.- Aspectos organizativos Los principales oficios artísticos se distribuyen del siguiente modo: SECTORES OFICIOS Tierra Madera Metales Cuero Industria textil Varios Alfarería, cerámica, azulejería, yeso... Madera pintada, torneada, incrustada, decorada y ebanistería... Cobre, artesanía de hierro forjado, joyería... Marroquinería, babuchas, curtiduría... Tejidos, alfombras, bordados, costura, pasamanería... Cestería, cañas, bambú, esteras… b.- La mano de obra artesanal El sector de la artesanía se considera como uno de los sectores generadores de más empleos, dado que en el mismo, de manera directa o indirecta, un gran número de personas ejercen sus oficios como maestros artesanos, oficia-
36 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS les o aprendices, además de los temporeros, de los que trabajan a domicilio y de los comerciantes de los productos artesanales (los denominados “bazaristas”). Así pues, sobre la base de las listas electorales profesionales, el efectivo de artesanos asciende a unas 5.012 personas, 3.103 de las cuales operan en la categoría Arte y Producción (62%) y 1.909 en la categoría Servicios (38%). c.- Cooperativas artesanales Existen en la actualidad 18 cooperativas artesanales, con 644 miembros repartidos según los siguientes sectores: COOPERATIVAS Fecha de constitución Nº de afiliados Coop. de carpinteros Coop. de tejedores Coop. de curtidores Coop. Al Ikhlass de marroquineros Coop. de fabricantes de babuchas Coop. de fabricantes de esteras Coop. de trenzadoras de alfombras Coop. Al Gaouza de costureros Coop. Coopartim Coop. Assaïda Al Horra Coop. Al Massira de joyeros Coop. Cozichaux de cal viva Coop. Al Hamama Al Baida Coop. Anniama de costura Coop. Al Kantara de cerámica Coop. de electricistas Coop. Copro de cal Coop. de marroquineros 1962 1962 1964 2000 1962 1970 1974 1980 1974 1998 1997 1998 2000 2003 2004 2004 2005 1962 35 44 45 22 50 63 02 152 60 28 11 12 09 09 14 09 08 71 Total: 18 Total: 644
EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN 37 d.- Asociaciones profesionales Han sido creadas 20 asociaciones profesionales, con 917 afiliados. El cuadro resumen de las mismas es el siguiente: ASOCIACIONES Fecha de constitución Nº de afiliados As. Nasr de alfareros As. Wifak de joyeros As. Smir de costureros As. Al Oukhoua de fabricantes de babuchas As. Al Massira de tejedores As. Najah de hornos tradicionales As. Al Amana de fotógrafos As. Taffaline de alfareros As. Al Andalous de madera incrustada As. Al Hamama Al Baïda de peluquería As. Al Ahd Al Jadid de la Familia As. Nour de la mujer productora As. Amsa de desarrollo As. Bassma As. Al Hayat de fontaneros As. Saâda de marroquineros As. de electricistas As. de vendedores de alfarería As. Mithak de desarrollo As. de artesanos de alfarería de Fran Ali 1996 1996 1996 1996 1996 1996 2000 1995 1995 2000 2000 2002 2002 2001 1996 1996 1983 2004 2002 2004 46 150 62 36 40 61 50 31 46 58 35 19 25 10 120 17 26 37 18 30 Total: 20 Total: 917 e.- Formación Profesional El trabajo de formación se realiza según las siguientes modalidades: • Formación residencial: Esta formación se lleva a cabo en el Centro Artesanal. Se forma a los aprendices en las especialidades de bordadocostura y fabricación de zapatos. • Formación mediante aprendizaje: Se han firmado dos convenios por los Departamentos de Artesanía y Formación Profesional así como por la Cámara de Artesanos de la Wilaya de Tetuán. El primero fue llevado a cabo durante el período 2001-2003 y se centró en la formación de 60 aprendices en 25 empresas locales. El segundo se aplica al período 2006-2008 y va dirigido a 120 aprendices que recibirán una formación impartida por unos cuarenta empresarios.
38 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS f.- El Centro Artesanal El Centro Artesanal de Tetuán es el primero de esta índole entre los 53 centros instaurados a lo largo de la geografía del Reino. Este centro fue inaugurado por Su Majestad el Rey Mohammed VI, en marzo de 1972, cuando era Príncipe Heredero. Este establecimiento agrupa una serie de actividades artesanales e incluye esencialmente: • La sede de la Delegación Provincial del Departamento. • Una sala polivalente. • Dos locales que albergan los centros de Formación Profesional en zapatería y en bordado/costura.
EL SECTOR DE LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN 39 • Una alcaicería compuesta de 15 tiendas cedidas a algunos artesanos. • Seis talleres en el sótano. • Las sedes de cuatro cooperativas: alfombras, marroquinería, tejedores y fabricantes de esteras. • La sede de la cooperativa denominada “Coopartim”, que tiene como objetivo la comercialización de los productos artesanales de sus afiliados. g.- La Cámara de Artesanía de Tetuán Existen en Marruecos un total de 24 Cámaras de Artesanía, entre las cuales se encuentra la Cámara de Artesanía de Tetuán. Se trata de establecimientos públicos que contribuyen a la organización del sector y que sirven como marcos de representación de los artesanos. Constan de dos tipos de corporaciones: • Artesanía de arte y de producción. • Artesanía de servicios. Estas Cámaras están habilitadas para: • Proporcionar al Gobierno los dictámenes e informaciones que les sean solicitadas sobre las cuestiones relativas a la artesanía. • Presentar propuestas relativas a la artesanía en general o en sus jurisdicciones territoriales en particular. • Ayudar a la creación y al mantenimiento de establecimientos destinados a la artesanía. • Ayudar al Gobierno a difundir ante los artesanos los métodos modernos de trabajo. • Servir de intermediario entre los artesanos y los comerciantes.
40 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS • Servir de intermediario entre los artesanos de Marruecos y sus homólogos en el extranjero con el fin de ampliar las relaciones comerciales de Marruecos. • Favorecer la creación de nuevas cooperativas de artesanía, y apoyar a las ya existentes. Ámbito del estudio El presente estudio ha afectado a las principales demarcaciones territoriales y municipios de la zona Tetuán, tanto a nivel urbano como rural. Son las siguientes: • La ciudad y la Medina de Tetuán. • Martil. • M´diq - Fnideq. • Ued Lau. • Zinat y Ben Karrich.
47 CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE TETUÁN CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 1 TETUÁN MEDINA OUATYA CARPINTERÍA 2 4 1 TETUÁN MEDINA TRANKAT CARPINTERÍA 1 3 1 TETUÁN MEDINA SUIKA SOFÁS MARROQUÍES 4 4 1 TETUÁN MEDINA BAB MKABAR TRENZADOR 1 2 1 TETUÁN MEDINA LAYOUN TRENZADOR 1 2 1 TETUÁN MEDINA NIYARINE DECORACIÓN DE CERÁMICA 10 10 1 TETUÁN MEDINA SUIKA ESCULTURA EN MADERA 1 1 1 TETUÁN MEDINA BAB MKABAR ESCULTURA EN PIEDRA 2 2 1 TETUÁN MEDINA TRANKAT ESCULTURA EN PIEDRA 1 1 1 TETUÁN MEDINA DAR DBAGH CURTIDURÍA 8 62 1 TETUÁN MEDINA SUIKA ALFOMBRAS 1 3 1 1 TETUÁN MEDINA SUIKA TAPICERÍA 1 1 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL DOUASSOU JOYERÍA 1 5 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JAMAE ARABIA JOYERÍA 1 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL MADERA INCRUSTADA 1 3 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT HDADOU COSTURA 9 13 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL YACOUB MANSOUR COSTURA 5 10 3 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL DAR LAMIL COSTURA 3 6 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL MASJED HASSAN II COSTURA 3 5 1 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT SIDI MANDRI COSTURA 1 3 1 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT SIDI HMAMO COSTURA 2 4 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL AV. MOHAMED V COSTURA 1 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL DOUASSOU COSTURA 2 3 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL MOHAMED TORRES COSTURA 1 3 1 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL IGLESIA COSTURA 2 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL FEDDAN COSTURA 2 6 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL AJDIR COSTURA 2 5 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT WAHDA COSTURA 2 3 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL A,WIHDA COSTURA 2 7 1
48 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT RANDA COSTURA 4 11 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT REX COSTURA 1 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JADIDA COSTURA 3 6 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JAMAE ARABIA COSTURA 6 15 5 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JADIDA DIBUJO EN VIDRIO Y SEDA 1 6 1 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT SIDI HMAMO FABRICANTESS DE COJINES 2 4 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIAT WAHDA FABRICANTESS DE COJINES 2 5 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JADIDA FABRICANTESS DE COJINES 2 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL KAISARIA JAMAE ARABIA FABRICANTESS DE COJINES 1 2 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL AV. MOHAMED V FABRICANTESS DE TOLDOS 1 3 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL MASJED HASSAN II CARPINTERÍA 2 8 2 TETUÁN ENSANCHE ESPAÑOL AV. MOHAMED V TAPICERÍA 1 5 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA MADERA INCRUSTADA 2 4 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA COSTURA 11 24 1 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA FABRICANTESS DE BOBINAS DE HILOS 17 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA FABRICANTESS DE AZULEJOS 1 3 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA FORJA 5 13 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA CARPINTERÍA 17 41 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA TAPICERÍA 1 3 3 TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA TORNERO DE MADERA 2 5 4 TETUÁN ZIANA ZIANA MADERA PINTADA 3 8 4 TETUÁN ZIANA ZIANA COSTURA 4 12 1 4 TETUÁN ZIANA ZIANA FABRICANTESS DE TEJAS 1 2 4 TETUÁN ZIANA ZIANA FORJA 2 7 4 TETUÁN ZIANA ZIANA CARPINTERÍA 3 12 4 TETUÁN ZIANA ZIANA SOFÁS MARROQUÍES 1 2 4 TETUÁN ZIANA ZIANA TAPICERÍA 1 5 4 TETUÁN ZIANA ZIANA TEJIDOS 1 3 1
49 CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE TETUÁN CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 4 TETUÁN ZIANA ZIANA TORNERO DE MADERA 1 2 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR ALUMINIO 1 3 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR MADERA INCRUSTADA 3 10 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR COSTURA 17 33 5 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR FORJA 2 7 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR CARPINTERÍA 21 56 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR TAPICERÍA 5 13 5 TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR BARNIZADOR 1 1 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL JOYERÍA 9 15 6 TETUÁN SANIAT RMEL KAISSARIAT MOUAHIDINE COSTURA 16 35 13 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL COSTURA 45 92 13 6 TETUÁN SANIAT RMEL KAISSARIAT MOUAHIDINE DIBUJO EN VIDRIO Y SEDA 1 1 1 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL FABRICANTES CINTURONES DE KAFTAN 121 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL FABRICANTES DE CALZADOS 2 2 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL FABRICANTES DE MOLDES DE COBRE 11 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL CARPINTERÍA 9 29 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL SOFÁS MARROQUÍES 3 7 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL TAPICERÍA 6 17 6 TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL TORNERO DE MADERA 2 4 7 TETUÁN TOUTA TOUTA ALUMINIO 1 3 7 TETUÁN TOUTA TOUTA MADERA INCRUSTADA 1 4 7 TETUÁN TOUTA TOUTA COSTURA 16 34 5 7 TETUÁN TOUTA TOUTA FABRICANTES DE COJINES 1 2 7 TETUÁN TOUTA TOUTA FABRICANTES DE AZULEJOS 2 6 7 TETUÁN TOUTA TOUTA FABRICANTES DE TOLDOS 1 2 7 TETUÁN TOUTA TOUTA FORJA 3 14 7 TETUÁN TOUTA TOUTA CARPINTERÍA 13 35
50 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I MADERA INCRUSTADA 1 4 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I COSTURA 1 3 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I FABRICANTES DE AZULEJOS 2 6 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I FORJA 2 10 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I CARPINTERÍA 6 19 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I TAPICERÍA 2 5 8 TETUÁN MHANICH I MHANICH I TORNERO DE MADERA 1 2 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II ALUMINIO 1 2 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II MADERA INCRUSTADA 3 11 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II COSTURA 4 8 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II FABRICANTES DE COJINES 1 3 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II FORJA 2 10 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II CARPINTERÍA 13 36 9 TETUÁN MHANICH II MHANICH II TAPICERÍA 4 10 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL MADERA INCRUSTADA 3 12 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL BORDADO 1 1 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL COSTURA 2 2 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL COBRE 2 6 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL FABRICANTES DE COJINES 1 1 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL FABRICANTES DE FUELLES 1 1 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL MARROQUINERÍA 1 22 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL MARROQUINERÍA 1 1
51 CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE TETUÁN CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL CARPINTERÍA 4 12 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL TRENZADORES 1 1 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL ALFOMBRAS 1 2 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL TEJIDOS 1 10 10 TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL TORNERO DE MADERA 1 1 11 TETUÁN JENIORES JENIORES JOYERÍA 1 7 11 TETUÁN JENIORES JENIORES FORJA 3 13 11 TETUÁN JENIORES JENIORES CARPINTERÍA 3 7 12 TETUÁN AIN KHABBAS AIN KHABBAZ CARPINTERÍA 3 6 12 TETUÁN AIN KHABBAS AIN KHABBAZ TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL 1 3 14 TETUÁN HAY MADRASSI HAY MADRASSI FABRICANTES DE AZULEJOS 1 3 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA ALUMINIO 1 5 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA JOYERÍA 8 13 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA MADERA INCRUSTADA 1 4 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA COSTURA 82 141 9 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA FABRICANTES DE COJINES 4 9 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA FORJA 9 30 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA CARPINTERÍA 33 102 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA SOFÁS MARROQUÍES 4 7 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA ALFOMBRAS 1 3 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA TAPICERÍA 7 20 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL 1 3 15 TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA TORNERO DE MADERA 1 1 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK JOYERÍA 2 4 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK COSTURA 16 32
52 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK FABRICANTES DE COJINES 2 6 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK FORJA 7 21 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK CARPINTERÍA 10 37 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK SOFÁS MARROQUÍES 1 1 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK TAPICERÍA 1 3 16 TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK TORNERO 1 2 17 TETUÁN SAMSA SAMSA COSTURA 2 4 17 TETUÁN SAMSA SAMSA FORJA 3 8 17 TETUÁN SAMSA SAMSA CARPINTERÍA 2 6 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH ALUMINIO 1 7 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH COSTURA 5 11 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH FABRICANTES DE COJINES 2 4 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH FABRICANTES DE SOPORTES DE TAGINE 44 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH FABRICANTES DE TOLDOS 2 6 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH FORJA 4 14 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH CARPINTERÍA 5 12 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH SOFÁS MARROQUÍES 1 1 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH TAPICERÍA 2 8 18 TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH TORNERO 1 4 19 TETUÁN TABOULA TABOULA COSTURA 6 14 19 TETUÁN TABOULA TABOULA FABRICANTES DE COJINES 1 2 19 TETUÁN TABOULA TABOULA FABRICANTES DE TOLDOS 1 2 19 TETUÁN TABOULA TABOULA FORJA 12 36 19 TETUÁN TABOULA TABOULA CARPINTERÍA 8 33 19 TETUÁN TABOULA TABOULA TAPICERÍA 2 5 19 TETUÁN TABOULA TABOULA TORNERO 1 3 19 TETUÁN TABOULA TABOULA TORNERO DE MADERA 1 1 20 TETUÁN TOUIBLA TOUIBLA FORJA 3 11
53 CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE TETUÁN CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 20 TETUÁN TOUIBLA TOUIBLA CARPINTERÍA 6 23 20 TETUÁN TOUIBLA TOUIBLA TORNERO 1 8 21 TETUÁN TAMUDA TAMUDA FABRICANTES DE LÁMPARAS 1 6 21 TETUÁN TAMUDA TAMUDA FORJA 1 6 21 TETUÁN TAMUDA TAMUDA CARPINTERÍA 2 6 21 TETUÁN TAMUDA TAMUDA SOFÁS MARROQUÍES 1 1 21 TETUÁN TAMUDA TAMUDA TORNERO 1 4 23 TETUÁN KORAT SBAA KORAT SBAA FABRICANTES DE BORDADOS DE PUNTILLA 141 23 TETUÁN KORAT SBAA KORAT SBAA FORJA 6 10 23 TETUÁN KORAT SBAA KORAT SBAA CARPINTERÍA 4 8 24 TETUÁN KUELMA KUELMA COSTURA 11 23 1 24 TETUÁN KUELMA KUELMA FORJA 4 13 24 TETUÁN KUELMA KUELMA CARPINTERÍA 9 23 24 TETUÁN KUELMA KUELMA SOFÁS MARROQUÍES 1 1 24 TETUÁN KUELMA KUELMA TAPICERÍA 2 7 24 TETUÁN KUELMA KUELMA TORNERO 1 3 24 TETUÁN KUELMA KUELMA TORNERO DE MADERA 1 2 26 TETUÁN ATLAS ATLAS MADERA INCRUSTADA 2 9 26 TETUÁN ATLAS ATLAS COSTURA 1 4 1 26 TETUÁN ATLAS ATLAS CARPINTERÍA 1 2 26 TETUÁN ATLAS ATLAS TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL 1 3 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL MADERA INCRUSTADA 3 15 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL COBRE 2 10 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL FORJA 3 15 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL CARPINTERÍA 4 26 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL ALFOMBRAS 1 6 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL TEJIDOS 2 3 27 TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL MOSAICOS 1 5
54 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU ALUMINIO 2 5 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU MADERA INCRUSTADA 2 6 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU COSTURA 28 72 10 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU FABRICANTES DE COJINES 3 7 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU FABRICANTES DE TOLDOS 1 3 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU FORJA 2 7 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU CARPINTERÍA 17 81 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU SOFÁS MARROQUÍES 3 6 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU TAPICERÍA 17 48 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU TORNERO 1 5 28 TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU TORNERO DE MADERA 1 1 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA ALUMINIO 4 26 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA ARABESCOS 1 3 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA MADERA INCRUSTADA 1 6 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA MADERA PINTADA 1 6 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA COSTURA 18 41 4 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA FABRICANTES DE COJINES 2 3 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA FABRICANTES DE TOLDOS 1 3 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA FORJA 6 21 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA CARPINTERÍA 21 88 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA MIMBRE 1 1 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA TAPICERÍA 8 22 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA TORNERO DE MADERA 1 1 29 TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA TORNERO DE MADERA 1 2 30 TETUÁN AL MATAR AL MATAR CARPINTERÍA 2 8 32 TETUÁN HJAR AROUSSA HJAR AROUSSA FABRICANTES DE AZULEJOS 1 7 32 TETUÁN HJAR AROUSSA HJAR AROUSSA FORJA 4 14 33 TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH COSTURA 3 3 1 33 TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH FORJA 8 23
55 CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE TETUÁN CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 33 TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH CARPINTERÍA 21 59 33 TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH TAPICERÍA 1 2 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA MADERA INCRUSTADA 2 5 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA COSTURA 9 17 2 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA FABRICANTES DE COJINES 1 1 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA FORJA 4 10 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA CARPINTERÍA 11 24 34 TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA TAPICERÍA 4 8 35 TETUÁN TUILAA TUILAA ALUMINIO 1 4 35 TETUÁN TUILAA TUILAA MADERA INCRUSTADA 3 7 35 TETUÁN TUILAA TUILAA FABRICANTES DE COJINES 1 3 35 TETUÁN TUILAA TUILAA FORJA 11 43 35 TETUÁN TUILAA TUILAA CARPINTERÍA 25 52 35 TETUÁN TUILAA TUILAA CARPINTERÍA DE POLIÉSTER 5 11 35 TETUÁN TUILAA TUILAA TAPICERÍA 14 32 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE MADERA INCRUSTADA 1 3 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE COSTURA 1 3 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE FORJA 2 3 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE CARPINTERÍA 2 5 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE CARPINTERÍA DE POLIÉSTER 1 2 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE CERÁMICA 1 3 36 TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE MOSAICOS 1 14 37 TETUÁN BARBOURI BARBOURI MADERA INCRUSTADA 1 2 37 TETUÁN BARBOURI BARBOURI COSTURA 1 1 37 TETUÁN BARBOURI BARBOURI FORJA 1 3 37 TETUÁN BARBOURI BARBOURI CARPINTERÍA 4 10 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER COSTURA 3 3 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER FORJA 4 5 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER CARPINTERÍA 1 5
56 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS Nº ARTESANOS MUJERES 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER SOFÁS MARROQUÍES 3 3 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER CERÁMICA 3 3 38 TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER TORNERO DE MADERA 1 1 39 TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA COSTURA 18 30 39 TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA FABRICANTES DE CALZADO 2 2 39 TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA FORJA 10 22 39 TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA CARPINTERÍA 8 22 39 TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA TRENZADORES 3 6 40 MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD JOYERÍA 8 40 MARTIL MARTIL CATALÁN JOYERÍA 1 40 MARTIL MARTIL HAY AHRIK JOYERÍA 6 3 40 MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD COSTURA 24 3 40 MARTIL MARTIL CHBAR COSTURA 5 40 MARTIL MARTIL DIZA COSTURA 2 40 MARTIL MARTIL SAKIAT DFEL COSTURA 8 2 40 MARTIL MARTIL HAY KABILIA COSTURA 3 1 40 MARTIL MARTIL CATALÁN COSTURA 12 2 40 MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA COSTURA 7 40 MARTIL MARTIL HAY AHRIK COSTURA 7 40 MARTIL MARTIL CHBAR FORJA 8 40 MARTIL MARTIL DIZA FORJA 5 40 MARTIL MARTIL SAKIAT DFEL FORJA 2 40 MARTIL MARTIL CATALÁN FORJA 5 40 MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA FORJA 12 40 MARTIL MARTIL HAY AGHRAS FORJA 1 40 MARTIL MARTIL HAY RMILAT FORJA 3 40 MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD CARPINTERÍA 19 40 MARTIL MARTIL CHBAR CARPINTERÍA 8 40 MARTIL MARTIL DIZA CARPINTERÍA 6
CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE M'DIQ-FNIDEQ 63 CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 41 M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO JOYERÍA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT JOYERÍA 1 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR JOYERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO COSTURA 4 41 M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB COSTURA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT COSTURA 2 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL COSTURA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY ZAOUIIA COSTURA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM COSTURA 6 41 M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA COSTURA 1 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR COSTURA 28 5 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT FORJA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL FORJA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM FORJA 8 41 M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA FORJA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL FORJA 1 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR FORJA 13 41 M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB CARPINTERÍA 4 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT CARPINTERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM CARPINTERÍA 10 41 M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA CARPINTERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL CARPINTERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR CARPINTERÍA 40 41 M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO PASTELERÍA 7 41 M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB PASTELERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL PASTELERÍA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY ZAOUIIA PASTELERÍA 3 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM PASTELERÍA 9 41 M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA PASTELERÍA 3
64 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 41 M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL PASTELERÍA 1 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR PASTELERÍA 6 41 M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO TALLADOR EN PIEDRA TAFEZZA 4 41 M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB YESO Y ESCAYOLA 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT YESO Y ESCAYOLA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL YESO Y ESCAYOLA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY ZAOUIIA YESO Y ESCAYOLA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM YESO Y ESCAYOLA 3 41 M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA YESO Y ESCAYOLA 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL YESO Y ESCAYOLA 1 41 M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR YESO Y ESCAYOLA 12 41 M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB SALÓN MARROQUI 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT MOSAICOS 1 41 M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL MOSAICOS 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY SALAM MOSAICOS 2 41 M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL MOSAICOS 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI JOYERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE JOYERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA JOYERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA JOYERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID JOYERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA JOYERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA JOYERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI COSTURA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA COSTURA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA COSTURA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA COSTURA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA COSTURA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR DROIT COSTURA 1
CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE M'DIQ-FNIDEQ 65 CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE COSTURA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID COSTURA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA COSTURA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. MOULAY RACHID COSTURA 4 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA COSTURA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA COSTURA 4 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA COSTURA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS COSTURA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA COSTURA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA COSTURA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA COSTURA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA SOUFLA COSTURA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI FORJA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA FORJA 2 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE FORJA 8 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA FORJA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA FORJA 1 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE FORJA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID FORJA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY USINE HALFA FORJA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA FORJA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. MOULAY RACHID FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA FORJA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA FORJA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT BENDIBAN FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA FORJA 4
66 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA FORJA 6 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA FORJA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA SOUFLA FORJA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI CARPINTERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA CARPINTERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA CARPINTERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO CARPINTERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE CARPINTERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA CARPINTERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA CARPINTERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR DROIT CARPINTERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE CARPINTERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID CARPINTERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY USINE HALFA CARPINTERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA CARPINTERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. MOULAY RACHID CARPINTERÍA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA CARPINTERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA CARPINTERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA CARPINTERÍA 7 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA CARPINTERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT BENDIBAN CARPINTERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS CARPINTERÍA 6 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA CARPINTERÍA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA CARPINTERÍA 8 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA CARPINTERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA SOUFLA CARPINTERÍA 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI PASTELERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA PASTELERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA PASTELERÍA 1
CENSO DE ARTESANOS PROVINCIA DE M'DIQ-FNIDEQ 67 CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID PASTELERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA PASTELERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA PASTELERÍA 4 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS PASTELERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA PASTELERÍA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA PASTELERÍA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA PASTELERÍA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI YESO Y ESCAYOLA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR DROIT YESO Y ESCAYOLA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA YESO Y ESCAYOLA 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS YESO Y ESCAYOLA 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA YESO Y ESCAYOLA 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO MIMBRE 8 42 FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA SALÓN MARROQUÍ 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA SALÓN MARROQUÍ 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA SALÓN MARROQUÍ 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA SALÓN MARROQUÍ 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA SALÓN MARROQUÍ 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS SALÓN MARROQUÍ 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA SALÓN MARROQUÍ 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE MOSAICOS 3 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE MOSAICOS 1
68 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS CÓDIGO LOCALIDAD BARRIO CALLE OFICIO Nº EMPRESAS MUJERES 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID MOSAICOS 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA MOSAICOS 2 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT BENDIBAN MOSAICOS 5 42 FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS MOSAICOS 1 42 FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA MOSAICOS 4 TOTAL 479
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICIOS, BARRIOS Y EMPRESAS
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 71 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES ALUMINIO TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 1 ALUMINIO TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU 2 ALUMINIO TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR 1 ALUMINIO TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH 1 ALUMINIO TETUÁN MHANICH II MHANICH II 1 ALUMINIO TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 4 ALUMINIO TETUÁN TOUTA TOUTA 1 ALUMINIO TETUÁN TUILAA TUILAA 1 ARABESCOS TETUÁN MEDINA JAMAA KEBER 1 ARABESCOS TETUÁN MEDINA SUIKA 1 ARABESCOS TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 1 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBEL LHBIB CENTRO 3 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBILA 3 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB KHARROUB 4 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB DAR BEN SADOUK 3 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB HBATA 4 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB RIHANA 5 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB TASROUTANE 5 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB SAF 2 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB BOUMZOUED 8 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB KHCHABECH 7 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB RASSEYECHE 6 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB LFLALSA 5 BABUCHERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB RMEL 5 JOYERÍA TETUÁN MEDINA SAYAGHINE 36 JOYERÍA TETUÁN MEDINA JAMAA KEBER 1 JOYERÍA TETUÁN MEDINA BAB SAIDA 1 JOYERÍA TETUÁN MEDINA AHFIR 2 JOYERÍA TETUÁN MEDINA MTAMAR 2
72 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES JOYERÍA TETUÁN MEDINA FENDAK NEJJAR 3 JOYERÍA TETUÁN MEDINA SUIKA 2 JOYERÍA TETUÁN MEDINA BAB RMOUZ 1 JOYERÍA TETUÁN MEDINA MELLAH 26 JOYERÍA TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 8 JOYERÍA TETUÁN ENSANCHE DOUASSOU 1 JOYERÍA TETUÁN ENSANCHE KAISARIA JAMAE ARABIA 1 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI 2 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE 4 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA 1 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA 1 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID 1 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA 1 JOYERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA 2 JOYERÍA TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK 2 JOYERÍA TETUÁN JENIORES JENIORES 1 JOYERÍA MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD 8 JOYERÍA MARTIL MARTIL CATALÁN 1 JOYERÍA MARTIL MARTIL HAY AHRIK 6 3 JOYERÍA M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO 1 JOYERÍA M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT 1 JOYERÍA M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR 2 JOYERÍA TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL 9 MADERA INCRUSTADA TETUÁN MEDINA SIDI BERAISSONE 1 MADERA INCRUSTADA TETUÁN MEDINA BAB SAIDA 3 MADERA INCRUSTADA TETUÁN MEDINA BAB JYAF 3 MADERA INCRUSTADA TETUÁN MEDINA CHRICHAR 2 MADERA INCRUSTADA TETUÁN ATLAS ATLAS 2 MADERA INCRUSTADA TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA 2
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 79 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES FORJA TETUÁN MEDINA MSALLA 2 FORJA TETUÁN MEDINA NIYARINE 6 FORJA TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER 4 FORJA TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA 5 FORJA BANI SAID BANI SAID DOKKAR 4 FORJA TETUÁN BARBOURI BARBOURI 1 FORJA TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH 8 FORJA TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL 3 FORJA TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 9 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI 4 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA 2 1 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE 8 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA 4 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA 1 1 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE 3 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID 3 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY USINE HALFA 1 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA 1 FORJA FNIDEQ FNIDEQ LOT. MOULAY RACHID 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA 1 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA 5 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT BENDIBAN 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA 4 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA 6 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA 2 FORJA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA SOUFLA 3
80 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES FORJA TETUÁN HJAR AROUSSA HJAR AROUSSA 4 FORJA TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA 10 FORJA TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK 7 FORJA JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBEL LHBIB CENTRO 3 FORJA JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBILA 1 FORJA JBEL LHBIB JBEL LHBIB TASROUTANE 1 FORJA JBEL LHBIB JBEL LHBIB SAF 1 FORJA JBEL LHBIB JBEL LHBIB BNI HDAUN 1 FORJA TETUÁN JENIORES JENIORES 3 FORJA TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU 2 FORJA TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR 2 FORJA TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH 4 FORJA TETUÁN KORAT SBAA KORAT SBAA 6 FORJA TETUÁN KUELMA KUELMA 4 FORJA MARTIL MARTIL CHBAR 8 FORJA MARTIL MARTIL DIZA 5 FORJA MARTIL MARTIL SAKIAT DFEL 2 FORJA MARTIL MARTIL CATALÁN 5 FORJA MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA 12 FORJA MARTIL MARTIL HAY AGHRAS 1 FORJA MARTIL MARTIL HAY RMILAT 3 FORJA M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT 1 FORJA M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL 2 FORJA M'DIQ M'DIQ HAY SALAM 8 FORJA M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA 2 FORJA M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL 1 FORJA M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR 13 FORJA TETUÁN MHANICH I MHANICH I 2 FORJA TETUÁN MHANICH II MHANICH II 2
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 81 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES FORJA TETUÁN SAMSA SAMSA 3 FORJA TETUÁN TABOULA TABOULA 12 FORJA TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE 2 FORJA TETUÁN TAMUDA TAMUDA 1 FORJA TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA 4 FORJA TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 6 FORJA TETUÁN TOUIBLA TOUIBLA 3 FORJA TETUÁN TOUTA TOUTA 3 FORJA TETUÁN TUILAA TUILAA 11 FORJA TETUÁN ZIANA ZIANA 2 MARROQUINERÍA TETUÁN MEDINA KHARRAZINE 31 MARROQUINERÍA TETUÁN MEDINA JAMAA KEBER 1 MARROQUINERÍA TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 1 MARROQUINERÍA TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 1 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA BAB MKABAR 19 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA JAMAA KEBER 2 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA BAB SAIDA 2 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA BAB JYAF 5 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA CHRICHAR 1 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA SUIKA 7 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA BAB RMOUZ 2 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA ALAYOUN 1 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA OUATYA 2 CARPINTERÍA TETUÁN MEDINA TRANKAT 1 CARPINTERÍA TETUÁN AIN KHABBAS AIN KHABBAZ 3 CARPINTERÍA TETUÁN AL MATAR AL MATAR 2 CARPINTERÍA TETUÁN ATLAS ATLAS 1 CARPINTERÍA TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER 1 CARPINTERÍA TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA 17
82 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES CARPINTERÍA BANI SAID BANI SAID DOKKAR 3 CARPINTERÍA TETUÁN BARBOURI BARBOURI 4 CARPINTERÍA TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH 21 CARPINTERÍA TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL 4 CARPINTERÍA TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 33 CARPINTERÍA TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 4 CARPINTERÍA TETUÁN ENSANCHE MASJED HASSAN II 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI 4 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA 3 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA 3 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO 3 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE 4 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA 3 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA EL OULIA 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR DROIT 1 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY USINE HALFA 1 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ LOT. MOULAY RACHID 5 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA 3 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA 2 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA 7 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA 4 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT BENDIBAN 4 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS 6 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA 5 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA 8 CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA 4
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 83 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES CARPINTERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA SOUFLA 5 CARPINTERÍA TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA 8 CARPINTERÍA TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK 10 CARPINTERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBEL LHBIB CENTRO 2 CARPINTERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB RIHANA 1 CARPINTERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB BOUMZOUED 1 CARPINTERÍA JBEL LHBIB JBEL LHBIB KHCHABECH 1 CARPINTERÍA TETUÁN JENIORES JENIORES 3 CARPINTERÍA TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU 17 CARPINTERÍA TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR 21 CARPINTERÍA TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH 5 CARPINTERÍA TETUÁN KORAT SBAA KORAT SBAA 4 CARPINTERÍA TETUÁN KUELMA KUELMA 9 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD 19 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL CHBAR 8 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL DIZA 6 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL SAKIAT DFEL 3 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL HAY KABILIA 5 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL CATALÁN 17 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA 14 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL HAY AGHRAS 5 CARPINTERÍA MARTIL MARTIL HAY AHRIK 20 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB 4 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT 2 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ HAY SALAM 10 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA 2 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL 2 CARPINTERÍA M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR 40 CARPINTERÍA TETUÁN MHANICH I MHANICH I 6
84 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES CARPINTERÍA TETUÁN MHANICH II MHANICH II 13 CARPINTERÍA TETUÁN SAMSA SAMSA 2 CARPINTERÍA TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL 9 CARPINTERÍA TETUÁN TABOULA TABOULA 8 CARPINTERÍA TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE 2 CARPINTERÍA TETUÁN TAMUDA TAMUDA 2 CARPINTERÍA TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA 11 CARPINTERÍA TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 21 CARPINTERÍA TETUÁN TOUIBLA TOUIBLA 6 CARPINTERÍA TETUÁN TOUTA TOUTA 13 CARPINTERÍA TETUÁN TUILAA TUILAA 25 CARPINTERÍA TETUÁN ZIANA ZIANA 3 CARPINTERÍA DE POLIÉSTER TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE 1 CARPINTERÍA DE POLIÉSTER TETUÁN TUILAA TUILAA 5 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN MEDINA SUIKA 4 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER 3 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 4 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK 1 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU 3 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH 1 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN KUELMA KUELMA 1 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL 3 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN TAMUDA TAMUDA 1 FABRICANTES DE SOFÁS MARROQUÍES TETUÁN ZIANA ZIANA 1 TRENZADOR TETUÁN MEDINA BAB MKABAR 1 TRENZADOR TETUÁN MEDINA LAYOUN 1 TRENZADOR TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 1 TRENZADOR TETUÁN JABAL DERSA JABAL DARSA 3 DECORACIÓN DE CERÁMICA TETUÁN MEDINA NIYARINE 10
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 85 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES CANASTOS DE CAÑAS JBEL LHBIB JBEL LHBIB HBATA 2 CANASTOS DE CAÑAS JBEL LHBIB JBEL LHBIB BOUMZOUED 3 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI 3 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY AL MOURAKABA 1 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA 1 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID 3 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA 2 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA 4 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS 2 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ LOT. AL AMIRA 1 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA 3 PASTELERÍA MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD 4 PASTELERÍA MARTIL MARTIL CHBAR 3 PASTELERÍA MARTIL MARTIL DIZA 2 PASTELERÍA MARTIL MARTIL SAKIAT DFEL 1 PASTELERÍA MARTIL MARTIL HAY KABILIA 2 PASTELERÍA MARTIL MARTIL CATALÁN 3 PASTELERÍA MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA 3 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO 7 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB 2 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL 2 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY ZAOUIIA 3 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY SALAM 9 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA 3 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL 1 PASTELERÍA M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR 6 PASTELERÍA FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA 2 TALLADOR EN PIEDRA TAFEZZA M'DIQ M'DIQ M'DIQ CENTRO 4 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT GHARBAOUI 2
86 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHOUHADAE 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR DROIT 2 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY CHBAR GAUCHE 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY ALJADID 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT HAIDRA 2 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS 3 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA OULIA 1 YESO Y ESCAYOLA FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA 1 YESO Y ESCAYOLA MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD 6 YESO Y ESCAYOLA MARTIL MARTIL CHBAR 2 YESO Y ESCAYOLA MARTIL MARTIL DIZA 5 YESO Y ESCAYOLA MARTIL MARTIL CATALÁN 3 YESO Y ESCAYOLA MARTIL MARTIL HAOUMAT JDIDA 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB 2 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY MOHIT 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY ISTIQLAL 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY ZAOUIIA 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY SALAM 3 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY EL KALAA 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ HAY BOUZAGHLAL 1 YESO Y ESCAYOLA M'DIQ M'DIQ LOT. BAHR 12 CERÁMICA TETUÁN BAB NOUADER BAB NOUADER 3 CERÁMICA TETUÁN TAFFALINE TAFFALINE 1 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID ISSALHEN 30 150 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID AKHDIMEN 20 100 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID BOUKHNAISS 28 140
CENSO DE ARTESANOS CLASIFICACIÓN GENERAL POR OFICOS, BARRIOS Y EMPRESAS 87 OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID AMKHOUTEN 24 120 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID TEMAIL 30 150 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID HADOUNEN 30 150 CERÁMICA DEL HOGAR BANI SAID BANI SAID DOKKAR 4 20 MIMBRE FNIDEQ FNIDEQ HAY PATIO 8 MIMBRE TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 1 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ KHANDAK BOUCHTA 3 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAY EL MARJA SOUFLA 2 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAY SIDI BOUGHABA 2 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAY RAS LOUTA SOUFLA 1 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AZFA 2 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAOUMAT AGHATASS 1 SALÓN MARROQUÍ FNIDEQ FNIDEQ HAY KONDISSA LWOUSTA 2 SALÓN MARROQUÍ M'DIQ M'DIQ HAY DRADEB 2 ESCULTURA EN MADERA TETUÁN MEDINA SUIKA 1 ESCULTURA EN PIEDRA TETUÁN MEDINA BAB MKABAR 2 ESCULTURA EN PIEDRA TETUÁN MEDINA TRANKAT 1 CURTIDURÍA TETUÁN MEDINA DARDBAGH 8 ALFOMBRAS TETUÁN MEDINA SUIKA 1 1 ALFOMBRAS TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL 1 ALFOMBRAS TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 1 ALFOMBRAS TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 1 TAPICERÍA TETUÁN MEDINA SUIKA 1 TAPICERÍA TETUÁN BAB OKLA BAB OKLA 1 TAPICERÍA TETUÁN BOUJARRAH BOUJARRAH 1 TAPICERÍA TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 7 TAPICERÍA TETUÁN ENSANCHE AV. MOHAMED V 1 TAPICERÍA TETUÁN JAMAA MEZOUAK JAMAA MEZOUAK 1 TAPICERÍA TETUÁN JNAN ZOUZOU JNAN ZOUZOU 17
88 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS OFICIO LOCALIDAD BARRIO CALLE Nº EMPRESAS MUJERES TAPICERÍA TETUÁN KDIWAT CHJAR KDIWAT CHJAR 5 TAPICERÍA TETUÁN KHANDAK ZERBOUH KHANDAK ZERBOUH 2 TAPICERÍA TETUÁN KUELMA KUELMA 2 TAPICERÍA MARTIL MARTIL CENTRO CIUDAD 5 TAPICERÍA MARTIL MARTIL CHBAR 2 TAPICERÍA MARTIL MARTIL DIZA 1 TAPICERÍA MARTIL MARTIL HAY KABILIA 3 TAPICERÍA MARTIL MARTIL CATALÁN 2 TAPICERÍA TETUÁN MHANICH I MHANICH I 2 TAPICERÍA TETUÁN MHANICH II MHANICH II 4 TAPICERÍA TETUÁN SANIAT RMEL SANIAT RMEL 6 TAPICERÍA TETUÁN TABOULA TABOULA 2 TAPICERÍA TETUÁN TANJAOUA TANJAOUA 4 TAPICERÍA TETUÁN TOUABEL SOFLA TOUABEL SOFLA 8 TAPICERÍA TETUÁN TUILAA TUILAA 14 TAPICERÍA TETUÁN ZIANA ZIANA 1 TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL TETUÁN AIN KHABBAS AIN KHABBAZ 1 TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL TETUÁN ATLAS ATLAS 1 TAPICERÍA DEL AUTOMÓVIL TETUÁN BARRIO MÁLAGA BARRIO MÁLAGA 1 TEJIDOS BANI SAID BANI SAID DOKKAR 3 TEJIDOS TETUÁN CPA SANIAT RMEL CPA SANIAT RMEL 2 TEJIDOS TETUÁN CONJUNTO ARTESANAL CONJUNTO ARTESANAL 1 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBEL LHBIB CENTRO 6 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB JBILA 2 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB DAR BEN SADOUK 1 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB HBATA 2 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB RIHANA 2 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB TASROUTANE 3 TEJIDOS JBEL LHBIB JBEL LHBIB KHCHABECH 4
CENSO DE ARTESANOS COOPERATIVAS Y ASOCIACIONES ARTESANALES
CENSO DE ARTESANOS COOPERATIVAS Y ASOCIACIONES ARTESANALES 97 COOPERATIVAS Sede Nº de afiliados Coop. de carpinteros Coop. de tejedores Coop. de curtidores Coop. Al Ikhlass de marroquineros Coop. de fabricantes de babuchas Coop. de fabricantes de esteras Coop. de trenzadoras de alfombras Coop. Al Gaouza de costureros Coop. Coopartim Coop. Assaïda Al Horra Coop. Al Massira de joyeros Coop. Cozichaux de cal viva Coop. Al Hamama Al Baida Coop. Anniama de costura Coop. Al Kantara de cerámica Coop. de electricistas Coop. Copro de cal Coop. de marroquineros Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán 35 44 45 22 50 63 02 152 60 28 11 12 09 09 14 09 08 71 Total: 18 Total: 644 ASOCIACIONES Sede Nº de afiliados As. Nasr de alfareros As. Wifak de joyeros As. Smir de costureros As. Al Oukhoua de fabricantes de babuchas As. Al Massira de tejedores As. Najah de hornos tradicionales As. Al Amana de fotógrafos As. Taffaline de alfareros As. Al Andalous de madera incrustada As. Al Hamama Al Baïda de peluquería As. Al Ahd Al Jadid de la Familia As. Nour de la mujer productora As. Amsa de desarrollo As. Bassma As. Al Hayat de fontaneros As. Saâda de marroquineros As. de electricistas As. de vendedores de alfarería As. Mithak de desarrollo As. de artesanos de alfarería de Fran Ali Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Tetuán Ued Lau 46 150 62 36 40 61 50 31 46 58 35 19 25 10 120 17 26 37 18 30 Total: 20 Total: 917
CONCLUSIONES
CONCLUSIONES 101 CONCLUSIONES La artesanía puede considerarse un elemento esencial de la cultura. Esta dimensión cultural, además, permite visualizarla como uno de los principales referentes identitarios de los pueblos. La artesanía representa, por tanto, un valor cultural y de identidad que hace posible el conocimiento y la comunicación entre los seres humanos. Pero hoy la artesanía adquiere una dimensión fundamentalmente económica, en especial en aquellos países en los que la actividad artesanal se ha constituido en un medio básico de expresión de su cultura. Es el caso de Marruecos. La artesanía marroquí, actividad ligada a la historia y a la tradición, representa en la actualidad una de sus principales señas de identidad en el exterior, a la vez que uno de los eslabones esenciales en su economía. Así, según un reciente estudio encargado por el gobierno marroquí, la artesanía forma parte de uno de los cuatro sectores prioritarios en la estrategia de desarrollo de los sectores productivos de Marruecos. Su peso en el conjunto
102 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS de la economía del país, y en el volumen total de la exportaciones, unido al incremento notable del número de turistas que visitan Marruecos, ha hecho posible que la artesanía represente el 19% del PIB, empleando a cerca de 2,5 millones de activos (se calcula que el sector ocupa alrededor del 20% del total de la población activa) y generando, en su conjunto, ingresos, y por tanto un modo de vida, para unos seis millones de marroquíes. Su importancia, en las dos vertientes -cultural y económica-, es innegable. Ahora bien, cuando abordamos este estudio partíamos del hecho de que la artesanía marroquí estaba necesitada de un importante esfuerzo de catalogación, tanto en lo referente a los oficios y a las actividades artesanales, como en lo relativo a las personas que forman parte del proceso de producción. Es cierto que la administración marroquí, a través de iniciativas como las reseñadas a lo largo de este libro, está intentando el mantenimiento de una actividad ligada básicamente a la transmisión de conocimientos a través de la formación. Pero la actual organización, centrada de un lado en las estructuras territoriales de los Centros Artesanales dependientes de las Delegaciones del Ministerio de la Artesanía, y de otro, en las Cámaras de Artesanía, repartidas por toda la geografía marroquí, no ha tenido, como ha quedado de manifiesto en los informes técnicos encargados por la propia administración marroquí, los resultados esperados. Buena parte del colectivo de personas que practican la actividad artesanal queda fuera de los canales y de los medios estrictamente administrativos. De ahí la importancia de
CONCLUSIONES 103 aunar esfuerzos en pro de la obtención de los mapas de la artesanía, es decir, de la catalogación de los oficios artesanales y de los artesanos en los distintos territorios que configuran la realidad geográfica marroquí, con el objetivo de obtener una imagen actualizada y fiable de lo que significa esta realidad artesanal en cada escala territorial. Ahí, precisamente, radica el valor que tiene la elaboración de los censos de la artesanía. Por ello, este Censo de la Artesanía de Tetuán y su entorno, que aquí presentamos, pone de manifiesto la importancia del sector en la actividad productiva de esta zona norteña. A la vista de este Censo, pueden extraerse una serie de conclusiones que ayudarán a comprender la situación de la artesanía objeto del estudio. Desde el punto de vista productivo, seis son los grandes sectores que agrupan los diferentes oficios artesanales de Tetuán: madera, metales, cuero, industria textil, actividades vinculadas a la tierra (cerámica, alfarería, etc.) y un último apartado que agrupa actividades diversas como la cestería o el mimbre. Estos seis sectores, vinculados por otra parte con la historia artesanal de la ciudad, agrupan, a su vez, a un amplio y variado conjunto de actividades entre las que habría que destacar, atendiendo al número de centros productores: • En primer lugar el sector textil, que aglutina a los costureros, fabricantes de tejidos, alfombras, tapiceros, fabricantes de cojines, sombreros, etc. • En segundo lugar el sector vinculado a la madera, que agrupa a carpinteros, torneros, artesanos de la madera incrustada y decoradores de madera pintada. • En tercer lugar el sector vinculado al metal, entre los que destacan de manera especial los artesanos dedicados a la forja del hierro y del cobre y los joyeros. Estas serían las actividades artesanales y los sectores más representativos. A partir de aquí se abre un amplio y diverso abanico de productores artesanales, entre los que destacan: el sector del cuero (fabricantes de calzados tradicionales y modernos, curtidores, etc.); el sector de la pastelería, que ha ido ganando enteros en los últimos años y que representa en la actualidad un importante
104 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA ACTUAL Y CENSO DE ARTESANOS volumen en el conjunto global de la artesanía tetuaní; y, sin duda, las actividades vinculadas directamente a la tierra, como son la alfarería (radicada esencialmente en la zona de Ued Lau), la cerámica, los yesos, los azulejos, etc. Desde el punto de vista de la distribución territorial, el Censo pone de manifiesto la preeminencia casi absoluta de la ciudad de Tetuán y su provincia en el conjunto artesanal de la región. Así, las actividades artesanales que se practican, según el número de empresas de la provincia de Tetuán, representan el 81% del conjunto total de los territorios aquí estudiados. Le sigue a continuación Fnideq, con un 11%, y por último, la zona de influencia de la ciudad de M´diq, que representa escasamente un 8% del conjunto total. Estos datos van en consonancia, lógicamente, con el volumen y densidad de población de los territorios reseñados. Desglosando algo más esta distribución territorial, en la propia ciudad de Tetuán puede observarse la importancia de determinadas actividades artesanales ubicadas en el interior de la Medina. Así podríamos citar, en cuanto a su número, como las esenciales: el sector textil, la carpintería y la joyería, todas ellas actividades que no requieren grandes espacios de fabricación. En estos momentos, el debate abierto sobre la necesidad de preservar el patrimonio cultural de las medinas de las actividades industriales que pudieran alterar su fisonomía, ha llevado a que queden fuera de este conjunto urbano histórico aquellas otras actividades que precisan mayores espacios, las que producen mayor contaminación acústica o ambiental, o aquellas cuyos procesos productivos necesitan estar alejados de los núcleos familiares. Es el caso de la forja del hierro, que concentra sus principales núcleos de producción en los barrios modernos de Tetuán, en Fnideq y en Martil; o del yeso y la escayola, centradas igualmente en estas dos últimas ciudades, y en M'diq. Esta distribución territorial de las actividades artesanales en el interior de la Medina tiene especial importancia en cuanto a la propia configuración de los espacios intramuros, donde es fácil detectar la agrupación artesanal por barrios o sectores: el barrio de la curtiduría, el de la carpintería, el de la joyería o el del sector textil. No podría entenderse la propia fisonomía de la Medina sin la presencia en sus calles de la actividad artesanal, heredera de la configuración medieval por gremios.
BIBLIOGRAFÍA ESCOGIDA 111 -Les associations professionnelles dans le secteur de l’artisanat: Bilan et perspectives. Rabat: Ministère du Commerce, de l’Industrie et de l’Artisanat, décembre 1995. -Livre blanc de l’artisanat et des métiers. Rabat: Ministère de l’Économie Sociale, des Petites et Moyennes Entreprises et de l’Artisanat, 2001. -López Enamorado, Mª Dolores y Reyes Ruiz, Antonio (eds.). Medinas y ciudades históricas a ambos lados del Estrecho: Jerez y Tetuán / Médinas et villes historiques sur les deux rives du Détroit: Xérès et Tétouan. Jerez de la Frontera: Instituto de Promoción y Desarrollo de la Ciudad de Jerez-Ayuntamiento de Jerez, 2006. -Martín Corrales, Eloy. «La imatge del Marroc». En: AAVV. Ètnic, de les cultures tradicionals a la interculturalitat (Catálogo de la exposición. Museu Etnològic de Barcelona). Barcelona: Museu Etnològic, 2006, pp. 57-65 y 155-156. -Martín Corrales, Eloy. «Marruecos y los marroquíes en la propaganda oficial del Protectorado (1912-1956)». Mélanges de la Casa de Velázquez, 37,1 (2007), pp. 83-108. -Martín López, Miguel Ángel y Martín de la Cruz, José Clemente (coords.). La recuperación de los cascos históricos y la protección de las artesanías: patrimonio cultural y cooperación internacional: Córdoba-Tánger/Tetuán. Córdoba: Diputación de Córdoba, Oficina de Cooperación Internacional al Desarrollo, 2007. -Martínez de la Cruz, José C. La comunidad alfarera de Fran Ali (Oued Laou, provincia de Chefchaouen, Marruecos). Córdoba: Universidad, 2006. -Pérez Camps, Josep. «El modernismo en la periferia: azulejería postmodernista de Manises en el norte de África. El caso de Melilla y Tetuán». En: Tradición y modernidad: la cerámica en el Modernismo (Actas del Congreso celebrado en Esplugues de Llobregat, 29-31 octubre 2004), Esplugues de Llobregat: Ayuntamiento y Asociación de Ceramología, 2006, pp. 123-140. -Pinsard, Laurent (fotografías) y Sefrioui, Ahmed (textos). Artisans du Maroc. Arles: Actes Sud y Casablanca: Malika éd., 2001.
112 LA ARTESANÍA EN LA ZONA DE TETUÁN: PANORAMA Y CENSO DE ARTESANOS -Por el placer de los ojos: Marruecos, alfarería y tapices. (Catálogo de la exposición. Museu d’Etnologia de la Diputació de València, del 18 de febrero al 25 de abril de 1999). Valencia: Diputación Provincial, 1999. -Rauzier, Marie-Pascale. L’artisanat du Maroc. Paris: Hermé, 2004. -Romero de Tejada, Pilar. Las joyas de Marruecos del Museo Nacional de Etnología. Madrid: Ministerio de Cultura, 1980. -Ruiz Jiménez, María Ángeles. «Formas de desarrollo y cooperación desde la cultura y el patrimonio: las ciudades medias de la frontera hispanomarroquí. Los casos de Jerez de la Frontera y Tetuán». En: Hernández Tristán, Rafael y Alonso, José Antonio (coords.). Ponencias y comunicaciones. Volumen 3. Madrid: Universidad Complutense, 2006, pp. 25-41. -Sánchez de las Heras, Carlos. «Relaciones interculturales a través de las artesanías: alcances del Proyecto Rihla». PH. Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 59, año 14 (2006), pp. 106-113. -Sijelmassi, Mohamed. Les Arts traditionnels au Maroc. Courbevoie, Paris: ACR Édition, 1986. -Torres López, Ramón de. La Medina de Tetuán: guía de arquitectura. Sevilla: Consejería de Obras Públicas y Transportes; Tetuán: Consejo Municipal de Tetuán, 2002. -Vignet-Zunz, Jacques. “El patrimonio etnográfico del Marruecos del norte”. Patrimonio y pluralidad. Nuevas direcciones en Antropología patrimonial. Granada: Centro de Investigaciones Etnológicas Ángel Ganivet, 2003, pp.147-245. -El zoco: vida económica y artes tradicionales en Al-Andalus y Marruecos. Barcelona: Lunwerg, 1995 (colección El Legado Andalusí. Catálogo de la exposición. Autores de los textos: Vidal Castro, Francisco; López Gómez, Margarita y Canto, Alberto).
BIBLIOGRAFÍA ESCOGIDA 113 II.- Otra bibliografía fundamental -Massignon, Louis. “Enquête sur les corporations musulmanes d’artisans et de commerçants au Maroc (1923-1924)”. Revue du Monde Musulman, 58 (1924), pp. I-VII y 1-250. -Roda Jiménez, Rafael de. Artesanía: España y Marruecos. Madrid: Ediciones de la Obra Sindical ‘Artesanía’, 1944. -Valderrama Martínez, Fernando. Artesanía marroquí y bellas artes en la zona de Protectorado Español en Marruecos. Tánger: Misiones Franciscano- Españolas de Marruecos, 1954.
L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN Panorama actuel et recensement des artisans Antonio Reyes Ruiz y Mª Dolores López Enamorado Délégation de Promotion Économique de la Municipalité de Xérès
INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN
INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN 119 INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN La fabrication des objets et des ustensiles nécessaires pour la vie quotidienne et pour la relation de l’homme avec l’au delà a été une constante dans l’évolution de notre espèce. L’histoire a mis en évidence le désir humain de s’entourer d’un ensemble d’éléments qui ont fini par faire partie de sa vie: statuettes, peintures, équipements de chasse et pêche, cannes, propulseurs, céramique... L’apparition et le développement de l’agriculture, durant l’ère Néolithique, ont permis d’unir en un tout harmonieux la quotidienneté et la beauté, à travers l’élaboration d’une série d’éléments qui serviraient pour l’emmagasinage des excédents de production.
120 L'artisanat dans la zone de Tétouan PANORAMA ACTUEL ET RECENSEMENT DES ARTISANS Depuis la nuit des temps, l’artisanat n’a pas cesser de se consolider comme une des clés essentielles de la communication de l’homme avec la matière et comme un moyen d’expression tant de ses sentiments que de ses nécessités. Utilité et décoration s’unissent le long de l’histoire jusqu’à conformer une activité de base au moyen de laquelle l’être humain a été capable de transformer la nature. Le développement du commerce a fait que les produits fabriqués par les mains de l’homme puissent transiter dans les quatre coins du monde. Tant et si bien qu’un processus de connaissance et de diffusion des cultures s’est déclenché à un rythme incessant jusqu’à nos jours. Nous pouvons considérer l’artisanat comme une des expressions les plus dignes et représentatives de la culture. Par son biais, les peuples ont été capables de synthétiser, au moyen d’éléments naturels, leur façon de comprendre leur relation avec l’environnement et avec la vie, et de se procurer également un moyen vital plus agréable, plus noble, bref, plus humain. Il s’avère très difficile de démarquer la fabrication d’objets utilitaires, en tant que réponses aux nécessités humaines, de l’art. La valeur de l’artisanat réside, précisément, dans son pouvoir d’unir tous ces éléments (nécessité, beauté, culture, utilité, art...) et, surtout, de se transformer en référence emblématique de la capacité de l’être humain de se mettre en rapport avec le milieu, de le transformer et de le transcender, pour le transmettre à d’autres personnes et d’autres cultures. En ceci réside sa valeur ajoutée:
INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN 127 L’étude est composée de deux parties. Dans la première, on procède à une analyse succincte de l’artisanat à Tétouan et son entourage, en mettant en lumière la contribution de l’artisanat au développement socio-économique de la région. Ensuite, l’accent est mis sur les aspects organisationnels et les principaux secteurs d’activité liés à l’artisanat; on s’attarde en détail sur les coopératives artisanales, ainsi que sur les associations professionnelles en place dans la région, sans oublier le rôle des Centres artisanaux (on en compte cinquante-trois répartis sur tout le territoire marocain) liés aux délégations provinciales de l’artisanat, et celui de la formation professionnelle dans le secteur. Enfin, l’étude accorde une place du choix au rôle des Chambres d’Artisanat, conçues comme des organismes publics, dont la fonction consiste à servir de cadre représentatif des artisans marocains. Cette première partie de l’étude est, en définitive, une sorte d’approche de la réalité de l’artisanat dans le royaume de Maroc, de son organisation, sa configuration, en prenant comme cadre de référence la ville de Tétouan et son entourage immédiat. La seconde partie présente les données détaillées de l’étude effectuée sur le terrain, tant dans les zones urbaines que dans les rurales. Après avoir choisi les villes, on les répartit en quartiers, au sein desquels sont définis les entreprises artisanales et les métiers en place et le nombre de travailleurs dans chacun d’eux. Quant à la méthodologie, une équipe de travail composée de quatre personnes a été mise en place, deux représentant la Délégation Provinciale de l’Artisanat et les deux autres, la Chambre
128 L'artisanat dans la zone de Tétouan PANORAMA ACTUEL ET RECENSEMENT DES ARTISANS d’Artisanat. Les directeurs de l’étude et les institutions signataires de la convention se sont chargés de la coordination. L’équipe a pris contact avec les autorités locales et les moqadems (ou représentants de l’administration en place), et a entamé des visites aux quartiers, en veillant à la collecte de toutes les données afférentes aux activités artisanales et les entreprises existantes. C’est que, pour nous, c’était la procédure la plus sûre pour connaître les caractéristiques et les particularités de l’administration marocaine et du secteur artisanal, objet de cette étude. A telle enseigne que l’information obtenue soit suffisamment fiable, en vue d’établir un point de départ solide, inexistant jusqu’à présent, vers une connaissance plus ample de la réalité artisanale au nord du Maroc. Cet étude que nous présentons ici synthétise, donc, toutes les données recueillies, et apporte une vision détaillée sur la situation de l’artisanat dans la zone, sur le nombre d’artisans et les principaux métiers qui y sont exercés, répartis dans les
INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN 129 secteurs suivants: bois, métal, cuir, boue, industrie textile et un conglomérat final dans lequel on inclut, entre autres, des secteurs comme la vannerie en canne ou osier. La distribution par quartiers nous donne un aperçu, notamment dans la ville de Tétouan, sur l’importance et la distribution géographique de l’activité artisanale, tant dans la Médina que dans la ville nouvelle. Dans ce cadre, avec notre livre déjà mentionné, Médinas et villes historiques sur les deux rives du Détroit: Xérès et Tétouan, nous pouvons constater comment la Médina continue d’être le principal espace abritant les activités commerciales et artisanales de la ville. Ce sont là les résultats de l’étude. Mais, avant de terminer, nous voudrions évoquer certaines difficultés rencontrées lors de la mise en œuvre du présent travail. C’est la première fois, à notre connaissance, qu’un travail sur le Maroc de ce genre a lieu dans tout un territoire provincial. Il n’existe en effet, jusqu’à présent, aucune étude sur le terrain publiée sur l’artisanat dans cet espace. Il fallait donc bien délimiter les paramètres et les principaux lieux d’intervention, chose qui n’est pas facile, vu que le fait de coiffer les zones rurales dans leur ampleur est toujours une tâche complexe. Pour cela, nous avons essayé de tirer profit de l’expérience des représentants de l’administration et des données dont dispose la Chambre d’Artisanat de Tétouan. Dans ce sens, nous considérons que la distribution territoriale, pour laquelle nous avons opté, est suffisamment représentative de l’ensemble de la zone.
130 L'artisanat dans la zone de Tétouan PANORAMA ACTUEL ET RECENSEMENT DES ARTISANS Un autre problème de taille consiste en la difficulté -qui n’est pas seulement le propre du Marocde définir avec précision le nombre d’artisans actifs, dans la mesure où beaucoup d’entre eux travaillent loin du contrôle administratif et effectuent leur activité professionnelle en dehors des canaux officiels. Ainsi donc, une partie du secteur de l’artisanat reste dans l’ombre, réfractaire à tout contrôle, ce qui rend très difficile son catalogage. Une telle situation de clandestinité qui donne lieu à ce type d’activités artisanales s’explique par des raisons de fiscalité. Enfin, nous voulons signaler que l’étude s’adapte aux caractéristiques et aux considérations organisationnelles présidant à l’artisanat au Maroc. Sinon, une certaine confusion aurait régné en termes de terminologie, si l’on avait persisté à calquer le concept d’artisanat en Espagne pour l’imposer à une réalité différente. En ce sens, force est de préciser que dans le registre légal de l’artisanat marocain figure ce que l’on appelle «artisanat de service», c’est-à-dire, de petites unités de production qui répondent
INTRODUCTION L’ARRIÈRE-BOUTIQUE DU BAZAR: CONTRIBUTION À L’ÉTUDE DE L’ARTISANAT MAROCAIN 131 à des nécessités domestiques et quotidiennes. Dans cette rubrique, on retrouve un ensemble de professions artisanales, selon la réglementation marocaine, comme les électriciens, les tôliers, les plombiers, les mécaniciens, etc. Notre étude se devait donc de respecter les considérations organisationnelles propres au Maroc, en ce qui concerne «l’artisanat de service». Avant de conclure cette introduction, nous aimerions présenter nos sincères remerciements à la Délégation du Ministère du Tourisme, de l’Artisanat et de l’Économie Sociale de la Province de Tétouan, notamment à Abdelaziz Chauni, délégué provincial d’Artisanat, et à la Chambre d’Artisanat de Tétouan, dans la personne de Said Wahabi avec lequel nous avons procédé à la signature de la convention, au temps où il assurait la fonction du président de la Chambre. Nos vifs remerciements également aux personnes qui ont directement participé au travail de terrain: pour la Délégation Provinciale de l’Artisanat, Abdellatif El Karmoudi et Adil Amri, et pour la Chambre d’Artisanat de Tétouan, Abdellah Debdi et Abdelkhalek Marso. Nous voudrions aussi remercier Lioua Eddine Aboubakrine, architecte et ami, grâce à l’enthousiasme duquel ce travail a pu être mené à son terme. La publication de L’Artisanat dans la zone de Tétouan: panorama actuel et recensement des artisans vient couronner une action que nous avons entamée en décembre 2005, dont la première étape a été la publication du livre Médinas et villes historiques sur les deux rives du Détroit: Xérès et Tétouan. Avec cette action nous avons voulu
132 L'artisanat dans la zone de Tétouan PANORAMA ACTUEL ET RECENSEMENT DES ARTISANS contribuer à tendre des ponts susceptibles d’unir deux réalités culturelles, l’Andalousie et le Maroc, dont l’histoire respective, toujours contradictoire, n’a eu de cesse d’unir et de séparer. Ces livres ne constituent qu’un premier pas. Un parmi tant d’autres que des personnes, des associations, des institutions et des administrations effectuent pour passer outre les frontières, pour imaginer -les rêves étant toujours possiblesque, pour la culture, les murs, les barrières, les lignes de démarcation, les bords ou les marges, n’ont nullement de sens. Et pour réaliser également que les points de séparation n’existent que dans l’esprit et dans le coeur de ceux qui font de la confrontation le maître mot de leur existence. Etant un élément universel, la culture est indifférente aux langues ou à la politique. Elle seule -et l’artisanat est une de ses représentations les plus vivespourra un jour non très éloigné, préparer les chemins du dialogue et de l’entente, comme fondement de la communication entre les peuples. Cela a été notre objectif. Nous espérons et souhaitons que ces pages constituent le commencement d’un processus continu de travail commun, axé sur l’artisanat, entre les deux rives du Détroit.
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN DÉLÉGATION PROVINCIALE DU MINISTÈRE DE L'ARTISANAT ET CHAMBRE D'ARTISANAT DE TÉTOUAN
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN 135 LE SECTEUR DE L’ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN L’absence de statistiques fiables et de données actuelles influe négativement sur la planification et la gestion du secteur de l’artisanat. Ceci empêche de connaître exactement son véritable poids dans l’économie nationale, puisque sa part est comptabilisée généralement par recours à la méthode résiduelle. Pour combler ce vide, est de grande importance la réalisation des études en tant que moyen permettant d’enrichir le patrimoine informationnel et les données statistiques sur le secteur, et par conséquent, aident à mieux appréhender les mutations économiques et techniques qu’il connaît. C’est ainsi qu’intervient cette étude portant sur le secteur de l’artisanat à Tétouan. Elle s’insère dans le cadre de la coopération entre la Délégation Provinciale du Département de l’Artisanat à Tétouan, la Chambre d’Artisanat de
136 L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN PANORAMA ACTUEL ET RECESEMENT DES ARTISANS Tétouan, et Territorio y Ciudad, par l’intermédiaire de l’Association Développement et Solidarité, de Xérès (Espagne). Commandée et financée par la Délégation de Promotion Économique, de la Municipalité de Xérès, dans de cadre du projet Ma´arifa, le travail de terrain été mené par la Délégation et la Chambre d’Artisanat de Tétouan sur la base d’une convention qui a été signée par les trois parties en avril 2006. Elle vise à mettre en exergue l’importance du secteur de l’artisanat aux niveaux national et local, ainsi que les principales concentrations professionnelles des métiers d’art et les entreprises qui les pratiquent. Et tout cela de manière approximative, étant donné que la connaissance du chiffre réel de ces dernières exige la réalisation d’un recensement exhaustif et donc la mobilisation d’importants moyens financiers et humains. Les informations obtenues vont servir également de base pour le choix des produits artisanaux destinés à l’exposition et à la vente dans le Souk de l’Artisanat, crée par la municipalité de Xérès. L’équipe qui s’est chargée de l’élaboration du travail de terrain est composée de Abdellatif El Karmoudi et Adil Amri (de la Délégation Provinciale de l’Artisanat) et de Abdellah Debdi et Abdelkhalek Marso (de la Chambre d’Artisanat). Il importe de signaler enfin que ce travail a été mené dans des conditions particulièrement favorables grâce à l’appui et à la collaboration effective des autorités locales et ses agents, qui ont soutenu les enquêteurs et facilité leur tâche sur le terrain.
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN 143 a.- Aspect organisationnel Les principaux métiers d’art sont répartis comme suit: SECTEURS MÉTIERS Terre Bois Métaux Cuir Textile Divers Poterie, céramique, zellige, plâtre… Bois peint, tourné, incrusté, décoré et ébénisterie… Dinanderie, ferronnerie d’art, fer forgé, bijouterie… Maroquinerie, baboucherie, tannerie… Tissage, tapis, broderie, couture, passementerie… Vannerie, roseaux, rotin, nattes… b.- Main d’œuvre artisanale Le secteur de l’artisanat est considéré comme l’un des secteurs le plus pourvoyeurs d’emplois dans la mesure où un grand nombre de personnes
144 L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN PANORAMA ACTUEL ET RECESEMENT DES ARTISANS y exercent leurs métiers, directement ou indirectement, en tant que maîtres artisans, artisans et apprentis, en plus des saisonniers, de ceux qui travaillent à domicile et des commerçants des produits artisanaux (bazaristes). Ainsi, sur la base des listes électorales professionnelles, l’effectif des artisans s’élève à près de 5.012 personnes, dont 3.103 opèrent dans la catégorie Art et Production (62%) et 1.909 dans la catégorie Services (38%). c.- Coopératives artisanales Il existe actuellement 18 coopératives artisanales, avec 644 adhérents répartis selon les secteurs suivants: COOPÉRATIVES Date de constitution Nombre d’adhérents Coop. des menuisiers Coop. des tisserands Coop. des tanneurs Coop. Al Ikhlass des maroquiniers Coop. des babouchiers Coop. des nattiers Coop. de tisseuses de tapis Coop. Al Gaouza des couturiers Coop. Coopartim Coop. Assaïda Al Horra Coop. Al Massira des bijoutiers Coop. Cozichaux de chaux vive Coop. Al Hamama Al Baïda Coop. Anniama de couture Coop. Al Kantara de céramique Coop. des électriciens Coop. des Copro de la chaux Coop. des maroquiniers 1962 1962 1964 2000 1962 1970 1974 1980 1974 1998 1997 1998 2000 2003 2004 2004 2005 1962 35 44 45 22 50 63 02 152 60 28 11 12 09 09 14 09 08 71 Total: 18 Total: 644
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN 145 d.- Associations professionnelles Vingt associations professionnelles, encadrant 917 adhérents, ont été créées. Elles se présentent comme suit: ASSOCIATIONS Date de constitution Nombre d’adhérents Ass. Nasr des potiers Ass. Wifak des bijoutiers Ass. Smir des couturiers Ass. Al Oukhoua des babouchiers Ass. Al Massira des tisserands Ass. Najah des fours traditionnels Ass. Al Amana des photographes Ass. Taffaline des potiers Ass. Al Andalous de bois incrusté Ass. Al Hamama Al Baïda de coiffure Ass. Al Ahd Al Jadid de la Famille Ass. Nour de la femme productrice Ass. Amsa de développement Ass. Bassma Ass. Al Hayat des plombiers Ass. Saâda des maroquiniers Ass. des électriciens Ass. des vendeurs de poterie Ass. Mithak de développement Ass. d’artisans de poterie de Fran Ali 1996 1996 1996 1996 1996 1996 2000 1995 1995 2000 2000 2002 2002 2001 1996 1996 1983 2004 2002 2004 46 150 62 36 40 61 50 31 46 58 35 19 25 10 120 17 26 37 18 30 Total: 20 Total: 917 e.- Formation Professionnelle L’opération de formation est entreprise à travers les régimes suivants: • Formation résidentielle: Elle se pratique au niveau du centre de formation professionnelle situé à l’Ensemble Artisanal. Les apprentis sont formés dans les filières de broderie-couture et fabrication de chaussures. • Formation par apprentissage: Deux conventions ont été signées par les Départements de l’Artisanat et de la Formation Professionnelle ainsi que la Chambre d’Artisanat de la Wilaya de Tétouan. La première a eu lieu durant la période 2001-2003 et a concerné la formation de 60 apprentis auprès de 25 entreprises locales. La deuxième s’étend sur la période 2006-2008 devant toucher 120 apprentis qui seront formés auprès d’une quarantaine d’entrepreneurs.
146 L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN PANORAMA ACTUEL ET RECESEMENT DES ARTISANS f.- Ensemble de l’Artisanat L’Ensemble de l’Artisanat de Tétouan est le premier du genre parmi les 53 ensembles réalisés à travers le Royaume. Celui-ci a eu le privilège d’être inauguré par Sa Majesté Le Roi Mohammed VI en Mars 1972, à l’époque Prince Héritier. Cet établissement regroupe certaines activités et comprend essentiellement: • Le siège de la Délégation Provinciale du Département. • Une salle polyvalente. • Deux locaux abritant les centres de Formation Professionnelle en chaussures et en broderie/couture.
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN 147 • Une Kissaria composée de 15 boutiques mises à la disposition de certains artisans. • Six ateliers au sous sol. • Les sièges de quatre coopératives: Tapis, maroquinerie, tisserands et nattiers. • Le siège de la coopérative dénommée «Coopartim» ayant pour mission la commercialisation des produits artisanaux de ses adhérents. g.- Chambre d’Artisanat de Tétouan Vingt-quatre Chambres d’Artisanat, parmi lesquelles la Chambre d’Artisanat de Tétouan, ont été créées en tant qu’établissements publics et concourent à l’organisation et à la représentation des artisans au niveau de 2 corps de métiers: • Artisanat d’art et de production. • Artisanat de services. Ces Chambres sont habilitées à: • Donner au gouvernement les avis et les informations qui leur sont demandés sur les questions concernant l’artisanat. • Présenter des propositions concernant l’artisanat en général ou dans leurs ressorts territoriaux particuliers. • Aider à la création et à l’entretien d’établissements destinés à l’artisanat. • Aider le gouvernement à vulgariser auprès des artisans les méthodes modernes de travail. • Servir d’intermédiaire entre les artisans et les commerçants.
148 L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN PANORAMA ACTUEL ET RECESEMENT DES ARTISANS • Servir d’intermédiaire entre les artisans du Maroc et leurs homologues à l’étranger en vue d’élargir le champ des relations commerciales du Maroc. • Favoriser la création de coopératives de l’artisanat et encourager les coopératives existantes. Champ de l’étude Le champ de l’étude a touché les principales zones, régions et communes relevant de Tétouan, tant au niveau urbain qu’au niveau rural. Il s’agit de: • La ville de Tétouan et l’ancienne Médina. • Martil. • M´diq - Fnideq. • Oued Laou. • Zinat et Ben Karrich.
LE SECTEUR DE L'ARTISANAT DANS LA ZONE DE TÉTOUAN 149 L’élaboration de cette étude a nécessité l’adoption d’une méthodologie d’approche basée sur les contacts directs effectués auprès des maîtres artisans, des vendeurs (bazaristes) ainsi que les différents acteurs qui sont liés de près ou de loin au secteur de l’artisanat. Le but consiste à disposer, en premier lieu, d’informations nécessaires sur les principales branches d’activités artisanales pratiquées au niveau de Tétouan, les régions et les zones dans lesquelles elles s’exercent, et essayer d’approcher le nombre des unités artisanales existantes. Pour finir, il convient d’indiquer que, malgré l’effort réalisé, les données statistiques ici présentées sont seulement une approche à la réalité. D’un côté, le nombre réel des professionnels est très élevé; de l’autre, il y a de nombreux artisans qui travaillent soit dans leurs propres maisons (travail à domicile), soit dans des ateliers discrets; d’autres effectuent cette tâche comme complément à une activité principale. Tout cela, sans doute, ajoute des difficultés à l’élaboration du travail que nous nous sommes posés. En tout cas, nous considérons que notre étude suppose un pas important dans la connaissance de la réalité de l’artisanat dans la zone de Tétouan, qui jusqu’à aujourd’hui n’avait pas été abordé de manière tellement systématique.
RECENSEMENT DES ARTISANS PROVINCE DE TÉTOUAN